Cẩm nang ôn luyện thi Đại học Toán học – Nguyễn Tất Thu.
210
§ 1. HỆ PHƯƠNG TRÌNH BẬC NHẤT HAI ẨN
I. TÓM TẮT LÝ THUYẾT
Là hệ có dạng:
axbyc
axbyc
+=
′′′
+=
trong đó a, b, c, a’, b’, c’ là các số thực cho
trước và a, b, a’, b’ không đồng thời bằng không.
Cách giải: Dùng định thức Crame
Ta có các định thức:
xy
a c
a bc b
D; D; D
a c
a bc b
===
′′
′′′′
.
* Nếu
D0
thì hệ có nghiệm duy nhất:
y
x
D
D
x; y
DD
==.
* Nếu
xy
DDD0
===
thì hệ vô số nghiệm:
x
cax
y(b0)
b
∈
−
=≠
¡
.
* Nếu
x
y
D0
D0
D0
=
≠
≠
thì hệ đã cho vô nghiệm.
II. CÁC VÍ DỤ MINH HỌA
Ví dụ 4.1.1. Cho hệ phương trình:
mxym2
4xmy3m2
+=+
+=+
1. Giải và biện luận hệ đã cho
2. Tìm m để hệ đã cho nghiệm duy nhất (x; y) sao cho
22
P2xy
=+
nhỏ nhất.
Lời giải.
1. Ta có:
2
m 1
Dm4(m2)(m2)
4 m
==−=−+
2
x
m2 1
Dmm2(m1)(m2)
3m+2 m
+
==−−=+−
2
y
m m2
D3m2m8(m2)(3m4)
4 3m2
+
==−−=−+
+
•
D0m2
≠⇔≠±
hệ đã cho có nghiệm duy nhất:
CHUYÊN ĐỀ - WWW.TOANMATH.COM
Cty TNHH MTV DVVH Khang Việt
211
x
y
D
m1
x
Dm2
D
3m4
y
Dm2
+
==
+
+
==
+
•
D0m2
=⇔=±
+) Với
x
m2D0
=−⇒≠
nên hệ đã cho vô nghiệm
+) Với
m2
=
, ta có hệ
2xy4x
4x2y8y42x
+=∈

⇔

+==−

¡
.
2. Hệ có nghiệm duy nhất khi và chỉ khi
m2
≠±
Khi đó:
x
y
D
m1
x
Dm2
D
3m4
y
Dm2
+
==
+
+
==
+
nên
22
2
2
m13m411m28m18
P2
m2m2
m4m4
++++

=+=

++

++
Ta có
3
4(4m5)5
P'P'0m
4
(m2)
+
=⇒=⇔=−
+
.
Do đó ta có:
1
minP
3
=
đạt được khi
5
m
4
=−
.
Vậy
5
m
4
=−
là giá trị cần tìm.
Ví dụ 4.1.2. Tùy theo giá trị của tham số m, hãy tìm giá trị nhỏ nhất của biểu
thức
( ) ( )
22
Px2my1mx2y2m1
=−++−+−.
Lời giải.
Xét hệ phương trình
x2my10x2my1
mx2y2m10mx2y2m1
−+=−=−

⇔

−+−=−=−+

(*)
Ta có:
( )
2
1 2m
D2m1,
m 2
−
==−
−
( )
2
x
1 2m
D22m(2m1)22mm1
2m1 2
−−
==−−=−++
−+−
,
y
1 1
Dm1
m 2m1
−
==−+
−+
.
•
Nếu
m1
≠−
thì hệ (*) có nghiệm nên
minP0
=
•
Nếu
m1
=−
thì ta có:
( )
2
2
Px2y1(x2y3)
=+++++
Cẩm nang ôn luyện thi Đại học Toán học – Nguyễn Tất Thu.
212
Đặt
tx2y1
=++
, suy ra
2222
Pt(t2)2t4t42(t1)22
=++=++=++≥
Đẳng thức xảy ra khi
t1x2y20
=−⇔++=
. Do đó
minP2
=
.
Vậy
0 khi m1
minP
2 khi m1
≠−
=
=−
.
Ví dụ 4.1.3. Giải hệ phương trình:
22
22
xyxy40
2xxyy5xy20
+++−=
+−−++=
.
Lời giải.
Cách 1: Đặt
2
tx
=
. Khi đó hệ trở thành:
2
2
txyy4
2t(y5)xyy2
+=−−+
+−=−−
Xét hệ bậc nhất hai ẩn t và x.
Ta có:
1 1
Dy7
2 y5
==−
−
,
2
2
x
2
1 yy4
D3yy10
2 yy2
−−+
==+−
−−
2
32
t
2
yy4 1
Dy3y10y18
yy2 y5
−−+
==−++−
−−−
.
Vì
y7
=
không là nghiệm của hệ nên suy ra:
t
x
D
t
D
D0
D
x
D
=
≠⇒
=
.
Vì
2
2
t
x
2
D
D
tx
D
D
=⇒=
23222
tx
D.DD(y7)(y3y10y18)(3yy10)
⇔=⇔−−++−=+−
43222
5y2y24y34y130(y1)(5y8y13)0
⇔−−+−=⇔−+−=
y1x1
134
yx
55
=⇒=
⇔
=−⇒=−
.
Vậy hệ có hai nghiệm:
413
(x;y)(1;1), ;
55

=−−


.
Cách 2: Ta có
22
2xxyy5xy20
+−−++=
22
2x(y5)xyy20
⇔+−−++=
(*)
2222
x
(y5)8(yy2)9y18y9(3y3)
∆=−−−++=−+=−
Nên (*) có hai nghiệm:
y1
x
2
+
= và
x2y
=−
.
Cty TNHH MTV DVVH Khang Việt
213
•
Với
y1
xy2x1
2
+
=⇔=−
thay vào hệ ta có được:
( )
2
22
x1y1
x2x1x2x1405xx40
413
xy
55
=⇒=
+−++−−=⇔−−=⇔
=−⇒=−
•
Với
x2y
=−
thay vào hệ ta có:
222
(2x)x202x4x10x1y1
−+−=⇔−+=⇔=⇒=
.
Vậy nghiệm của hệ là
413
(x;y)(1;1), ;
55

=−−


.
Ví dụ 4.1.4. Giải hệ phương trình:
22
22
14x21y6x45y140
35x28y41x122y560
−−+−=
++−+=
.
Lời giải.
Cách 1: Đặt
2
tx
=
, khi đó ta có hệ:
2
2
14t6x21y45y14
35t41x28y122y56
−=−+
+=−+−
Ta có:
14 6
D784
35 41
−
==
2
2
t
2
21y45y14 6
D693y1113y238
28y122y56 41
−+−
==−+
−+−
2
2
x
2
14 21y45y14
D1127y3283y1274
35 28y122y56
−+
==−+−
−+−
Do
D0
nên hệ có nghiệm duy nhất:
t
x
D
t
D
D
x
D
=
=
Vì
2
tx
=
nên ta có:
2
2
t
x
tx
2
D
D
D.DD
D
D
=⇔=
(
)
(
)
2
22
1699y159y34723y67y26
⇔−+=−+
432
3703y21574y38211y21844y41880
⇔−+−+=
2
(y2)(y3)(3703y3059y698)0
⇔−−−+=
y2,y3
⇔==
.
Vậy nghiệm của hệ là
(
)
(
)
(
)
x;y1;2, 2;3
=−.
Cẩm nang ôn luyện thi Đại học Toán học – Nguyễn Tất Thu.
214
Cách 2: Đặt
xa1; yb2
=+=+
hệ đã cho trở thành:
22
22
14a21b22a39b0
35a28b111a10b0
−+−=
++−=
Ta thấy hệ có nghiệm
(a;b)(0;0)
=
. Với
a0
đặ
bta
=
ta có:
2
2
22
2
2
39t22
a
(1421t)a39t22
39t2210t111
1421t
10t11
1421t3528t
(3528t)a10t11
a
3528t
−
=

−=−
−−

−
⇔⇒=

−
−+
+=−

=
+
322
186t421t175t1120(3t1)(62t161t112)0
⇔−++=⇔+−+=
1
t
3
⇔=−
2
39t22
a3b1
1421t
−
⇒==−⇒=
−
.
Vậy hệ đã cho có hai cặp nghiệm:
(x;y)(1;2), (2;3)
=−
.
Ví dụ 4.1.5. Cho hệ phương trình :
22
xaya0
xyx0
+−=
+−=
. Tìm tất cả các giá trị a
để hệ phương trình đã cho có 2 nghiệm phân biệt
1122
(x;y), (x;y)
. Khi
đó hãy chứng minh:
22
1212
(xx)(yy)1
−+−≤
.
Lời giải.
Rút x từ phương trình thứ nhất thế vào phương trình thứ hai ta được :
22
(aya)y(aya)0
−++−=
2222
(1a)y(a2a)yaa0
⇔++−+−=
(*).
Hệ phương trình đã cho có hai nghiệm phân biệt
⇔
(*) có hai nghiệm phân
biệt:
22222
4
(2aa)4(aa)(1a)3a4a00a
3
⇔∆=−−−+=−+>⇔<<
Khi đó
1122
xaya;xaya
=−=−
với y1, y2 là hai nghiệm của (*).
Theo Viét ta có:
2
12
2
2
22
121212
22
2
12
2
2aa
yy
4a3a
a1
(yy)(yy)4yy
(a1)
aa
yy
a1
−
+=
−
+
⇒−=+−=
+
−
=
+
Suy ra :
2222
121212
(xx)(yy)(a1)(yy)
−+−=+−
22
22
4a3a(2a1)
11
a1a1
−−
==−≤
++
.
Cty TNHH MTV DVVH Khang Việt
215
Ví dụ 4.1.6. Giả sử hệ phương trình
2
2
xaybyc
(a,m0)
ymxnxp
=++
≠
=++
có bốn cặp
nghiệm
ii
(x;y)
với i=1,2,3,4. Kí hiệu các số thực dương
123
l,l,l
như sau:
22222
112123434
l(xx)(yy)(xx)(yy)

=−+−−+−

22222
223231414
l(xx)(yy)(xx)(yy)

=−+−−+−

22222
113132424
l(xx)(yy)(xx)(yy)

=−+−−+−

.
Chứng minh rằng trong các số
123
l,l,l
có một số bằng tổng hai số còn lại.
Lời giải.
Ta kí hiệu các điểm
iii
M(x;y)
, trong đó
ii
(x;y)
i1,2,3,4
=
là bốn cặp
nghiệm của hệ đã cho thì các số
123
l,l,l
được viết như sau:
( )
2
22
1123411234
lMM.(MM)lMM.MM
=⇒= .
Tương tự:
2231431324
lMM.MM; lMM.MM
==
.
Vậy lúc này yêu cầu bài toán trở thành chứng minh đẳng thức(ta giả sử
123
lll
=+
):
123423141324
MM.MMMM.MMMM.MM
=+
(*).
(Khi hoán vị các điểm
i
M
cho nhau ta có hai đẳng thức còn lại).
Vì
ii
(x;y), i1,2,3,4
=
là nghiệm của hệ phương trình nên:
2
1
2
ii
iii
2
2
i
iii
ii
x
bc
yy
xaybyc
aaa
yp
n
ymxnxp
xx
mmm
=++
=++

⇔

=++

=++
22
iiii
xyxy0
⇒++α+β+λ=
(1).
Trong đó:
p
n1b1c
; ;
maamam
α=−β=−λ=+ .
Từ (1) ta suy ra các điểm
i
M
nằm trên đường tròn có phương trình:
22
xyxy0
++α+β+λ=
.
Do đó các điểm
1234
M,M,M,M
nằm trên một đường tròn nên áp dụng
định lí Potoleme ta có điều phải chứng minh.
III. BÀI TẬP VẬN DỤNG
Bài 4.1.1. Cho hệ phương trình:
mxy2m1
xmym4
+=+
+=−+
.
1. Giải và biện luận hệ theo tham số m.
Cẩm nang ôn luyện thi Đại học Toán học – Nguyễn Tất Thu.
216
2. Giả sử hệ có nghiệm (x;y). Tìm mối liên hệ giữa x và y không phụ thuộc vào m.
3. Tìm m nguyên để hệ có nghiệm (x;y) với x,y là những số nguyên.
Hướng dẫn giải
1) Ta có:
2
Dm1(m1)(m1);
=−=−+
2
xy
D2(m1)(m2); D(m1)
=−+=−−
•
Nếu
xy
m1DDD0
=⇒===⇒
hệ vô số nghiệm:
x
y3x
∈
=−
¡
.
•
Nếu
x
D0
m1
D0
=
=−⇒⇒
≠
hệ vô nghiệm.
•
Nếu
m1
≠±⇒
hệ có nghiệm duy nhất:
x
y
D
2(m2)
x
Dm1
D
m1
y
Dm1
+
==
+
−+
==
+
.
KL:
•
m1
=
hệ có vô số nghiệm :
x
y3x
∈
=−
¡
.
•
m1
=−
hệ vô nghiệm.
•
m1
≠±
hệ có nghiệm duy nhất:
x
y
D
2(m2)
x
Dm1
D
m1
y
Dm1
+
==
+
−+
==
+
.
2) Hệ có nghiệm
m1
⇔≠−
.
•
Với m=1 thì hệ thức liên hệ giữa x và y là
xy3
+=
.
•
Với
m1
≠
hệ có nghiệm duy nhất:
2
x2
m1
xy3xy30
2
y1
m1
=+
+
⇒−=⇔−−=
=−+
+
.
Vậy hệ thức liên hệ giữa x và y không phụ thuộc vào m là:
xy30
−−=
.
3) Ta có với m=1 thì hệ luôn có nghiệm nguyên.
Với
m1
≠±
hệ có nghiệm duy nhất :
2
x2
m1
2
y1
m1
=+
+
=−+
+
2
x,y
m1
⇒∈⇔∈
+
¢¢
m11
m12
+=±
⇔
+=±
.
Giải ra ta được
m0,m2,m3
==−=−
, m = 1.
Vậy
m1;m0;m2;m3
===−=−
là những giá trị cần tìm.
Cty TNHH MTV DVVH Khang Việt
217
Bài 4.1.2. Cho hệ phương trình:
(2m1)x3y3m2
(m3)x(m1)y2m
+−=−
+−+=
.
1. Tìm m để hệ có nghiệm.
2. Tìm m để hệ có nghiệm duy nhất (x;y) thỏa mãn
x2y
≥
.
3. Tìm m để hệ có nghiệm duy nhất (x;y) sao cho
22
Px3y
=+ nhỏ nhất .
Hướng dẫn giải
Ta có:
D2(m2)(m2)
=−−+
;
x
D(m2)(13m)
=−−
;
y
D(m2)(m3)
=−+
1) Ta có hệ vô nghiệm
22
xy
D0
m2
DD0
=
⇔⇔=−
+≠
.
Vậy hệ có nghiêm
⇔
m2
≠−
.
2) Hệ có nghiệm duy nhất
m2
⇔≠±
và
3m1
x
2(m2)
m3
y
2(m2)
−
=
+
+
=−
+
.
m1
3m12(m3)5m5
m2
x2y0
2(m2)2(m2)m2
m2
≥−
−++
≠
⇒≥⇔≥−⇔≥⇔
+++
<−
.
3) Hệ có nghiệm duy nhất
m2
⇔≠±
Để tìm giá trị nhỏ nhất của P ta có thể giải theo hai cách sau:
* Cách 1: Dùng miền giá trị.
2
22
2
3m3m7
Px3y
m4m4
++
=+=
++
2
(3P)m(34P)m74P0
⇔−+−+−=
(1)
*
P3
thì (1) có nghiệm
5
m
9
=−
.
*
P3(1)
≠⇒
có nghiệm
75
52P750P
52
⇔∆=−≥⇔≥ .
Đẳng thức xảy ra khi
8
m
9
=
.
Vậy P nhỏ nhất
8
m
9
⇔=
và
75
MinP
52
= .
* Cách 2: Dùng BĐT Bunhiacopski.
Ta có:
3m17m2110m20
x7y5
2(m2)2(m2)
−+++
−===
++
.
Áp dụng BĐT Bunhiacopski ta có:
2
222
74952
25(x7y)x(3y)(1)(x3y)P
33
3

=−=−≤++=


Cẩm nang ôn luyện thi Đại học Toán học – Nguyễn Tất Thu.
218
75
P
52
⇒≥ . Đẳng thức xảy ra
y
x8
m
179
⇔=−⇔=
.
Bài 4.1.3. Cho hệ
2
(m1)xmy2m1
mxym2
++=−
−=−
.
1. Tìm m để hệ có nghiệm duy nhất.
2. Khi hệ có nghiệm duy nhất, tìm hệ thức độc lập giữa hai nghiệm.
3. Khi hệ có nghiệm duy nhất, tìm m để x.y lớn nhất.
Hướng dẫn giải
Ta có:
222
xy
D(mm1);D(m1)(mm1);D(m2)(mm1)
=−++=−−++=−++
1) Hệ có nghiệm duy nhất với mọi m.
2)
xm1
xy10
ym2
=−
⇒+−=
=−+
là hệ thức cần tìm.
3) Ta có:
22
311
xym3m2(m)
244
=−+−=−−+≤
Vậy
1
Max x.y
4
=
đạt được khi
3
m
2
=
.
Bài 4.1.4. Cho x,y là các số thực. Tìm giá trị nhỏ nhất của biểu thức:
22
P(x2y1)(2xmym1)
=−+++++ .
Hướng dẫn giải
Xét hệ :
x2y10x2y1
2xmym102xmym1
−+=−=−

⇔

+++=+=−−

(*)
Hệ có
Dm4
=+
,
x
D3m2
=+
,
y
Dm1
=−+
* Nếu
m4D0(*)
≠−⇒≠⇒
có nghiệm duy nhất
3m2
x
m4
m1
y
m4
+
=
+
−+
=
+
.
P0
⇒≥
. Đẳng thức xảy ra
3m2
x
m4
(*)
m1
y
m4
+
=
+
⇔⇔
−+
=
+
.
Vậy trong trường hợp này giá trị nhỏ nhất của
P0
.
* Nếu
m4
=−
, khi đó:
22
P(x2y1)(2x4y3)
=−++−−.Đặt
tx2y1
=−+
ta có:
2222
Pt(2t5)5t20t255(t2)55
=+−=−+=−+≥
.
Đẳng thức xảy ra
t2x2y10
⇔=⇔−−=
. Vậy trong trường hợp này giá trị
nhỏ nhất của
P5
.
Cty TNHH MTV DVVH Khang Việt
219
KL:
0 khi m4
minP
5 khi m4
≠−
=
=−
.
Bài 4.1.5. Tìm giá trị lớn nhất của
( )
2
2
P(3xy2)6x2my5m1
=+−+−+−
Hướng dẫn giải
Xét hệ:
3xy20(1)
6x2my5m10 (2)
+−=
−+−=
(*)
Từ (1)
y23x
⇒=−
thay vào (2) ta có:
6(m1)xm10
++−=
* Nếu
m1(*)
≠−⇒
có nghiệm duy nhất
P0
⇒≥
và đẳng thức có
⇔
(x;y) là
nghiệm của (*)
MinP0
⇒=
.
* Nếu
22
m1P(3xy2)(6x2y6)
=−⇒=+−++−
Đặt
222
444
t3xy2Pt(2t2)5(t)
555
=+−⇒=+−=−+≥
4
MinP
5
⇒=
Vậy
0 khi m1
MinP
4
khi m1
5
≠−
=
=−
.
Bài 4.1.6. Giả sử hệ phương trình
axbyc
bxcya
cxayb
+=
+=
+=
có nghiệm.
Chứng minh rằng:
333
abc3abc
++= (1)
Hướng dẫn giải
* Cách 1: Ta thấy nếu
ababc(1)
=⇒==⇒
đúng nên ta chỉ xét khi a,b,c đôi
một khác nhau. Cộng ba phương trình của hệ lại với nhau ta được:
abc0
(abc)(xy1)0
xy10
++=
+++−=⇔
+−=
.
* Nếu
xy10y1x
+−=⇔=−
. Khi đó hệ trở thành:
(ab)xcb
cbacba
(bc)xacabc
abbcca
(ca)xba
−=−
−−−
−=−⇒==⇒==
−−−
−=−
loại .
* Nếu
abc0
++=
333222
abc3abc(abc)(abcabbcca)0
⇒++−=++++−−−=
(1)
⇒
đúng. Vậy ta có đpcm.
* Cách 2: Với lí luận như trên ta xét hệ khi a,b,c đôi một khác nhau.
Cẩm nang ôn luyện thi Đại học Toán học – Nguyễn Tất Thu.
220
Từ hai phương trình đầu của hệ
2
x
2
2
y
2
D
cab
x
D
acb
D
abc
y
D
acb
−
==
−
⇒
−
==
−
.
Thay vào phương trình thứ ba ta được:
33
333
22
cabcaabc
babc3abc
acbacb
−−
+=⇔++=
−−
đpcm.
Bài 4.1.7. Giải các hệ phương trình sau
1.
22
22
2xy3x15y0
3x4y5x2y0
++−=
−−+=
2.
22
2
x2y3x2xy0
y3yxy10
+−+=
−++=
.
Hướng dẫn giải
1. * Nếu
x0y0(x;y)(0;0)
=⇒=⇒=
là một nghiệm của hệ.
* Nếu
x0
≠
đặt
ytx
=
, ta có:
2222
22
2222
2xtx3x15tx0(2t)x15t3
15t352t
2t34t
3x4tx5x2tx0(34t)x52t

++−=+=−
−−

⇔⇒=

+−
−−+=−=−


322
58t7t49t190(2t1)(29t22t19)0
⇔−−+=⇔−+−=
1
t
2
11442
t
29
=
⇔
−±
=
.
+)
2
115t3
tx2y1
2
t2
−
=⇒==⇒=
+
.
+)
2
1144215t37308174042
tx
29
24758842
t2
−+−−+
=⇒==
−
+
3727084837242
y
29(24758842)
−
⇒=
−
.
+ )
2
1144215t37308174042
tx
29
24758842
t2
−−−−−
=⇒==
+
+
3727084837242
y
29(24758842)
+
⇒=
+
.
Vậy hệ đã cho có bốn cặp nghiệm.
2. Hệ
22
2
x2y3x2xy0
2y6y2xy20
+−+=
⇔
−++=
cộng hai phương trình ta có:
2
x2y1
(x2y)3(x2y)20
x2y2
+=
+−++=⇔
+=
.
*
x12y
=−
thay vào hệ ta có :
2
y3yy(12y)10
−+−+=
2
y2y10y12x322
⇔+−=⇔=−±⇒=
m
*
x22y
=−
thay vào hệ ta được:
2
15
yy10yx35
2
−±
+−=⇔=⇒=m .
Cty TNHH MTV DVVH Khang Việt
221
§ 2. HỆ ĐỐI XỨNG LOẠI I
I. TÓM TẮT LÝ THUYẾT
1. Định nghĩa: Là hệ có dạng
f(x;y)a
g(x;y)b
=
=
(I) trong đó f(x;y), g(x;y) là các biểu
thức đối xứng, tức là
f(x;y)f(y;x), g(x;y)g(y;x)
==
.
2. Cách giải: Đặt
Sxy, Pxy
=+=
.
Biểu diễn
f(x;y), g(x;y)
qua S và P ta có hệ :
F(S;P)0
G(S;P)0
=
=
giải hệ này ta tìm
được S, P.
Khi đó x,y là nghiệm của phương trình :
2
XSXP0 (1)
−+= .
3. Một số biểu diễn biểu thức đối xứng qua S và P.
2222
33223
22
4422222222
xy(xy)2xyS2P
xy(xy)(xyxy)S3SP
xyyxxy(xy)SP
xy(xy)2xy(S2P)2P
+=+−=−
+=++−=−
+=+=
+=+−=−−
.
4. Chú ý: * Nếu (x;y) là nghiệm của hệ (I) thì (y;x) cũng là nghiệm của hệ
* Hệ (I) có nghiệm khi (1) có nghiệm hay
2
S4P0
−≥
.
III. CÁC VÍ DỤ MINH HỌA
Ví dụ 4.2.1. Giải các hệ phương trình sau
1.
33
xy2xy2
xy8
++=
+=
2.
( )( )
33
xy19
xy8xy2
+=
++=
.
Lời giải.
1. Đặt
Sxy, Pxy
=+=
. Khi đó hệ trở thành:
2
2
2S
P
S2P2
2
63S
S(S3P)8
S(S)8
2
−
=
+=

⇔

−
−=
−=
322
2S3S6S160(S2)(2S7S8)0
⇒+−−=⇔−++=
S2P0
⇔=⇒=
x,y
⇒
là nghiệm phương trình :
2
X2X0X0,X2
−=⇔==
.
Cẩm nang ôn luyện thi Đại học Toán học – Nguyễn Tất Thu.
222
Vậy nghiệm của hệ là:
x0
y2
=
=
và
x2
y0
=
=
.
2. Đặt
Sxy; Pxy
=+=
. Khi đó hệ trở thành:
2
33
SP8SSP28S
S(S3P)19
S(8P)2S3(28S)19S24S250
=−=−

−=

⇔⇔

+=−−=+−=


S1
P6
=
⇔
=−
x,y
⇒
là nghiệm của phương trình :
2
12
XX60X3; X2
−−=⇔==−
.
Vậy hệ đã cho có hai cặp nghiệm:
(x;y)(2;3), (3;2).
=−−
Ví dụ 4.2.2. Giải các hệ phương trình sau:
1.
(
)
22
33
3
3
2(xy)3xyxy
xy6
+=+
+=
2.
22
22
11
xy4
xy
11
xy4
xy
+++=
+++=
.
Lời giải.
1. Đặt
3
3
ax, by
==. Khi đó hệ trở thành:
3322
2(ab)3(abba)
ab6
+=+
+=
. Đặt
Sab, Pab
=+=
, ta được :
3
2(363P)3PS6
2(S3SP)3SP
S6P8
S6
−==

−=
⇔⇔

==
=

Suy ra
a,b
là nghiệm của phương trình:
2
12
X6X80X2; X4
−+=⇔==
Suy ra
a2x8a4x64
b4y64b2y8
=⇒==⇒=

∪

=⇒==⇒=

.
Vậy nghiệm của hệ đã cho là:
=
(x;y)(8;64), (64;8)
.
2. Đặt
11
ax,by
xy
=+=+
, ta có hệ phương trình
222
ab4ab4
ab4
ab4
ab44(ab)2ab8
+=+=

+=

⇔⇔

=
+−=+−=


1
x2
a2
x
xy1
1
b2
y2
y
+=
=
⇔⇔⇔==

=
+=
.
Vậy hệ đã cho có nghiệm duy nhất
xy1
==
.
Ví dụ 4.2.3. Giải các hệ phương trình sau
Cty TNHH MTV DVVH Khang Việt
223
1.
22
xy2xy82
xy4
++=
+=
2.
xyxy3
x1y14
+−=
+++=
.
Lời giải.
1. Điều kiện
x,y0
≥
.
* Cách 1 : Đặt
txy0
=≥
, ta có:
2
xyt
=
và từ
xy4
+=
xy162t
⇒+=−
.
Thế vào phương trình (1), ta được:
2
22
t8
t32t1288tt4
t32t128(t8)
≤
−+=−⇔⇔=
−+=−
Suy ra:
xy16x4
xy8y4
==

⇔

+==

.
Vậy hệ có nghiệm duy nhất
xy4
==
.
* Cách 2: Ta có
2222
xy2xy822(xy)2xy16
++=⇔++=
(*)
Ta có:
22
2(xy)xy
+≥+
nên
( )
2
22
2(xy)2xyxy2xyxy16
++≥++=+=
Do đó
(*)xy4
⇔==
.
Vậy hệ có nghiệm duy nhất
xy4
==
.
2. Điều kiện :
xy0
x,y1
≥
≥−
.
* Cách 1: Đặt
Sxy, Pxy
=+=
ta có:
2
2
S3; P(S3)
SP3
S22SP116
2S(S3)114S
≥=−
−=

⇔

++++=
+−+=−
22
222
3S14; P(S3)3S14; P(S3)
4(S8S10)19628SSS30S520

≤≤=−≤≤=−

⇔⇔

++=−++−=


S6
xy3
P9
=
⇔⇒==
=
.
Vậy nghiệm của hệ là:
(x;y)(3;3)
=
.
* Cách 2: Từ phương trình thứ nhất
xy3xy0x,y0
⇒+=+>⇒≥
(do
xy0
)
Vì
xyxy
xyxy3xy3xy6
22
++
≤⇒+=+≤+⇒+≤
.
Đẳng thức xảy ra
xy3
⇔==
.
Cẩm nang ôn luyện thi Đại học Toán học – Nguyễn Tất Thu.
224
Mặt khác ta luôn có BĐT
22
ab2(ab)
+≤+.
Áp dụng BĐT này với
=+=+
ax1;by1
ta có:
x1y12(xy2)4
+++≤++≤
.
Đẳng thức có khi
xy3
==
.
Vậy hệ có nghiệm
(x;y)(3;3)
=
.
* Cách 3: Với lí luận như trên ta cũng dẫn đến
x,y0
≥
.
Nhân phương trình thứ nhất với 2 và phương trình thứ hai với 4 rồi trừ hai
phương trình cho nhau ta được:
222
(xy)(x12)(y12)0xy3
−++−++−=⇔==
Thử lại ta thấy thỏa mãn.
Ví dụ 4.2.4. Giải các hệ phương trình sau
1.
3
4
23
y1x3
xy82
−+=
+=
2.
33
y
x7
1
yx
xy
xyyx78
+=+
+=
.
Lời giải.
1. Đặt
ux
= và
3
4
vy1
=−
. Khi đó hệ đã cho trở thành:
( )
()
44
44
uv3
uv3
uv182
uv81
+=
+=

⇔∗

++=
+=
Đặt
Suv,Puv
=+=
. Với điều kiện
2
S4P0
−≥
thì hệ
(
)
∗
viết lại:
4222
S3S3
P0
S3
S4SP2S81P18P0
==

=

⇔⇔

=
−+=−=


hoặc
P18
S3
=
=
- Trường hợp 1:
S3,P0
==
. u, v là nghiệm của phương trình
2
X3X0
−=
phương trình này có
2
nghiệm
X0
hoặc
X3
.
Khi đó:
3
x0
u0
v3
y82
=
=
⇒

=
=
hoặc
u3x9
v0y1
==

⇒

==

- Trường hợp 2:
P18,S3
==
không thỏa vì
2
S4P0
−<
Vậy hệ phương trình đã cho có nghiệm:
(
)
(
)
( )
3
x;y0;82,9;1
= .
2. Điều kiện:
xy0
>
.
- Trường hợp 1:
x0,y0
>>
. Ta đặt
ux,vy
==
- Trường hợp 2:
x0,y0
<<
. Ta đặt
ux,vy
=−=−
Cty TNHH MTV DVVH Khang Việt
225
Cả
2
trường hợp đều đưa hệ về hệ phương trình:
222
222
33
uv7
1
uvuv7S3P7
vuuv
uv(uv)78P(S2P)78
uvvu78

+=+
+=+−=

⇔⇔

+=−=


+=
2
2
2
S3P7P6
S3P7
S5
P(P7)78
P7P780
=+=
=+

⇔⇔⇔

=±
+=
+−=
.
Từ đấy ta tìm được nghiệm của hệ là:
(
)
(
)
x;y9;4
=−−
,
(
)
4;9
−−
,
(
)
4;9
,
(
)
9;4
.
Ví dụ 4.2.5. Tìm
m
để các hệ sau có nghiệm
1.
22
xym
xy2m1
+=
+=+
2.
33
33
11
xy5
xy
11
xy15m10
xy
+++=
+++=−
.
Lời giải.
1. Đặt
Sxy, Pxy
=+=
, ta có:
2
2
Sm
Sm
1
P(m2m1)
S2P2m1
2
=
=

⇔

=−−
−=+
.
Hệ có nghiệm khi và chỉ khi
2
S4P0
−≥
222
m2(m2m1)m4m20
⇔−−−=−++≥
⇔−≤≤+
26m26
.
2. Đặt
11
ax;bya2; b2
xy
=+=+⇒≥≥
.
Hệ đã cho trở thành:
33
ab5
ab3(ab)15m10
+=
+−+=−
ab5
ab8m
+=
⇔
=−
Suy ra
a,b
là nghiệm của phương trình :
22
X5X8m0X5X8m
−+−=⇔−+=
(1)
Hệ đã cho có nghiệm thực
(1)
⇔
có hai nghiệm thỏa
X2
≥
.
Xét tam thức thức
2
f(X)X5X8
=−+
với
X2
≥
ta có bảng biến thiên
X
−∞
2
−
2
5
2
+∞
f(X)
+∞
22
+∞
22 2
7
4
Cẩm nang ôn luyện thi Đại học Toán học – Nguyễn Tất Thu.
226
Dựa vào bảng biến thiên suy ra (1) có hai nghiệm thỏa
X2
≥
m22
7
m2
4
≥
⇔
≤≤
.
Ví dụ 4.2.6. Tìm m để hệ phương trình:
()
22
xyxym
*
xym
++=
+=
có nghiệm.
Lời giải.
Ta có:
()
2
xyxym
*
(xy)2xym
++=
⇔
+−=
.
Đặt
Sxy
Pxy
=+
=
, điều kiện S
2
≥
4P, ta có hệ:
()
()
1
1
22
2
2
S113m
1
SPmSPm
Pm113m
(S)2PmS2S3m0
S113m
2
Pm113m
=−++
+=+=
=+−+


⇔⇔

−=+−=

=−−+

=+++
Hệ phương trình có nghiệm
⇔
xảy ra một trong hai trường hợp sau.
* TH1:
2
11
S4P
≥
2
(113m)4(m113m)
⇔−++≥+−+
⇔
2
13mm2
+≥+
⇔
( )
2
m20
vn
13m0
m20
4(13m)(m2)
+≤
+≥
+≥
+≥+
⇔
0m8
≤≤
.
* TH2:
22
22
S4P(113m)4(m113m)
≥⇔−−+≥+++ .
⇔
313mm2
+≤−−
dễ thấy bất phương trình vô nghiệm vì
m20
−−<
Vậy để hệ phương trình có nghiệm khi
0m8
≤≤
.
Ví dụ 4.2.7. Cho
x,y,z
là nghiệm của hệ phương trình:
222
xyz8
xyyzzx4
++=
++=
.
Chứng minh
88
x,y,z
33
−≤≤
.
Lời giải.
Hệ phương trình
22222
xy8z(xy)2xy8z
xyz(xy)4xyz(xy)4

+=−+−=−

⇔⇔

++=++=


Cty TNHH MTV DVVH Khang Việt
227
22
(xy)2[4z(xy)]8z
xyz(xy)4
+−−+=−
⇔
++=
22
(xy)2z(xy)(z16)0
xyz(xy)4
++++−=
⇔
++=
22
xy4zxy4z
xy(z2)xy(z2)
+=−+=−−


⇔∨

=−=+


.
Do x, y, z là nghiệm của hệ nên:
22
2
22
(4z)4(z2)
88
(xy)4xyz
33
(4z)4(z2)
−≥−
+≥⇔⇔−≤≤
−−≥+
.
Đổi vai trò x, y, z ta được
88
x,y,z
33
−≤≤
.
Ví dụ 4.2.8. Cho hai số thực
x,y
thỏa
xy1
+=
. Tìm giá trị nhỏ nhất của
biểu thức:
33
Axy
=+
.
Lời giải.
Xét hệ phương trình:
332
S1
xy1S1
1A
P
xyAS(S3P)A
3
=
+==


⇔⇔
−

=
+=−=


Ta có x, y tồn tại
⇔
hệ có nghiệm
2
1A1
S4P0140A
34
−
⇔−≥⇔−≥⇔≥
.
Vậy GTNN của
1
A
4
=
. Đạt được khi
1
xy
2
==
.
Ví dụ 4.2.9. Cho các số thực
x0
≠
;
y0
≠
thỏa mãn:
22
(xy)xyxyxy
+=+−.
Tìm giá trị lớn nhất của biểu thức :
33
11
A
xy
=+
Lời giải.
Xét hệ phương trình :
22
22
33
33
(xy)xyxyxy
ababab
11
A
abA
xy
+=+−
+=+−
⇔

+=
+=

(Trong đó ta đã đặt
11
a;b, a;b0
xy
==≠
). Đặt
Sab;Pab
=+=
, ta có:
22
22
SS3PSA
S(S3P)A3PSS

=−=

⇔

−==−


.
Từ phương trình thứ nhất
S0
⇒>
.
Hệ có nghiệm
2222
S4P3S4(SS)S4AS16
⇔≥⇔≥−⇔≤⇔=≤
Cẩm nang ôn luyện thi Đại học Toán học – Nguyễn Tất Thu.
228
Đẳng thức xảy ra
2
S4
1
ab2xy
SS
2
P4
3
=
⇔⇔==⇔==
−
==
.
Vậy giá trị lớn nhất của A =16. Đạt được khi
1
xy
2
==
.
Ví dụ 4.2.10. Cho x,y thỏa :
x3y23x1y
−+=+−
. Tìm giá trị lớn nhất và
giá trị nhỏ nhất của
Axy
=+
.
Lời giải.
Xét hệ phương trình:
x3y23x1y
xyA
−+=+−
+=
.
Đặt
ax1;by2a,b0
=+=+⇒≥
Hệ trở thành:
22
2
22
A
abS
ab3(ab)30
3
A9A27
abA3
abP
18
+==
+−+−=

⇔

−−
+=+

==
.
Suy ra hệ đã cho có nghiệm
2
S0
P0
S4P
≥
⇔≥
≥
2
2
A0
A9A270
A18A540
≥
⇔−−≥
−−≤
A0
93219321
AA
22
9315A9315
≥
−+
⇔≤∪≥
−≤≤+
9321
A9315
2
+
⇔≤≤+ .
Vậy
9321
MinA
2
+
= và
MaxA9315
=+ .
III. BÀI TẬP VẬN DỤNG
Bài 4.2.1. : Giải các hệ phương trình sau
1.
33
xy2
xy26
+=
+=
2.
22
xxyy2
xxyy4
++=
++=
3.
xyyx30
xxyy35
+=
+=
4.
y
x13
yx6
xy5
+=
+=
Cty TNHH MTV DVVH Khang Việt
229
5.
22
22
11
xy5
xy
11
xy9
xy
+++=
+++=
6.
22
222
yxy6x
1xy5x
+=
+=
7.
1
xxy33
y
1
2xy8
y
+++−=
++=
8.
22
33
xyxy30
xy35
+=
+=
9.
33
xy(xy)2
xy2
−=−
−=
10.
( )
33
xy2
xyxy2
+=
+=
11.
22
22
1
(xy)(1)5
xy
1
(xy)(1)49
xy
++=
++=
12.
2
2
(x2)y10
(x2)(2xxy)9
++=
++=
.
Hướng dẫn giải
1. Ta có hệ
3
S2
S2
P3
S3PS26
=
=
⇔

=−
−=
.
Từ đây ta tìm được nghiệm của hệ là
(x;y)(3;1), (1;3)
=−−
.
2. Ta có hệ:
22
SP2P2S
S3S2
P5P0
SP4SS60
+==−

=−=


⇔⇔∨

==
−=+−=



Từ đó ta tìm được nghiệm của hệ:
(x;y)(0;2), (2;0)
=
.
3. Đặt
ax;bya,b0
==⇒≥
Ta có hệ:
22
33
abba30ab5
ab6
ab35
+=+=
⇔

=
+=
Từ đó ta tìm được nghiệm của hệ:
(x;y)(4;9), (9;4)
=
.
4. Ta có hệ :
2
x2x3
x13x
.10
y3y2
y6y
xy5xy5
xy5


==
−+=


⇔∨



+=+=

+=
Từ đó ta tìm được nghiệm của hệ:
(x;y)(2;3), (3;2)
=
5. Đặt
11
ax;by
xy
=+=+
.
Ta có hệ:
22
ab5
a2a3
ab5
b3b2
ab6
ab13
+=
==
+=

⇔⇔∨

==
=
+=

Cẩm nang ôn luyện thi Đại học Toán học – Nguyễn Tất Thu.
230
Phương trình
1
t2t1
t
+=⇔=
và
135
t3t
t2
±
+=⇔=
Nên nghiệm của hệ là:
3535
(x;y)1;, ;2
22

±±
=


.
6. Vì
x0
=
không là nghiệm của hệ
2
2
2
2
yy
6
x
x
1
y5
x
+=
⇔
+=
Đặt
1
a
x
=
, ta có:
22
22
ayya6ay3a2a1
ay2y1y2
ay5
+=+===

⇔⇔∨

===
+=

.
Vậy nghiệm của hệ là:
1
(x;y)(1;2), (;1)
2
=
7. Đặt
1
ax;bxy3a,b0
y
=+=+−⇒≥
Ta có:
22
ab3
ab3
ab2
ab5
+=
+=
⇔

=
+=
*
1
x1
a1
y
(x;y)(310;410)
b2
xy32
+=
=
⇔⇔=±

=
+−=
m
*
a1
(x;y)(3;1), (5;1)
b2
=
⇔=−
=
.
8. Đặt
Sxy, Pxy
=+=
, điều kiện
2
S4P
≥ . Hệ phương trình trở thành:
2
2
30
P
SP30
S
90
S(S3P)35
SS35
S
=
=

⇔


−=
−=


S5xy5x2x3
P6xy6y3y2
=+===

⇔⇔⇔∨

====

.
9. Đặt
ty, Sxt, Pxt
=−=+=
, điều kiện
2
S4P.
≥ Hệ phương trình trở thành:
333
xt(xt)2SP2
xt2S3SP2
+==


⇔

+=−=


S2x1x1
P1t1y1
===

⇔⇔⇔

===−

.
10. Hệ phương trình đã cho tương đương:
( )
(
)
( )
22
xyxxyy2
xyxy2
+−+=
+=
hay
( )( )
( )
()
2
xyxy3xy2
xyxy2

++−=

∗
+=
Cty TNHH MTV DVVH Khang Việt
231
Đặt
Sxy,Pxy
=+=
, điều kiện:
2
S4P
≥ .
Từ hệ
(
)
∗
, ta có hệ:
33
S2
S3PS2S8
P1
PS2PS2

=
−==

⇔⇔

=
==


Hệ cho tương đương với
( )
y2x
xy2x1
xy1y1
x2x1
=−
+==

⇔⇔

==
−=

Vậy hệ phương trình cho có nghiệm duy nhất
(
)
(
)
x;y1;1
= .
11. Hệ
22
22
11
xy5
xy
11
xy49
xy
+++=
⇔
+++=
Đặt
11
ax,by
xy
=+=+
ta có hệ:
22
ab5
a7a2
ab5
b2b7
ab14
ab53
+=
==−
+=

⇔⇔∨

=−=
=−
+=

Phương trình
1
t2t1
t
+=−⇔=−
và
1735
t7t
t2
±
+=⇔=
Nên nghiệm của hệ đã cho là:
x1x1
735735
xx
22
735735
yy
y1y1
22
=−=−

−+
==

∨∨∨

−+
==

=−=−

12. Hệ
(
)
( )
( )
( )
2
2
2
x2x2xy6
x2x3
2xy3
x2x2xy9
+++=
+=

⇔⇔

+=
++=
x1x3
y1y9
==−

⇔∨

==

.
Bài 4.2.2. Tìm m để các hệ phương trình sau có nghiệm
1.
xy1
xxyy13m
+=
+=−
2.
22
xyxym
xyxy3m9
++=
+=−
3.
x4y14
xy3m
−+−=
+=
4.
22
xy4x4y10
xy(x4)(y4)m
+++=
++=
5.
xym
xyxym
+=
+−=
6.
2
x1y1m
xym4m6
++−=
+=−+
7.
22
xxyym
xyxy3m8
++=
+=−
.
Hướng dẫn giải
Cẩm nang ôn luyện thi Đại học Toán học – Nguyễn Tất Thu.
232
1. Điều kiện
x,y0
≥
ta có:
33
xy1
xy1
xxyy13m
(x)(y)13m
+=
+=

⇔

+=−
+=−

Đặt
Sxy0,Pxy0
=+≥=≥
,
2
S4P.
≥
Hệ phương trình trở thành:
2
S1
S1
Pm
S3SP13m
=
=
⇔

=
−=−
.
Từ điều kiện
2
S0,P0,S4P
≥≥≥ ta có
1
0m
4
≤≤
.
2. Hệ
⇔
22
xyxym
(xy)xym
xy(xy)3m9
xyxy3m9
++=
++=
⇔

+=−
+=−
.
Đặt S = x + y, P = xy,
2
S4P.
≥ Hệ phương trình trở thành:
SPm
SP3m9
+=
=−
.
Suy ra S và P là nghiệm của phương trình
2
tmt3m90
−+−=
S3Sm3
Pm3P3
==−

⇒∨

=−=

.
Từ điều kiện ta suy ra hệ có nghiệm
2
2
34(m3)
21
mm323
4
(m3)12
≥−
⇔⇔≤∨≥+
−≥
.
3. Đặt
ux40,vy10
=−≥=−≥
hệ trở thành:
22
uv4
uv4
213m
uv
uv3m5
2
+=
+=

⇔
−

=
+=−
.
Suy ra u, v là nghiệm (không âm) của
2
213m
t4t0
2
−
−+=
(*).
Hệ có nghiệm
⇔
(*) có 2 nghiệm không âm
3m13
0
0
13
2
S0m7
213m
3
0
P0
2
−
′
∆≥
≥

⇔≥⇔⇔≤≤

−

≥
≥
.
4. Hệ
⇔
22
22
22
(x4x)(y4y)10
xy4x4y10
xy(x4)(y4)m
(x4x)(y4y)m
+++=
+++=

⇔

++=
++=
.
Đặt
22
u(x2)0,v(y2)0
=+≥=+≥
. Hệ phương trình trở thành:
uv10S10
uv4(uv)m16Pm24
+==

⇔

−+=−=+

(S = u + v, P = uv).
Cty TNHH MTV DVVH Khang Việt
233
Điều kiện
2
S4P
S024m1
P0
≥
≥⇔−≤≤
≥
.
5. Hệ
( )
2
2
xym
xym
xym
mm
xyxym
xy3xym
xy
3
+=
+=
+=

⇔⇔⇔

−
+−=
+−=
=

.
Suy ra
x,y
là nghiệm (không âm) của phương trình
2
2
mm
tmt0
3
−
−+=
(*).
Hệ có nghiệm
⇔
(*) có 2 nghiệm không âm
2
2
0m4m0
m0
S0m0
1m4
P0
mm0
′
∆≥−≤
=

⇔≥⇔≥⇔

≤≤

≥
−≥
.
Vậy
m01m4
=∨≤≤
.
6. Đặt
ax1,by1a,b0
=+=−⇒≥
Hệ trở thành:
222
abm
abm
ab2m3
abm4m6
+=
+=
⇔

=−
+=−+
Hệ có nghiệm
2
PT: XmX2m30
⇔−+−=
có hai nghiệm không âm
3
m2
2
m6
≤≤
⇔
≥
là những giá trị cần tìm.
7. Ta có hệ
SPm
S,P
SP3m8
+=
⇒
=−
là nghiệm phương trình:
2
XmX3m80 (2)
−+−= .
(2) có nghiệm
0m4m8
⇔∆≥⇔≤∪≥
(*).
Gọi
12
X,X
là hai nghiệm của (2). Khi đó hệ vô nghiệm
2
12
2
21
X4X0
X4X0
−<
⇔
−<
2232
1221
222
1221
(X4X)(X4X)04m45m96m640
X4XX4X0m10m160

−−>−+−−>

⇔⇔

−+−<−+<


2
(m8)(4m13m8)0
13333
m8
8
2m8
−−=+>
+
⇔⇔<<
<<
.
Cẩm nang ôn luyện thi Đại học Toán học – Nguyễn Tất Thu.
234
Vậy hệ có nghiệm
13333
mm8
8
+
⇔≤∪≥
.
Bài 4.2.3. Tìm
m
để hệ
1.
22
xxyym6
2xxy2ym
++=+
++=
có nghiệm duy nhất
2.
22
xxyym1
xyxym
++=+
+=
có nghiệm
x,y0
>
3.
22
2
xy2(1m)
(xy)4
+=+
+=
có đúng hai nghiệm phân biệt
4.
(
)
32
2
2xy2xxym
xxy12m
−++=
+−=−
có nghiệm (Đề thi Đại học Khối D – 2011)
5.
22
xxyym2
xyxym1
++=+
+=+
có nghiệm duy nhất.
Hướng dẫn giải
1. Hệ có nghiệm duy nhất suy ra x = y, hệ trở thành:
22
222
3xm63x6mm3
m21
x4xmx4x3x6

=+−==−

⇔⇒

=
+=+=−


.
•
m = – 3:
222
xxyy3(xy)xy3
2(xy)xy32(xy)xy3

++=+−=

⇔

++=−++=−


xy0xy2x3x3x1
xy3xy1y1
y3y3

+=+=−==−=−


⇔∨⇔∨∨

=−==−
=−=



(loại).
•
m = 21:
222
xxyy27(xy)xy27
2xxy2y212(xy)xy21

++=+−=

⇔

++=++=


xy8xy6x3
xy37xy9y3
+=−+==

⇔∨⇔

===

(nhận).
Vậy m = 21.
2. Ta có
22
xxyym1
(xy)xym1
xy(xy)m
xyxym
++=+
++=+
⇔

+=
+=
xy1xym
xymxy1
+=+=

⇔∨

==

.
Hệ có nghiệm thực dương
2
m0
1
0mm2
4
14mm4
>
⇔⇔<≤∨≥
≥∨≥
.
Cty TNHH MTV DVVH Khang Việt
235
Vậy
1
0mm2
4
<≤∨≥
.
3. Ta có:
222
22
xy2(1m)(xy)2xy2(1m)
(xy)4(xy)4

+=++−=+

⇔

+=+=


xy1mxy1m
xy2xy2
=−=−

⇔∨

+=+=−

.
Hệ có đúng 2 nghiệm thực phân biệt khi
( )
2
24(1m)m0
±=−⇔=
.
4. Hệ phương trình đã cho viết lại:
(
)
( )
()
( )
( )
()
2
2
xx2xym1
xx2xy12m2
−−=
−+−=−
Dễ thấy phương trình trong hệ đã cho không phải là
1
đa thức đối xứng
đối với
x
và
y
. Nhưng ta có thể nhận ra tính bất biến của bài toán
Đặt
( )
2
1
uxxu
4
v2xyv

=−≥−


=−∈
¡
. Hệ đã cho trở thành :
uv12m
1
uvm,u
4
+=−

=≥−


( )
( )
()
2
2
v12mu
v12mu
uu
uum2u1
m3
2u1
=−−
=−−

⇔⇔

−+
−+=+
=
+
Đặt
()
2
uu1
fu,u
2u14
−+
=≥−
+
.
Ta có :
()
( )
2
2
2u2u1
fu
2u1
−−+
′
=
+
,
1
u;
4

∈−+∞


()
13
fu0u
2
−+
′
=⇒=
u
1
4
−
13
2
−+
+∞
(
)
fu
′
+
0
−
(
)
fu
23
2
−
5
8
−
−∞
Vậy hệ có nghiệm khi
(
)
3
có nghiệm thuộc
123
;m
42
−

−+∞⇔≤

.
Cẩm nang ôn luyện thi Đại học Toán học – Nguyễn Tất Thu.
236
5. Nếu
(
)
00
x;y
là nghiệm của hệ thì
(
)
00
y;x
cũng là nghiệm của hệ . Do đó hệ
có nghiệm duy nhất thì điều kiện cần là
00
xy
=
.
Khi đó hệ cho tương đương
232
00000
33
00
x2xm22xx2x10
2xm1m2x1

+=+−−+=

⇔

=+=−


()
()
0
2
000
0
3
0
0
x1m3
x1xx10
13
xm
24
m2x1
x1m1
=−⇒=−
−+−=
⇔⇔=⇒=−
=−
=⇒=
Điều kiện đủ:
Trường hợp 1:
m1
=
hệ phương trình đã cho trở thành
22
xxyy3
xyxy2
++=
+=
Nhận thấy vế trái của các phương trình thành phần của hệ là các đa thức
đối xứng đối với
x
và
y
.
Đặt
Sxy,Pxy
=+=
, điều kiện:
2
S4P
≥ .
Hệ phương trình trên trở thành
( )
P3S
SP3S1
PS2P2
S3S2
=−
+==

⇔⇔

==
−=

hoặc
S2
P1
=
=
.
Đối chiếu điều kiện
2
S4P
≥ , suy ra
S2
P1
=
=
thỏa bài toán.
Khi đó
x,y
là nghiệm phương trình:
2
XSXP0
−+=
hay
( )
2
X10
−=
suy
ra
X1
=
.
Hệ phương trình trên có nghiệm duy nhất
(
)
(
)
x;y1;1
= .
Trường hợp 2:
3
m
4
=−
hệ phương trình đã cho trở thành
22
5
xxyy
4
1
xyxy
4
++=
+=
Giải tương tự, hệ phương trình trên có nghiệm duy nhất
( )
11
x;y;
22

=


.
Trường hợp 3:
m3
=−
hệ phương trình đã cho trở thành
22
xxyy1
xyxy2
++=−
+=−
Giải tương tự, hệ phương trình trên có 3 nghiệm
(
)
(
)
(
)
x;y2;1,1;1,
=−−−
(
)
1;2
−
.
Cty TNHH MTV DVVH Khang Việt
237
Vậy:
3
m
4
=−
hoặc
m1
=
thỏa mãn yêu cầu bài toán.
Bài 4.2.4. Tìm
m
để hệ
1.
222
xym
xym6
+=
+=−+
có nghiệm (x; y). Tìm giá trị lớn nhất và giá trị nhỏ nhất
của
Fxy2(xy)
=++
.
2.
222
xy2m1
xym2m3
+=−
+=+−
có nghiệm
(
)
x;y
và
Pxy
=
nhỏ nhất.
3.
222
xym
xym4m6
x0,y0;0m2
+=
+=−+
≥≥≤≤
có nghiệm
(x;y)
và tìm giá trị lớn nhất và nhỏ nhất
( nếu có ) của :
( ) ( )
3
Txy6xyxy39m2
=+++++
.
Hướng dẫn giải
1. Hệ
2
xym
xym3
+=
⇔⇒
=−
hệ có nghiệm
22
m4(m3)
⇔≥−
2m2
⇔−≤≤
.
Khi đó:
22
Fm32m(m1)4
=−+=+−
. Vì
2m2
−≤≤
nên
MaxF5
=
và
MinF4
=−
.
2. Đặt
Sxy, Pxy
=+=
, điều kiện
2
S4P.
≥
22222
xy2m1S2m1
xym2m3S2Pm2m3
+=−=−


⇔

+=+−−=+−


2
22
S2m1
S2m1
3
Pm3m2
(2m1)2Pm2m3
2
=−
=−

⇔⇔

=−+
−−=+−
Từ điều kiện suy ra
22
4242
(2m1)6m12m8m.
22
−+
−≥−+⇔≤≤
Xét hàm số
2
34242
f(m)m3m2, m
222
−+
=−+≤≤ .
Ta có
4211624242
minf(m)f,m;
2422

−−−+
==∀∈



Vậy
116242
minPm
42
−−
=⇔= .
Cẩm nang ôn luyện thi Đại học Toán học – Nguyễn Tất Thu.
238
3. Đặt
Sxy,Pxy
=+=
. Hệ cho trở thành:
Sm
P2m3
=
=−
.
Hệ có nghiệm khi phương trình:
2
tmt2m30
−+−=
có nghiệm
12
m2
0
m6
t,t0S0
3
0m2m2
0m2P0
2
3
m2
0m2
2
≤
∆≥
≥
≥≥

⇔⇔≤≤⇔≤≤

≤≤≥


≤≤
≤≤
thỏa bài toán.
Khi đó
( )
332
Tm62m3m39m2m12m21m2
=+−++=+++
Ta xét hàm số
( )
32
fmm12m21m2
=+++
trên đoạn
3
;2
2



.
Ta có
( ) ( )
2
3
f'm3m24m210,m;2fm
2

=++>∀∈⇒


luôn đồng biến trên
đoạn
3
;2
2



và
()
3511
f,f2100
28

==


Vậy:
( )
3
m;2
2
511
minTminfm
8

∈


== khi
3
m
2
=
và
(
)
3
m;2
2
maxTmaxfm100

∈


== khi
m2
=
.
§ 3. HỆ ĐỐI XỨNG LOẠI II
I. TÓM TẮT LÝ THUYẾT
1. Định nghĩa: Là hệ có dạng
f(x;y)a
f(y;x)a
=
=
(II)
2. Cách giải: Trừ hai phương trình của hệ cho nhau ta được :
f(x;y)f(y;x)0
−=
xy
(xy)g(x;y)0
g(x;y)0
=
⇔−=⇔
=
.
3. Chú ý:
•
Nếu hệ (II) có nghiệm
00
(x;y)
thì
00
(y;x)
cũng là nghiệm của hệ nên hệ (II)
có nghiệm duy nhất thì điều kiện cần là
00
xy
=
.
•
f(x;y)f(y;x)2a
+=
là một phương trình đối xứng.
II. CÁC VÍ DỤ MINH HỌA
Cty TNHH MTV DVVH Khang Việt
239
Ví dụ 4.3.1. Giải các hệ phương trình :
1.
2
2
x3x2y
y3y2x
=+
=+
2.
3
3
x12y
y12x
+=
+=
.
Lời giải.
1. Trừ vế với vế của hai phương trình trên ta được:
22
xy
xyxy(xy)(xy1)0
x1y
=
−=−⇔−+−=⇔
=−
.
•
Với
2
xyx3xx0,x3
=⇒=⇔==
•
Với
22
x1yy3y2(1y)yy20
=−⇒=+−⇔−−=
y1x2
y2x1
=−⇒=
⇔
=⇒=−
.
Vậy nghiệm của hệ:
(x;y)(0;0), (3;3), (1;2), (2;1)
=−−
.
2. Trừ hai phương trình của hệ ta có
( )
(
)
3322
xy2(yx)xyxxyy20
−=−⇔−+++=
xy
⇔=
(do
22
xxyy20, x,y
+++>∀ )
Thay vào hệ ta có được:
32
15
x12x(x1)(xx1)0x1,x
2
−±
+=⇔−+−=⇔== .
Vậy nghiệm của hệ là:
xy1
15
xy
2
==
−±
==
.
Ví dụ 4.3.2. Giải các hệ phương trình sau
1.
2
2
3
2xy
x
3
2yx
y
=+
=+
2.
x9y78
y9x78
++−=
++−=
.
Lời giải.
1. Điều kiện :
x,y0
≠
Hệ
32
23
32
2xxy3
2(xy)xy(xy)0
2yyx3
+=
⇔⇒−+−=
+=
22
(xy)(2x3xy2y)0
⇔−++=
xy
⇔=
(Do
2222
37
2x3xy2y2(xy)y0
48
++=++>
)
Cẩm nang ôn luyện thi Đại học Toán học – Nguyễn Tất Thu.
240
Thay vào hệ ta được:
3
3x3x1y
=⇔==
.
Vậy hệ có nghiệm:
xy1
==
.
2. Điều kiện :
x,y7
≥
.
Trừ hai phương trình của hệ ta được:
x9y7y9x7
++−=++−
(x9)(y7)(y9)(x7)xy
⇔+−=+−⇔=
.
Thay vào hệ ta được:
x9x78
++−=
x9x78x95
x16
x9x72x73

++−=+=

⇔⇔⇔=

+−−=−=


.
Vậy hệ có nghiệm:
xy16
==
.
Ví dụ 4.3.3. Giải các hệ phương trình sau:
1.
x2y2
y2x2
+−=
+−=
2.
5x112y7
5y112x7
++−=
++−=
.
Lời giải.
1. Điều kiện:
0x,y2
≤≤
Trừ hai phương trình của hệ ta có:
x2xy2y
−−=−−
(*)
Do hàm số
f(t)t2t
=+−
là một hàm liên tục và đồng biến trên
(
)
0;2
Nên
(*)f(x)f(y)xy
⇔=⇔=
. Thay vào hệ ta có:
x2x2x(2x)1x1
+−=⇔−=⇔=
.
Vậy nghiệm của hệ:
xy1
==
.
2. Điều kiện:
1
x12
5
1
x12
5
−≤≤
−≤≤
.
Trừ hai phương trình của hệ ta được:
5x112x5y112y
+−−=+−−
(1)
Xét hàm số
1
f(t)5t112t, t;12
5

=+−−∈−


, ta có:
511
f(x)0, t;12
5
25t1212t

′
=+>∀∈−

+−

Suy ra
(1)f(x)f(y)xy
⇔=⇔=
.
Thay x = y vào hệ, ta được:
5x112x74x132(5x1)(12x)49
++−=⇔+++−=
Cty TNHH MTV DVVH Khang Việt
241
2
2
x9
5x59x12182xx3
9x131x3120
≤
⇔−++=−⇔⇔=
−+=
(nhận).
Vậy hệ phương trình có 1 nghiệm phân biệt
x3
y3
=
=
.
Ví dụ 4.3.4. Giải các hệ phương trình sau
1.
3
3
x2xy
y2yx
=+
=+
2.
22
22
(x1)(y6)y(x1)
(y1)(x6)x(y1)
−+=+
−+=+
.
Lời giải.
1. Trừ hai phương trình của hệ ta có:
3322
xyxy(xy)(xxyy1)0
−=−⇔−++−=
22
xy
xxyy10
=
⇔
++−=
.
•
xy
=
thay vào hệ ta được:
3
x3xx0,x3
=⇔==±
•
22
xxyy1
++=
(1)
Cộng hai phương trình của hệ ta có:
33
xy3(xy)0
+−+=
(2)
Từ (1) và (2) ta có hệ:
22
33
xxyy10
xy3(xy)0
++−=
+−+=
Đặt
Sxy, Pxy
=+=
ta có:
22
332
SP10PS1S0
P1
S3SP3S0S3S(S1)3S0

−−==−=

⇔⇔

=−
−−=−−−=


x1x1
y1y1
==−

⇔∨

=−=

.
Vậy hệ phương trình có 5 nghiệm phân biệt:
x0x1x1x3x3
x0y1y1
y3y3

==−===−


∨∨∨∨

===−
==−



.
2. Hệ
222
222
xy6xy6yxy
yx6yx6xyx
+−−=+
⇔
+−−=+
Trừ vế theo vế hai phương trình của hệ ta được:
2xy(yx)7(xy)(xy)(xy)0
−+−+−+=
(xy)(xy2xy7)0
⇔−+−+=
xy
xy2xy70
=
⇔
+−+=
Cẩm nang ôn luyện thi Đại học Toán học – Nguyễn Tất Thu.
242
•
xy
=
thay vào hệ ta được:
2
xy2
x5x60
xy3
==
−+=⇔
==
.
•
xy2xy70
+−+=
(1)
Mặt khác, khi cộng hai phương trình của hệ đã cho ta được:
22
xy5x5y120
+−−+=
(2)
Từ (1) và (2) ta có hệ:
22
xy2xy70
xy5x5y120
+−+=
+−−+=
Đặt
Sxy,Pxy
++=
ta có hệ:
2
2
S7
S2P70
P
2
S5S2P120
S6S50
+
−+=
=

⇔

−−+=
−+=
S1S5
P4P6
==

⇔∨

==

Với
S1
P4
=
=
ta thấy hệ vô nghiệm; Với
S5
P6
=
=
ta có
x2x3
y3y2
==

∨

==

.
Vậy nghiệm của hệ đã cho là:
(x;y)(2;2), (3;3), (2;3), (3;2)
=
.
Ví dụ 4.3.5. Tìm m để hệ phương trình sau có nghiệm:
2xy1m
2yx1m
+−=
+−=
.
Lời giải.
Đk :
x,y1
≥
. Đặt
ax1,by1 a,b0
=−=−⇒≥
, ta có:
2
2
2abm2
2bam2
+=−
+=−
2(ab)(ab)ba0
⇒−++−=
ab
(ab)(2a2b1)0
12b
a
2
=
⇔−+−=⇔
−
=
.
*
2
ab2aam2
=⇒+=−⇒
PT có nghiệm
a0
≥
m20m2
⇔−≥⇔≥
.
*
2
1
0b
12b
2
a
2
4b2b2m5
≤≤
−
=⇒
−=−
⇒ Hệ có nghiệm
119
2m50m
482
5
⇔−≤−≤⇔≤≤
.
Vậy hệ đã cho có nghiệm khi
m2
≥
.
Ví dụ 4.3.6. Tìm m để các hệ phương trình sau có nghiệm duy nhất.
Cty TNHH MTV DVVH Khang Việt
243
2
2
xyym
1)
yxxm
=−+
=−+
232
232
3xy2ymy
2)
3yx2xmx
=−+
=−+
.
Lời giải.
1) Điều kiện cần: Giả sử hệ có nghiệm
00
(x;y)
thì
00
(y;x)
cũng là nghiệm
của hệ nên để hệ có nghiệm duy nhất thì trước hết
00
xy
=
.
Thay vào hệ ta được:
2
00
x2xm0
−+=
phương trình này có nghiệm duy nhất
'1m0m1
⇔∆=−=⇔=
.
Điều kiện đủ: Với
m1
=
hệ trở thành:
2
22
2
xyy1
xy2x2y20
yxx1
=−+
⇒+−−+=
=−+
22
(x1)(y1)0xy1
⇔−+−=⇔==
.
Thử lại ta thấy thỏa mãn hệ
Vậy
m1
=
là giá trị cần tìm.
2) Điều kiện cần: Giả sử hệ có nghiệm
00
(x;y)
thì
00
(y;x)
cũng là nghiệm của
hệ nên để hệ có nghiệm duy nhất thì trước hết
00
xy
=
.
Thay vào hệ ta được:
0
32
000
2
00
x0
x5xmx0 (1)
x5xm0 (*)
=
−+=⇔
−+=
(1) có nghiệm duy nhất thì (*) phải vô nghiệm hoặc có nghiệm kép
x0
=
254m0
25
254m0
m.
4
50
∆=−<
∆=−=
⇔⇔>
=
Điều kiện đủ: Với
25
m
4
> ta có:
222
222
3xy(y2ym)y[(y1)m1]
x,y0
3yx(x2xm)x[(x1)m1]
=−+=−+−
⇒≥
=−+=−+−
Cộng hai phương trình của hệ với nhau ta được:
22
x(x5xm)y(y5ym)0
−++−+=
22
525525
x[(x)m]y[(y)m]0
2424
⇔−+−+−+−=
xy0
⇔==
.
Vậy
25
m
4
> là những giá trị cần tìm.
Ví dụ 4.3.7. Chứng minh rằng hệ sau có nghiệm duy nhất với mọi
a0
:
Cẩm nang ôn luyện thi Đại học Toán học – Nguyễn Tất Thu.
244
2
2
2
2
a
2xy
y
a
2yx
x
=+
=+
.
Lời giải.
Điều kiện :
x0
≠
.
Từ hai phương trình của hệ
x,y0
⇒>
.
Hệ
222
22
222
2xyya
2xy(xy)yx
2yxxa
=+
⇔⇒−=−
=+
(xy)(2xyxy)0
⇔−++=
xy
⇔=
(do
x,y02xyxy0)
>⇒++>
.
Thay vào hệ ta được:
232
a2xxf(x)
=−= (*).
Xét hàm số
32
f(x)2xx
=−
với
x0
>
.
Ta có:
1
f'(x)2x(3x1)f'(x)0x
3
=−⇒=⇔=
.
Mà
11
f(0)0;f()
327
==− và
2
a0
>
nên phương trình (*) chỉ có duy nhất một
nghiệm .
Vậy hệ đã cho luôn có nghiệm duy nhất với mọi
a0
.
III. BÀI TẬP VẬN DỤNG
Bài 4.3.1. Giải các hệ phương trình sau
3
3
x2xy
1)
y2yx
=+
=+
22
22
x2y2xy
2)
y2x2yx
−=+
−=+
3
3
x23y
3)
y23x
+=
+=
2
2
1
2xy
y
4)
1
2yx
x
=+
=+
x2y2
5)
y2x2
+−=
+−=
x42y2
6)
y42x2
+−=
+−=
7.
3
3
x2xy
y2yx
+=
+=
8.
2x34y4
2y34x4
++−=
++−=
9.
2
2
2
2
x2
3x
y
y2
3y
x
+
=
+
=
10.
2
11
xy
xy
2xxy10
−=−
−−=
11.
2
xycosxcosy
xy3y180
−=−
−−=
12.
3
11
xy
xy
2yx1
−=−
=+
.
Cty TNHH MTV DVVH Khang Việt
245
Hướng dẫn giải
1) Trừ vế theo vế hai phương trình của hệ, ta được:
33
22
xy
xyxy
xyxy10
=
−=−⇔
++−=
*
3
xy
xy0
xy3
x2xy
=
==
⇔
==
=+
*
223
32323
xyxy10yx2x
x2xyx(x2x)x(x2x)10

++−==−

⇔

=++−+−−=


64223
33
x3x3x10(x1)0(x;y)(1;1)
(x;y)(1;1)
yx2xyx2x

−+−=−==−

⇔⇔⇔

=−
=−=−


Vậy hệ có 4 cặp nghiệm:
(x;y)(0;0),(3;3),(1;1),(1;1)
=−−
.
2) Trừ hai phương trình của hệ ta được:
22
xy
3(xy)xy
13y
x
3
=
−=−⇔
−
=
.
*
22
xy
xy0
xy3
x2y2xy
=
==
⇔
==−
−=+
.
*
222
13y13y
xx
33
x2y2xy9y3y50
−−

==

⇔


−=+−+−=

hệ vô nghiệm
Vậy hệ có hai cặp nghiệm:
(x;y)(0;0),(3;3)
=−−
.
3) Trừ hai phương trình của hệ ta có:
( ) ( )
(
)
3322
xy3yxxyxxyy30
−=−⇔−+++=
22
0
xy
xxyy30 vn
=
⇔
+++=
Thay
xy
=
vào hệ ta có:
332
x23xx3x20(x1)(x2)0x1,x2
+=⇔−+=⇔−+=⇔==−
Vậy nghiệm của hệ là:
(
)
(x;y)(1;1),2;2
=−−
.
4) Điều kiện:
xy0
≠
. Từ hệ
x,y0
⇒>
Trừ hai phương trình của hệ ta có:
(xy)(2xyxy)0
−++=
xy
⇔=
Thay vào hệ ta có:
2322
1
2xx2xx10(x1)(2xx1)0x1
x
=+⇔−−=⇔−++=⇔=
Vậy nghiệm của hệ là:
(x;y)(1;1)
=
.
5) Điều kiện:
0x,y2
≤≤
Cẩm nang ôn luyện thi Đại học Toán học – Nguyễn Tất Thu.
246
Trừ hai phương trình của hệ:
x2xy2yxy
−−=−−⇔=
Do hàm số
f(t)t2t
=−−
là hàm đồng biến trên
[0;2]
.
⇒
(x;y)(0;0),(2;2)
=
6) Điều kiện:
x,y0
≥
Trừ hai phương trình của hệ:
x42xy42yxy
++=++⇔=
⇒
xy0
==
7. Trừ hai phương trình của hệ vế theo vế ta được:
3322
xy3x3y0(xy)(xyxy3)0
−+−=⇔−+++=
2
2
y3y
(xy)x30yx
24


⇔−+++=⇔=





Thế y = x vào hệ ta được:
3
xx0x0
+=⇔=
Vậy hệ phương trình có nghiệm duy nhất
x0
y0
=
=
.
8. Điều kiện:
3
x4
2
3
x4
2
−≤≤
−≤≤
.
Trừ hai phương trình của hệ ta được:
2x34x2y34y
+−−=+−−
(1)
Xét hàm số
3
f(t)2t34t, t; 4
2

=+−−∈−


, ta có:
113
f(x)0, t; 4
2
2t324t

′
=+>∀∈−

+−

(1)f(x)f(y)xy
⇒⇔=⇔=
.
Thay x = y vào hệ, ta được:
2x34x4x72(2x3)(4x)16
++−=⇔+++−=
2
11
22x5x129xx3x
9
⇔−++=−⇔=∨= (nhận).
Vậy hệ phương trình có 2 nghiệm phân biệt
11
x
x3
9
y311
y
9
=
=
∨

=
=
.
9. Điều kiện:
x0,y0
>>
.
Hệ phương trình đã cho trở thành:
()
()
22
22
3xyx2 1
3yxy2 2
=+
=+
Cty TNHH MTV DVVH Khang Việt
247
Trừ
(
)
1
và
(
)
2
vế theo vế , ta được:
(
)
(
)
xy3xyxy0
−++=
xy
⇒=
vì
3xyxy0
++>
với mọi
x0,y0
>>
Thay
xy
=
vào phương trình
(
)
1
ta được
32
3xx20
−−=
( )
(
)
2
x13x2x20
⇔−++=
,
Phương trình này có nghiệm
x1
=
vì
2
3x2x20
++>
với mọi
x0
>
Vậy hệ phương trình đã cho có
1
nghiệm
(
)
1;1
.
10. Điều kiện:
x0, y0
≠≠
. Ta có:
1111
xy(xy)10yxy.
xyxyx

−=−⇔−+=⇔=∨=−


+) Với y = x:
2
(2)x10x1
⇔−=⇔=±
.
+) Với
1
y
x
=−
: (2) vô nghiệm.
Vậy hệ phương trình có 2 nghiệm phân biệt
x1x1
y1y1
==−

∨

==−

.
11. Ta có:
xycosxcosyxcosxycosy
−=−⇔−=−
(1).
Xét hàm số
/
f(t)tcostf(t)1sint0, t
=−⇒=+>∀∈
¡
.
Suy ra
(1)f(x)f(y)xy
⇔=⇔=
.
Thay x = y vào phương trình thứ hai của hệ, ta được:
32
x3x180(x3)(x3x6)0x3.
−−=⇔−++=⇔=
Vậy hệ phương trình có nghiệm duy nhất
x3
y3
=
=
.
12. Điều kiện:
x0, y0.
≠≠
xy
11
(1)xy0(xy)10xyy.
xyxyx

−
⇔−+=⇔−+=⇔=∨=−


+ Với
xy
=
: (2)
15
x1x.
2
−±
⇔=∨=
+ Với
4
1
y:(2)xx20.
x
=−⇔++=
* Với
4
x1x20xx20
<⇒+>⇒++>
.
* Với
44
x1xxxxx20
≥⇒≥≥−⇒++>
.
Suy ra (2) vô nghiệm.
Vậy hệ phương trình có 3 nghiệm phân biệt
Cẩm nang ôn luyện thi Đại học Toán học – Nguyễn Tất Thu.
248
1515
xx
x1
22
y1
1515
yy
22

−+−−
==

=

∨∨

=
−+−−

==


.
Bài 4.3.2. Tìm m để hệ phương trình sau có nghiệm
xy3m
1)
yx3m
+−=
+−=
x1y2m
2) (m0)
y1x2m
++−=
≥
++−=
Hướng dẫn giải
1) Đặt
ax2;by2a,b0
=−=−⇒≥
Hệ trở thành:
2
2
2
abm2
abm2
(ab)(ab1)0
bam2
+=−
+=−

⇔

−+−=
+=−
2
ab
aam2 (1)
=
⇔
+=−
hoặc
2
b1a
aam3 (2)
=−
−=−
Hệ có nghiệm
⇔
(1) hoặc (2) có nghiệm không âm
m20
m2
1
m3
4
−≥
⇔⇔≥
−≥−
.
2) Điều kiện:
x,y2
≥
Hệ
xy
x1y2m
x1x2m (1)
x1x2y1y2
=
++−=

⇔⇔

++−=
+−−=+−−
Hệ có nghiệm
(1)
⇔
có nghiệm
m3m3
⇔≥⇔≥
.
Bài 4.3.3. Tìm m để hệ phương trình sau có nghiệm duy nhất
1.
232
232
yx4xmx
xy4ymy
=−+
=−+
2.
2
2
2
2
m
2xy
y
m
2yx
x
=+
=+
3.
2
2
(x1)ym
(y1)xm
+=+
+=+
4.
7x11y4m43103m
7y11x4m43103m
++−−=−−−
++−−=−−−
Hướng dẫn giải
1) * Giả sử hệ có nghiệm duy nhất
0000
(x;y)xy
⇒=
và phương trình
0
232
0000
2
00
x0
xx4xmx
x5xm0 (1)
=
=−+⇔
−+=
có nghiệm duy nhất
(1)
⇔
vô nghiệm
25
254m0m
4
⇔∆=−<⇔> (*)
Cty TNHH MTV DVVH Khang Việt
249
* Với
25
m
4
> . Từ hệ
22
(xy)(xxyy3x3ym)0
⇒−++−−+=
(2)
Xét tam thức:
22
f(x)x(y3)xy3ym
=+−+−+
, tam thức có
222
x
(y3)4(y3ym)3(y1)124m0
∆=−−−+=−−+−<
(do (*))
(2)xy
⇒⇔=
thay vào hệ ta thấy hệ có nghiệm duy nhất
xy0
==
Vậy
25
m
4
> .
2) Điều kiện:
xy0
≠
. Từ hệ
x,y0
⇒>
* Giả sử hệ có nghiệm duy nhất
0000
(x;y)xy
⇒=
và phương trình
2
2322
0000
0
m
2xx2xxm
x
=+⇔−= (1) có nghiệm duy nhất.
Xét hàm số
32
f(x)2xx
=−
. Lập bảng biến thiên của f(x) và từ bảng biến
thiên ta thấy (1) có nghiệm duy nhất
2
m0m0
⇔>⇔≠
.
* Với
m0
≠
⇒
hệ
222
222
2xyym
2xyxm
=+
⇔
=+
giải hệ này ta thấy hệ có nghiệm duy
nhất
xy
=
.
Vậy
m0
≠
là những giá trị cần tìm.
3) Tương tự như trên ta tìm được
3
m
4
=
.
4. Nếu
(
)
00
x;y
là nghiệm của hệ thì các cặp số sau cũng là nghiệm của hệ
(
)
(
)
(
)
000000
y;x,4x;4y,4y;4x.
−−−−
Vì hệ có nghiệm duy nhất, nên xảy ra khả năng
(
)
(
)
0000
x;yy;x
≡ và vì thế
ta tìm được
0
x2
=
.
Với
0
x2
=
thay vào hệ ta được
10
m243103m,2m
3
−=−−<< .
Đặt
103mt,t2
−=>
, khi đó ta có:
m243103m
t1443103m
−=−−
−=−−−
( )
( )
() ( )( ) ( )
2
2
m2103t
3mtmt43mt
t2103m
−=−
⇔⇒−+−=−
−=−
tức
(
)
(
)
mtmt10mt
−+−=⇔=
vì
mt11
+−>
Khi đó
(
)
3
suy ra
( )
(
)
1
2
2
m2103mm60m3
−=−⇔−−=⇔=
.
Cẩm nang ôn luyện thi Đại học Toán học – Nguyễn Tất Thu.
250
Với m = 3, hệ cho trở thành:
7x11y6
7y11x6
++−=
++−=
, giải tương tự trên ta thấy
hệ có nghiệm duy nhất
xy2
==
.
Vậy m = 3 thỏa mãn đề bài.
Bài 4.3.4. Chứng minh rằng hệ sau luôn có nghiệm duy nhất với mọi
a0
:
3
2
3
2
a
7xy0
x
a
7yx0
y
+−=
+−=
.
Hướng dẫn giải
Điều kiện:
xy0
≠
.
Hệ
323323
32322
7xyxa07xyxa0
7yxya0(xy)(7x8xy7y)0

+−=+−=

⇔⇔

+−=−++=


a
xy
2
⇔==
là nghiệm duy nhất của hệ.
Cẩm nang ôn luyện thi Đại học Toán học – Nguyễn Tất Thu.
250
§ 4. HỆ ĐẲNG CẤP
I. TÓM TẮT LÝ THUYẾT
1.
Đị
nh ngh
ĩ
a:
* Biểu thức f(x;y) gọi là đẳng cấp bậc k nếu
k
f(mx;my)mf(x;y)
= .
Ví dụ:
332
f(x;y)xy3xy
=−+ là đẳng cấp bậc 3.
* Hệ:
f(x;y)a
g(x;y)b
=
=
trong đó f(x;y) và g(x;y) đẳng cấp bậc k gọi là hệ đẳng cấp.
2. Cách gi
ả
i:
* Xét x=0 thay vào hệ kiểm tra.
* Với
x0
≠
đặt
ytx
=
thay vào hệ ta có:
k
k
f(x;tx)axf(1;t)a
g(x;tx)b
xg(1;t)b
==
⇔

=
=
.
Chia hai vế của hai phương trình ta được:
a
f(1;t)g(1;t)
b
=
, giải phương
trình này ta tìm được t thay vào hệ ta tìm được (x;y).
II. CÁC VÍ DỤ MINH HỌA
Ví dụ 4.4.1. Giải các hệ phương trình sau:
1.
22
22
x2xyy4
xxy2y4
++=
−++=
2.
22
22
3x5xy4y38
5x9xy3y15
+−=
−−=
.
Lời giải:
1. Ta thấy
x0
=
không phải là nghiệm của hệ
x0
⇒≠
.
Đặt
ytx
=
thay vào hệ ta được:
22
22
x(12tt)4
x(1t2t)4
++=
−++=
t1
1t2
2t1
+
⇒=⇔=
−
.
*
t2y2x
=⇔=
thay vào hệ:
2
2
9x4x
3
=⇔=±
Vậy nghiệm của hệ là:
24
(x;y);
33

=±±


.
2. Dễ thấy
x0
=
không là nghiệm của hệ.
Với
x0
≠
, đặt
ytx,t
=∈
¡
.
Hệ cho trở thành:
( ) ( )
( ) ( )
2
2
2
2
3x5xtx4tx38
5x9xtx3tx15
+−=
−−=
hệ này viết lại:
Cty TNHH MTV DVVH Khang Việt
251
(
)
( )
22
22
x35t4t38
x59t3t15
+−=
−−=
hay
(
)
()
()
+−=
+−
=
−−
22
2
2
x35t4t381
35t4t38
2
15
59t3t
Quy đồng mẫu số phương trình
(
)
2
và rút gọn ta được:
2
54t417t1450
+−=
, giải phương trình này ta được
2
nghiệm:
145
t
18
=− hoặc
1
t
3
=
.
Với
1
t
3
=
thế thì
2
2
38
x9
35t4t
==
+−
tức
x3
=−
hoặc
x3
=
.
Với
145
t
18
=− tương tự trên, trường hợp này không thỏa.
Vậy hệ đã cho có nghiệm là:
(
)
(
)
(
)
x;y3;1, 3;1
=−− .
Ví dụ 4.4.2. Giải các hệ phương trình sau:
1.
2
33
(xy)y2
xy19
−=
−=
2.
2222
2222
(xxyy)xy65
(xxyy)xy185
−++=
+++=
.
Lời giải:
1. Vì
x0
=
không là nghiệm của hệ nên ta đặt
ytx
=
. Khi đó hệ trở thành:
32
32
2
33
x(1t)t2
1t19tt119
2t(1t)2
t(1t)
x(1t)19
−=
−++
⇒=⇔=
−
−
−=
2
21
21t17t20t,t
37
⇔−+=⇔==
.
*
22
tyx
33
=⇔= thay vào hệ ta có:
3
19
x19x3y2
27
=⇔=⇒=
.
*
11
tyx
77
=⇔= thay vào hệ ta có:
3
33
34271
x19xy
343
1818
=⇔=⇒= .
Vậy nghiệm của hệ là:
33
17
(x;y)(3;2), ;
1818

=


.
2. Vì x = 0 không là nghiệm của hệ nên ta đặt
ytx
=
, ta được:
2
2
2
tt11343
12t25t120t;t
3734
tt1
−+
=⇔−+=⇔==
++
.
*
22
3365
tyxxx65x4y3
4464
=⇔=⇒=⇔=±⇒=±
.
*
22
4465
tyxxx65x3y4
3327
=⇔=⇒=⇔=±⇒=±
.
Vậy hệ có bốn cặp nghiệm:
(3;4), (4;3)
±±±±
.
Cẩm nang ôn luyện thi Đại học Toán học – Nguyễn Tất Thu.
252
Ví dụ 4.4.3. Giải các hệ phương trình sau:
1.
332
44
xyxy1
4xy4xy
+−=
+=+
2.
5101
32y
y42x17
5103
3x
y42x17

−=

+


+=

+

.
Lời giải.
1. Từ hệ phương trình
33244
(xyxy)(4xy)4xy
⇒+−+=+
.
Đặt
xty
=
(do
y0
≠
).
Ta có:
4344
y(t1t)(4t1)y(4t1)
+−+=+
32
t4t3t0
⇒−+=
t0,t1,t3
⇔===
*
3
4
y1
t0x0y1
yy
=
=⇒=⇒⇔=
=
.
*
3
4
x1
t1yxx1y
5x5x
=
=⇒=⇒⇔==
=
*
3
33
4
25y1
13
t3x3yyx
2525
325y13y
=
=⇒=⇒⇔=⇒=
=
.
Thử lại ta thấy nghiệm của hệ là:
33
13
(0;1), (1;1), (;)
2525
.
2. Điều kiện:
x0,y0
>>
Hệ phương trình đã cho viết lại:
()
()
5101
3a
y42x
172y
5103
3b
y42x
17x
−=
+
+=
+
, hệ phương trình
này tương đương với hệ:
()
()
()
()
101103
6ba
172y17x
10103101
ba
y42x
17x172y
=++
=−−
+
Nhân vế theo vế của
2
phương trình trên ta được:
22
22
60103101
y42x
17.x17.2y
=−
+
,
quy đồng mẫu số và rút gọn ta được
( )
( )
2
2
2.103y84.6275xy42.101x0
+−=
,
phương trình này được phân tích thành:
( )
(
)
22
2yx103y101.42x0
−+=
suy
ra
x2y
=
vì
22
103y101.42x0
+>
với
x0,y0
>>
.
Cty TNHH MTV DVVH Khang Việt
253
Thay
x2y
=
vào phương trình
(
)
b
ta được:
( )
5103
3
y422y
172y
+=
+
, quy
đồng mẫu số và rút gọn phương trình:
103
51yy10
2
−+=
, phương trình
này tương đương với:
( )
1
y251y0
2

−−=


tức
y2
=
hoặc
1
y
5202
= .
Vậy hệ phương trình có
2
nghiệm
(
)
4;2
,
11
;
26015202



.
Ví dụ 4.4.4. Tìm
a
để hệ bất phương trình sau có nghiệm:
22
22
5x4xy2y3
2a1
7x4xy2y
2a5
−+≥
−
++≤
+
(I).
Lời giải:
Hệ
22
22
5x4xy2y3
18
21x12xy6y3
2a5
−+−≤−
⇔
++≤−
+
22
18
16x16xy4y
2a5
⇒++≤−
+
2
185
(4x2y)2a50a
2a52
⇔+≤−⇒+<⇔<−
+
.
Ta xét hệ :
22
22
5x4xy2y3
21x12xy6y3
−+−=−
++=
(*)
22
22
5x4xy2y3
7x4xy2y1
−+−=−
⇔
++=
.
Đặt
ytx
=
(do
x0
≠
), ta có:
2
2
5t4t2
3
7t4t2
−+−
=−
++
2
1
16t16t40tx2y
2
⇔++=⇔=−⇔=−
.
Thay vào hệ ta được:
2
12
7x1xy
77
=⇔=±⇒=m .
Ta chứng minh với
5
a
2
<−
thì hệ (I) có nghiệm.
Thật vậy gọi
00
(x;y)
là nghiệm của hệ (*) khi đó ta có:
22
0000
22
0000
5x4xy2y3
18
21x12xy6y33
2a5
−+−=−
++=<−
00
(x;y)
⇒
là một cặp nghiệm của hệ (I)
Vậy
5
a
2
<−
là những giá trị cần tìm.
Cẩm nang ôn luyện thi Đại học Toán học – Nguyễn Tất Thu.
254
III. BÀI TẬP VẬN DỤNG
Bài 4.4.1. Giải các hệ sau
1.
22
22
3x5xy4y38
5x9xy3y15
+−=
−−=
2.
22
22
(xy)(xy)3
(xy)(xy)15
−−=
++=
3.
22
22
2y(xy)3x
x(xy)10y
−=
+=
4.
22
33
xy1
1
3xy
xy
+=
−=
+
5.
22
222
xxyy3(xy)
xxyy7(xy)
−+=−
++=−
6.
1
3x12
xy
1
7y142
xy

+=

+


−=

+

7.
33
22
x8xy2y
x33(y1)
−=+
−=+
.
Hướng dẫn giải
1. Ta thấy
y0
=
không là nghiệm của hệ. Đặt
xty
=
thay vào hệ ta có :
2
22
2
2
22
2
38
y (1)
y(3t5t4)38
3t5t4
3t5t438
y(5t9t3)15
(2)
15
5t9t3
=
+−=
+−

⇔

+−
−−=

=
−−
Ta có :
2
18
(2)145t417t540t3,t
145
⇔−−=⇔==− .
•
t3
=
thay vào (1) ta có
2
y1y1,x3
=⇔=±=±
•
18
t
145
=− thay vào (1) ta có :
2
21025
y
2531
=− vô nghiệm.
Vậy nghiệm của hệ là :
(x;y)(3;1), (3;1)
=−−
.
2. Từ hệ ta suy ra
xy0
+≠
nên ta có :
( )
−−
=⇔−=+⇔−+=
++
22
2
2222
22
(xy)(xy)
1
5xyxy2x5xy2y0
5
(xy)(xy)
(x2y)(2xy)0x2y,y2x
⇔−−=⇔==
.
•
x2y
=
thay vào hệ ta có :
2
y.3y3y1x2
=⇔=⇒=
•
y2x
=
thay vào hệ ta có :
2
x.(3x)3x1y2
−−=⇔=⇒=
.
Vậy nghiệm của hệ là:
(x;y)(1;2), (2;1)
=
.
Cty TNHH MTV DVVH Khang Việt
255
3. Ta thấy
xy0
==
là một cặp nghiệm của hệ.
Từ phương trình thứ hai của hệ
xy0
⇒≥
.
Đặt
xty (y0)t0
=≠⇒≥
ta có:
32
32
2y(t1)3ty
yt(t1)10y
−=
+=
42
5
3t17t200t2;t
3
⇒−+=⇔==.
⇒
515315
(x;y)(2;1), ;
22


=±±±±


.
4. Điều kiện :
xy0
+≠
Hệ
( )
2
22
22
33222
33
xy1
xy1
(3xy)(xy)(xy) (*)
(3xy)(xy)1
+=
+=

⇔⇔

−+=+

−+=
Đặt
xty
=
, khi đó (*) trở thành :
322432
(3t1)(t1)(t1)2t3t2tt20
−+=+⇔+−−−=
32
(t1)(2t5t3t2)0t1,t2
⇔−+++=⇔==−
.
•
1
t1xy
2
=⇒==±
•
x2y
t2
1
y
5
=−
=−⇒
=±
.
5. Ta có :
22222
xxyy7(xy)2x5xy2y0x2y,y2x
++=−⇔−+=⇔==
Từ đó ta tìm được nghiệm của hệ :
(
)
(
)
(
)
(x;y)0;0,2;1,1;2
=−−
.
Cách 2 : Ta có:
( )
( )
( ) ( )
( )
2
22
2
2
22
xxyy3xy
xy3xy3xy
xxyy7xy
xy2xy
−+=−
−−=−

⇔

++=−
=−

Đặt
uxy,vxy
=−=
. Hệ trở thành
2
2
u3uv0
v2u
−+=
=
u0u1
v0v2
==

⇔∨

==

.
Từ đó giải được các nghiệm của hệ là
(
)
(
)
(
)
(x;y)0;0,2;1,1;2
=−−
.
6. Điều kiện :
x,y0
≥
.
Vì x = 0 hay y = 0 không là nghiệm của hệ nên ta có:
Cẩm nang ôn luyện thi Đại học Toán học – Nguyễn Tất Thu.
256
Hệ
+=
=+
+

⇔⇔


−=
=−

+
+
12
122
1
1 (1)
xy
3x
3x7y
142
1122
1
(2)
xy
7y
xy
3x7y
.
Nhân (1) với (2) ta được:
112212218
xy3x7y
3x7y3x7y

=−−=−


+

21xy(xy)(7y24x)
⇔=+−
22
24x38xy7y0
⇔+−=
(6xy)(4x7y)0y6x
⇔−+=⇔=
(Do
x,y0
>
).
Thay vào (1) ta có:
++
=+⇔=⇒==
1211472287
1xy6x
217
3x21x
Thử lại hệ ta thấy thỏa mãn.
Vậy hệ có cặp nghiệm duy nhất
1147
x
21
2287
y
7
+
=
+
=
.
7. Hệ
33
3322
22
xy8x2y
6(xy)(8x2y)(x3y)
x3y6
−=+
⇔⇒−=+−
−=
(
)
33322322
3x3y4x12xyxy3yxxxy12y0
⇔−=−+−⇔+−=
(
)
(
)
xx4yx3y0
⇔+−=
.
Từ đó ta tìm được nghiệm của hệ là:
( )
( )( )
4787847878
x;y3;1;3;1;;;;
13131313



=−−−−





Bài 4.4.2. Tìm
a
để các hệ phương trình sau có nghiệm :
1)
22
22
3x3xyy1
3a1
5x7xy2y
a2
++≤
+
++≥
+
2)
22
22
3x10xy5y2
1a
x2xy7y
a1
+−≤−
−
+−≤
+
.
Hướng dẫn giải
1) * Giả sử hệ có nghiệm (x; y) hay .
2222
2222
5x4xy2y35x4xy2y3
2a12a1
7x4xy2y21x12xy6y3
2a52a5

−+≥−+≥

⇔

−−
++≤−−−≥−

++

2
18
(4x2y)
2a5
⇒−+≥
+
suy ra
5
2a50a
2
+<⇒<−
Cty TNHH MTV DVVH Khang Việt
257
* Với
5
a
2
<−
ta có:
2a16
11
2a52a5
−
=−>
++
.
Ta xét hệ phương trình :
()
()
22
22
5x4xy2y3 1
7x4xy2y12
−+=
++=
(
)
(
)
12
Có nghiệm thì hệ có nghiệm vì mọi nghiệm
(
)
(
)
12
đều là nghiệm
của hệ đã cho.
Xét hệ (1) (2):
2222
222
5x4xy2y35x4xy2y3
7x4xy2y1(4x2y)0

−+=−+=

⇔

++=−+=


2
1
xy
2
1
x
7
=−
⇔
=
hệ có nghiệm. Vậy
5
a
2
<−
là giá trị cần tìm.
2) * Giải sử hệ có nghiệm (x; y), tức là:
2222
2222
3a13a1
5x7xy2y5x7xy2y
a2a2
3xxyy19x3xy3y3
++

++≥++≥

++
⇔


++≤−−−≥−

22
4x4xyy
a2
⇒−+−≥−
+
2
5
(2xy)
a2
⇒−≤
+
a20a2
⇒+>⇒>−
Kết quả:
a2
>−
.
§ 5. HỆ PHƯƠNG TRÌNH KHÔNG MẪU MỰC
Khi giải hệ phương trình, dù bạn có dùng cách gì biến đổi đi chăng nữa thì
mục đích cuối cùng của bạn cũng chuyển về phương trình một biến và giải
phương trình vừa thu được. Đó cũng là suy nghĩ tự nhiên, việc làm giảm
biến là quy luật không chỉ trong toán học mà cả trong cuộc sống chúng ta vẫn
thường làm. Tóm lại, khi giải hệ phương trình thì chúng ta phải tìm cách làm
giảm số ẩn của hệ để thuận lợi trong việc giải nó. Sau đây tôi xin nêu một số
kinh nghiệm mà tôi có được trong quá trình học tập và giảng dạy.
1) Rút thế: Từ một phương trình rút một ẩn (hoặc biểu thức) theo ẩn còn lại
(theo một nhóm biểu thức khác).
Nếu trong phương trình của hệ mà có một ẩn xuất hiện dưới dạng bậc nhất,
thì ta có thể rút ẩn đó theo ẩn còn lại và thế vào phương trình thứ hai của
hệ và bạn cũng đừng ngần ngại khi thấy rằng sau khi thực hiện phép thế,
phương trình thu được có bậc không nhỏ.
Cẩm nang ôn luyện thi Đại học Toán học – Nguyễn Tất Thu.
258
Ví dụ 4.5.1. Giải hệ phương trình
32
462
2xy(x1)4x
5x4xy
++=
−=
.
Lời giải.
Vì phương trình thứ nhất của hệ chỉ chứa
y
nên ta nghĩ đến việc rút
y
theo
x
và thế vào phương trình thứ hai của hệ.
Ta có:
2
2x(2x)
y
x1
−
=
+
(Do
x1
=−
không là nghiệm của hệ) thay vào phương
trình thứ hai của hệ ta có :
( )
42
42
222
2
x0
4x(2x)
x54x
(54x)(x2x1)4(44xx)
(x1)
=
−
−=⇔
−++=−+
+
4322
x0x0
4x8x3x26x110(x1)(2x1)(2x7x11)0
==

⇔⇔

++−+=−−++=


x0y0
x1y1
11
xy
22
=⇒=
=⇒=
⇔
=⇒=
.
Vậy hệ đã cho có ba cặp nghiệm:
11
(x;y)(0;0), (1;1), ;
22

=


.
Bình luận: Cách giải này có một ưu điểm là không cần phải “mánh khóe”
gì cả mà chỉ cần biến đổi hết sức bình thường. Tuy nhiên, nó có một nhược
điểm là nó chỉ giúp chúng ta giải quyết bài toán đó thôi, còn con đường để
sáng tác ra bài toán đó thì cách giải trên không thể làm rõ được! Để hiểu rõ
được nguồn gốc của bài toán và đó là cách mà tác giả đã sáng tác bài toán
trên.
Cách giải thứ 2. Ta viết lại hệ như sau
32
264
2xy(x1)4x
y4x5x
++=
+=
Nhận thấy
x0y0
=⇒=
, hay
(x;y)(0;0)
=
là một nghiệm của hệ.
Với
x0
≠
ta có hệ
( )
2
2
2
2
y
2xx14
x
y
4x5
x
++=
⇔

+=


.
Đặt
2
y
a2x,b
x
== ta có được hệ:
22
a
ab(1)4
2
ab5
++=
+=
Cty TNHH MTV DVVH Khang Việt
259
Đây là hệ đối xứng loại 1. Việc giải hệ này không mấy khó khăn.
Qua lời giải trên, ta thấy con đường để chế tác ra những hệ kiểu này là xuất
phát từ một hệ đã biết thuật giải, chúng ta thay thế hình thức của các biến
có mặt trong hệ và biến đổi rút gọn ta thu được một hệ có hình thức hoàn
toàn xa lạ với cái hệ ban đầu.
Chẳng hạn: Từ hệ
22
xyxy5
xy5
++=
+=
(lưu ý hệ này có ít nhất 1 cặp nghiệm
(1;2)
)
Ta thay thế
x
bằng
3
y
2x
và
y
bằng
2
y
thì ta có hệ:
3
2
233
33
22626
4
6
yy
y5
y(y2xy1)10x
2x2x
yy(14xy)20x
y5
4x
++=
++=

⇔

+=

+=
.
Vậy ta có hệ phương trình sau:
233
2626
y(y2xy1)10x
y(14xy)20x
++=
+=
.
Ví dụ 4.5.2. Giải hệ phương trình :
2
4222
x2xyxy0 (1)
x4xy3xy0 (2)
−++=
−++=
.
Lời giải.
Nhận thấy phương trình thứ nhất của hệ là phương trình bậc nhất đối với x
nên ta rút x theo y và thế vào phương trình thứ hai ta được phương trình
một ẩn.
Từ (1), suy ra
2
xx
y
2x1
+
=
−
( do
1
x
2
=
không là nghiệm của hệ) thay vào (2) ta
được:
2
22
422
x0
xxxx
x4x3x0
f(x)0
2x12x1
=

++
−++=⇔


=
−−

Với
22222
f(x)x(2x1)4(xx)(2x1)3(2x1)(x1)
=−−+−+−++
432
4x12x10x6x4
=−+−+
Nên
432
f(x)02x6x5x3x20
=⇔−+−+=
2
(x1)(x2)(2x1)0x1,x2
⇔−−+=⇔==
Vậy hệ đã cho có 3 cặp nghiệm
(x;y)(0;0), (1;2), (2;2)
=
.
Bình luận: Cũng như ở ví dụ 1, cách giải trên chỉ giải quyết được bài toán
chứ không phải là con đường để sáng tác bài toán đó. Điều này thôi thúc
Cẩm nang ôn luyện thi Đại học Toán học – Nguyễn Tất Thu.
260
chúng ta đi tìm một lời giải khác cho bài toán trên. Sự xuất hiện
2
x2xy
−
và
42
x4xy
− gợi cho ta nghĩ đến các hằng đẳng thức:
Ta viết lại hệ như sau:
22
2222
(xy)xyy0
(xy)3x3y0
−++−=
−+−=
Việc làm này cũng không mấy khả quan, vì khi nhìn vào hệ chúng ta cũng
chưa phát hiện được mối liên hệ nào. Bắt chước cách làm ở ví dụ 1 ta biến
đổi như sau:
Nếu
x0y0
=⇒=
là nghiệm của hệ
Nếu
x0
≠
, ta có hệ
2
2
2
2
y
y
x2y10
x2y1
x
x
y
y
(x)6y3
x4y30
x
x
−++=
+=+

⇔⇔


+=−
−++=
Suy ra
2
(2y1)6y3
+=−
. Đến đây thì bài toán trở nên đơn giản.
Với cách giải trên, ta có thể chế được rất nhiều hệ phương trình khác nhau. Ở
đây chúng ta chú ý rằng việc giải hệ cuối cùng quy về giải các phương trình
bậc hai nên chuyện các hệ số nhận những giá trị nào không quan trọng.
Chẳng hạn từ:
2
2
2y
x4x4
x
2y
xx3
x
+=+

+=−


, biến đổi ngược ta có được một hệ:
Hoặc là
3
y
x4y1
x
y
x2y
x
−=−

−=


biến đổi ngược ta có được một hệ.
Ở hai bài trên chúng ta giải theo cách rút một ẩn theo ẩn kia. Dấu hiệu nhận
thấy là việc xuất hiện của một phương trình là phương trình bậc nhất đối
với một ẩn. Bây giờ chúng ta chuyển qua xét một số hệ mà chúng ta thực
hiện rút thế mà phương trình đối với một ẩn trong một phương trình nào
đó không phải là phương trình bậc nhất.
Ví dụ 4.5.3. Giải hệ phương trình:
33
22
x8xy2y (1)
x33(y1) (2)
−=+
−=+
Lời giải.
* Cách 1: Từ (2) ta suy ra:
22
x3(y2)
=+
(3), thay vào (1) ta được:
Cty TNHH MTV DVVH Khang Việt
261
2
322
2
x0
x
x8xy(y2)yx(3xxy24)0
3x24
3
y
x
=
−=+=⇔−−=⇔
−
=
•
x0
=
thay vào (3) ta thấy phương trình vô nghiệm.
•
2
3x24
y
x
−
= thay vào (3) ta được:
2
2
2
3x24
x36
x

−
=+



2
42
2
x3y1
x9
13x213x8640
9678
96
xy
x
1313
13
=±⇒=±
=
⇔−+=⇔⇔
=±⇒=
=
m
Vậy hệ có 4 cặp nghiệm là:
9678
(x;y)(3;1), ;
1413

=±±±


m
.
Bình luận: Việc chúng ta suy nghĩ đến rút thế là nhận thấy ở phương trình
thứ nhất chỉ chứa
3
y
và
y
; ở phương trình thứ hai của hệ lại chứa
2
y
nên
nếu ta thay
2
y
vào phương trình thứ nhất thì phương trình thứ nhất của hệ
trở thành phương trình bậc nhất đổi với ẩn
y
và ta thực hiện rút
y
như
trên. Tuy nhiên, có lẽ đây cũng không phải là con đường chế tác bài toán
trên. Từ nhận xét trên, ta thấy ở phương trình thứ nhất hai biến
x,y
lệch
bậc nhau 2 bậc (
3
x
và
x
;
3
y
và y), đồng thời phương trình thứ hai cũng
lệch bậc nhau 2 bậc (
22
x,y
và hằng số). Điều này gợi ý ta tạo ra sự đồng
bậc như sau:
* Cách 2: Hệ
33
22
xy8x2y
,
6x3y
−=+
⇔
=−
suy ra
3322
6(xy)(8x2y)(x3y)
−=+−.
Đây là phương trình đẳng cấp bậc 3. Việc còn lại để giải quyết hệ không
còn khó khăn nữa.
Với cách làm như trên ta có thể chế tác ra nhiều bài toán về hệ phương trình
Chẳng hạn, từ phương trình :
(x2y)(x3y)(x1)0
−+−=
nhân bung ra rồi
tách thành hai phương trình ta sẽ được một hệ.
Ví dụ 4.5.4. Giải hệ phương trình
32
22
x3xy49 (1)
x8xyy8y17x (2)
+=−
−+=−
.
Lời giải
* Cách 1: Ta thấy
x0
=
không phải là nghiệm của hệ nên từ (1)
3
2
x49
y
3x
+
⇒=− (*) thế vào phương trình (2) ta được:
Cẩm nang ôn luyện thi Đại học Toán học – Nguyễn Tất Thu.
262
3
2232
x49
x8xy8y1724y(xx)2x51x49
3x
+
−−=−⇔+=+−
2
2
x1
24xy(x1)(x1)(2x49x49)
2x49x49
y
24x
=−
⇔+=++−⇔
+−
=
•
x1
=−
thế vào (*)
y4
⇒=±
.
•
2
2x49x49
y
24x
+−
= thế vào (*), ta có:
2
32
322
x492x49x49
192x(x49)(2x49x49)
3x24x

++−
−=⇔−+=+−



Biến đổi rút gọn ta được:
432
4x4x45x94x490
++++=
22
(x1)(4x4x49)0x1
⇔+−+=⇔=−
.
Vậy hệ có hai cặp nghiệm:
(x;y)(1;4)
=−±
.
* Cách 2: Lấy
(1)3.(2)
+
ta có được:
3222
x3x3xy24xy3y24y51x49
++−+=−−
322
x3x3x13y(x1)24y(x1)48(x1)0
⇔+++++−+++=
(
)
22
(x1)(x1)3y24y480x1
⇔+++−+=⇔=−
Đến đây bài toán trở nên đơn giản.
* Cách 3: Đặt
abab
axy, bxyx,y
22
+−
=+=−⇒==
Thay vào hệ ta có được:
33
22
ab980 (3)
3a5b9a25b0 (4)
++=
−−−=
Lấy
(3)3.(4)
−
ta có:
3232
a9a27a27b15b75b1250
−+−++++=
33
(a3)(b5)0a3b5
⇔−++=⇔−=−−
. Đến đây bài toán trở nên đơn giản.
* Cách 4: Vì
x0
=
không là nghiệm của hệ nên ta đặt
ytx
=
.
Khi đó hệ trở thành:
32
22
x(13t)49
x(18tt)x(8t17)
+=−
−+=−
3
22
22
494949
x
493a
13t493(t16)
8t178t17b
x
ab
t8t1(t16)(8t17)
−−−
===
+
++−
⇔
−−
===
−
−+−−−
(Với:
2
at16;b8t17
=−=−
).
Cty TNHH MTV DVVH Khang Việt
263
( )
3
333
3
49b
49b(ab)3ab0
493a
(ab)
−
⇒=⇔+−+=
+
−
(
)
223
a49bb(ab)(ab)3b0

⇔−−+−+=

( )
2
223
a0t16
49bb(ab)(ab)3b0 (*)
=⇔=
⇔
−−+−+=
.
•
2
t16
=
vào hệ
x1y4
⇒=−⇒=±
.
•
Khai triển và rút gọn, ta có:
432
(*)49t360t547t360t3040
⇔++−+=
22
(t4)(49t32t19)0t4
⇔+−+=⇔=−
.
Bình luận:
•
Với cách giải thứ nhất, chỉ đòi hỏi chúng ta kĩ năng tính toán và cách giải
này cũng chỉ giải quyết được vấn đề là giải được bài toán đó mà thôi.
•
Cách giải thứ 2 là cách giải ngắn gọn nhất, tuy nhiên để nghĩ ra được cách
giải đó chúng ta cần có một sự nhạy cảm nhất định. Nguồn gốc của cách
giải này theo tôi nghĩ là xuất phát từ việc chúng ta đoán được hệ có nghiệm
x1
=−
nên chúng ta tạo ra thừa số
x1
+
.
Ở phương trình thứ 2 thì
8xy
−
bắt cặp với
8y
−
sẽ tạo ra thừa số
x1
+
. Vấn
đề còn lại là
2
3xy
và
2
y
. Hai đại lượng này bắt cặp với nhau để tạo ra thừa
số
x1
+
thì bắt buộc ta nhân vào đại lượng
2
y
với một số là 3. Đó là lí do
mà ta đã nhân phương trình (2) với 3 rồi cộng với phương trình (1).
Với cách giải này, có thể giúp chúng ta chế tác ra nhiều bài hệ. Chẳng hạn,
hai bài sau là kết quả của việc làm đó.
Bài 1. Giải hệ phương trình :
32
22
x2xy5
2xxyy4xy
+=
++=+
Bài 2. Giải hệ phương trình :
32
32
xy(xy)(xy1)
xxy1xy(xy1)
+=−−
−++=−+
•
Con đường để đi đến cách giải thứ 3 có lẽ là như sau.
Do ở phương trình thứ nhất có sự xuất hiện
32
x, 3xy
và ở phương trình
thứ hai có sự xuất hiện
22
x,xy,y
nên gợi ý cho chúng ta phân tích qua hai
đại lượng
xy
−
và
xy
+
Ta có:
3233
x3xya(xy)b(xy)
+=++−. Đồng nhất hai vế ta có
1
ab
2
==
Cẩm nang ôn luyện thi Đại học Toán học – Nguyễn Tất Thu.
264
2222
x8xyya(xy)b(xy)
−+=++−.
Đồng nhất hai vế ta có:
5
b
ab1
2
3
ab4
a
2
=
+=
⇔

−=−
=−
8y17xa(xy)b(xy)
−=−++
. Đồng nhất, ta có
25
a
ab17
2
9
ab8
b
2
=−
+=−
⇔

−+=
=−
Nên ta viết lại hệ như sau:
33
22
(xy)(xy)98
3(xy)5(xy)25(xy)9(xy)
++−=−
−++−=−−−+
Và đến đây, để đơn giản về mặt hình thức ta đặt
axy,bxy
=+=−
.
Ta có hệ:
33
22
ab980
3a5b9a25b0
++=
−−−=
(*)
•
Cách giải thứ 4 được dựa vào cách giải của hệ đẳng cấp, tuy nhiên cách giải
này với cách giải thứ nhất chỉ giúp chúng ta giải quyết được bài toán và đòi
hỏi phải tính toán nhiều.
Ví dụ 4.5.5. Tìm m để hệ phương trình sau có nghiệm:
2xym0 (1)
yxy2 (2)
−+=
+=
.
Lời giải.
Ta thấy (2) là phương trình không chứa tham số nên ta sẽ giải quyết (2)
trước
Ta có:
2
y2
(2)xy2y
y4y4
x
y
≤
⇔=−⇔
−+
=
.
Thay vào (1) ta được:
2
y4y44y4
ym0mf(y)
yy
−+−
−+=⇔==
(3).
Hệ có nghiệm
(3)
⇔
có nghiệm
y2
≤
. Xét hàm số
(
)
fy
với
y2
≤
Ta có:
2
4
f'(y)0f(y)
y
=>⇒ đồng biến trên mỗi khoảng
(;0)(0;2]
−∞∪
y
y0y0
limf(y)4; limf(y); limf(y)
+−
→−∞
→→
==−∞=+∞
.
Ta có bảng biến thiên:
Cty TNHH MTV DVVH Khang Việt
265
y
−∞
0 2
f’(y)
+ +
f(y)
+∞
2
4
−∞
Suy ra hệ có nghiệm
m(;2](4;)
⇔∈−∞∪+∞
.
Ví dụ 4.5.6. Tìm m để hệ phương trình:
2
3(x1)ym0
xxy1
++−=
+=
có ba cặp nghiệm phân biệt .
Lời giải.
Ta có:
2
x1
xxy1xy1x
x2x1
y
x
≤
+=⇔=−⇔
−+
=
(do
x0
=
không là nghiệm phương trình).
Thay vào phương trình thứ nhất ta được:
2
2
x2x1
3x6xm3
x
−+
++=−
(a) .
Hệ có ba cặp nghiệm
⇔
(a) có ba nghiệm phân biệt thỏa mãn
x1
≤
.
Xét hàm số
2
22
x2x11
f(x)3x6x3x7x2
xx
−+
=++=+−+
với
x1
≤
.
32
2
6x7x1
f'(x)
x
+−
⇒=
11
f'(x)0x1;x;x
23
⇒=⇔=−=−=
.
Bảng biến thiên:
x
−∞
1
−
1
2
−
0
1
3
1
f’(x)
−
0 + 0
−
−
0 +
f(x)
+∞
27
4
−
−∞
9
7
−
−∞
11
3
Dựa vào bảng biến thiên ta thấy (a) có ba nghiệm phân biệt
1120
m39m12
33
2715
7m34m
44

≤−≤≤≤

⇔⇔

−

−≤−≤−−≤≤


.
Cẩm nang ôn luyện thi Đại học Toán học – Nguyễn Tất Thu.
266
Vậy
20
m12
3
≤≤
hoặc
15
4m
4
−
−≤≤ là những giá trị cần tìm.
Ví dụ 4.5.7. Tìm tất cả giá trị của tham số a để hệ sau có nghiệm (x; y) thoả
mãn điều kiện
x4
≥
.
xy3 (1)
x5y3a (2)
+=
+++≤
.
Lời giải.
Điều kiện:
x,y0
≥
Đặt
txy3t
=⇒=−
, do
x4
2t3
y0
≥
⇒≤≤
≥
.
Khi đó (2) trở thành:
22
at5t6t12f(t)
≥++−+= (3).
Xét hàm số f(t) với
[
]
t2;3
∈ , có
22
tt3
f'(t)
t5t6t12
−
=+
+−+
22
f'(t)0t(t3)3(3t)t5
⇒=⇔−+=−+
(*)
2222222
t(t3)3t(3t)t5(3t)2t30t450
⇒−+=−+−⇔−+=
Phương trình vô nghiệm vì
[
]
t2;3
∈
BBT:
t 2 3
f'(t)
+
f(t)
143
+
5
Hệ có nghiệm
(3)
⇔
có nghiệm
∈⇔≥==
[1;2]
t[2;3]aminf(t)f(2)5
.
Vậy
a5
≥
là những giá trị cần tìm.
2. Biến đổi về phương trình tích
Xuất phát từ một phương trình hoặc cộng trừ hai phương trình của hệ, dẫn
tới một phương trình tích. Từ phương trình tích này ta có thể biểu diễn
được ẩn này qua ẩn kia.
Ví dụ 4.5.8. Giải hệ phương trình:
22
2
2xy
xy1 (1)
xy
xyxy (2)
++=
+
+=−
.
Lời giải
Điều kiện :
xy0
+>
Cty TNHH MTV DVVH Khang Việt
267
Phương trình thứ nhất của hệ chứa ba biểu thức
22
xy;xy;xy
++
, mà ba
biểu thức này quan hệ với nhau bởi đẳng thức:
222
(xy)xy2xy
+=++ nên
sẽ biến đổi (1) như sau:
Ta có:
222
22
(xy)(xy)
(1)xy10
xy
+−+
⇔++−=
+
2222
(xy)(xy)(xy)
xy10
xy
++−+
⇔++−=
+
22
xy
(xy1)(1)0xy10y1x
xy
+
⇔+−+=⇔+−=⇔=−
+
( Do
22
xy
0
xy
+
>
+
)
Thay vào (2), ta được:
22
x1y0
x(1x)1xx20
x2y3
=⇒=
−−=⇔+−=⇔
=−⇒=
Vậy hệ có hai cặp nghiệm:
(x;y)(1;0), (2;3)
=−
.
Ví dụ 4.5.9. Giải hệ phương trình :
22
xyxyx2y
x2yyx12x2y
++=−
−−=−
.
Lời giải.
Điều kiện:
x1
y0
≥
≥
Phương trình thứ nhất của hệ
22
x(y1)x2yy0
⇔−+−−=
(*)
Xem (*) là phương trình bậc hai ẩn
x,
còn
y
là tham số, phương trình này
có biệt thức
222
(y1)4(2yy)(3y1)
∆=+++=+
Do đó (*) có hai nghiệm
x2y1,xy
=+=−
, ta loại nghiệm
xy
=−
Thay
x2y1
=+
vào phương trình thứ hai của hệ ta tìm được
y2x5
=⇒=
Vậy hệ đã cho có nghiệm
(x;y)(5;2)
=
.
Bình luận: Khi gặp một phương trình của hệ có dạng
22
axbycxydxeyf0
+++++=
, ta có thể xem đây là một phương trình bậc
hai với ẩn
x
(hoặc
y
) và
y
(hoặc
x
) là tham số. Nếu biệt thức
∆
có dạng
2
(myn)
+ thì ta rút được
xy
=α+β
.
Nếu gặp hệ phương trình gồm hai phương trình bậc hai, nhưng mỗi
phương trình của hệ không có tính chất nêu trên thì ta có thể nhân vào mỗi
phương trình một số nào đó rồi cộng chúng lại với nhau để được một
phương trình bậc hai có tính chất vừa nêu trên.
Cẩm nang ôn luyện thi Đại học Toán học – Nguyễn Tất Thu.
268
Ví dụ 4.5.10. Giải hệ phương trình :
()
()
2
2
2x2xyy51
yxy5x72
++=
++=
.
Lời giải.
Nhân phương trình thứ hai của hệ với
k0
≠
và cộng với phương trình thứ
nhất ta được:
22
2x(2yky5k)xkyy7k50
+++++−−=
(*)
Xem (*) là phương trình bậc hai ẩn
x
, phương trình này có biệt thức
[ ]
2
2
x
(2k)y5k8(kyy7k5)
∆=++−+−−
2222
(k2)y2(5k10k4)y25k56k40
=−++−+++
.
Ta chọn
k
sao cho
2
x
(ayb)
∆=+, tức là
k
thỏa mãn
2222
y
'(5k10k4)(k2)(25k56k40)0
∆=+−−−++=
(**)
Ta thấy phương trình (**) có một nghiệm
k1
=
, ta chọn giá trị này.
Khi đó
22
x
y22y121(y11)
∆=++=+
Suy ra phương trình (*) có hai nghiệm:
y3
x;xy4
2
−+
==−−
.
Thay vào hệ ta tìm được hai cặp nghiệm
(1;1),(1;3)
−−
.
Ví dụ 4.5.11. Giải hệ phương trình
32
22
x2xy5
2xxyy4xy
+=
++=+
.
Lời giải.
Nhận thấy phương trình có nghiệm
(
)
1;2
± , nên ta suy nghĩ đến việc tạo
ra thừa số
x1
−
.
Chú ý đến số hạng chứa
2
y
ở hai phương trình, ta nghĩ đến lấy phương
trình thứ nhất trừ đi 2 lần phương trình thứ hai ta có được:
322
x4x8x52y(x1)y(x1)0
−+−+−+−=
22
(x1)(x3x5)2y(x1)y(x1)0
⇔−−++−+−=
22
(x1)(x3x2yy5)0
⇔−−+++=
(*)
Do
22
22
3121
x3x2yy5x2y0, x,y
248

−+++=−+++>∀∈


¡
Nên
(*)x1
⇔=
. Từ đó ta tìm được
(
)
(x;y)1;2
=± là nghiệm của hệ.
3. Đặt ẩn phụ đưa về hệ quen thuộc
Việc đặt ẩn phụ làm cho cấu trúc của hệ nhìn đơn giản hơn, từ đó chúng ta
có lời giải rõ ràng hơn. Để đặt ẩn phụ chúng ta cần tạo ra những nhóm
Cty TNHH MTV DVVH Khang Việt
269
hạng tử đồng dạng với nhau. Để tạo ra những nhóm hạng tử này ta thường
thực hiện chia hoặc ghép các hạng tử với nhau.
Ví dụ4.5.12. Giải hệ phương trình :
333
22
1xy19x
yxy6x
+=
+=−
.
Lời giải.
Vì
x0
=
không là nghiệm của hệ nên hệ
3
3
2
2
1
y19
x
11
yy6
x
x
+=
⇔
+=−
Đặt
1
a
x
=
, ta có hệ:
33
22
ay19
ayya6
+=
⇔
+=−
Đặt
Say,Pay
=+=
.
Khi đó:
2
S1a3a2
S(S3P)19
P6y2y3
SP6
===−

−=
⇔⇒∪

=−=−=
=−

.
Vậy nghiệm của hệ là:
11
(x;y)(;2), (;3)
32
=−− .
Bình luận.
1) Ngoài cách giải trên, ta có thể giải theo cách sau
Ta thấy
x0
=
không là nghiệm của hệ, ta biến đổi hệ như sau
223
2
6(1xy)(1xyxy)6.19x
19xy(1xy)19.6x
+−+=
+=−
Cộng hai phương trình của hệ lại ta được:
22
(1xy)(6xy13xy25)0
+++=
Đến đây, bài toán trở nên đơn giản.
2) Một ví dụ tương tự như bài toán trên
22
222
yxy6x
1xy5x
+=
+=
.
Ví dụ 4.5.13. Giải hệ phương trình
22
22
x3y4xy18x22y310
2x4y2xy6x46y1750
++−−+=
+++−+=
.
Lời giải.
Đặt
xu5;yv7
=−=+
ta có hệ phương trình
22
22
u3v4uv1(3)
2u4v2uv1(4
)
++=
++=
(*)
Cẩm nang ôn luyện thi Đại học Toán học – Nguyễn Tất Thu.
270
Hệ này có thể giải theo cách thông thường, nhưng lưu ý là trừ 2 phương
trình vế theo vế ta có ngay
22
uv2uv0uv
+−=⇔=
Ta có hệ
2
1
uv
8u1
22
(*)
1
uv
uv
22
==
=
⇔⇔
−
=
==
Vậy hệ đã cho có nghiệm:
1111
(x;y)5;7,5;7
22222222

−−
=−+−+


.
Chú ý: Để thực hiện được phép đặt u,v để đưa về hệ (*) như trên, ta đã thực
hiện bước thử như sau
Đặt
xua;yvb
=+=+
ta có hệ phương trình
2222
2222
u4uv3vu(2a4b18)v(6b4a22)4aba3b18a22b310
2u4v2uvu(4a2b6)v(2a8b46)2a4b2ab6a16b1750
++++−++−+++−−+=
+++++++−++++−+=
Để hệ số của u, v là 0 ta giải hệ phương trình
2a4b180
6b4a220a5
4a2b60b7
2a8b460
+−=
+−==−
⇔

++==
+−=
.
Cách giải trên ta có thể áp dụng có một số hệ bậc hai
Ví dụ 4.5.14. Giải hệ phương trình:
22
22
2x3yxy9x8y90
xy3xyx8y50
+−−++=
−+−−−=
.
Lời giải.
Đặt
xa2, yb1
=+=−
ta có hệ:
22
22
2(a2)3(b1)(a2)(b1)9(a2)8(b1)90
(a2)(b1)3(a2)(b1)(a2)8(b1)50
++−−+−−++−+=
+−−++−−+−−−=
2222
222
2aab3b4a3abb2
a3abb27ab5b0

−+=+−=

⇔⇔

+−=−=


2
2
5
ab
b0
7
81
a2
b2
49
=
=

⇔∨

=
=
, giải các hệ này ta được
b0
a2
=
=±
và
52
a
9
72
b
9
=±
=±
.
Từ đó ta suy ra được nghiệm của hệ đã cho là:
( )
( )
5272
x;y22;1,2;1
99



∈±−±−±






.
Cty TNHH MTV DVVH Khang Việt
271
Ví dụ 4.5.15. Giải hệ phương trình
−−++−−=
−+−+++=
322
322
8x12xy36x12xy28x3y30
y6xy9y24xy24x24y250
.
Lời giải.
Đặt
a1
x
2
+
= và
yb2
=−
, thay vào hệ và biến đổi ta có:
3232
323
a3ab4a3ab4
b3ab5(ab)1

−=−−=−

⇔

−=−−=


3232
ba1ba1
a2
b1
a3a(a1)42a3a40

=−=−
=

⇔⇔⇔

=
−−=−−−=


.
Vậy nghiệm của hệ đã cho là:
3
x
2
y1
=
=−
.
Ví dụ 4.5.16. Giải hệ phương trình
2423
244
(x1)y12xy(y1)
xy(3xy2)xy(x2y)1
++=−
−=++
.
Lời giải.
Hệ
24245
262245
xy2xy1y2xy0
3xy2xyxy2xy10
+++−=
⇔
−−−−=
2
24
222
24
x1
x22xy1
yy
2x1
3xyx2xy0
yy
++−=−
⇔
−−−−=
2
2
2
22
2
1
x2xy1
y
1
3xy2xyx0
y

+−=−



⇔

−−+=



.
(do
y0
=
không là nghiệm của hệ)
Đặt
2
1
ax,bxy
y
=+=, ta có hệ:
22
222
a2b1a2b1
b1
a1
a3b2b03b4b10

−=−=−
=

⇔⇔

=±
−+=−+=


•
2
2
5115
1
1
xx
x
x1
a1
22
y
y
v
b1
1515
xy1
yy10
yy
22

−+
==−

=
+=
=

⇔⇔⇔

=
+−

=
−−=
==


Cẩm nang ôn luyện thi Đại học Toán học – Nguyễn Tất Thu.
272
•
2
2
1
1
x
x1
a1
y
y
b1
xy1
yy10
=
+=−
=−

⇔⇔

=

=
++=
hệ vô nghiệm.
Vậy nghiệm của hệ đã cho là:
1515
(x;y);
22

−±±
=


.
Ví dụ 4.5.17. Giải hệ phương trình
5
22
2
22
6xy
(x1)3
x2
4x3xy9xy
3yx
x3y
−+=
+
−−
−=
+
.
Lời giải.
Từ phương trình thứ hai, ta có
3yx
x3y0
≥
+≠
Hệ đã cho tương đương với:
225
222
2
(x2x4)(x2)6xy
4x3xy9xy
(3yx)
x3y
−++=
⇔
−−
−=
+
65
22
x86xy
4x
9y6xyx3xy
x3y
+=
⇔
−+=−
+
6565
2233
x86xyx86xy
(x3xy9y)(x3y)4xx27y4x

+=+=

⇔⇔

−++=+=


Vì
x0
=
không là nghiệm của hệ, nên ta có:
6
3
32
6y
8
1
x
x
27y
4
1
xx
+=
+=
Đặt
2
3y
2
a0, b
x
x
=>=, ta thu được hệ:
3
3
1a2b
1b2a
+=
+=
3
32
22
abab
1a2b
a2a10(a1)(aa1)0
(ab)(aabb2)0
==

+=

⇔⇔⇔

−+=−+−=
−+++=


ab
15
a1,a
2
=
⇔
−+
==
.
•
ab1
==
, ta có:
2
2
x2x2
1
x
v
22
3y
yy
1
33
x

==−
=

⇔

==−

=

Cty TNHH MTV DVVH Khang Việt
273
•
2
251
15
2
x
ab
2
3y
51
x2
−
=
−+
==⇔
−
=
( ) ( )
x51x51
v
51515151
yy
66

=+=−+


⇔

+−+−

==−


.
Đối chiếu điều kiện, ta có nghiệm của hệ đã cho là:
( )
2(51)51
x;y2;, 51;
36


−+

=±±−+−




.
Ví dụ 4.5.18. Giải hệ phương trình sau
(
)
2
2x1y122x18
yy2x12x13
−−+−=−
+−+=
.
Lời giải.
Điều kiện:
1
x
2
≥
. Đặt
t2x1
=−
với
t0
≥
. Hệ phương trình trở thành
( )
(
)
( ) ()
2
22
ty2ty81
ty12t8
yytt12
ty3ty122
−−=−
−+=−

⇔

++=
−+=

Từ (1) và (2), suy ra
( ) ( )
2
ty0
2ty3ty0
3
ty
2
−=
−+−=⇔
−=−
•
Với
ty
=
, ta có:
ty2
==
. Khi đó:
5
2x12xy2
2
−=⇔=⇒=
.
•
Với
3
yt
2
=+
, có
( )
−+
+−=⇔=≥
2
361
4t6t130tdot0
4
.
Khi đó:
361
3361
y
y
361
4
24
t
4
43361
361
x
2x1
164
+−+
=
=+
−+

=⇔⇔

−−+

=
−=

Vậy hệ có nghiệm
543361361
(x;y);2,;.
2164

−+
=





Cẩm nang ôn luyện thi Đại học Toán học – Nguyễn Tất Thu.
274
Ví dụ 4.5.19. Giải hệ phương trình:
(
)
( )
( )
4322
2
4222
6xxxyy12x6
5xx1y11x5
−−−+=−
−−−=−
.
Lời giải.
Nhận thấy,
x0
=
không là nghiệm của hệ nên chia hai vế của mỗi phương
trình cho
2
x
ta được:
22
2
2
22
2
11
6xxyy120
x
x
11
5xxy110
x
x


+−−−−=






+−−−=




2
2
22
2
11
6xxyy0
xx
11
5xxy10
xx

−−−−=


⇔

−−−−=


Đặt
1
ax
x
=−
, ta có hệ:
22
222
6aayy0
5aay10
−−=
−−=
.
Chia hai vế của hệ cho
2
a0
≠
ta có:
2
2
2
2
yy
6
a
a
1
y5
a
+=
+=
.
Đặt
1
u
a
=
, ta có hệ:
22
2
22
uy(uy)6
yuuy6uy3
uy2
(uy)2uy5
uy5
+=
+=+=

⇔⇔

=
+−=
+=
Từ đó ta tìm được:
u1
y2
=
=
hoặc
u2
y1
=
=
.
•
2
115
u1a1x1xx10x
x2
±
=⇒=⇔−=⇔−−=⇔=
•
2
111117
u2ax2xx20x
2x24
±
=⇒=⇔−=⇔−−=⇔= .
Vậy nghiệm của hệ đã cho là:
( )
15117
x;y;2, ;1
24

±±
=


.
4. Phương pháp hàm số
Trong phương pháp này, chúng ta dựa vào tính đơn điệu của hàm số để
thiết lập mối quan hệ giữa các ẩn.
Kịch bản mà chúng ta thường sử dụng đó là từ một phương trình của hệ
hoặc cả hai phương trình ta biến đổi về dạng:
f(u)f(v)
=
với
uu(x,y),vv(x,y)
==
Trong đó
f(t)
là một hàm liên tục và đồng biến hoặc nghịch biến trên
khoảng mà ta đang xét.
Cty TNHH MTV DVVH Khang Việt
275
Điểm mấu chốt trong cách giải này là tìm ra hàm đặc trưng
f(t)
.
Ví dụ 4.5.20. Giải hệ phương trình:
332
53
xx2y3y4y (1)
xy10
(2)
+−=++
++=
.
Lời giải:
Từ (1) ta có
33
xx2(y1)(y1)2(*)
+−=+++−
Xét hàm số đặc trưng:
3
f(t)tt2
=+−
có
2
f'(t)3t10,t
=+>∀∈
¡
Suy ra
f(t)
đồng biến trên
¡
, Kết hợp với (*) ta được
xy1
=+
Thế vào (2) suy ra:
5353242
x(x1)10xx3x3x0x(xx3x3)0
+−+=⇔+−+=⇔+−+=
42
0
x0
xx3x30 (vn)
=
⇔
+−+=
.
Vậy hệ có nghiệm duy nhất
(x;y)(0,1).
=
Ví dụ 4.5.21. Giải hệ phương trình :
22
(x1x)(y1y)1 (1)
x6x2xy14xy6x1 (2)
++++=
−+=++
.
Lời giải.
Điều kiện:
6x2xy10(*)
−+≥
Ta có:
22
(1)xx1yy1f(x)f(y)
⇔++=−++⇔=−
với
2
f(t)tt1
=++
Lại có:
2
22
tt
t1t
f(t)0
t1t1
−
++
′
=>≥
++
do đó
f(t)
đồng biến trên
¡
.
Vậy
f(x)f(y)xy
=−⇔=−
.
Thế vào
(2)
ta có:
2
2
222
x25x
x6x2x14x6x12x6x1
24

++=−++⇔++−=


2
2
2x6x13x
2x6x12x
++=
⇔
++=−
•
Nếu
22
2
2x6x19x
2x6x13xx1y1
x0
++=
++=⇔⇔=⇒=−
≥
•
Nếu
22
2
311311
2x6x14x
2x6x12xxy
22
x0
−−+
++=
++=−⇔⇔=⇒=
≤
Cẩm nang ôn luyện thi Đại học Toán học – Nguyễn Tất Thu.
276
Thử lại
(*)
ta thấy hệ có nghiệm
311311
(x;y)(1;1);;
22

−−+
=−



.
Ví dụ 4.5.22: Giải hệ phương trình :
332
222
xy3y3x20
x1x32yy20
−+−−=
+−−−+=
.
Lời giải.
Điều kiện:
1x1
0y2
−≤≤
≤≤
Ta có


−+−−=−−=−−−−
+−−
⇔

−−−+


=+−−+=
33233
222 222
xy3y3x20x3x2(
1(y
y1)3(y1)2 (1)
x1x32yy20x1x320 (2)
1)
Ta có:
[
]
y1,x1;1
−∈−
Xét hàm số
[ ]
3
f(t)t3t2,t1;1
=−−∈− có
(
)
2
f'(t)3t10(1)xy1
=−≤⇒⇔=−
Thay vào (2) ta được:
22
x21x20x0y1
−−+=⇔=⇒=
Vậy nghiệm của hệ:
x0
y1
=
=
.
Ví dụ 4.5.23. Giải hệ phương trình với
x,y0;
4
π

∈


:
xy
22
sinx
e
siny
38x3162y2y18y
−
=
++=−++
.
Lời giải
Ta có :
y
x
xy
sinxee
ef(x)f(y)
sinysinxsiny
−
=⇔=⇔=
,
Trong đó
t
e
f(t)
sint
= ,
t(0;)
4
π
∈ . Hàm f(t) liên tục trên
(0;)
4
π
và có
−π

′
=<∀∈⇒


t
2
ecost(tant1)
f(t)0 t0;f(t)
4
sint
là hàm nghịch biến trên
0;
4
π



f(x)f(y)xy
⇒=⇔=
thay vào phương trình thứ hai ta được:
22
38x3162x2x18x
++=−++
22
3(8x322x2x1)8x10
⇔+−−++−=
22
3(8x1)1
8x10x(0;)
84
8x322x2x1
−π
⇔+−=⇔=∈
++−+
.
Cty TNHH MTV DVVH Khang Việt
277
Vậy hệ có cặp nghiệm duy nhất:
1
xy
8
==
.
Ví dụ 4.5.24. Giải hệ phương trình
2
22
(4x1)x(y3)52y0
4xy234x7
++−−=
++−=
.
Lời giải.
Điều kiện:
35
x,y
42
≤≤
Từ phương trình thứ nhất dễ dàng suy ra
x0.
>
Đặt
52y2t0,
−=≥
ta được
2
54t
y.
2
−
=
Thay vào phương trình đầu ta có:
22
x(4x1)t(4t1)
+=+
Vì hàm
2
f(u)u(4u1)
=+
đồng biến trên
+
¡
nên ta có
xt
=
, suy ra
2
54x
y.
2
−
=
Thay vào phương trình thứ hai ta được:
22
2
(54x)
4x234x7.
4
−
++−=
Trong khoảng
3
0,,
4


hàm số
22
2
(54x)
g(x)4x234x
4
−
=++−
có:
22
4
g(x)4x(4x3)4x(4x3)0.
34x
′
=−−<−<
−
Mặt khác lại có
1
g7
2

=


vì vậy phương trình
g(x)7
=
chỉ có một nghiệm
duy nhất là
1
x
2
=
, suy ra
y2.
=
Vậy hệ đã cho có nghiệm duy nhất
1
x
2
y2
=
=
.
Chú ý: Trong một số trường hợp, chúng ta cần hạn chế miền xác định của các
biến từ cấu trúc của hệ đã cho.
Ví dụ 4.5.25. Giải hệ phương trình:
3232
22
x3x9x22y3y9y
1
xyxy
2
−−+=+−
+−+=
.
Lời giải.
Cẩm nang ôn luyện thi Đại học Toán học – Nguyễn Tất Thu.
278
Ta có hệ đã cho tương đương với:
33
22
(x1)12(x1)(y1)12(y1)
11
xy1
22
−−−=+−+

−++=


Đặt
ax1,by1
=−=+
ta được hệ:
33
22
a12ab12b
11
ab1
22
−=−

++−=


Từ
2
22
2
1319
1a1aa
11
2224
ab1
1139
22
1b1bb
2224

−≤+≤−≤≤≤



++−=⇒⇔⇔




−≤−≤−≤≤≤


.
Xét hàm số
3
f(t)t12t
=− , ta có f(t) là hàm liên tục trên
¡
và
(
)
2
f'(t)3t40,
=−< với
2
9
t
4
≤
Nên từ
33
a12ab12b
−=− ta có
ab
=
.
Do đó, hệ đã cho
22
ab
1
ab
11
2
aa
22
=
⇔⇔==±

++−=1


.
Vậy nghiệm của hệ đã cho là:
( )
3113
x;y;, ;
2222

=−−


.
Ví dụ 4.5.26. Giải hệ phương trình
3232
2
x3x2y3y (1)
3
x2y8y(
2)
−+=+
−=+
.
Lời giải:
Điều kiện:
x2;y0
≥≥
Ta có:
3233
(1)x3x2yy3(x1)3(x1)(y3)3y3
⇔−+=+⇔−−−=+−+
Xét hàm đặc trưng
3
f(t)t3t
=−
có
2
f(t)3t3
′
=−
0,t1
≥∀≥
( vì
y33;x11
+≥−≥
)
Suy ra hàm số đồng biến trên
[1;]
+∞
, hay
x1y3
−=+
⇔
2
yx2x2
=−−
Thế vào
(2)
:
2222
(2)9(x2)y8y9(x2)(x2x2)8(x2x2)
⇔−=+⇔−=−−+−−
432
x4x8x17x60
⇔−+−+=
32
32
x3
(x3)(xx5x2)0
xx5x20
=
⇔−−+−=⇔
−+−=
Cty TNHH MTV DVVH Khang Việt
279
Xét
32
g(x)xx5x2
=−+−
có
2
g'(x)3x2x50,x
=−+>∀∈
¡
suy ra đây là một
hàm đồng biến trên
¡
Lại có
x2g(x)g(2)130
≥⇒≥=>
suy ra phương trình
g(x)0
=
vô nghiệm.
Vậy hệ đã cho có nghiệm
(x;y)(3;1)
=
.
Ví dụ 4.5.27. Giải hệ phương trình:
(
)
22
22
y(1x)x1y (1)
x3y1 (2)
+=+
+=
.
Lời giải.
Từ phương trình (2)
1x,y1
⇔−≤≤
(*) .
Từ phương trình (1) ta thấy hệ có nghiệm (x;y) thì
xy0
>
(**) do đó x,y luôn
cùng dấu với nhau.
2
2
1y
1x
(1)f(x)f(y)
xy
+
+
⇔=⇔=
trong đó
2
t1
f(t)
t
+
= với
t[1;1]
∈−
.
Ta có
2
2
t1
f(t)0f(t)
t
−
′
=≤⇒ nghịch biến trên mỗi khoảng
[1;0)
−
và
(0;1]
Vì x,y cùng dấu nên ta có các trường hợp sau:
* Nếu
x,y(0;1]f(x)f(y)xy
∈⇒=⇔=
thay vào (2)
1
xy
2
⇒==
.
* Nếu
x,y[1;0)f(x)f(y)xy
∈−⇒=⇔=
thay vào (2)
1
xy
2
⇒==−
.
Vậy hệ đã cho có hai cặp nghiệm:
11
(x;y)(;)
22
=±±
.
Bình luận:
1) Ngoài cách giải trên, ta có thể biến đổi (1) như sau:
22
(1)xxyyxyxyxy(yx)0(xy)(xy1)0
⇔+=+⇔−+−=⇔−−=
.
Từ đây kết hợp với (2) ta tìm được
x,y
.
2) Nếu trong hệ xuất hiện phương trình dạng
f(x;y)f(y;x)
=
thì ta có hai cách
biến đổi phương trình này
Cách 1: Biến đổi về dạng
(xy)g(x;y)0
−=
.
Cách 2: Biến đổi về dạng
h(x)h(y)
=
, rồi ta sử dụng phương pháp hàm số.
Tuy nhiên trong trường hợp này ta cần lưu ý tính chất sau của hàm đơn điệu.
“Nếu hàm số
yf(t)
=
(Có TXĐ
f
D
) đơn điệu trên tập xác định của nó thì
f(x)f(y)xy
=⇔=
. Còn nếu
f
D
là hợp của các khoảng thì khi đó ta chỉ kết
luận được là hàm số
yf(t)
=
đơn điệu trên từng khoảng xác định của nó và
Cẩm nang ôn luyện thi Đại học Toán học – Nguyễn Tất Thu.
280
khi đó từ
f(x)f(y)
=
thì ta chưa suy ra được
xy
=
! mà ta chỉ suy ra được
khi x,y cùng thuộc một khoảng”
Chẳng hạn ta xét hàm
2
x4x3
f(x)
x2
−+−
=
−
có
2
1
f'(x)10
(x2)
=−−<
−
thế
nhưng
f(1)f(3)0
==
!
3) Trong cách 2 ở bài toán trên chúng ta cần phải có được hai nhận xét (*) và
(**) vì có (*) ta mới kết luận được f(t) nghịch biến, có (**) ta mới xét hai
trường hợp
x,y0
<
và
x,y0
>
nên từ
f(x)f(y)
=
mới có:
xy
=
. Trong một
số trường hợp, chúng ta không có được nhận xét để đẩy hai biến về cùng
một khoảng xác định thì ta sử dụng cách biến đổi thứ nhất. Chẳng hạn, ta
xét bài sau:
3
11
xy
xy
x12y
−=−
+=
.
Ví dụ 4.5.28: Giải hệ phương trình :
22
2x12y1xy (1)
x12xy9y40 (2)
+−+=−
−++=
.
Lời giải.
ĐK:
1
x,y
2
≥−
.
Từ (2) ta thấy nếu hệ có nghiệm (x;y) thì
x.y0
≥
(*)
(1)2x1x2y1y (3)
⇔+−=+− .
Xét hàm số
f(t)2t1t
=+−
, ta có:
1
f'(t)1f'(t)0t0
2t1
=−⇒=⇔=
+
⇒
hàm f(t) đồng biến trên
1
(;0)
2
− và nghịch biến trên
(0;)
+∞
.
Do (*) nên ta có các trường hợp sau
TH 1:
1
x,y[;0)
2
∈−
f(x)f(y)xy
⇒=⇔=
(do f(t) đồng biến).
TH 2:
x,y[0;)
∈+∞
f(x)f(y)xy
⇒=⇔=
(do f(t) nghịch biến).
Tóm lại cả hai trường hợp đều dẫn đến
xy
=
, tức là
(1)xy
⇔=
thay vào
(2) ta được:
2
2x4x2
=⇔= (do
1
x
2
≥−
).
Vậy hệ có một cặp nghiệm :
xy2
== .
5. Phương pháp đánh giá
Cty TNHH MTV DVVH Khang Việt
281
Để giải hệ phương trình ta có thể sử dụng phương pháp đánh giá. Thông
thường ta xuất phát từ một phương trình hoặc kết hợp cả hai phương trình
của hệ để ta thiết lập được một phương trình mà đó là trường hợp xảy ra
dấu “=” của một bất đẳng thức. Từ đó ta tìm được mối quan hệ đơn giản
hơn giữa hai ẩn. Cách làm này thường sử dụng khi các yếu tố xuất hiện
trong phương trình khó có mối quan hệ biến đổi đại số.
Ví dụ 4.5.29. Giải hệ phương trình :
22
xy2xy22 (1)
xy2 (2)
++=
+=
.
Lời giải.
Điều kiện:
x,y0
≥
.
Ta có:
2222
1
(xy)0xy(xy)
2
−≥⇔+≥+
22
1
xy(xy)
2
⇔+≥+
222
11
xy2xy(xy2xy)(xy)22
22
⇒++≥++=+=
(do
xy2
+=
)
Đẳng thức có
xy
xy1
xy2
=
⇔⇔==
+=
.
Vậy hệ đã cho có một cặp nghiệm duy nhất
xy1
==
.
Chú ý: Ta có thể giải hệ đã cho bằng cách giải của hệ đối xứng loại 1.
Tuy nhiên, việc biến đổi tương đối phức tạp hơn.
Ví dụ 4.5.30. Giải hệ phương trình:
2
2
2
2
2xy
xxy
x2x5
2xy
yyx
y2y5
+=+
−+
+=+
−+
.
Lời giải
* Ta thấy
x0y0xy0
=⇒=⇒==
là một nghiệm của hệ.
* Với
xy0
≠
cộng vế theo vế hai phương trình của hệ ta được
22
22
1111
xy2xy2xy2xy
22
(x1)4(y1)4



+=+≤+=



−+−+

222
x2xy0(xy)0xy1
⇒−+≤⇔−≤⇔==
.
Thử lại ta thấy thỏa mãn. Vậy hệ có nghiệm là:
(
)
(
)
(
)
x;y0;0, 1;1
= .
Ví dụ 4.5.31. Giải hệ phương trình
Cẩm nang ôn luyện thi Đại học Toán học – Nguyễn Tất Thu.
282
( )
3
xy24
11
2
x3yx3
xy
y
+=


++=

++

.
Lời giải.
Áp dụng bất đẳng thức AM-GM ta có:
xy
1
2xyx3y
x3y
13
2xy2
x3y
2y
11
22x3y
xx
xy
x
y
x3y

+
≤+

++
+
+


⇒≤+

+
+

≤+

+
+

Chứng minh tương tự ta cũng có:
13
2xy
xy
y
2
y3x
+

≤+

+
+

Cộng lại ta được
( )
11
2
x3yx3y
xy


++≤

++

Đẳng thức xảy ra nên
xy
=
.
Vậy hệ có nghiệm duy nhất
3
24
xy
2
==
.
Ví dụ 4.5.32. Giải hệ phương trình:
222
23
xy2xy0(1)
7x14x3y
100(
2)
−+=
−++=
.
Lời giải.
Từ
(1)
suy ra:
23
2
x0
2x
y1y1(*)
1y1
x1
≥
=≤⇒⇒≥−
−≤≤
+
Từ (2) suy ra
23
7(x1)3(y1)0
−++=
Mà
23
7(x1)0;3(y1)0
−≥+≥
(do (*))
23
7(x1)3(y1)0
⇒−++≥
Đẳng thức xảy ra
−==
⇔⇔

=−
+=
2
3
(x1)0x1
y1
y10
Thử lại ta thấy hệ có nghiệm
(x;y)(1;1)
=−
.
Ví dụ 4.5.33. Giải hệ phương trình :
Cty TNHH MTV DVVH Khang Việt
283
2
3
2
y8x9xy126x1 (1)
2(xy)10x6y12yx2 (2)
−+−+−≤
−+−+−=+
.
Lời giải.
Ta có:
2
(2)2(xy)10x6y12yx2
⇔−+−+=++
22
y0;x2
1
(xy)5x3y6(yx2) (3)
2
≥≥−
⇔
−+−+=++
Ta có:
22
TV(3)x2xyy5x3y6
=−++−+
22
(x2)2y(x2)yyx2
=+−+++++
( ) ( )
22
22
1
(yx2)yx2(yx2)VP(3)
2
=−−+++≥++=
Đẳng thức có
yx2(2)yx2
⇔=+⇒⇔=+
.
Thay vào (1) ta được:
3
22
3
x4x13x4x121t3t21 (4)
−+−−+≤⇔+−+≤ .
Trong đó :
22
3
tx4x10(x2)66t22
=−+=−+≥⇒+≥
.
Ta có:
( ) ( ) ( ) ( )
3332
33333
11
t31t21t2t212t2t2
22
+=++=++++≥++++
( )
2
33
t31t2t3t21 (5)
⇒+≥++⇒+−+≥ . Đẳng thức có khi
t6
=
.
Từ (4) và (5) ta suy ra
3
t3t21t6x2
+−+=⇔=⇔=
.
Vậy hệ đã cho có nghiệm duy nhất
x2
y4
=
=
.
Ví dụ 4.5.34. Giải hệ phương trình
22
3
2
y(4x1)4x(8x1)
40xxy14x1
+−=+
+=−
.
Lời giải
Đk :
1
x
14
≥ .
Hệ
22
3
2
y16x8x14x(8x1)
80x2x2y14x1
+−+=+
⇔
+=−
Cộng hai phương trình của hệ với nhau ta được:
22
3
y2y14x114x196x20x24x(8x1)
−−+−+−+=+
Cẩm nang ôn luyện thi Đại học Toán học – Nguyễn Tất Thu.
284
22
3
(y14x1)96x20x24x(8x1)
⇔−−+−+=+
(1).
Ta có:
22
11
VT(1)96x20x2[3(8x1)8x1](8x1)
22
≥−+=−++≥+
33
11
[16x8x12]16x(8x1)24x(8x1)VP(1)
62
=+++≥+=+=
Suy ra
1
x
8
(1)
3
y14x1
2
=
⇔
=−=
. Thử lại hệ ta thấy thỏa mãn.
Vậy hệ đã cho có nghiệm duy nhất
1
x
8
3
y
2
=
=
.
Ví dụ 4.5.35. Giải hệ phương trình:
( )
( )
( )
+−=
∈
+
+−+=
++
33
22
22
x6xyy6
x,y
6xy
x2xy3
xxyy
¡
.
Lời giải.
Điều kiện:
≥
++≠
22
xy0
xxyy0
.
Từ phương trình thứ hai của hệ ta thấy nếu
≤≤
x0,y0
thì dẫn đến hệ vô
nghiệm, do đó ta chỉ giải hệ khi
>>
x0,y0
.
Khi đó, PT thứ nhất của hệ được viết thành
(
)
+−=⇔+=+−
2
1
x6xyy6x2xy3xy
2
⇒+≥
x2xy3
. Đẳng thức xảy ra khi
==
xy1
.
Tiếp theo ta chứng minh,với
+≥
x2xy3
thì
(
)
( )
+
+−+≥
++
33
22
22
6xy
x2xy3
xxyy
.
Thật vậy, do
++
≥
++
33
22
xyxy
3
xxyy
( )
(
)
+−+
+
⇔≥
++
22
22
xyxxyy
xy
3
xxyy
(
)
( )
⇔−+≥++⇔−≥
2
2222
3xxyyxxyyxy0
(luôn đúng với mọi
>>
x0,y0
)
Cty TNHH MTV DVVH Khang Việt
285
suy ra
(
)
( )
( )
( )
+
+−+≥++−+
++
33
2222
22
6xy
x2xyx2xy2xy
xxyy
.
Mặt khác theo BĐT CauChy-Schwarz ta có:
( )
(
)
(
)
( ) ( )
( )
++−+=+++−+

+

=+++−+



+

≥++−+=+≥


222222
22
2222
22
22
x2xy2xyx2xy2xy2xy
xyxy
x21122xy
2xy
xyxy
x222xyx2xy3
2xy
Đẳng thức xảy ra khi
==
xy1
.
Từ các lập luận trên dẫn đến hệ có nghiệm duy nhất
(
)
(
)
=
x,y1;1
.
Ví dụ 4.5.36. Giải hệ phương trình:
+=+
+=+
4
4
4
4
x3
241y
32
y
3
241x
32
.
Lời giải.
Trừ theo vế các PT của hệ ta được
( )


+−+=−


4
4
4
4
y
x3
244yx
332
(1)
* Nếu
>
xy
thì
+−+>>−
4
4
4
4
y
x
440yx
33
* Nếu
<
xy
thì
+−+<<−
4
4
4
4
y
x
440yx
33
Vậy
(
)
⇔=
1xy
; thay vào PT thứ nhất của hệ ta được phương trình
+=+⇔+=++
44
2
4
x3x33
241x441x2x
32322
(2)
Theo BĐT CauChy-Schwarz ta có:

+=++≥+=+



4422
2
xx66x
444442x4
3333
Kết hợp với (2) suy ra
( )
+≤++⇔−≤
2
22
33
2x41x2xx60
22
Cẩm nang ôn luyện thi Đại học Toán học – Nguyễn Tất Thu.
286
⇔=⇔=±
x6x6
.
Vậy hệ phương trình có các nghiệm là
(
)
(
)
(
)
(
)
−−−−
6;6,6;6,6,6,6;6
.
Ví dụ 4.5.37. Giải hệ phương trình:
y1
x
2
2
2
x(y1)
2x9x6
4x18x20y1
2x9x8
+
=+
−+
−+−+=+
−+
.
Lời giải.
Điều kiện:
2
2
y10
y1
4x18x200
5
2x
2
2x9x80
+>
>−

−+−≥⇔

≤≤

−+≠
Đặt
2
2
191
t4x18x204x0t
442

=−+−=−−⇒≤≤


Ta có:
2
2
22
2x9x641
4x18x20t1f(t),t0;
2
2x9x8t4
−+

−+−+=++=∈


−++
22
8t11835
f(t)10, t0;2f(0)f(t)f
22342
(t4)

′
=−>∀∈⇒=≤≤=<



+
Suy ra
y12y14
+≥⇒+≥
.
Ta có:
( )
x
y1
ln(y1)
lnx
xy1g(x)g(y1)
xy1
+
+
=+⇔=⇔=+
+
(*)
Trong đó
2
lnt1lnt
g(t), g'(t)g'(t)0te
t
t
−
==⇒>⇔<
Do
5
x2;
2

∈


nên suy ra
ln2
g(x)g(2)
2
≤=
y14
+≥
nên
ln4ln2
g(y1)
42
+≥=.
Từ đó suy ra
x2
y3
=
=
là nghiệm duy nhất của hệ đã cho.
III. BÀI TẬP VẬN DỤNG
Bài 4.5.1. Giải các hệ phương trình sau
1.
3
xyxy
xyxy2
−=−
+=++
2.
3
xyxy
x41y12x
−=−
+−−=−
Cty TNHH MTV DVVH Khang Việt
287
3.
2222
xyxy2
xyxy4
+−−=
++−=
4.
2
2
x1y(yx)4y
(x1)(yx2)y
+++=
++−=
5.
22
23
x(xy)1y(8y3xy2)
3x4y23y(x4)

−+=−+

++=+
6.
3
11
xy
xy
2yx1
−=−
=+
7.
23
2
xx
12
yy
(xy)xy6

+=


+=
8.
2y
2x
3
yx
xyxy3
+=
−+=
9.
2
2
1x
x3
y
y
x1
x3
yy
++=
++=
10.
xyxy2
yxyx1
++−=
+−−=
11.
22
2
5
8(xy)4xy13
(xy)
1
2x1
xy
+++=
+
+=
+
12.
22
53
xy2xy1
xy10
+=+
++=
13.
22
2
385
4xy4(xy)
3
(xy)
113
2x
xy3
+++=
+
+=
+
14.
223
222
5xy4xy3y2(xy)0
xy(xy)2(xy)
−+−+=
++=+
15.
22
22
xyxy40
2xxyy5xy20
+++−=
+−−++=
16.
xyxy8
yxy2
++−=
−=
17.
32
22
x3xy6xy3x49
x8xyy10y25x9
+=−−
−+=−−
18.
4322
2
x2xyxy2x9
x2xy6x6
++=+
+=+
19.
232
42
5
xyxyxyxy
4
5
xyxy(12x)
4
++++=−
+++=−
20.
22
xyxyx2y
x2yyx12x2y
++=−
−−=−
21.
4322
32
xxyxy1
xyxxy1
−+=
−+=−
22.
7xy2xy5
2xyxy2
+++=
++−=
Cẩm nang ôn luyện thi Đại học Toán học – Nguyễn Tất Thu.
288
23.
33
232
xyxy1
1
6(y2)(15xy)xy(2y3)6
2
+−=

−+−=+−

24.
4xy2xy2
2xyxy1
+++=
+++=
25.
44771111
xy4
(xy)(xy)xy
+≥
++=+
26.
xyy2
xz2y(xyz)
=+
+=−+
27.
2
4
4
x32xy3
x32x6y24
+−−=−
+−+=
28.
22
232
21
yx12y1(x17)
312
y
x2xxx
8y33y42
+−+=+
+=+−
29.
332
222
xy3y3x20
x1x32yy20
−+−−=
+−−−+=
30.
54106
2
xxyyy
4x5y86
+=+
+++=
31.
4
4
2xy
1
x2
4xy
2xy
1
y1
4xy

+
+=


+


+
−=


+

32.
33
43322
x(yx)7
xxy9yyxxy9x
−=
++=++
33.
10222
62
10
425
xxy(xy)3
yy
3
y
xxx
++=
++=
34.
44
3322
xy240
x2y3(x4y)4(x8y)
−=
−=−−−
.
35.
242224
22422
32xyxyx(12x)y
11(xy)x(x12x2xy)
+−+−=
++−=−+−−
36.
32
23
x3y2
x2y3
+=
+=
37.
2
2
2x2xy1342xyx
2y2xy134xy2y
+−+−−=+
+−+−−=−+
38.
4322
2
xxyxy2x9
x2xy6x6
++=+
+=+
Hướng dẫn giải
1. Điều kiện :
xy0
xy0
+≥
−≥
.
Ta thấy mỗi phương trình của hệ là phương trình một ẩn
xy
+
và
xy
−
. Do
đó điều mà chúng ta nghĩ tới là đi giải từng phương trình tìm
xy
+
và
Cty TNHH MTV DVVH Khang Việt
289
xy
−
, khi đó ta có được hệ phương trình mới đơn giản hơn nhiều. Để đơn
giản về mặt hình thức ta đặt
axy, bxya,b0
=+=−⇒≥
ta có hệ :
32
3
332
a0 V a1
aa
aa
b4
bb12
b(b12)
==
=
=

⇔⇔

=
=−
=−
.
* Với
a0
xy0x2
xy4y2
b4
=
+==

⇔⇔

−==−
=

* Với
5
x
a1
xy1
2
xy43
b4
y
2
=
=
+=
⇔⇔

−=
=
=−
Vậy nghiệm của hệ là:
53
(x;y)(2;2), ;
22

=−−


.
2.
3
xyxy
x41y12x
−=−
+−−=−
Ta có:
3
xy0
xyxy
xy1
−=
−=−⇔
−=
•
xy
=
thay vào phương trình thứ hai ta được:
1
4x
2
x41x12x
x423x2(1x)(12x)
−≤≤
+−−=−⇔
+=−+−−
2
2
1
11
4x
x
2
22
x0
2x7x0
2x12x3x1
−≤≤
−≤≤

⇔⇔⇔=


+=
+=−+
.
•
x1y
−=
thay vào phương trình thứ hai ta được:
( )( )
1
4x
2
x42x12x
x433x22x12x
−≤≤
+−−=−⇔
+=−+−−
22
11
x
7371137
42
xy
44
(4x1)4(2x5x2)
−≤≤
−+−+
⇔⇔=⇒=
+=−+
.
Vậy nghiệm của hệ là:
7371137
(x;y)(0;), ;
44

−+−+
=


.
3.
2222
xyxy2 (1)
xyxy4 (2)
+−−=
++−=
Cẩm nang ôn luyện thi Đại học Toán học – Nguyễn Tất Thu.
290
Điều kiện :
x|y|
≥
Từ (1)
xyxyy0
⇒+>−⇒>
.
Hệ
2222
222222
xxy2xyx2
xy4xyxy6x

−−=−=−

⇔⇔


+=−−+=−

222
222
2x6
xy(2x)
xy(6x)
≤≤
⇔−=−
+=−
222
222
2x6
2x(2x)(6x)
xy(6x)
≤≤
⇔=−+−
+=−
22
2
2x6
5
x
2
2x4016x2x
y6
y3612x
≤≤
=

⇔=−+⇔


=
=−
.
Vậy nghiệm của hệ đã cho là:
5
;6
2



.
4.
2
2
x1y(yx)4y (1)
(x1)(yx2)y (2)
+++=
++−=
Đặt
axy
=+
từ (1)
2
x1y(4a)
⇒+=−
thế vào (2), ta có:
2
y(4a)(a2)yy(a6a9)0y0; a3
−−=⇔−+=⇔==
* Với
y0
=
thay vào (1) ta thấy hệ vô nghiệm.
* Với
a3xy3
=⇔+=
thay vào hệ ta có:
22
x1y2
x1y3xxx20
x2y5
=⇒=
+==−⇔+−=⇔
=−⇒=
.
Vậy hệ đã cho có hai cặp nghiệm:
(x;y)(1;2), (2;5)
=−
.
5.
22
23
x(xy)1y(8y3xy2) (1)
3x4y23y(x4) (2)

−+=−+

++=+
(1)
(
)
2232
xx2xyy18y3xy2y
⇔−++=−+
3322
x8y2xy4xyx2y0
⇔−−++−=
22
(x2y)(x2xy4y)2xy(x2y)x2y0
⇔−++−−+−=
22
(x2y)(x4y1)0
⇔−++=
x2y
⇔=
thay vào (2) ta được:
322
2y3y6y10(y1)(2y5y1)0
+−+=⇔−+−=
Cty TNHH MTV DVVH Khang Việt
291
y1x2
533533
yx
42
=⇒=
⇔
−±−±
=⇒=
Vậy nghiệm của hệ là:
( )
( )
533533
x;y2;1, ;
24

−±−±
=


.
6. Điều kiện:
xy0
≠
Ta có
xy
xy
1
(1)xy0(xy)(1)0
1
y
xyxy
x
=
−
⇔−+=⇔−+=⇔
=−
.
*
xy
=
thay vào (2), ta được:
3
x2x10
−+=
2
15
(x1)(xx1)0x1;x
2
−±
⇔−+−=⇔== .
*
1
y
x
=−
thay vào (2), ta được:
4
xx20
++=
2
2
113
xx0
222

⇔−+++=


vô nghiệm.
Vậy hệ đã cho có ba cặp nghiệm:
15
xy1;xy
2
−±
==== .
7. Đk:
xy0
≠
Hệ
42
2
x
2
x2y
x2
y
y1
2yy30
(xy)xy60
=
=
=

⇔⇔⇔

=
+−=
+−=
hoặc
x2
y1
=−
=−
.
8. Đk:
xy0
>
Hệ
2x
1
y
2x
2
y
xyxy3
=
=
−+=
2
2
y2x
2xx30
x2y
2yy30
=
−−=
⇔
=
+−=
giải các hệ này ta được nghiệm của
hệ đã cho:
33
(x;y)(1;2), ;3, (2;1), 2;
22

=−−−−


.
9. Hệ
2
1xx
(x)31
yyy
1x1
(x)3x2
yyy

+−==


⇔⇔


++=+=


(I) hoặc
x
6
y
1
x3
y
=
+=−
(II)
Cẩm nang ôn luyện thi Đại học Toán học – Nguyễn Tất Thu.
292
Giải (I):
2
xy
xy1
x2x10
=
⇔==
−+=
Giải (II):
2
x6y
6y3y10
=
++=
hệ vô nghiệm.
Vậy hệ có một cặp nghiệm:
(x;y)(1;1)
=
.
10. Đk:
2
2
x,y0
xy
yx
≥
≥
≥
.
Hệ
22
22
xxy2xy2x
2y2yx12y12yx

+−=−=−

⇒⇔


−−=−=−

1
x2;y
17
x
2
12
4xy4
5
y
4x4y1
3
≤≥
=
⇔−=⇔


=
−=−
. Thử lại hệ ta thấy thỏa mãn
Vậy nghiệm của hệ:
175
(x;y);
123

=


.
11. Đặt
1
axy,bxy
xy
=++=−
+
Hệ
22
2
1
5(xy)3(xy)13
(xy)
1
(xy)xy1
xy

+++−=

+


⇔
+++−=
+
nên ta có:
2222
5(a2)3b135a3b23
ab1ab1

−+=+=

⇔

+=+=


Giải hệ này ta tìm được
a4
b3
=
=−
và
5
a
2
7
b
2
=−
=
Từ đó ta tìm được nghiệm của hệ:
( )
13533113
x;y;,;,;2
22442

−±±

=−−




.
12. Từ phương trình thứ nhất, ta có:
xy1
−=±
Cty TNHH MTV DVVH Khang Việt
293
•
yx1
=−
thay vào phương trình thứ hai ta có:
(
)
5342
x(x1)10xxx3x30x0y1
+−+=⇔+−+=⇔=⇒=−
•
yx1
=+
thay vào phương trình thứ hai ta có:
534322
x(x1)10(x1)xxxx1(x1)0x1y0

+++=⇔+−+−+++=⇔=−⇒=

Vậy nghiệm của hệ là:
(x;y)(0;1),(1;0)
=−−
.
13. Hệ
22
2
385
(xy)3(xy)
3
(xy)
113
(xy)(xy)
xy3
−+++=
+
⇔
−+++=
+
Đặt
1
axy;bxy
xy
=−=++
+
. Ta có hệ:
22
103
a3b
3
13
ab
3
+=
+=
2
13
a1
ba
3
10
b
2a13a110
3
=
=−

⇔⇔

=

−+=
hoặc
11
a
2
7
b
6
=
=−
*
2
x2
xy1
y1
xy3
a1
xy1
2
10
xy1
x
b
3(xy)10(xy)3
3
3
1
1
xy
y
3
3
=
−=
=
+=
=
−=

⇔⇔⇔

−=
=
=
+−++


+=

=−
*
2
11
11
a
xy
2
2
7
b
6(xy)7(xy)60
6
=
−=

⇔


=−
++++=
hệ vô nghiệm.
Vậy nghiệm của hệ đã cho là:

=−


21
(x;y)(2;1), ;
33
.
14. Ta có:
(
)
2222222
xyxy2(xy)xy(xy)(xy)2(xy1)0
++=+⇔+−+−−=
( ) ( )( ) ( )
(
)
222
(xy)xy1xy12xy20xy1xy20
⇔+−−−+=⇔−+−=
•
1
xy1y
x
=⇔=
thay vào phương trình thứ nhất của hệ ta có:
42
x2x10x1y1
−+=⇔=±⇒=±
•
2222
xy2y2x
+=⇒=−
thay vào phương trình thứ nhất của hệ ta có:
Cẩm nang ôn luyện thi Đại học Toán học – Nguyễn Tất Thu.
294
(
)
(
)
222
5xy4x2x32xy2x2y0
−−+−−−=
3
2
5x2x
y
x2
−
⇔=
+
Thay vào phương trình
22
xy2
+=
ta có:
(
)
2
22
2
22
x52x
x2
(x2)
−
+=
+
Đặt
2
tx,t0
=≥
ta được:
(
)
(
)
(
)
222
tt4t4t2520t4t2t4t4
+++−+=++
Biến đổi và rút gọn ta có:
32
5t18t21t80
−+−=
, phương trình này có hai
nghiệm
8
t1,t
5
==
.
•
{ }
2
3
2
x1
t1(x;y)(1;1),(1;1)
5x2x
y
x2
=
=⇒⇒∈−−
−
=
+
•
2
3
2
8
x
5
82101021010
t(x;y);,;
55555
5x2x
y
x2
=


−−

=⇒⇔∈


−



=
+
Tóm lại hệ có các nghiệm là:
( )
( )( )
2101021010
x;y1;1,1;1,;,;
5555

−−
=−−


.
15. Đặt
xa1;yb1
=+=+
ta có hệ:
22
22
22
ab3a3b0
ab3a3b0
(ab)(2ab)0
2aabb0
+++=
+++=

⇔

+−=
+−=
2
2
xy1
ab0
ab
4
9
2a0
x
a
5
5
b2a
13
18
y
b
5a9a0
5
5
==
==
=−
=

=−
=−
⇔⇔⇔
=
=−
=−
+=
16. Đk:
xy0
−≥
Hệ
32
2
22
x82yxy8y
2
yy
xy82y
y
y0y0
yxy2
2
y4yy20
y(82y)4
y
=−−−=−−
−=−−

⇔⇔≥⇔≥


−=
−++=

−−=
Cty TNHH MTV DVVH Khang Việt
295
2
2
x8y
y
x817
x5
y0
317
y1
y
(y1)(y3y2)2
=−−
=−
=

⇔≥⇔∪

+
=
=

−−−
.
17. Cách 1: Đặt
xab,yab
=+=−
ta có hệ
3322
22
4a4b6a6b3a3b490 (1)
6a10b15a35b90 (2)
+−++++=
−++++=
Lấy
(1)x2(2)x6
+
ta có được
(
)
(
)
3232
8a48a96a648b72b216b2160
−+−++++=
33
(2a4)(2b6)0b1a
⇔−++=⇔=−−
thay vào (2) ta có:
2
a4a2
=⇔=±
Từ đó ta tìm được nghiệm của hệ là:
(x;y)(1;5),(1;3)
=−−−
.
Cách 2. Nhân phương trình thứ hai của hệ với
3
và cộng hai phương trình
theo vế ta có
322
x3x3y(x1)24xy6xy30y78x76
+++−=+−−
22
(x1)(x2x76)3y(x1)30y(x1)0
⇔+++++−+=
22
(x1)(x2x3y30y76)0
⇔+++−+=
(*)
Do
2222
x2x3y30y76(x1)3(y5)0
++−+=++−≥
và không có đẳng thức
xảy ra nên (*) tương đương với
x1
=−
.
Thay vào hệ ta tìm được
y3,y5
=−=
.
18. Hệ
2
42222
1
xy3x3x
2
1
xx(66xx)(33xx)2x9 (1)
2
=+−
⇔
++−++−=+
(1)
4323
x0
x12x48x64x0x(x4)0
x4
=
⇔+++=⇔+=⇔
=−
*
x0
=
không thỏa mãn hệ
*
17
x4y
4
=−⇒=
Vậy nghiệm của hệ:
17
(x;y)(4;)
4
=− .
Cẩm nang ôn luyện thi Đại học Toán học – Nguyễn Tất Thu.
296
19. Hệ
22
22
5
xyxy(xy)xy
4
5
(xy)xy
4
++++=−
⇔
++=−
. Đặt
2
axy;bxy
=+=
Ta có:
2
222
55
aabbba
44
5555
abaa(a)a
4444

++=−=−−


⇔


+=−+−−−−=−


2
32
5
a0
ba
4
5
1
b
aaa0
4
4
=
=−−

⇔⇔

=−

++=
hoặc
1
a
2
3
b
2
=−
=−
.
*
2
3
3
5
x
a0
xy0
4
5
5
b
25
xy
y
4
4
16
=
=
+=

⇔⇔

=−
=−

=−
*
2
11
x1
axy
22
3
33
y
bxy
2
22

=
=−+=−


⇔⇔

=−

=−=−


.
Hệ có hai cặp nghiệm:
3
3
5243
(x;y);, 1;
4162


=−−




.
20. Điều kiện:
x1
y0
≥
≥
Ta có:
22
xyxyx2yy(xy)xy(xy)(xy)
++=−⇔+++=−+
(xy)(2yx1)0x2y1
⇔+−+=⇔=+
(do điều kiện )
Thay vào hệ ta có:
(2y1)2yy2y2y2
+−=+
2y(y1)2(y1)0y2x5
⇔+−+=⇔=⇒=
Vậy nghiệm của hệ là:
(x;y)(5;2)
=
.
21. Ta thấy
x0
=
không thỏa mãn hệ phương trình . Ta xét
x0
≠
, khi đó:
Hệ
3232
422232
xyxxy1xyxxy1
xxxyxy0xxxyy0

−+=−−+=−

⇔⇔

−++=−++=


Cty TNHH MTV DVVH Khang Việt
297
2
2
2
2
22
2
2
22
x1
y
x1
xy
x(x1)
x1
x1x1
x(x1)y(xy1)0
x(x1)(1)0
x(x1)x1
−
=
−
=
+
⇔⇔
+

−−

−++=
−++=
++
2
2
2
2
22
x1
y
x(x1)
x1
x10
y0
y0
2x
(x1)x0
(x1)
−
=
+
=±
−=

⇔⇔⇔

=
=

−+=


+

.
Vậy nghiệm của hệ:
(x;y)(1;0)
=±
22. Cách 1: Đặt
tyxyxt
=−⇔=+
ta có hệ:
2
2
8xt(3t)
7xy3t
3xt(2t)
2xy2t
2t3
+=−
+=−

⇔+=+

+=+

−≤≤
22
3t8t3(3t)8(2t)
2t3
−=−−+
⇒
−≤≤
2
t9t10
2t3
++=
⇔
−≤≤
977
t
2
−+
⇔=
2
(t2)t
x1077
3
1177
ytx
2
+−
==−
⇒
−
=+=
là nghiệm của hệ đã cho.
* Cách 2: Đặt
u7xy, v2xy
=+=+
. Hệ trở thành:
uv5
v2yx
+=
=+−
.
Mặt khác
22
uv5x(uv)(uv)5xuvx
−=⇒−+=⇒−=
5x
v
2
−
⇒= (Do
uv5
+=
)
5x1x
2yxy
22
−+
⇒=+−⇒=
Thay vào hệ ta có được:
1x5x
2x
22
+−
+=
22
x5x5
10x2(5x)x20x230
≤≤


⇔⇔

+=−−+=


x1077
⇔=−
1177
y
2
−
⇒= .
Thay vào hệ ta thấy thỏa mãn.
Vậy hệ đã cho có nghiệm
x1077
1177
y
2
=−
−
=
.
Cẩm nang ôn luyện thi Đại học Toán học – Nguyễn Tất Thu.
298
23. Hệ đã cho tương đương với:
33
232
xyxy1
12(y2)xy152xy(2y3)6
+−=

−−+=+−

33
233323
xyxy1
12y48y638xy24xy6xy
+−=
⇔
−+=++
Trừ hai phương trình của hệ ta có được:
(
)
33232
x8y24y6y1(y12y48y64)
+++=−−+−
333
x(2y1)(y4)x(2y1)y4xy2xy4
⇔+=−−⇔+=−+⇔++=
Kết hợp với hệ ta có:
33
xyxy1
xy2xy4
+−=
++=
Đặt
Sxy,Pxy
=+=
ta có:
3
32
4S
P
S3SPP1
2
S2P4
2S3S11S60
−
=
−−=

⇔

+=
+−−=
S2P1
5131313
SP
24
=⇒=
⇔
−±
=⇒=
m
.
•
S2
xy1
P1
=
⇒==
=
•
513
S
2
1313
P
4
−+
=
−
=
vô nghiệm do
2
S4P
<
•
513
S
2
x,y
1313
P
4
−−
=
⇒
+
=
là nghiệm của phương trình :
2
4t2(513)t13130
++++=
51361314
t
4
−−±−
⇔=
Vậy nghiệm của hệ đã cho là:
5136131451361314
(x;y)(1;1), ;
44

−−±−−−−

=


m
.
Cty TNHH MTV DVVH Khang Việt
299
24. Đặt
txy
=+
, ta có:
2
2
4xy12tt
4xy1t
2xy12tt2x4t
2xy1t
1t1
+=++
+=+

⇔+=−+⇒=

+=−

−≤≤
2x4(xy)x2y
⇔=+⇔=−
Thay vào hệ ta có:
2
521
y5y10y
2
−±
++=⇔=
So với điều kiện ta có nghiệm của hệ là:
x521
521
y
2
=−
−+
=
.
25. Trước hết ta có BĐT sau:
nnmmmnmn
ababab
. (1)
222
++
+++
≤ với m, n là
các số nguyên dương và a,b là các số thực thỏa mãn:
ab0
+≥
.
Thật vậy: Không mất tính tổng quát ta giả sử
ab
≥
.
mmnn
(1)(ab)(ab)0
⇔−−≥
(2)
* Nếu
nn
mm
ab
b0(2)
ab
≥
≥⇒⇒
≥
đúng.
* Nếu
b0
<
do
nnn
mmm
aba|b|b
a|b|(2)
ab
a|b|b
≥≥≥
⇒≥⇒⇒

≥−
≥≥
đúng
Vậy (1) đã được chứng minh.
Vì
ab4ab0
+≥⇒+>
và
77
ab0
+>
. Áp dụng (1) ta có:
447755771212
xyxyxyxyxyxy
...
222222
++++++
≤≤
121244774477
xy
xy(xy)(xy)(xy)(xy)
4
+
⇒+≥++≥++
Đẳng thức có
xy
xy2
xy4
=
⇔⇔==
+=
Vậy nghiệm của hệ:
xy2
==
.
26. Điều kiện:
x,y,z0
≥
Ta có:
xz2xy2y2yzx2xyyz2yzy0
+=−+⇔−++−+=
22
(xy)(yz)0xyz
⇔−+−=⇔==
Thay vào hệ ta có:
xyz1
xyz2
===−
===
là nghiệm của hệ đã cho.
Cẩm nang ôn luyện thi Đại học Toán học – Nguyễn Tất Thu.
300
27. Điều kiện:
0x32
≤≤
.
Cộng hai phương trình của hệ lại ta được:
22
4 4
x32xx32xy6y21(y3)12
+−++−=−+=−+
(1).
Gọi
A,B
lần lượt là VT và VP của (1). Ta có:
B12
≥
(2)
Áp dụng BĐT Bunhiacopski ta có:
4 4
x32x2(x32x)8
A12
x32x2(x32x)4
+−≤+−=
⇒≤
+−≤+−≤
(3)
Từ (2) và (3)
x16
x32x
(1)
y3
y3
=
=−
⇒⇔⇔

=
=
là nghiệm của hệ.
28. Phương trình thứ nhất của hệ
22
12y8x12y1x17
⇔+−+=+
222
(x12y1)8x12y1160x12y116
⇔−+−−++=⇔−+=
2
x15
y
12
−
⇔= thay vào phương trình thứ hai của hệ ta được:
2322
22
3x2x4xxx15
3424
2(x15)x15
−
+=+−
−−
22
22
22
36xx
12(x16x15)x16x150
x15x15
⇔−+−++−=
−−
2
2
2
2
2
2
2
2
x16x150
x16x150
x
x
36x16x15
6x16x15
x15
x15
+−≥
+−≥
⇔⇔

=+−
=+−

−
−
2
22
x3
x16x150
x946
(x2x15)(x18x15)0
=
+−≥
⇔⇔
=−−
+−+−=
Vậy nghiệm của hệ là:
181366
(x;y)3;,946;
26

+

=−−−




.
29.
332
222
xy3y3x20 (1)
x1x32yy20 (2)
−+−−=
+−−−+=
Điều kiện:
1x1
0y2
−≤≤
≤≤
Ta có:
33
(1)x3x(y1)3(y1)f(x)f(y1)
⇔−=−−−⇔=−
(3)
Vì
[
]
[
]
y0;2y11;1
∈⇒−∈−
Cty TNHH MTV DVVH Khang Việt
301
Xét hàm số
[ ]
3
f(t)t3t,t1;1
=−∈− ta có:
(
)
[ ]
2
f'(t)3t10, x1;1
=−≤∀∈− nên từ (3) ta có
xy1
=−
Thay vào hệ ta có:
22
x21x10x0,y1
−−+=⇔==
.
Vậy nghiệm của hệ là:
(
)
(
)
x;y0;1
= .
30.
54106
2
xxyyy (1)
4x5y86 (2)
+=+
+++=
Điều kiện:
5
x
4
≥−
Ta thấy
y0
=
không là nghiệm của hệ nên
y0
≠
. Khi đó
5
5
xxx
(1)yyy
yyy

⇔+=+⇔=


(do hàm số
5
f(t)tt
=+
đồng biến trên
¡
)
2
xy
⇔=
thay vào (2) ta được:
4x5x86x1y1
+++=⇔=⇒=±
Vậy nghiệm của hệ là:
(
)
(
)
x;y1;1
=±
.
31. Điều kiện:
x,y0
xy0
≥
+≠
Ta thấy
x0 (y0)
==
không là nghiệm của hệ nên hệ đã cho tương đương với
4
4
4
4
4
4
2xy
122xy
21
2
4xy
x
xy
xy
2xy 121
11
2
xy
4xy
y
+
+
+=
=−
+
+

⇔

+

=+
−=

+
Suy ra
44
44
2xy
212141
xy
xyxyxy

+
=−+=−


+

xx2xy2yx4yy0
⇔−+−=
. Đặt
x
t
y
= ta có:
32
t2t2t40t2x4y
−+−=⇔=⇔=
Từ đó ta tìm được
( )
( )
4
4
21
x
4
21
y
16
+
=
+
=
.
32. Từ phương trình thứ nhất, suy ra
xy0
−≠
.
Cẩm nang ôn luyện thi Đại học Toán học – Nguyễn Tất Thu.
302
Phương trình thứ hai của hệ tương đương với
(
)
(
)
22222
xxyxyxy9(xy)0
−+−−−=
22
33
xyyx
x(xy)xy(xy)90x(xy)9
xx
x0x0

+=±=−±

⇔+++−=⇔+=⇔⇔


>>

Do
33
3
yx0yx0yx
x
−>⇒>>⇒=−− loại
Với
3
yx
x
=−
thay vào phương trình thứ nhất của hệ ta có
3
3
3
xxx7
x


−−=





. Đặt
tx
= ta được
3
226963
3
ttt7f(t)2t9t27t7t270
t


−−=⇔=−++−=





(*)
Ta có:
852825
f'(t)18t54t81t7218t.81t54t70
=−++≥−+>
và
f(1)0
=
Nên (*) có nghiệm duy nhất
t1x1y2
=⇒=⇒=
Vậy
(x;y)(1;2)
=
là nghiệm của hệ.
33.
10222
62
10
425
xxy(xy)3
yy
3
y
xxx
++=
++=
Từ phương trình thứ hai của hệ ta suy ra
x0
>
.
Hệ
103224
105623
xxyxy3
yxyxyx3
++=
⇔
++=
Suy ra
(
)
(
)
10241056551042
xxyyxxyxxyxyxy0
+=+⇔−+−=
(
)
(
)
2543224684
xyxxxyxyxyyxy0

⇔−+++++=

2
xy
⇔=
thay vào hệ ta có:
208
y2y3
+=
Đặt
4
ty,t0
=≥
ta có:
52432
t2t30(t1)(ttt3t3)0t1
+−=⇔−++++=⇔=
Vậy nghiệm của hệ là:
(
)
(x;y)1;1
=±
.
34.
44
3322
xy240
x2y3(x4y)4(x8y)
−=
−=−−−
Cty TNHH MTV DVVH Khang Việt
303
Hệ
44
2323
24x32x16y96y2
xy240
8x
56y
⇔
−+=−+
−=
Suy ra
432432
x8x24x32x16y16y96y256y256
−+−+=−+−+
( )
( )
4
4
x2y4xy2
x2y4
x2y4x6y
−=−=−

⇔−=−⇔⇔

−=−+=−

.
•
xy2
=−
thay vào hệ ta có:
( )
4
432
y2y2408y24y32y2240y2
−−=⇔−++=⇔=−
•
x6y
=−
thay vào hệ ta có:
( )
4
4
y6y240y2
−−=⇔=
Vậy nghiệm của hệ là:
(
)
(
)
(
)
x;y4;2, 4;2
=−− .
35. Vì:
24222
32xyxy4(1xy)2
+−=−−≤
và
2
11(xy)2
++−≥
Nên từ hệ
44262432
y2xxxx2x2xy
⇒+−≤−−++
632432232
x2xyy0(xy)0xy
⇔−+≤⇔−≤⇔=
Do đó hệ
2
32
1xy0
xy0xy1
xy
−=
⇔−=⇔==
=
là nghiệm của hệ.
36.
32
23
x3y2
x2y3
+=
+=
Hệ
(
)
( )
32
23
x131y
x121y
+=−
⇔
−=−
Nếu
y1x1
=⇒=−
là một cặp nghiệm của hệ
Nếu
y1
≠
ta có
x1
≠±
, ta có:
(
)
( )
2
32
22
3
31y
1y
x1xx13
.
x12
x11yy
21y
−
+
+−+
=⇔=
−
−++
−
(*)
Xét hàm số
()
2
xx111
fxxx11
x1x1x1
−+
==+=−++
−−−
Do
f(x)3
1
x12
f(x)1
x1
≥
−+≥⇒
≤−
−
(1)
Tương tự:
2
y1
1
1
3
yy1
+
−≤≤
++
(2)
Cẩm nang ôn luyện thi Đại học Toán học – Nguyễn Tất Thu.
304
Từ (1) và (2) ta suy ra (*) vô nghiệm.
Vậy hệ có nghiệm
(
)
(
)
x;y1;1
=− .
37. Điều kiện xác định:
x2,y1
≤≥
Ta có:
2
2
2x2xy1342xyx
2y2xy134xy2y
+−+−−=+
+−+−−=−+
Trừ từng vế của hai phương trình ta được:
22
x2y0
2x2y3xyx2y
2xy1
−=
−=+−⇔
+=
Nếu
x2y
=
thì
2x2y2
≥=≥
nên
x2,y1
==
, không thỏa mãn hệ.
Nếu
2xy1
+=
thì thay vào phương trình đầu ta được:
2
6x3x342x2x0
−−+−+−=
x22(x2)
3(x2)(2x5)0x2
2x22x2
++
⇔+−−−=⇔=−
−+−+
Vì
11
3(2x5)0
2x22x2
−−−<
−+−+
do
x0
<
.
Với
x2
=−
thì
y5
=
.
38.
++=+
+=+
4322
2
xxyxy2x9 (1)
x2xy6x6 (2)
Bình phương 2 vế phương trình (2) được
4
3222
x
xyxy9(x1)
4
++=+
Trừ vế với vế phương trình (1) cho phương trình trên được :
4
2
3x
9x16x
4
=−−
Vì
x0
=
không thoả mãn hệ phương trình ban đầu nên
3
3x
9x160
4
++=
(*)
Phương trình trên có nghiệm duy nhất do hàm số ở VT đồng biến
Đặt
2
x2t
t
=−
thì
33
3
1
x8(t)12x
t
=−−, ta có:
3
3
1
6(t)9x9x160
t
−−++=
3
3
3
3t80
t
⇔−+=
Do vậy
3
t3
=−
hoặc
3
1
t
3
=
Suy ra
3
3
2
x23
3
=− là nghiệm duy nhất của pt (*)
Cty TNHH MTV DVVH Khang Việt
305
Thế vào pt(2) được
2
3
3
33
6x6xx3133
y333
2x2x
3229
+−
==−+=−++
−
.

Preview text:

Cẩm nang ôn luyện thi Đại học Toán học – Nguyễn Tất Thu.
CHUYÊN ĐỀ - WWW.TOANMATH.COM
§ 1. HỆ PHƯƠNG TRÌNH BẬC NHẤT HAI ẨN
I. TÓM TẮT LÝ THUYẾT ax + by = c Là hệ có dạng: 
trong đó a, b, c, a’, b’, c’ là các số thực cho a x ′ + b y ′ = c′ 
trước và a, b, a’, b’ không đồng thời bằng không.
Cách giải: Dùng định thức Crame a b c b a c
Ta có các định thức: D = ; Dx = ; Dy = . a′ b′ c′ b′ a′ c′ D D
* Nếu D ≠ 0 thì hệ có nghiệm duy nhất: y x x = ; y = . D D x∈ ¡ * Nếu D = D 
x = Dy = 0 thì hệ vô số nghiệm:  c − ax . y = (b ≠ 0)  b D = 0
* Nếu Dx ≠ 0 thì hệ đã cho vô nghiệm. Dy ≠ 0 
II. CÁC VÍ DỤ MINH HỌA mx + y = m + 2
Ví dụ 4.1.1. Cho hệ phương trình: 4x + my = 3m + 2 
1. Giải và biện luận hệ đã cho
2. Tìm m để hệ đã cho nghiệm duy nhất (x; y) sao cho 2 2 P = 2x + y nhỏ nhất. Lời giải. m 1 1. Ta có: 2 D = = m − 4 = (m − 2)(m + 2) 4 m m + 2 1 2 Dx =
= m − m − 2 = (m + 1)(m − 2) 3m+2 m m m + 2 2 Dy =
= 3m − 2m − 8 = (m − 2)(3m + 4) 4 3m + 2 • D ≠ 0 ⇔ m ≠ 2
± hệ đã cho có nghiệm duy nhất: 210
Cty TNHH MTV DVVH Khang Việt  Dx m + 1 x = =  D m + 2  Dy 3m + 4 y = =  D m + 2 • D = 0 ⇔ m = ±2 +) Với m = 2
− ⇒ Dx ≠ 0 nên hệ đã cho vô nghiệm 2x + y = 4 x∈ ¡
+) Với m = 2 , ta có hệ  ⇔ . 4x 2y 8  + = y = 4 − 2x  
2. Hệ có nghiệm duy nhất khi và chỉ khi m ≠ ±2  Dx m + 1 x = =  Khi đó:  D m + 2  D nên y 3m + 4 y = =  D m + 2 2 2 2  m + 1   3m + 4  11m + 28m + 18 P = 2  +   = 2  m + 2   m + 2  m + 4m + 4 Ta có 4(4m + 5) 5 P' = . 3 ⇒ P' = 0 ⇔ m = − (m + 2) 4 Do đó ta có: 1 minP = đạt được khi 5 m = − . 3 4 Vậy 5
m = − là giá trị cần tìm. 4
Ví dụ 4.1.2. Tùy theo giá trị của tham số m, hãy tìm giá trị nhỏ nhất của biểu thức = ( − + )2 + ( − + − )2 P x 2my 1 mx 2y 2m 1 . Lời giải. x − 2my + 1 = 0 x − 2my = −1 Xét hệ phương trình  ⇔ (*) mx 2y 2m 1 0  − + − = mx − 2y = 2 − m + 1   1 − 2m Ta có: D = = 2( 2 m − 1), m − 2 −1 − 2m D = = 2 − 2m(2m − 1) = 2( 2 x 2 − m + m + 1) , −2m + 1 − 2 1 − 1 Dy = = −m + 1 . m − 2m + 1
• Nếu m ≠ −1 thì hệ (*) có nghiệm nên minP = 0 • Nếu m = 1 − thì ta có: = ( + + )2 2 P x 2y 1 + (x + 2y + 3) 211
Cẩm nang ôn luyện thi Đại học Toán học – Nguyễn Tất Thu.

Đặt t = x + 2y + 1 , suy ra 2 2 2 2
P = t + (t + 2) = 2t + 4t + 4 = 2(t + 1) + 2 ≥ 2
Đẳng thức xảy ra khi t = −1 ⇔ x + 2y + 2 = 0 . Do đó minP = 2 . 0 khi m ≠ 1 − Vậy minP =  . 2 khi m = 1 −  2 2 x + y + x + y − 4 = 0
Ví dụ 4.1.3. Giải hệ phương trình:  . 2 2
2x + xy − y − 5x + y + 2 = 0  Lời giải. 2 t + x = −y − y + 4 Cách 1: Đặt 2
t = x . Khi đó hệ trở thành:  2
2t + (y − 5)x = y − y − 2 
Xét hệ bậc nhất hai ẩn t và x. 1 1 Ta có: D = = y − 7 , 2 y − 5 2 1 − y − y + 4 2 Dx = = 3y + y − 10 2 2 y − y − 2 2 −y − y + 4 1 3 2 Dt = = −y + 3y + 10y − 18 . 2 y − y − 2 y − 5  Dt t = 
Vì y = 7 không là nghiệm của hệ nên suy ra:  D D ≠ 0 ⇒  . D  x x =  D 2 Vì 2 Dt Dx t = x ⇒ = 2 D D 2 3 2 2 2
⇔ Dt.D = Dx ⇔ (y − 7)(−y + 3y + 10y − 18) = (3y + y − 10) 4 3 2 2 2
⇔ 5y − 2y − 24y + 34y − 13 = 0 ⇔ (y − 1) (5y + 8y − 13) = 0 y = 1 ⇒ x = 1  ⇔ 13 4 . y = − ⇒ x = −  5 5 Vậy hệ có hai nghiệm:  4 13 (x; y) (1;1),  ;  = − − . 5 5    Cách 2: Ta có 2 2
2x + xy − y − 5x + y + 2 = 0 2 2
⇔ 2x + (y − 5)x − y + y + 2 = 0 (*) 2 2 2 2
∆x = (y − 5) − 8(−y + y + 2) = 9y − 18y + 9 = (3y − 3) Nên (*) có hai nghiệm: y + 1 x = và x = 2 − y . 2 212
Cty TNHH MTV DVVH Khang Việt + • Với y 1 x =
⇔ y = 2x − 1 thay vào hệ ta có được: 2 x = 1 ⇒ y = 1 2 x (2x 1)2 2 x 2x 1 4 0 5x x 4 0  + − + + − − = ⇔ − − = ⇔ 4 13 x = − ⇒ y = −  5 5
• Với x = 2 − y thay vào hệ ta có: 2 2 2
(2 − x) + x − 2 = 0 ⇔ 2x − 4x + 1 = 0 ⇔ x = 1 ⇒ y = 1.
Vậy nghiệm của hệ là  4 13 (x; y) (1;1),  ;  = − − . 5 5    2 2 1
 4x − 21y − 6x + 45y −14 = 0
Ví dụ 4.1.4. Giải hệ phương trình:  . 2 2
35x + 28y + 41x − 122y + 56 = 0  Lời giải. 2 1
 4t − 6x = 21y − 45y + 14 Cách 1: Đặt 2
t = x , khi đó ta có hệ:  2
35t + 41x = −28y + 122y − 56  14 − 6 Ta có: D = = 784 35 41 2 21y − 45y + 14 − 6 2 Dt = = 693y − 1113y + 238 2 −28y + 122y − 56 41 2 14 21y − 45y + 14 2 Dx = = 112 − 7y + 3283y − 1274 2 35 − 28y + 122y − 56  Dt t = 
Do D ≠ 0 nên hệ có nghiệm duy nhất:  D  D  x x =  D 2 Vì 2 t D D = x nên ta có: t x 2 = ⇔ D.D = D 2 t x D D ⇔ ( − + ) = ( − + )2 2 2 16 99y 159y 34 7 23y 67y 26 4 3 2
⇔ 3703y − 21574y + 38211y − 21844y + 4188 = 0 2
⇔ (y − 2)(y − 3)(3703y − 3059y + 698) = 0 ⇔ y = 2,y = 3 .
Vậy nghiệm của hệ là (x;y) = (1;2), ( 2 − ;3) . 213
Cẩm nang ôn luyện thi Đại học Toán học – Nguyễn Tất Thu.

Cách 2: Đặt x = a + 1; y = b + 2 hệ đã cho trở thành: 2 2 1
 4a − 21b + 22a − 39b = 0  2 2
35a + 28b + 111a − 10b = 0 
Ta thấy hệ có nghiệm(a; b) = (0;0) . Với a ≠ 0 đặ b = ta ta có:  39t − 22 2 a (  14 − 21t )a = 39t − 22 =   2  14 − 21t 39t − 22 10t − 111  ⇔  ⇒ = 2 2 2 10t − 11 (  35 + 28t )a = 10t − 11   14 − 21t 35 + 28t a = 2  35 + 28t 3 2 2
⇔ 186t − 421t + 175t + 112 = 0 ⇔ (3t + 1)(62t − 161t + 112) = 0 1 39t − 22 ⇔ t = − ⇒ a = = 3 − ⇒ b = 1 . 3 2 14 − 21t
Vậy hệ đã cho có hai cặp nghiệm: (x; y) = (1;2), ( 2 − ;3) .  x + ay − a = 0
Ví dụ 4.1.5. Cho hệ phương trình :  2 2
. Tìm tất cả các giá trị a x + y − x = 0 
để hệ phương trình đã cho có 2 nghiệm phân biệt (x1;y1), (x2;y2) . Khi đó hãy chứng minh: 2 2
(x1 − x2) + (y1 − y2) ≤ 1. Lời giải.
Rút x từ phương trình thứ nhất thế vào phương trình thứ hai ta được : 2 2
(ay − a) + y + (ay − a) = 0 2 2 2 2
⇔ (1 + a )y + (a − 2a )y + a − a = 0 (*).
Hệ phương trình đã cho có hai nghiệm phân biệt ⇔ (*) có hai nghiệm phân biệt: 2 2 2 2 2 4
⇔ ∆ = (2a − a) − 4(a − a)(1 + a ) = −3a + 4a > 0 ⇔ 0 < a < 3
Khi đó x1 = ay1 − a;x2 = ay2 − a với y1, y2 là hai nghiệm của (*). Theo Viét ta có: 2  2a − a y1 + y2 = 2 2  a + 1 2 2 4a − 3a 
⇒ (y1 − y2) = (y1 + y2) − 4y1y2 = 2 2 2  a − a (a + 1) y1y2 =  2  a + 1 Suy ra : 2 2 2 2 2 2 (x 4a − 3a (2a − 1)
1 − x2 ) + (y1 − y2 ) = (a + 1)(y1 − y2 ) = 2 = 1 − 2 ≤ 1 . a + 1 a + 1 214
Cty TNHH MTV DVVH Khang Việt 2 x = ay + by + c
Ví dụ 4.1.6. Giả sử hệ phương trình  (a,m ≠ 0) có bốn cặp 2 y = mx + nx + p 
nghiệm (xi;yi) với i=1,2,3,4. Kí hiệu các số thực dương l1,l2 ,l3 như sau: 2 2 2 2 2
l1 = (x1 − x2) + (y1 − y2)  (x3 − x4) + (y3 − y4)      2 2 2 2 2
l2 = (x2 − x3) + (y2 − y3)  ( 1 x − x4) + (y1 − y4)      2 2 2 2 2
l1 = (x1 − x3) + (y1 − y3)  (x2 − x4) + (y2 − y4)      .
Chứng minh rằng trong các số l1,l2 ,l3 có một số bằng tổng hai số còn lại. Lời giải.
Ta kí hiệu các điểm Mi(xi;yi) , trong đó (xi;yi) i = 1,2,3,4 là bốn cặp
nghiệm của hệ đã cho thì các số l1,l2 ,l3 được viết như sau: 2 l = (M M )2 2 1 1 2 .(M3M4) ⇒ 1l = 1 M M2.M3M4 .
Tương tự: l2 = M2M3.M1M4; l3 = M1M3.M2M4 .
Vậy lúc này yêu cầu bài toán trở thành chứng minh đẳng thức(ta giả sử
l1 = l2 + l3 ): M1M2.M3M4 = M2M3.M1M4 + M1M3.M2M4 (*).
(Khi hoán vị các điểm Mi cho nhau ta có hai đẳng thức còn lại).
Vì (xi;yi), i = 1,2,3,4 là nghiệm của hệ phương trình nên: x1 2 b c 2 = yi + yi x = ay + by + c +   i i i  a a a  ⇔ 2 y y = mx + nx + p   i 2 n p i i i = xi + xi + m m m 2 2
⇒ xi + yi + αxi + βyi + λ = 0 (1). Trong đó: n 1 b 1 c p α = − ; β = − ; λ = + . m a a m a m
Từ (1) ta suy ra các điểm Mi nằm trên đường tròn có phương trình: 2 2 x + y + αx + βy + λ = 0 .
Do đó các điểm M1,M2 ,M3,M4 nằm trên một đường tròn nên áp dụng
định lí Potoleme ta có điều phải chứng minh.
III. BÀI TẬP VẬN DỤNG mx + y = 2m + 1
Bài 4.1.1. Cho hệ phương trình:  . x + my = −m + 4 
1. Giải và biện luận hệ theo tham số m. 215
Cẩm nang ôn luyện thi Đại học Toán học – Nguyễn Tất Thu.

2. Giả sử hệ có nghiệm (x;y). Tìm mối liên hệ giữa x và y không phụ thuộc vào m.
3. Tìm m nguyên để hệ có nghiệm (x;y) với x,y là những số nguyên. Hướng dẫn giải 1) Ta có: 2
D = m − 1 = (m − 1)(m + 1); 2 Dx = 2(m −1)(m + 2); Dy = ( − m − 1) x∈ ¡
• Nếu m = 1 ⇒ D = Dx = Dy = 0 ⇒ hệ vô số nghiệm:  . y = 3 − x  D = 0 • Nếu m = −1 ⇒  ⇒ hệ vô nghiệm. D  x ≠ 0  Dx 2(m + 2) x = = 
• Nếu m ≠ ±1 ⇒ hệ có nghiệm duy nhất:  D m + 1  D . y −m + 1 y = =  D m + 1 x∈ ¡
KL: • m = 1 hệ có vô số nghiệm :  . y = 3 − x  • m = 1 − hệ vô nghiệm.  Dx 2(m + 2) x = = 
• m ≠ ±1 hệ có nghiệm duy nhất:  D m + 1  D . y −m + 1 y = =  D m + 1
2) Hệ có nghiệm ⇔ m ≠ 1 − .
• Với m=1 thì hệ thức liên hệ giữa x và y là x + y = 3 .  2 x = 2 + 
• Với m ≠ 1 hệ có nghiệm duy nhất:  m + 1 
⇒ x − y = 3 ⇔ x − y − 3 = 0 . 2 y = 1 − +  m + 1
Vậy hệ thức liên hệ giữa x và y không phụ thuộc vào m là: x − y − 3 = 0 .
3) Ta có với m=1 thì hệ luôn có nghiệm nguyên.  2 x = 2 + 
Với m ≠ ±1 hệ có nghiệm duy nhất :  m + 1  2 y = −1+  m + 1 m + 1 = ±1 2 ⇒ x,y ∈¢ ⇔ ∈¢ ⇔ . m + 1 m +1 = ±2 
Giải ra ta được m = 0,m = −2,m = −3 , m = 1.
Vậy m = 1;m = 0;m = −2;m = −3 là những giá trị cần tìm. 216
Cty TNHH MTV DVVH Khang Việt (  2m + 1)x − 3y = 3m − 2
Bài 4.1.2. Cho hệ phương trình: . (  m + 3)x −(m +1)y = 2m 
1. Tìm m để hệ có nghiệm.
2. Tìm m để hệ có nghiệm duy nhất (x;y) thỏa mãn x ≥ 2y .
3. Tìm m để hệ có nghiệm duy nhất (x;y) sao cho 2 2 P = x + 3y nhỏ nhất . Hướng dẫn giải
Ta có: D = −2(m − 2)(m + 2) ; Dx = (m − 2)(1− 3m) ; Dy = (m − 2)(m + 3) D = 0 1) Ta có hệ vô nghiệm  ⇔  2 2 ⇔ m = −2 . D  x + Dy ≠ 0 
Vậy hệ có nghiêm ⇔ m ≠ −2 .  3m − 1 x =  2(m + 2)
2) Hệ có nghiệm duy nhất ⇔ m ≠ ±2 và  . m + 3 y = −  2(m + 2) m ≥ −1 3m − 1 2(m + 3) 5m + 5 ⇒ x ≥ 2y ⇔ ≥ − ⇔ ≥ 0  ⇔ m ≠ 2 . 2(m + 2) 2(m + 2) m + 2  m < 2 − 
3) Hệ có nghiệm duy nhất ⇔ m ≠ ±2
Để tìm giá trị nhỏ nhất của P ta có thể giải theo hai cách sau:
* Cách 1: Dùng miền giá trị. 2 2 2 3m + 3m + 7 P = x + 3y = 2 2
⇔ (3 − P)m + (3 − 4P)m + 7 − 4P = 0 (1) m + 4m + 4 * P = 3 thì (1) có nghiệm 5 m = − . 9
* P ≠ 3 ⇒ (1) có nghiệm 75
⇔ ∆ = 52P − 75 ≥ 0 ⇔ P ≥ . 52 Đẳng thức xảy ra khi 8 m = . 9 Vậy P nhỏ nhất 8 ⇔ m = và 75 MinP = . 9 52
* Cách 2: Dùng BĐT Bunhiacopski. Ta có: 3m − 1 + 7m + 21 10m + 20 x − 7y = = = 5 . 2(m + 2) 2(m + 2)
Áp dụng BĐT Bunhiacopski ta có: 2 2  7  49 2 2 52 25 = (x − 7y) = x − ( 3y) ≤ (1 + )(x + 3y ) = P  3    3 3 217
Cẩm nang ôn luyện thi Đại học Toán học – Nguyễn Tất Thu.
75 ⇒ P ≥ . Đẳng thức xảy ra x y 8 ⇔ = − ⇔ m = . 52 1 7 9 (  m + 1)x + my = 2m − 1
Bài 4.1.3. Cho hệ  2 . mx − y = m − 2 
1. Tìm m để hệ có nghiệm duy nhất.
2. Khi hệ có nghiệm duy nhất, tìm hệ thức độc lập giữa hai nghiệm.
3. Khi hệ có nghiệm duy nhất, tìm m để x.y lớn nhất. Hướng dẫn giải Ta có: 2 2 2 D = ( − m + m + 1); Dx = (
− m − 1)(m + m + 1); Dy = (m − 2)(m + m + 1)
1) Hệ có nghiệm duy nhất với mọi m. x = m − 1 2) 
⇒ x + y − 1 = 0 là hệ thức cần tìm. y = −m + 2  3) Ta có: 2 3 2 1 1 xy = −m + 3m − 2 = ( − m − ) + ≤ 2 4 4 Vậy 1 Max x.y = đạt được khi 3 m = . 4 2
Bài 4.1.4. Cho x,y là các số thực. Tìm giá trị nhỏ nhất của biểu thức: 2 2
P = (x − 2y + 1) + (2x + my + m + 1) . Hướng dẫn giải x − 2y + 1 = 0 x − 2y = −1 Xét hệ :  ⇔ (*) 2x my m 1 0  + + + = 2x + my = −m − 1  
Hệ có D = m + 4 , Dx = 3m + 2 , Dy = −m + 1  3m + 2 x =  * Nếu m ≠ 4
− ⇒ D ≠ 0 ⇒ (*) có nghiệm duy nhất  m + 4  . −m + 1 y =  m + 4  3m + 2 x = 
⇒ P ≥ 0 . Đẳng thức xảy ra  m + 4 ⇔ (*) ⇔  . −m + 1 y =  m + 4
Vậy trong trường hợp này giá trị nhỏ nhất của P = 0 . * Nếu m = 4 − , khi đó: 2 2
P = (x − 2y + 1) + (2x − 4y − 3) .Đặt t = x − 2y + 1 ta có: 2 2 2 2
P = t + (2t − 5) = 5t − 20t + 25 = 5(t − 2) + 5 ≥ 5 .
Đẳng thức xảy ra ⇔ t = 2 ⇔ x − 2y − 1 = 0 . Vậy trong trường hợp này giá trị nhỏ nhất của P = 5 . 218
Cty TNHH MTV DVVH Khang Việt 0 khi m ≠ −4 KL: minP =  . 5 khi m = −4 
Bài 4.1.5. Tìm giá trị lớn nhất của 2
P = (3x + y − 2) + (6x − 2my + 5m − 1)2 Hướng dẫn giải 3x + y − 2 = 0 (1) Xét hệ:  (*) 6x − 2my + 5m − 1 = 0 (2) 
Từ (1) ⇒ y = 2 − 3x thay vào (2) ta có: 6(m + 1)x + m − 1 = 0 * Nếu m ≠ 1
− ⇒ (*) có nghiệm duy nhất ⇒ P ≥ 0 và đẳng thức có ⇔ (x;y) là
nghiệm của (*) ⇒ MinP = 0 . * Nếu 2 2
m = −1 ⇒ P = (3x + y − 2) + (6x + 2y − 6) Đặt 2 2 4 2 4 4
t = 3x + y − 2 ⇒ P = t + (2t − 2) = 5(t − ) + ≥ 4 ⇒ MinP = 5 5 5 5 0 khi m ≠ −1 Vậy MinP  = 4 . khi m = 1 − 5 ax + by = c
Bài 4.1.6. Giả sử hệ phương trình bx + cy = a có nghiệm. cx + ay = b  Chứng minh rằng: 3 3 3 a + b + c = 3abc (1) Hướng dẫn giải
* Cách 1: Ta thấy nếu a = b ⇒ a = b = c ⇒ (1) đúng nên ta chỉ xét khi a,b,c đôi
một khác nhau. Cộng ba phương trình của hệ lại với nhau ta được: a + b + c = 0
(a + b + c)(x + y − 1) = 0 ⇔  . x + y − 1 = 0 
* Nếu x + y − 1 = 0 ⇔ y = 1 − x . Khi đó hệ trở thành: (  a − b)x = c − b  c − b a − c b − a (  b − c)x = a − c ⇒ = = ⇒ a = b = c loại . a − b b − c c − a (  c − a)x = b − a  * Nếu a + b + c = 0 3 3 3 2 2 2
⇒ a + b + c − 3abc = (a + b + c)(a + b + c − ab − bc − ca) = 0
⇒ (1) đúng. Vậy ta có đpcm.
* Cách 2: Với lí luận như trên ta xét hệ khi a,b,c đôi một khác nhau. 219
Cẩm nang ôn luyện thi Đại học Toán học – Nguyễn Tất Thu.
2  Dx c − ab x = = 2
Từ hai phương trình đầu của hệ  D ac − b ⇒  . 2 D  y a − bc y = =  2  D ac − b
Thay vào phương trình thứ ba ta được: 3 3 c − abc a − abc 3 3 3 2 +
2 = b ⇔ a + b + c = 3abc đpcm. ac − b ac − b
Bài 4.1.7. Giải các hệ phương trình sau 2 2 2x + y + 3x −15y = 0 2 2 x + 2y − 3x + 2xy = 0 1.  2. . 2 2  3x − 4y − 5x + 2y = 0 2  y − 3y + xy + 1 = 0  Hướng dẫn giải
1. * Nếu x = 0 ⇒ y = 0 ⇒ (x; y) = (0;0) là một nghiệm của hệ.
* Nếu x ≠ 0 đặt y = tx , ta có: 2 2 2 2
2x + t x + 3x −15tx = 0 (  2 + t )x = 15t − 3 15t − 3 5 − 2t  ⇔  ⇒ = 2 2 2 2 2 2
3x − 4t x − 5x + 2tx = 0 (   3 − 4t )x = 5 − 2t 2 + t 3 − 4t   1 t =  3 2 2
⇔ 58t − 7t − 49t + 19 = 0 ⇔ (2t − 1)(29t + 22t − 19) = 0 2 ⇔  .  1 − 1± 4 42 t =  29 +) 1 15t − 3 t = ⇒ x = 2 = 2 ⇒ y = 1 . 2 t + 2 +) −11 + 4 42 15t − 3 −7308 + 1740 42 t = ⇒ x = − 2 = 372708 48372 42 ⇒ y = . 29 t + 2 2475 − 88 42 29(2475 − 88 42) + ) −11 − 4 42 15t − 3 730 − 8 − 1740 42 t = ⇒ x = + 2 = 372708 48372 42 ⇒ y = . 29 t + 2 2475 + 88 42 29(2475 + 88 42)
Vậy hệ đã cho có bốn cặp nghiệm. 2 2 x + 2y − 3x + 2xy = 0 2. Hệ ⇔ 
cộng hai phương trình ta có: 2 2y − 6y + 2xy + 2 = 0   + = 2 x 2y 1
(x + 2y) − 3(x + 2y) + 2 = 0 ⇔  . x + 2y = 2 
* x = 1 − 2y thay vào hệ ta có : 2
y − 3y + y(1 − 2y) + 1 = 0 2 ⇔ y + 2y − 1 = 0 ⇔ y = 1 − ± 2 ⇒ x = 3 m 2 2
* x = 2 − 2y thay vào hệ ta được: 2 −1 ± 5 y + y − 1 = 0 ⇔ y = ⇒ x = 3 m 5 . 2 220
Cty TNHH MTV DVVH Khang Việt
§ 2. HỆ ĐỐI XỨNG LOẠI I
I. TÓM TẮT LÝ THUYẾT
f(x; y) = a
1. Định nghĩa: Là hệ có dạng 
(I) trong đó f(x;y), g(x;y) là các biểu g(x; y) = b 
thức đối xứng, tức là f(x; y) = f(y;x), g(x; y) = g(y; x) .
2. Cách giải: Đặt S = x + y, P = xy . F(S;P) = 0
Biểu diễn f(x; y), g(x; y) qua S và P ta có hệ :  giải hệ này ta tìm G(S;P) = 0  được S, P.
Khi đó x,y là nghiệm của phương trình : 2 X − SX + P = 0 (1) .
3. Một số biểu diễn biểu thức đối xứng qua S và P. 2 2 2 2
x + y = (x + y) − 2xy = S − 2P 3 3 2 2 3
x + y = (x + y)(x + y − xy) = S − 3SP . 2 2 x y + y x = xy(x + y) = SP 4 4 2 2 2 2 2 2 2 2
x + y = (x + y ) − 2x y = (S − 2P) − 2P
4. Chú ý: * Nếu (x;y) là nghiệm của hệ (I) thì (y;x) cũng là nghiệm của hệ
* Hệ (I) có nghiệm khi (1) có nghiệm hay 2 S − 4P ≥ 0 .
III. CÁC VÍ DỤ MINH HỌA
Ví dụ 4.2.1. Giải các hệ phương trình sau x + y + 2xy = 2 3 3 x + y = 19 1.  3 3 2.  . x + y = 8  (x + y  )(8 + xy) = 2 Lời giải.
1. Đặt S = x + y, P = xy . Khi đó hệ trở thành:  2 − S P S 2P 2 = + =    2  2 ⇔ S(S − 3P) = 8  2 6 − 3S  S(S − ) = 8  2 3 2 2
⇒ 2S + 3S − 6S − 16 = 0 ⇔ (S − 2)(2S + 7S + 8) = 0
⇔ S = 2 ⇒ P = 0 ⇒ x,y là nghiệm phương trình : 2
X − 2X = 0 ⇔ X = 0,X = 2 . 221
Cẩm nang ôn luyện thi Đại học Toán học – Nguyễn Tất Thu. x = 0 x = 2
Vậy nghiệm của hệ là:  và . y = 2   y = 0 
2. Đặt S = x + y; P = xy . Khi đó hệ trở thành: 2  − = SP = 8 − S  SP = 2 − 8S S(S 3P) 19  S = 1  ⇔  3 ⇔  3 ⇔  S(8 + P) = 2  S − 3(2 − 8S) = 19  S + 24S − 25 = 0  P = −6 
⇒ x,y là nghiệm của phương trình : 2
X − X − 6 = 0 ⇔ X1 = 3; X2 = −2 .
Vậy hệ đã cho có hai cặp nghiệm: (x; y) = (−2;3), (3;−2).
Ví dụ 4.2.2. Giải các hệ phương trình sau:  1 1  x + y + + = 4 2(x + y) = 3  (3 2 3 2 x y + xy )  x y 1.  2.  . 3  3 x + y = 6 2 2 1 1  x + y + 2 + 2 = 4  x y  Lời giải. 1. Đặt 3 3
a = x, b = y . Khi đó hệ trở thành: 3 3 2 2 2(a + b ) = 3(a b + b a) 
. Đặt S = a + b, P = ab , ta được : a + b = 6  3 2(S − 3SP) = 3SP 2(36 − 3P) = 3P S = 6  ⇔  ⇔ S = 6 S 6  = P = 8   
Suy ra a,b là nghiệm của phương trình: 2
X − 6X + 8 = 0 ⇔ X1 = 2; X2 = 4 a = 2 ⇒ x = 8 a = 4 ⇒ x = 64 Suy ra  ∪ . b 4 y 64  = ⇒ = b = 2 ⇒ y = 8  
Vậy nghiệm của hệ đã cho là: (x; y) = (8; 64), (64; 8) . 2. Đặt 1 1
a = x + ,b = y + , ta có hệ phương trình x y a + b = 4  a + b = 4  a + b = 4  2 2 ⇔  2 ⇔ a + b − 4 = 4 (   a + b) − 2ab = 8 ab = 4    1 x + = 2 a  = 2   x ⇔  ⇔  ⇔ x = y = 1 . b = 2 1  y + = 2  y 
Vậy hệ đã cho có nghiệm duy nhất x = y = 1 .
Ví dụ 4.2.3. Giải các hệ phương trình sau 222
Cty TNHH MTV DVVH Khang Việt  2 2  x + y + 2xy = 8 2 x + y − xy = 3 1.   2.  .  x + y = 4   x + 1 + y + 1 = 4  Lời giải. 1. Điều kiện x,y ≥ 0 .
* Cách 1 : Đặt t = xy ≥ 0 , ta có: 2
xy = t và từ x + y = 4 ⇒ x + y = 16 − 2t .
Thế vào phương trình (1), ta được: t ≤ 8 2 t 32t 128 8 t  − + = − ⇔  2 2 ⇔ t = 4 t − 32t + 128 = (t − 8)  xy = 16 x = 4 Suy ra:  ⇔ . x y 8  + = y = 4  
Vậy hệ có nghiệm duy nhất x = y = 4 . * Cách 2: Ta có 2 2 2 2
x + y + 2xy = 8 2 ⇔ 2(x + y ) + 2 xy = 16 (*) Ta có: 2 2 2(x + y ) ≥ x + y nên + + ≥ + + = ( + )2 2 2 2(x y ) 2 xy x y 2 xy x y = 16 Do đó (*) ⇔ x = y = 4 .
Vậy hệ có nghiệm duy nhất x = y = 4 . xy ≥ 0 2. Điều kiện :  . x,y ≥ −1 
* Cách 1: Đặt S = x + y, P = xy ta có: 2 S − P = 3 S ≥ 3; P = (S − 3)   ⇔  2 S + 2 + 2 S + P + 1 = 16 
2 S + (S − 3) + 1 = 14 − S  2 2
3 ≤ S ≤ 14; P = (S − 3)
3 ≤ S ≤ 14; P = (S − 3) ⇔  ⇔ 2 2  2
4(S + 8S + 10) = 196 − 28S + S  S + 30S − 52 = 0  S = 6 ⇔  ⇒ x = y = 3 . P = 9 
Vậy nghiệm của hệ là: (x; y) = (3;3) .
* Cách 2: Từ phương trình thứ nhất ⇒ x + y = 3 + xy > 0 ⇒ x,y ≥ 0 (do xy ≥ 0 ) Vì x + y x + y xy ≤ ⇒ x + y = 3 + xy ≤ 3 + ⇒ x + y ≤ 6 . 2 2
Đẳng thức xảy ra ⇔ x = y = 3 . 223
Cẩm nang ôn luyện thi Đại học Toán học – Nguyễn Tất Thu.

Mặt khác ta luôn có BĐT 2 2 a + b ≤ 2(a + b ) .
Áp dụng BĐT này với a = x + 1; b = y + 1 ta có:
x + 1 + y + 1 ≤ 2(x + y + 2) ≤ 4 .
Đẳng thức có khi x = y = 3 .
Vậy hệ có nghiệm (x; y) = (3;3) .
* Cách 3: Với lí luận như trên ta cũng dẫn đến x,y ≥ 0 .
Nhân phương trình thứ nhất với 2 và phương trình thứ hai với 4 rồi trừ hai
phương trình cho nhau ta được: 2 2 2
( x − y) + ( x + 1 − 2) + ( y + 1 − 2) = 0 ⇔ x = y = 3
Thử lại ta thấy thỏa mãn.
Ví dụ 4.2.4. Giải các hệ phương trình sau  x y  7 4 3  y − 1 + x = 3  + = + 1 1.   2. y x xy  . 2 3 x + y = 82   3 3  x y + y x = 78  Lời giải. 1. Đặt u = x và 4 3
v = y − 1 . Khi đó hệ đã cho trở thành: u + v = 3  u + v = 3   4 ⇔  ∗ u +  ( 4v +1) ( ) 4 4 = 82 u + v = 81 
Đặt S = u + v,P = uv . Với điều kiện 2
S − 4P ≥ 0 thì hệ (∗) viết lại: S = 3  S = 3  P = 0 P = 18  4 2 2 ⇔  2 ⇔ hoặc  S − 4S P + 2S = 81  P − 18P = 0 S = 3   S = 3 
- Trường hợp 1: S = 3,P = 0 . u, v là nghiệm của phương trình 2 X − 3X = 0
phương trình này có 2 nghiệm X = 0 hoặc X = 3 . u = 0 x = 0 u = 3 x = 9 Khi đó:   ⇒  3 hoặc  ⇒ v = 3   y = 82  v = 0 y = 1  
- Trường hợp 2: P = 18,S = 3 không thỏa vì 2 S − 4P < 0
Vậy hệ phương trình đã cho có nghiệm: ( ) = ( 3 x; y 0; 82 ),(9;1).
2. Điều kiện: xy > 0 .
- Trường hợp 1: x > 0,y > 0 . Ta đặt u = x,v = y
- Trường hợp 2: x < 0,y < 0 . Ta đặt u = −x,v = −y 224
Cty TNHH MTV DVVH Khang Việt
Cả 2 trường hợp đều đưa hệ về hệ phương trình: u v 7 2 2 2 + = + 1   u + v = uv + 7 S − 3P = 7 v u uv ⇔  ⇔ 2 2  2  3 3 uv(u + v ) = 78 + =  P(S − 2P) = 78 u v v u 78   2 2 S = 3P + 7 S = 3P + 7 P = 6 ⇔  ⇔  ⇔ . 2 P(P + 7) = 78 S = ±5  P + 7P − 78 = 0  
Từ đấy ta tìm được nghiệm của hệ là: (x;y) = ( 9 − ; 4
− ) , (−4;−9) , (4;9) , (9; 4).
Ví dụ 4.2.5. Tìm m để các hệ sau có nghiệm  1 1 x + + y + = 5 x + y = m  x y 1.  2 2 2.  . x + y = 2m + 1  3 1 3 1 x + 3 + y + 3 = 15m −10  x y  Lời giải. S = m S = m
1. Đặt S = x + y, P = xy , ta có:    2 ⇔  1 2 . S − 2P = 2m + 1 P = (m − 2m − 1)   2
Hệ có nghiệm khi và chỉ khi 2 S − 4P ≥ 0 2 2 2
⇔ m − 2(m − 2m − 1) = −m + 4m + 2 ≥ 0
⇔ 2 − 6 ≤ m ≤ 2 + 6 . 2. Đặt 1 1
a = x + ; b = y + ⇒ a ≥ 2; b ≥ 2 . x y Hệ đã cho trở thành: a + b = 5 a + b = 5  3 3 ⇔ 
a + b − 3(a + b) = 15m − 10  ab = 8 − m 
Suy ra a,b là nghiệm của phương trình : 2 2
X − 5X + 8 − m = 0 ⇔ X − 5X + 8 = m (1)
Hệ đã cho có nghiệm thực ⇔ (1) có hai nghiệm thỏa X ≥ 2 . Xét tam thức thức 2
f(X) = X − 5X + 8 với X ≥ 2 ta có bảng biến thiên X −∞ −2 2 5 +∞ 2 +∞ 22 +∞ f(X) 22 2 7 4 225
Cẩm nang ôn luyện thi Đại học Toán học – Nguyễn Tất Thu.

Dựa vào bảng biến thiên suy ra (1) có hai nghiệm thỏa X ≥ 2 m ≥ 22  ⇔ 7 .  ≤ m ≤ 2 4 x + y + xy = m
Ví dụ 4.2.6. Tìm m để hệ phương trình:  (*) 2 2 có nghiệm. x + y = m  Lời giải. x + y + xy = m Ta có: (*)  ⇔  2 . (  x + y) − 2xy = m  S = x + y Đặt 
, điều kiện S2 ≥ 4P, ta có hệ: P = xy  S1 = 1 − + 1 + 3m  (1) S + P = m  S + P = m   P = m + 1 − 1 + 3m  1  2 ⇔  2 ⇔  (S  ) − 2P = m  S + 2S − 3m = 0  S2 = 1 − − 1 + 3m  (2)  2 P = m + 1 + 1 + 3m
Hệ phương trình có nghiệm ⇔ xảy ra một trong hai trường hợp sau. * TH1: 2 S1 ≥ 1 4P 2
⇔ (−1 + 1 + 3m) ≥ 4(m + 1 − 1 + 3m) m + 2 ≤ 0  (vn) 1 + 3m ≥ 0 
⇔ 2 1 + 3m ≥ m + 2 ⇔  ⇔ 0 ≤ m ≤ 8 . m + 2 ≥ 0   2 4(1+ 3m) ≥(m + 2)  * TH2: 2 2 S2 ≥ 4 2
P ⇔ (−1 − 1 + 3m) ≥ 4(m + 1 + 1 + 3m) .
⇔ 3 1 + 3m ≤ −m − 2 dễ thấy bất phương trình vô nghiệm vì −m − 2 < 0
Vậy để hệ phương trình có nghiệm khi 0 ≤ m ≤ 8 . 2 2 2 
Ví dụ 4.2.7. Cho x,y,z là nghiệm của hệ phương trình: x + y + z = 8  . xy + yz + zx = 4  Chứng minh 8 8 − ≤ x,y,z ≤ . 3 3 Lời giải. Hệ phương trình 2 2 2 2 2  + = −  x y 8 z (  x + y) − 2xy = 8 − z ⇔  ⇔ xy z(x y) 4  + + =  xy + z(x + y) = 4  226
Cty TNHH MTV DVVH Khang Việt 2 2  2 2  (
 x + y) − 2[4 − z(x + y)] = 8 − z (
 x + y) + 2z(x + y) + (z − 16) = 0 ⇔  ⇔  xy + z(x + y) = 4  xy + z(x + y) = 4  x + y = 4 − z  x + y = −4 − z  ⇔  2 ∨  2 . xy = (z − 2)  xy = (z + 2) 
Do x, y, z là nghiệm của hệ nên: 2 2 (  4 − z) ≥ 4(z − 2) 2 8 8 (x + y) ≥ 4xy ⇔  ⇔ − ≤ z ≤ . 2 2 (  −4 − z) ≥ 4(z + 2) 3 3 
Đổi vai trò x, y, z ta được 8 8 − ≤ x,y,z ≤ . 3 3
Ví dụ 4.2.8. Cho hai số thực x,y thỏa x + y = 1. Tìm giá trị nhỏ nhất của biểu thức: 3 3 A = x + y . Lời giải. Xét hệ phương trình: S = 1 x + y = 1  S = 1    3 3 ⇔  2 ⇔  1 − A x + y = A  S(S − 3P) = A P =   3
Ta có x, y tồn tại ⇔ hệ có nghiệm 2 1 − A 1 ⇔ S − 4P ≥ 0 ⇔ 1 − 4 ≥ 0 ⇔ A ≥ . 3 4 Vậy GTNN của 1 A = . Đạt được khi 1 x = y = . 4 2
Ví dụ 4.2.9. Cho các số thực x ≠ 0 ; y ≠ 0 thỏa mãn: 2 2 (x + y)xy = x + y − xy .
Tìm giá trị lớn nhất của biểu thức : 1 1 A = 3 + 3 x y Lời giải. 2 2 (  x + y)xy = x + y − xy 2 2   a + b = a + b − ab
Xét hệ phương trình :  1 1 ⇔ A  + = 3 3  3 3 a + b = A x y   (Trong đó ta đã đặt 1 1
a = ; b = , a; b ≠ 0 ). Đặt S = a + b;P = ab , ta có: x y 2 2 S = S − 3P S = A  ⇔ . 2  2 S(S − 3P) = A  3P = S − S 
Từ phương trình thứ nhất ⇒ S > 0 . Hệ có nghiệm 2 2 2 2
⇔ S ≥ 4P ⇔ 3S ≥ 4(S − S) ⇔ S ≤ 4 ⇔ A = S ≤ 16 227
Cẩm nang ôn luyện thi Đại học Toán học – Nguyễn Tất Thu.
S = 4 Đẳng thức xảy ra  1 ⇔ 2  ⇔ a = b = 2 ⇔ x = y S − S = . P = = 4 2  3
Vậy giá trị lớn nhất của A =16. Đạt được khi 1 x = y = . 2
Ví dụ 4.2.10. Cho x,y thỏa : x − 3 y + 2 = 3 x + 1 − y . Tìm giá trị lớn nhất và
giá trị nhỏ nhất của A = x + y . Lời giải.
x − 3 y + 2 = 3 x + 1 − y
Xét hệ phương trình:  . x + y = A 
Đặt a = x + 1; b = y + 2 ⇒ a,b ≥ 0  A 2 2 a + b = = S a
 + b − 3(a + b) − 3 = 0  Hệ trở thành:  3  ⇔ . 2 2  2 a  + b = A + 3 A − 9A − 27  a  b = = P  18 S ≥ 0 A ≥ 0  
Suy ra hệ đã cho có nghiệm  ⇔ P ≥ 0 2 ⇔ A − 9A − 27 ≥ 0  2  S ≥ 4P 2  A − 18A − 54 ≤ 0  A ≥ 0   9 − 3 21 9 + 3 21 ⇔ 9 + 3 21 A ≤ ∪ A ≥ ⇔ ≤ A ≤ 9 + 3 15 . 2 2  2
9 − 3 15 ≤ A ≤ 9 + 3 15  Vậy 9 + 3 21 MinA = và MaxA = 9 + 3 15 . 2
III. BÀI TẬP VẬN DỤNG
Bài 4.2.1.
: Giải các hệ phương trình sau x + y = 2 x + xy + y = 2 1.    3 3 2.  x + y = 26 2 2  x + xy + y = 4   x y x y + y x = 30 13 + = 3.    4. y x 6 x x + y y = 35  x + y = 5  228
Cty TNHH MTV DVVH Khang Việt  1 1 x + y + + = 5  x y 2 2 y + xy = 6x 5.  6.  2 2 1 1  2 2 2 x + y + 1  + x y = 5x 2 + 2 = 9   x y   1  x + + x + y − 3 = 3  y 2 2 x y + xy = 30 7.  8. 1   3 3 2x + y + = 8 x + y = 35   y  xy(x − y) = −2 3 3 x + y = 2 9.  3 3 10.  x − y = 2  xy  (x + y) = 2  1 (x + y)(1 + ) = 5  xy 2 (  x + 2) + y = 10 11.  12.  . 2 2 1 2 (  x + y )(1+ (  x + 2)(2x + xy) = 9 2 2 ) = 49   x y  Hướng dẫn giải S = 2  S = 2 1. Ta có hệ  3 ⇔ . S − 3PS = 26 P = −3  
Từ đây ta tìm được nghiệm của hệ là (x; y) = (3;−1), ( 1 − ;3) . S + P = 2  P = 2 − S  S = −3 S = 2 2. Ta có hệ:  2 ⇔  2 ⇔  ∨ S − P = 4  S + S − 6 = 0 P 5  = P = 0   
Từ đó ta tìm được nghiệm của hệ: (x; y) = (0;2), (2;0) . 2 2
a b + b a = 30 a + b = 5
3. Đặt a = x; b = y ⇒ a,b ≥ 0 Ta có hệ:  ⇔ 3 3 ab = 6 a + b = 35  
Từ đó ta tìm được nghiệm của hệ: (x; y) = (4;9), (9;4) . 2  x  13 x  x 2  x 3   − + = = = 4. Ta có hệ : . 1 0    y 6 y ⇔ y 3 ∨ y 2    x y 5  + = x + y = 5 x + y = 5   
Từ đó ta tìm được nghiệm của hệ: (x; y) = (2; 3), (3;2) 5. Đặt 1 1 a = x + ; b = y + . x y a + b = 5  a + b = 5 a = 2 a = 3 Ta có hệ:  2 2 ⇔  ⇔  ∨ a + b = 13 ab = 6 b 3  = b = 2     229
Cẩm nang ôn luyện thi Đại học Toán học – Nguyễn Tất Thu.
Phương trình 1 t + = 2 ⇔ t = 1 và 1 3 ± 5 t + = 3 ⇔ t = t t 2  ±   ± 
Nên nghiệm của hệ là: 3 5 3 5 (x; y) = 1;  ,  ;2 . 2 2      2  y y  + = 6 2
6. Vì x = 0 không là nghiệm của hệ x x ⇔   1 2  2 + y = 5 x 2 2
a y + y a = 6 a + y = 3 a = 2 a = 1 Đặt 1 a = , ta có:  ⇔  ⇔  ∨ . x 2 2 ay 2 y 1  = = y = 2 a + y = 5    
Vậy nghiệm của hệ là: 1 (x; y) = (1; 2), ( ;1) 2 7. Đặt 1
a = x + ; b = x + y − 3 ⇒ a,b ≥ 0 y a + b = 3  a + b = 3 Ta có:  2 2 ⇔ a + b = 5 ab = 2    1 a  = 1  x + = 1 *  ⇔ y  ⇔ (x; y) = (3 ± 10;4 m 10) b = 2   x + y − 3 = 2  a = 1 * 
⇔ (x; y) = (3;1), (5;−1) . b = 2 
8. Đặt S = x + y, P = xy , điều kiện 2
S ≥ 4P . Hệ phương trình trở thành:  30 P SP = 30 =  S = 5 x + y = 5 x = 2 x = 3   S  2 ⇔ ⇔  ⇔  ⇔  ∨  . S(S − 3P) = 35   2 90  S P = 6 xy = 6 y = 3 y = 2 S  −  = 35       S 
9. Đặt t = −y, S = x + t, P = xt , điều kiện 2
S ≥ 4P. Hệ phương trình trở thành: xt(x + t) = 2  SP = 2 S = 2 x = 1 x = 1   3 3 ⇔  3 ⇔  ⇔  ⇔  . x + t = 2  S − 3SP = 2  P = 1 t = 1 y = 1 −   
10. Hệ phương trình đã cho tương đương:  2 ( + )( 2 2 x y x − xy + y ) = 2 (x + y  )(x + y) − 3xy = 2  hay    ( ∗) xy  (x + y) = 2 xy  (x + y) = 2 230
Cty TNHH MTV DVVH Khang Việt
Đặt S = x + y,P = xy , điều kiện: 2 S ≥ 4P . 3 3 S − 3PS = 2 S = 8 S = 2
Từ hệ (∗) , ta có hệ:  ⇔  ⇔ PS = 2  PS = 2 P = 1   x + y = 2 y = 2 − x x = 1
Hệ cho tương đương với  ⇔  ⇔ xy 1  x  (2 − x) = 1  = y = 1 
Vậy hệ phương trình cho có nghiệm duy nhất (x;y) = (1 ) ;1 .  1 1 x + y + + = 5  x y 11. Hệ ⇔  2 2 1 1 x + y + 2 + 2 = 49  x y  a  + b = 5  a  + b = 5 a  =7 a  = 2 − Đặt 1 1
a = x + ,b = y + ta có hệ:  ⇔ ⇔ ∨ x y 2 2 a  + b = 53 ab = 14 − b 2 b  = − =7     Phương trình 1 t + = −2 ⇔ t = 1 − và 1 7 ± 3 5 t + = 7 ⇔ t = t t 2
Nên nghiệm của hệ đã cho là:  7 − 3 5  7 + 3 5 x = 1 − x = 1 − x = x =    2 ∨  2 ∨  7 − 3 5 ∨  7 + 3 5  = −  = − y = y y 1 y 1 =    2  2 ( 2  x + 2x  )+(2x+y)=6 2  x = 1 x = −3 12. Hệ x + 2x = 3 ⇔ ( ⇔  ⇔  ∨  . 2  x + 2x)(2x + y) = 9 2x + y = 3  y = 1 y = 9   
Bài 4.2.2. Tìm m để các hệ phương trình sau có nghiệm  x + y = 1 x + y + xy = m 1.    2.  2 2 x x + y y = 1 − 3m  x y + xy = 3m − 9   x − 4 + y − 1 = 4 2 2  3. x + y + 4x + 4y = 10  4.  x + y = 3m  xy(x + 4)(y + 4) = m   x + y = m  x + 1 + y − 1 = m 5.    6.  x + y − xy = m 2  x + y = m − 4m + 6  x + xy + y = m 7.  2 2 . x y + xy = 3m − 8  Hướng dẫn giải 231
Cẩm nang ôn luyện thi Đại học Toán học – Nguyễn Tất Thu.
 x + y = 1  x + y = 1
1. Điều kiện x,y ≥ 0 ta có:    ⇔  3 3 x x + y y = 1 − 3m (   x) + ( y) = 1 − 3m 
Đặt S = x + y ≥ 0,P = xy ≥ 0 , 2 S ≥ 4P. S = 1  S = 1
Hệ phương trình trở thành:  2 ⇔ . S − 3SP = 1 − 3m P = m   Từ điều kiện 2
S ≥ 0,P ≥ 0,S ≥ 4P ta có 1 0 ≤ m ≤ . 4 x + y + xy = m  (  x + y) + xy = m 2. Hệ ⇔  2 2 ⇔ . x y + xy = 3m − 9 xy(x + y) = 3m − 9   S + P = m Đặt S = x + y, P = xy, 2
S ≥ 4P. Hệ phương trình trở thành:  . SP = 3m − 9 
Suy ra S và P là nghiệm của phương trình 2 t − mt + 3m − 9 = 0 S = 3 S = m − 3 ⇒  ∨ . P m 3  = − P = 3  
Từ điều kiện ta suy ra hệ có nghiệm 2 3 ≥ 4(m − 3) 21 ⇔  ⇔ m ≤ ∨ m ≥ 3 + 2 3 . 2 (m − 3) ≥ 12 4 
3. Đặt u = x − 4 ≥ 0,v = y − 1 ≥ 0 hệ trở thành: u + v = 4 u + v = 4    2 2 ⇔  21 − 3m . u + v = 3m − 5 uv =   2
Suy ra u, v là nghiệm (không âm) của 2 21 − 3m t − 4t + = 0 (*). 2
Hệ có nghiệm ⇔ (*) có 2 nghiệm không âm ∆′ 3m − 13 ≥ 0 ≥ 0    2 13 ⇔ S ≥ 0 ⇔  ⇔ ≤ m ≤ 7 . 21 − 3m 3 P ≥ 0  ≥ 0   2 2 2 2 2 x + y + 4x + 4y = 10 (  x + 4x) + (y + 4y) = 10 4. Hệ ⇔  ⇔  . 2 2 xy(x + 4)(y + 4) = m  (  x + 4x)(y + 4y) = m  Đặt 2 2
u = (x + 2) ≥ 0,v = (y + 2) ≥ 0 . Hệ phương trình trở thành: u + v = 10 S = 10  ⇔ (S = u + v, P = uv). uv 4(u v) m 16  − + = − P = m + 24   232
Cty TNHH MTV DVVH Khang Việt 2 S ≥ 4P 
Điều kiện S ≥ 0 ⇔ 2 − 4 ≤ m ≤ 1 . P ≥ 0     x + y = m x + y = m x + y = m 5. Hệ    ⇔  ⇔  .  + − =  ( + ) ⇔ 2 2  m − m x y xy m x y − 3 xy = m  xy =  3
Suy ra x, y là nghiệm (không âm) của phương trình 2 2 m − m t − mt + = 0 (*). 3
Hệ có nghiệm ⇔ (*) có 2 nghiệm không âm 2 ∆′ ≥ 0 m − 4m ≤ 0   m = 0 ⇔ S ≥ 0 ⇔ m ≥ 0 ⇔ . 1  ≤ m ≤ 4 P 0  ≥ 2   m − m ≥ 0 
Vậy m = 0 ∨ 1 ≤ m ≤ 4 .
6. Đặt a = x + 1,b = y − 1 ⇒ a,b ≥ 0 a + b = m  a + b = m Hệ trở thành:  2 2 2 ⇔ a + b = m − 4m + 6 ab = 2m − 3   Hệ có nghiệm 2
⇔ PT : X − mX + 2m − 3 = 0 có hai nghiệm không âm 3 ≤ m ≤ 2  ⇔ 2
là những giá trị cần tìm. m ≥ 6  S + P = m 7. Ta có hệ 
⇒ S,P là nghiệm phương trình: SP = 3m − 8  2 X − mX + 3m − 8 = 0 (2) .
(2) có nghiệm ⇔ ∆ ≥ 0 ⇔ m ≤ 4 ∪ m ≥ 8 (*). 2 X − 4X < 0 Gọi X 1 2
1 ,X2 là hai nghiệm của (2). Khi đó hệ vô nghiệm ⇔  2 X  2 − 4X1 < 0 2 2 3 2 (
 X − 4X )(X − 4X ) > 0 −4m + 45m − 96m − 64 > 0 1 2 2 1 ⇔  ⇔ 2 2  2 X
 1 − 4X2 + X2 − 4X1 < 0 m − 10m + 16 < 0  2  (
 m − 8)(−4m = 13m + 8) > 0 13 + 3 33 ⇔  ⇔ < m < 8 . 2 < m < 8 8  233
Cẩm nang ôn luyện thi Đại học Toán học – Nguyễn Tất Thu.
Vậy hệ có nghiệm 13 + 3 33 ⇔ m ≤ ∪ m ≥ 8 . 8
Bài 4.2.3. Tìm m để hệ 2 2  1. x + xy + y = m + 6  có nghiệm duy nhất 2x + xy + 2y = m  x + xy + y = m + 1 2.  2 2 có nghiệm x,y > 0 x y + xy = m  2 2 x + y = 2(1+ m) 3. 
có đúng hai nghiệm phân biệt 2 (  x + y) = 4  3 2x − (y + 2) 2 x + xy = m 4. 
có nghiệm (Đề thi Đại học Khối D – 2011) 2 x + x − y = 1 − 2m  x + xy + y = m + 2 5.  2 2 có nghiệm duy nhất. x y + xy = m + 1  Hướng dẫn giải
1. Hệ có nghiệm duy nhất suy ra x = y, hệ trở thành: 2 2
3x = m + 6 3x − 6 = m m = −3  ⇔  ⇒ . 2 2 2 m = 21 x + 4x = m  x + 4x = 3x − 6   2 2 2 x + xy + y = 3 (  x + y) − xy = 3 • m = – 3:  ⇔ 2(x y) xy 3  + + = −  2(x + y) + xy = −3  x + y = 0 x + y = −2 x = 3 x = − 3 x = −1 ⇔  ∨  ⇔  ∨  ∨ (loại). xy 3 xy 1  = − =   y = − 3  y = 3 y = −1   2 2 2 x + xy + y = 27 (  x + y) − xy = 27 • m = 21:  ⇔ 2x xy 2y 21  + + =  2(x + y) + xy = 21  x + y = 8 − x + y = 6 x = 3 ⇔  ∨  ⇔ (nhận). xy 37 xy 9  = = y = 3    Vậy m = 21. x + xy + y = m + 1  (  x + y) + xy = m + 1 x + y = 1 x + y = m 2. Ta có  2 2 ⇔ ⇔  ∨  . x y + xy = m xy(x + y) = m   xy = m xy = 1   m > 0
Hệ có nghiệm thực dương  1 ⇔  2
⇔ 0 < m ≤ ∨ m ≥ 2 . 1  ≥ 4m ∨ m ≥ 4 4  234
Cty TNHH MTV DVVH Khang Việt Vậy 1 0 < m ≤ ∨ m ≥ 2 . 4 2 2 2 x + y = 2(1+ m) (
 x + y) − 2xy = 2(1+ m) 3. Ta có:  ⇔ 2  2 (  x + y) = 4 (   x + y) = 4 
xy = 1 − m xy = 1 − m ⇔  ∨ . x y 2  + = x + y = −2  
Hệ có đúng 2 nghiệm thực phân biệt khi (± )2 2 = 4(1− m) ⇔ m = 0 . ( 2  x − x  )(2x−y)= m ( 1)
4. Hệ phương trình đã cho viết lại: ( 2  x − x  )+(2x−y)=1−2m ( 2)
Dễ thấy phương trình trong hệ đã cho không phải là 1 đa thức đối xứng
đối với x và y . Nhưng ta có thể nhận ra tính bất biến của bài toán  2  1 u x x   u  = − ≥ − Đặt  
4  . Hệ đã cho trở thành : v = 2x − y (v∈  ¡) u + v = 1 − 2m  =  ( − ) v = 1 − 2m − u v 1 2m − u     1 ⇔  ⇔ 2 uv m, −u + u   u  = ≥ − 2 −u + u = m  (2u + ) 1  = m (3)   4   2u + 1 2 Đặt ( ) −u + u 1 f u = , u ≥ − . 2u + 1 4 2
Ta có : ′( ) −2u − 2u + 1 f u = ,  1 u  ;  ∈ − +∞ (  2u + 1)2  4  ′( ) 1 − + 3 f u = 0 ⇒ u = 2 u 1 − −1 + 3 +∞ 4 2 f′(u) + 0 − f (u) 2 − 3 2 5 − −∞ 8
Vậy hệ có nghiệm khi (3) có nghiệm thuộc  1  2 − 3 − ;+∞   ⇔ m ≤ .  4  2 235
Cẩm nang ôn luyện thi Đại học Toán học – Nguyễn Tất Thu.

5. Nếu (x0;y0 ) là nghiệm của hệ thì (y0;x0 ) cũng là nghiệm của hệ . Do đó hệ
có nghiệm duy nhất thì điều kiện cần là x0 = y0 . 2 3 2
x + 2x = m + 2 2x − x − 2x +1 = 0
Khi đó hệ cho tương đương 0 0 0 0 0  ⇔ 3  3 2x  0 = m + 1 m = 2x  0 − 1 x = 1 − ⇒ m = 3 − (x0 −1)(x0 + x0 −1) 0 2 = 0  1 3 ⇔  ⇔ x0 = ⇒ m = − 3  2 4 m = 2x  0 − 1 x  0 = 1 ⇒ m = 1 Điều kiện đủ: x + xy + y = 3
Trường hợp 1: m = 1 hệ phương trình đã cho trở thành  2 2 x y + xy = 2 
Nhận thấy vế trái của các phương trình thành phần của hệ là các đa thức
đối xứng đối với x và y .
Đặt S = x + y,P = xy , điều kiện: 2 S ≥ 4P .
Hệ phương trình trên trở thành S + P = 3 P = 3 − S S = 1 S = 2  ⇔  ⇔ hoặc . PS 2   S  (3 − S) = 2  = P = 2  P = 1  S = 2
Đối chiếu điều kiện 2 S ≥ 4P , suy ra  thỏa bài toán. P = 1 
Khi đó x,y là nghiệm phương trình: 2 X − SX + P = 0 hay ( − )2 X 1 = 0 suy ra X = 1 .
Hệ phương trình trên có nghiệm duy nhất (x;y) = (1;1) .  5 x + xy + y =  Trường hợp 2: 3
m = − hệ phương trình đã cho trở thành  4 4  2 2 1 x y + xy =  4
Giải tương tự, hệ phương trình trên có nghiệm duy nhất ( )  1 1 x; y ;  =  . 2 2    x + xy + y = 1 −
Trường hợp 3: m = 3
− hệ phương trình đã cho trở thành  2 2 x y + xy = 2 − 
Giải tương tự, hệ phương trình trên có 3 nghiệm (x;y) = ( 2 − ; ) 1 ,( 1 − ; 1 − ), (1; 2 − ) . 236
Cty TNHH MTV DVVH Khang Việt Vậy: 3
m = − hoặc m = 1 thỏa mãn yêu cầu bài toán. 4
Bài 4.2.4. Tìm m để hệ x + y = m 1.  2 2 2
có nghiệm (x; y). Tìm giá trị lớn nhất và giá trị nhỏ nhất x + y = −m + 6  của F = xy + 2(x + y) . x + y = 2m − 1 2.  2 2 2
có nghiệm (x;y) và P = xy nhỏ nhất. x + y = m + 2m − 3  x + y = m  3. 2 2 2
x + y = m − 4m + 6 có nghiệm (x; y) và tìm giá trị lớn nhất và nhỏ nhất
x ≥ 0,y ≥ 0;0 ≤ m ≤ 2  ( nếu có ) của : = ( + )3 T x y + 6xy(x + y) + 39m + 2 . Hướng dẫn giải x + y = m 1. Hệ  ⇔  2 ⇒ hệ có nghiệm 2 2
⇔ m ≥ 4(m − 3) ⇔ −2 ≤ m ≤ 2 . xy = m − 3  Khi đó: 2 2
F = m − 3 + 2m = (m + 1) − 4 . Vì −2 ≤ m ≤ 2 nên MaxF = 5 và MinF = 4 − .
2. Đặt S = x + y, P = xy , điều kiện 2 S ≥ 4P. x + y = 2m − 1  S = 2m − 1   2 2 2 ⇔  2 2 x + y = m + 2m − 3  S − 2P = m + 2m − 3  S = 2m − 1 S = 2m − 1   ⇔  2 2 ⇔  3 2 (
 2m − 1) − 2P = m + 2m − 3 P = m − 3m + 2   2 Từ điều kiện suy ra 2 2 4 − 2 4 + 2
(2m − 1) ≥ 6m − 12m + 8 ⇔ ≤ m ≤ . 2 2 Xét hàm số 3 2 4 − 2 4 + 2 f(m) = m − 3m + 2, ≤ m ≤ . 2 2 2  −  −  − +  Ta có 4 2 11 6 2 4 2 4 2 minf(m) = f   = , m ∀ ∈  ; 2 4 2 2      Vậy 11 − 6 2 4 − 2 minP = ⇔ m = . 4 2 237
Cẩm nang ôn luyện thi Đại học Toán học – Nguyễn Tất Thu.
S = m
3. Đặt S = x + y,P = xy . Hệ cho trở thành:  . P = 2m − 3 
Hệ có nghiệm khi phương trình: 2
t − mt + 2m − 3 = 0 có nghiệm m ≤ 2 ∆ ≥ 0 m ≥ 6 t ,t ≥ 0 S ≥ 0  1 2  3  ⇔ 
⇔ 0 ≤ m ≤ 2 ⇔ ≤ m ≤ 2 thỏa bài toán. 0 ≤ m ≤ 2 P ≥ 0  2  3 0 ≤ m ≤ 2  ≤ m ≤ 2  2  Khi đó 3 = + ( − ) 3 2 T m
6 2m 3 m + 39m + 2 = m + 12m + 21m + 2 Ta xét hàm số ( ) 3 2
f m = m + 12m + 21m + 2 trên đoạn 3 ; 2  . 2    Ta có ( ) 2  3 f' m 3m 24m 21 0, m  ;2 = + + > ∀ ∈
 ⇒ f (m) luôn đồng biến trên  2  đoạn 3 ; 2  3  511  và f   = , f (2) = 100 2     2  8 Vậy: = ( ) 511 minT min f m = khi 3 m = 3 m∈ ;2 8 2 2   
và maxT = max f (m) = 100 khi m = 2 . 3 m ;2 ∈2   
§ 3. HỆ ĐỐI XỨNG LOẠI II
I. TÓM TẮT LÝ THUYẾT f(x; y) = a
1. Định nghĩa: Là hệ có dạng  (II) f(y; x) = a 
2. Cách giải: Trừ hai phương trình của hệ cho nhau ta được : x = y
f(x; y) − f(y;x) = 0 ⇔ (x − y)g(x; y) = 0 ⇔  . g(x; y) = 0  3. Chú ý:
• Nếu hệ (II) có nghiệm (x0;y0) thì (y0;x0) cũng là nghiệm của hệ nên hệ (II)
có nghiệm duy nhất thì điều kiện cần là x0 = y0 .
• f(x; y) + f(y; x) = 2a là một phương trình đối xứng.
II. CÁC VÍ DỤ MINH HỌA 238
Cty TNHH MTV DVVH Khang Việt
Ví dụ 4.3.1. Giải các hệ phương trình : 2 x = 3x + 2y 3 x + 1 = 2y 1.  2. . 2  y = 3y + 2x 3  y + 1 = 2x  Lời giải.
1. Trừ vế với vế của hai phương trình trên ta được:  = 2 2 x y
x − y = x − y ⇔ (x − y)(x + y − 1) = 0 ⇔  . x = 1 − y  • Với 2
x = y ⇒ x = 3x ⇔ x = 0,x = 3 y = 1 − ⇒ x = 2 • Với 2 2
x = 1 − y ⇒ y = 3y + 2(1 − y) ⇔ y − y − 2 = 0 ⇔  . y = 2 ⇒ x = −1 
Vậy nghiệm của hệ: (x; y) = (0;0), (3;3), (−1;2), (2;−1) .
2. Trừ hai phương trình của hệ ta có 3 3 − = − ⇔ ( − )( 2 2 x y 2(y x) x y x + xy + y + 2) = 0 ⇔ x = y (do 2 2 x + xy + y + 2 > 0, x ∀ ,y )
Thay vào hệ ta có được: 3 2 1 − ± 5
x + 1 = 2x ⇔ (x − 1)(x + x − 1) = 0 ⇔ x = 1,x = . 2 x = y = 1
Vậy nghiệm của hệ là:  1 − ± 5  . x = y =  2
Ví dụ 4.3.2. Giải các hệ phương trình sau  3 = 2x + y  2  x + 9 + y − 7 = 8 1. x   3 2.  .   y + 9 + x − 7 = 8 2 = 2y + x  y  Lời giải. 1. Điều kiện : x,y ≠ 0 3 2 2x + x y = 3 Hệ 2 3 ⇔ 
⇒ 2(x − y ) + xy(x − y) = 0 3 2 2y + y x = 3  2 2
⇔ (x − y)(2x + 3xy + 2y ) = 0 ⇔ x = y (Do 2 2 3 2 7 2
2x + 3xy + 2y = 2(x + y) + y > 0 ) 4 8 239
Cẩm nang ôn luyện thi Đại học Toán học – Nguyễn Tất Thu.
Thay vào hệ ta được: 3 3x = 3 ⇔ x = 1 = y .
Vậy hệ có nghiệm: x = y = 1 .
2. Điều kiện : x,y ≥ 7 .
Trừ hai phương trình của hệ ta được: x + 9 + y − 7 = y + 9 + x − 7
⇔ (x + 9)(y − 7) = (y + 9)(x − 7) ⇔ x = y .
Thay vào hệ ta được: x + 9 + x − 7 = 8
 x + 9 + x − 7 = 8  x + 9 = 5 ⇔  ⇔  ⇔ x = 16 .  x + 9 − x − 7 = 2   x − 7 = 3 
Vậy hệ có nghiệm: x = y = 16 .
Ví dụ 4.3.3. Giải các hệ phương trình sau:  x + 2 − y = 2  5x + 1 + 12 − y = 7 1.    2.  .  y + 2 − x = 2   5y + 1 + 12 − x = 7  Lời giải.
1. Điều kiện: 0 ≤ x,y ≤ 2
Trừ hai phương trình của hệ ta có: x − 2 − x = y − 2 − y (*)
Do hàm số f(t) = t + 2 − t là một hàm liên tục và đồng biến trên (0;2)
Nên (*) ⇔ f(x) = f(y) ⇔ x = y . Thay vào hệ ta có:
x + 2 − x = 2 ⇔ x(2 − x) = 1 ⇔ x = 1 .
Vậy nghiệm của hệ: x = y = 1 .  1 − ≤ x ≤ 12  2. Điều kiện:  5  . 1 − ≤ x ≤ 12  5
Trừ hai phương trình của hệ ta được:
5x + 1 − 12 − x = 5y + 1 − 12 − y (1) Xét hàm số  1 f(t) 5t 1 12 t , t ;12 = + − − ∈ −  , ta có: 5    5 1  1 f (x) 0, t  ;12 ′ = + > ∀ ∈ − 2 5t 1 2 12 t 5  + −  
Suy ra (1) ⇔ f(x) = f(y) ⇔ x = y .
Thay x = y vào hệ, ta được:
5x + 1 + 12 − x = 7 ⇔ 4x + 13 + 2 (5x + 1)(12 − x) = 49 240
Cty TNHH MTV DVVH Khang Việt x ≤ 9 2 5x 59x 12 18 2x  ⇔ − + + = − ⇔  2 ⇔ x = 3 (nhận). 9x − 131x + 312 = 0  x = 3
Vậy hệ phương trình có 1 nghiệm phân biệt  . y = 3 
Ví dụ 4.3.4. Giải các hệ phương trình sau 3 x = 2x + y 2 2 (
 x −1)(y + 6) = y(x + 1) 1.  2. . 3  y = 2y + x 2 2  (  y − 1)(x + 6) = x(y + 1)  Lời giải.
1. Trừ hai phương trình của hệ ta có: 3 3 2 2
x − y = x − y ⇔ (x − y)(x + xy + y − 1) = 0 x = y ⇔  2 2 . x + xy + y − 1 = 0 
• x = y thay vào hệ ta được: 3 x = 3x ⇔ x = 0,x = ± 3 • 2 2 x + xy + y = 1 (1)
Cộng hai phương trình của hệ ta có: 3 3 x + y − 3(x + y) = 0 (2) 2 2 x + xy + y −1 = 0
Từ (1) và (2) ta có hệ:  3 3 x + y − 3(x + y) = 0 
Đặt S = x + y, P = xy ta có: 2 2 S − P −1 = 0 P = S −1 S = 0  ⇔  ⇔ 3 3 2 P = −1 S − 3SP − 3S = 0 
S − 3S(S − 1) − 3S = 0   x = 1 x = 1 − ⇔  ∨ . y 1  = − y = 1  
Vậy hệ phương trình có 5 nghiệm phân biệt: x = 0 x = −1 x = 1 x = 3 x = − 3  ∨  ∨  ∨  ∨ . x 0 y 1 y 1  = = = −    y = 3  y = − 3  2 2 2
xy + 6x − y − 6 = yx + y 2. Hệ ⇔  2 2 2
yx + 6y − x − 6 = xy + x 
Trừ vế theo vế hai phương trình của hệ ta được:
2xy(y − x) + 7(x − y) + (x − y)(x + y) = 0 x = y
⇔ (x − y)(x + y − 2xy + 7) = 0 ⇔ x + y −2xy +7 = 0  241
Cẩm nang ôn luyện thi Đại học Toán học – Nguyễn Tất Thu.
 = =
• x = y thay vào hệ ta được: 2 x y 2 x − 5x + 6 = 0 ⇔  . x = y = 3  • x + y − 2xy + 7 = 0 (1)
Mặt khác, khi cộng hai phương trình của hệ đã cho ta được: 2 2
x + y − 5x − 5y + 12 = 0 (2) x + y − 2xy + 7 = 0
Từ (1) và (2) ta có hệ:  2 2
x + y − 5x − 5y + 12 = 0 
Đặt S + x + y,P = xy ta có hệ:  S + 7 S − 2P + 7 = 0 P = S = 1 S = 5    ⇔  2 2 ⇔  ∨  S − 5S − 2P + 12 = 0   2 P = 4 P = 6 S − 6S + 5 = 0    S = 1 S = 5 x = 2 x = 3 Với 
ta thấy hệ vô nghiệm; Với ta có  ∨ . P = 4    P = 6  y = 3 y = 2  
Vậy nghiệm của hệ đã cho là: (x; y) = (2;2), (3;3), (2;3), (3;2) . 2x + y −1 = m
Ví dụ 4.3.5. Tìm m để hệ phương trình sau có nghiệm:  . 2y + x − 1 = m  Lời giải.
Đk : x,y ≥ 1. Đặt a = x − 1,b = y − 1 ⇒ a,b ≥ 0 , ta có: 2 2a + b = m − 2 
⇒ 2(a − b)(a + b) + b − a = 0 2 2b + a = m − 2  a = b (a b)(2a 2b 1) 0  ⇔ − + − = ⇔ 1 − 2b . a =  2 * 2
a = b ⇒ 2a + a = m − 2 ⇒ PT có nghiệm a ≥ 0 ⇔ m − 2 ≥ 0 ⇔ m ≥ 2 .  1 1 − 2b 0 ≤ b ≤ * a  = ⇒  2 2  2 4b − 2b = 2m − 5  ⇒ Hệ có nghiệm 1 19 2m 5 0 m 5 ⇔ − ≤ − ≤ ⇔ ≤ ≤ . 4 8 2
Vậy hệ đã cho có nghiệm khi m ≥ 2 .
Ví dụ 4.3.6. Tìm m để các hệ phương trình sau có nghiệm duy nhất. 242
Cty TNHH MTV DVVH Khang Việt 2 x = y − y + m 2 3 2 3x = y − 2y + my 1)  2) . 2  y = x − x + m 2 3 2  3y = x − 2x + mx  Lời giải.
1) Điều kiện cần: Giả sử hệ có nghiệm (x0;y0) thì (y0;x0) cũng là nghiệm
của hệ nên để hệ có nghiệm duy nhất thì trước hết x0 = y0 . Thay vào hệ ta được: 2 x0 − 2x0 + m = 0
phương trình này có nghiệm duy nhất ⇔ ∆' = 1 − m = 0 ⇔ m = 1 .
Điều kiện đủ: Với m = 1 hệ trở thành: 2 x = y − y + 1 2 2 
⇒ x + y − 2x − 2y + 2 = 0 2 2
⇔ (x − 1) + (y − 1) = 0 ⇔ x = y = 1. 2 y = x − x + 1 
Thử lại ta thấy thỏa mãn hệ
Vậy m = 1 là giá trị cần tìm.
2) Điều kiện cần: Giả sử hệ có nghiệm (x0;y0) thì (y0;x0) cũng là nghiệm của
hệ nên để hệ có nghiệm duy nhất thì trước hết x0 = y0 . x = 0 Thay vào hệ ta được: 0 3 2
x0 − 5x0 + mx0 = 0 (1) ⇔  2 x  0 − 5x0 + m = 0 (*)
(1) có nghiệm duy nhất thì (*) phải vô nghiệm hoặc có nghiệm kép x = 0 ∆ = 25 − 4m < 0  25
⇔ ∆ = 25 − 4m = 0 ⇔ m > .   4  5 = 0 
Điều kiện đủ: Với 25 m > ta có: 4 2 2 2
3x = y(y − 2y + m) = y[(y −1) + m −1]  ⇒ x,y ≥ 0 2 2 2
3y = x(x − 2x + m) = x[(x − 1) + m − 1] 
Cộng hai phương trình của hệ với nhau ta được: 2 2
x(x − 5x + m) + y(y − 5y + m) = 0 5 2 25 5 2 25 ⇔ x[(x − ) + m − ] + y[(y − ) + m − ] = 0 ⇔ x = y = 0 . 2 4 2 4 Vậy 25 m >
là những giá trị cần tìm. 4
Ví dụ 4.3.7. Chứng minh rằng hệ sau có nghiệm duy nhất với mọi a ≠ 0 : 243
Cẩm nang ôn luyện thi Đại học Toán học – Nguyễn Tất Thu.
2  2 a 2x = y +  y  . 2  2 a 2y = x +  x Lời giải. Điều kiện : x ≠ 0 .
Từ hai phương trình của hệ ⇒ x,y > 0 . 2 2 2 2x y = y + a Hệ 2 2 ⇔  ⇒ 2xy(x − y) = y − x 2 2 2 2y x = x + a 
⇔ (x − y)(2xy + x + y) = 0 ⇔ x = y (do x,y > 0 ⇒ 2xy + x + y > 0) . Thay vào hệ ta được: 2 3 2 a = 2x − x = f(x) (*). Xét hàm số 3 2
f(x) = 2x − x với x > 0 . Ta có: 1
f'(x) = 2x(3x − 1) ⇒ f'(x) = 0 ⇔ x = . 3 Mà 1 1 f(0) = 0;f( ) = − và 2
a > 0 nên phương trình (*) chỉ có duy nhất một 3 27 nghiệm .
Vậy hệ đã cho luôn có nghiệm duy nhất với mọi a ≠ 0 .
III. BÀI TẬP VẬN DỤNG
Bài 4.3.1.
Giải các hệ phương trình sau 3 x = 2x + y 2 2 x − 2y = 2x + y 3 x + 2 = 3y 1)  2) 3) 3   y = 2y + x 2 2 3  y − 2x = 2y + x  y + 2 = 3x   2 1 2x = + y  y  x + 2 − y = 2  x + 4 − 2 y = 2 4)    5)  6)   2 1 2y = + x  y + 2 − x = 2   y + 4 − 2 x = 2   x 2  x + 2 3  3x = x + 2x = y  2x + 3 + 4 − y = 4 2 7.   y  8. 9. 3   y + 2y = x   2y + 3 + 4 − x = 4  2  y + 2 3y =  2  x  1 1 x  1 1 − = y − x − y = cosx − cos y x − = y − 10.  x y    11.  x y 2 12.  .  2 x y − 3y − 18 = 0 2x − xy − 1 = 0   3  2y = x + 1  244
Cty TNHH MTV DVVH Khang Việt Hướng dẫn giải
1) Trừ vế theo vế hai phương trình của hệ, ta được: x = y 3 3 x − y = x − y ⇔  2 2 x + y + xy − 1 = 0  x = y  x = y = 0 *  3 ⇔ x = 2x + y x = y = 3   2 2 3
x + y + xy −1 = 0 y = x − 2x *  ⇔ 3  2 3 2 3 x = 2x + y 
x + (x − 2x) + x(x − 2x) − 1 = 0  6 4 2 2 3 x − 3x + 3x −1 = 0 (  x −1) = 0 (  x; y) = ( 1 − ;1) ⇔  ⇔  ⇔ 3 3 (  x;y) = (1; 1) y x 2x  y x 2x − = − = −  
Vậy hệ có 4 cặp nghiệm: (x; y) = (0;0),(3;3),( 1 − ;1),(1;−1) . x = y
2) Trừ hai phương trình của hệ ta được: 2 2 3(x y ) x y  − = − ⇔ 1 − 3y . x =  3 x = y  x = y = 0 *  2 2 ⇔ . x − 2y = 2x + y x = y = −3    1 − 3y  1 − 3y x = x = *  3  ⇔  3 hệ vô nghiệm  2 2  2 x − 2y = 2x + y −9y + 3y − 5 = 0  
Vậy hệ có hai cặp nghiệm: (x; y) = (0;0),(−3;−3) .
3) Trừ hai phương trình của hệ ta có: x = y 3 3 − = ( − ) ⇔ ( − )( 2 2 x y 3 y x
x y x + xy + y + 3) = 0 ⇔  2 2 x + xy + y + 3 = 0 vn  0 Thay x = y vào hệ ta có: 3 3 2
x + 2 = 3x ⇔ x − 3x + 2 = 0 ⇔ (x − 1) (x + 2) = 0 ⇔ x = 1,x = 2 −
Vậy nghiệm của hệ là: (x; y) = (1;1),(−2;−2) .
4) Điều kiện: xy ≠ 0 . Từ hệ ⇒ x,y > 0
Trừ hai phương trình của hệ ta có: (x − y)(2xy + x + y) = 0 ⇔ x = y Thay vào hệ ta có: 2 1 3 2 2
2x = + x ⇔ 2x − x − 1 = 0 ⇔ (x − 1)(2x + x + 1) = 0 ⇔ x = 1 x
Vậy nghiệm của hệ là: (x; y) = (1;1) .
5) Điều kiện: 0 ≤ x,y ≤ 2 245
Cẩm nang ôn luyện thi Đại học Toán học – Nguyễn Tất Thu.

Trừ hai phương trình của hệ: x − 2 − x = y − 2 − y ⇔ x = y
Do hàm số f(t) = t − 2 − t là hàm đồng biến trên [0;2].
⇒ (x; y) = (0;0),(2;2) 6) Điều kiện: x,y ≥ 0
Trừ hai phương trình của hệ: x + 4 + 2 x = y + 4 + 2 y ⇔ x = y ⇒ x = y = 0
7. Trừ hai phương trình của hệ vế theo vế ta được: 3 3 2 2
x − y + 3x − 3y = 0 ⇔ (x − y)(x + y + xy + 3) = 0 2 2    y  3y ⇔ (x − y)x +  + + 3 = 0 ⇔ y = x  2  4  
Thế y = x vào hệ ta được: 3 x + x = 0 ⇔ x = 0 x = 0
Vậy hệ phương trình có nghiệm duy nhất  . y = 0   3 − ≤ x ≤ 4  8. Điều kiện:  2  . 3 − ≤ x ≤ 4  2
Trừ hai phương trình của hệ ta được:
2x + 3 − 4 − x = 2y + 3 − 4 − y (1) Xét hàm số  3 f(t) 2t 3 4 t , t ; 4 = + − − ∈ −  , ta có: 2    1 1  3 f (x) 0, t  ; 4 ′ = + > ∀ ∈ −
⇒ (1) ⇔ f(x) = f(y) ⇔ x = y . 2t 3 2 4 t 2  + −  
Thay x = y vào hệ, ta được:
2x + 3 + 4 − x = 4 ⇔ x + 7 + 2 (2x + 3)(4 − x) = 16 2 11 ⇔ 2 2
− x + 5x + 12 = 9 − x ⇔ x = 3 ∨ x = (nhận). 9  11 x x = 3 = 
Vậy hệ phương trình có 2 nghiệm phân biệt  9  ∨ . y 3  = 11  y =  9 9. Điều kiện: x > 0, y > 0 . 2 2 3xy = x + 2 (1)
Hệ phương trình đã cho trở thành:  2 2 3yx = y + 2  (2) 246
Cty TNHH MTV DVVH Khang Việt
Trừ (1) và (2) vế theo vế , ta được: (x − y)(3xy + x + y) = 0
⇒ x = y vì 3xy + x + y > 0 với mọi x > 0, y > 0
Thay x = y vào phương trình (1) ta được 3 2
3x − x − 2 = 0 ⇔ ( − )( 2 x 1 3x + 2x + 2) = 0 ,
Phương trình này có nghiệm x = 1 vì 2
3x + 2x + 2 > 0 với mọi x > 0
Vậy hệ phương trình đã cho có 1 nghiệm (1;1) .
10. Điều kiện: x ≠ 0, y ≠ 0 . Ta có:   1 1 1 1
x − = y − ⇔ (x − y)1+
 = 0 ⇔ y = x ∨ y = − . x y xy x   +) Với y = x: 2 (2) ⇔ x − 1 = 0 ⇔ x = 1 ± . +) Với 1 y = − : (2) vô nghiệm. x x = 1 x = −1
Vậy hệ phương trình có 2 nghiệm phân biệt  ∨ . y 1  = y = −1  
11. Ta có: x − y = cosx − cos y ⇔ x − cosx = y − cos y (1). Xét hàm số /
f(t) = t − cos t ⇒ f (t) = 1 + sin t > 0, t ∀ ∈ ¡ .
Suy ra (1) ⇔ f(x) = f(y) ⇔ x = y .
Thay x = y vào phương trình thứ hai của hệ, ta được: 3 2
x − 3x − 18 = 0 ⇔ (x − 3)(x + 3x + 6) = 0 ⇔ x = 3. x = 3
Vậy hệ phương trình có nghiệm duy nhất  . y = 3 
12. Điều kiện: x ≠ 0, y ≠ 0. −   x y 1 1 (1) ⇔ x − y + = 0 ⇔ (x − y)1+
 = 0 ⇔ x = y ∨ y = − . xy xy x   + Với x = y : (2) −1 ± 5 ⇔ x = 1∨ x = . 2 + Với 1 4
y = − : (2) ⇔ x + x + 2 = 0. x * Với 4
x < 1 ⇒ x + 2 > 0 ⇒ x + x + 2 > 0 . * Với 4 4
x ≥ 1 ⇒ x ≥ x ≥ −x ⇒ x + x + 2 > 0 . Suy ra (2) vô nghiệm.
Vậy hệ phương trình có 3 nghiệm phân biệt 247
Cẩm nang ôn luyện thi Đại học Toán học – Nguyễn Tất Thu.
 1 − + 5  1 − − 5  = x = x x 1 =  2  2  ∨  ∨ . y 1  =   −1 + 5  −1 − 5 y = y =  2    2
Bài 4.3.2. Tìm m để hệ phương trình sau có nghiệm x + y − 3 = m  x + 1 + y − 2 = m 1)   2)  (m ≥ 0) y + x − 3 = m   y + 1 + x − 2 = m  Hướng dẫn giải
1) Đặt a = x − 2; b = y − 2 ⇒ a,b ≥ 0 2  2 a + b = m − 2  Hệ trở thành: a + b = m − 2  ⇔ 2  b + a = m − 2 (  a − b)(a + b − 1) = 0   a = b b = 1 − a  ⇔   2 hoặc  a + a = m − 2 (1) 2  a − a = m − 3 (2)  m − 2 ≥ 0
Hệ có nghiệm ⇔ (1) hoặc (2) có nghiệm không âm  ⇔ 1 ⇔ m ≥ 2 . m − 3 ≥ −  4 2) Điều kiện: x,y ≥ 2  x + 1 + y − 2 = m  x = y Hệ  ⇔  ⇔ 
 x + 1 − x − 2 = y + 1 − y − 2  x + 1 + x − 2 = m (1)  
Hệ có nghiệm ⇔ (1) có nghiệm ⇔ m ≥ 3 ⇔ m ≥ 3 .
Bài 4.3.3. Tìm m để hệ phương trình sau có nghiệm duy nhất 2  2 m 2 3 2  2x = y + y = x − 4x + mx 1.  y  2. 2 3 2  x = y − 4y + my  2  2 m 2y = x +  x 2 (  x + 1) = y + m
 7 + x + 11− y − 4 = m − 4 − 3 10 − 3m 3.   4. 2  (  y + 1) = x + m 
 7 + y + 11 − x − 4 = m − 4 − 3 10 − 3m  Hướng dẫn giải
1) * Giả sử hệ có nghiệm duy nhất (x0;y0) ⇒ x0 = y0 và phương trình x = 0 0 2 3 2
x0 = x0 − 4x0 + mx0 ⇔  2 có nghiệm duy nhất x  0 − 5x0 + m = 0 (1) ⇔ (1) vô nghiệm 25
⇔ ∆ = 25 − 4m < 0 ⇔ m > (*) 4 248
Cty TNHH MTV DVVH Khang Việt * Với 25 m > . Từ hệ 2 2
⇒ (x − y)(x + xy + y − 3x − 3y + m) = 0 (2) 4 Xét tam thức: 2 2
f(x) = x + (y − 3)x + y − 3y + m , tam thức có 2 2 2
∆x = (y − 3) − 4(y − 3y + m) = 3
− (y − 1) + 12 − 4m < 0 (do (*))
⇒ (2) ⇔ x = y thay vào hệ ta thấy hệ có nghiệm duy nhất x = y = 0 Vậy 25 m > . 4
2) Điều kiện: xy ≠ 0 . Từ hệ ⇒ x,y > 0
* Giả sử hệ có nghiệm duy nhất (x0;y0) ⇒ x0 = y0 và phương trình 2 2 m 3 2 2 2x0 = x0 +
⇔ 2x0 − x0 = m (1) có nghiệm duy nhất. x0 Xét hàm số 3 2
f(x) = 2x − x . Lập bảng biến thiên của f(x) và từ bảng biến
thiên ta thấy (1) có nghiệm duy nhất 2 ⇔ m > 0 ⇔ m ≠ 0 . 2 2 2 2x y = y + m
* Với m ≠ 0 ⇒ hệ ⇔ 
giải hệ này ta thấy hệ có nghiệm duy 2 2 2 2xy = x + m  nhất x = y .
Vậy m ≠ 0 là những giá trị cần tìm.
3) Tương tự như trên ta tìm được 3 m = . 4
4. Nếu (x0;y0 ) là nghiệm của hệ thì các cặp số sau cũng là nghiệm của hệ
(y0;x0 ),(4 − x0;4 − y0 ),(4 − y0;4 − x0 ).
Vì hệ có nghiệm duy nhất, nên xảy ra khả năng (x0;y0 ) ≡ (y0;x0 ) và vì thế ta tìm được x0 = 2 .
Với x0 = 2 thay vào hệ ta được 10
m − 2 = 4 − 3 10 − 3m , 2 < m < . 3
m − 2 = 4 − 3 10 − 3m
Đặt 10 − 3m = t, t > 2 , khi đó ta có: 
t − 1 = 4 − 4 − 3 10 − 3m  (m − 2)2 = 10 − 3t ⇔  (
3) ⇒ (m − t)(m + t − 4) = 3(m − t) (t − 2)2 = 10 − 3m
tức (m − t)(m + t − 1) = 0 ⇔ m = t vì m + t − 1 > 1 ( ) 1 Khi đó (3) suy ra ( − )2 2
m 2 = 10 − 3 ⇔ m − m − 6 = 0 ⇔m = 3 . 249
Cẩm nang ôn luyện thi Đại học Toán học – Nguyễn Tất Thu.
 7 + x + 11 − y = 6
Với m = 3, hệ cho trở thành: 
, giải tương tự trên ta thấy  7 + y + 11 − x = 6 
hệ có nghiệm duy nhất x = y = 2 .
Vậy m = 3 thỏa mãn đề bài.
Bài 4.3.4. Chứng minh rằng hệ sau luôn có nghiệm duy nhất với mọi a ≠ 0 : 3  a 7x + y − = 0 2  x  3 . a 7y + x −  2 = 0 y  Hướng dẫn giải Điều kiện: xy ≠ 0 . 3 2 3 3 2 3
7x + yx − a = 0 7x + yx − a = 0 Hệ ⇔  ⇔ 3 2 3  2 2 7y + xy − a = 0 ( 
 x − y)(7x + 8xy + 7y ) = 0  a
⇔ x = y = là nghiệm duy nhất của hệ. 2 250
Cẩm nang ôn luyện thi Đại học Toán học – Nguyễn Tất Thu.

§ 4. HỆ ĐẲNG CẤP I. TÓM TẮT LÝ THUYẾT 1. Định nghĩa:
* Biểu thức f(x;y) gọi là đẳng cấp bậc k nếu k f(mx; my) = m f(x; y) . Ví dụ: 3 3 2
f(x; y) = x − y + 3x y là đẳng cấp bậc 3. f(x; y) = a * Hệ: 
trong đó f(x;y) và g(x;y) đẳng cấp bậc k gọi là hệ đẳng cấp. g(x; y) = b 
2. Cách giải:
* Xét x=0 thay vào hệ kiểm tra. k f(x;tx) = a x f(1;t) = a
* Với x ≠ 0 đặt y = tx thay vào hệ ta có:  ⇔ . g(x; tx) b  = k  x g(1;t) = b 
Chia hai vế của hai phương trình ta được: a
f(1; t) = g(1; t) , giải phương b
trình này ta tìm được t thay vào hệ ta tìm được (x;y).
II. CÁC VÍ DỤ MINH HỌA
Ví dụ 4.4.1. Giải các hệ phương trình sau: 2 2 x + 2xy + y = 4 2 2 3x + 5xy − 4y = 38 1.  2. . 2 2  −x + xy + 2y = 4 2 2  5x − 9xy − 3y = 15  Lời giải:
1. Ta thấy x = 0 không phải là nghiệm của hệ⇒ x ≠ 0 . 2 2 x (1+ 2t + t ) = 4 Đặt y t + 1
= tx thay vào hệ ta được:  ⇒ = 1 ⇔ t = 2 . 2 2 x ( 1 − + t + 2t ) = 4  2t − 1
* t = 2 ⇔ y = 2x thay vào hệ: 2 2 9x = 4 ⇔ x = ± 3
Vậy nghiệm của hệ là:  2 4 (x; y)  ;  = ± ± . 3 3   
2. Dễ thấy x = 0 không là nghiệm của hệ.
Với x ≠ 0 , đặt y = tx, t ∈ ¡ . 2
3x + 5x(tx) − 4(tx)2 = 38 Hệ cho trở thành:  hệ này viết lại: 2 5x − 9x  (tx) − 3(tx)2 = 15 250
Cty TNHH MTV DVVH Khang Việt 2  2 2 x x (3+ 5t − 4t ) = 38 (1)  ( 2 3 + 5t − 4t ) = 38   hay  2 2 x 3 + 5t − 4t 38  ( 2 5 − 9t − 3t ) = 15  = (2) 5 − 9t − 2 3t 15
Quy đồng mẫu số phương trình (2) và rút gọn ta được: 2
54t + 417t − 145 = 0 , giải phương trình này ta được 2 nghiệm: 145 t = − hoặc 1 t = . 18 3 Với 1 t 38 = thế thì 2 x = = 9 tức x = 3 − hoặc x = 3 . 3 2 3 + 5t − 4t Với 145 t = −
tương tự trên, trường hợp này không thỏa. 18
Vậy hệ đã cho có nghiệm là: (x;y) = ( 3 − ;− ) 1 , (3 ) ;1 .
Ví dụ 4.4.2. Giải các hệ phương trình sau: 2 (   2 2 2 2  x − y) y = 2 (x − xy + y ) x + y = 65 1.   2. . 3 3  x − y = 19  2 2 2 2 (  x + xy + y ) x + y = 185  Lời giải:
1. Vì x = 0 không là nghiệm của hệ nên ta đặt y = tx . Khi đó hệ trở thành: 3 2  3 2 x (1 − t) t = 2 1 − t 19 t + t + 1 19  ⇒ = ⇔ = 3 3 2 x (1 − t ) = 19 t(1 − t) 2 t(1 − t) 2  2 2 1
⇔ 21t − 17t + 2 = 0 ⇔ t = ,t = . 3 7 * 2 2
t = ⇔ y = x thay vào hệ ta có: 19 3 x = 19 ⇔ x = 3 ⇒ y = 2 . 3 3 27 * 1 1 t 342 7 1
= ⇔ y = x thay vào hệ ta có: 3 x = 19 ⇔ x = ⇒ y = . 7 7 3 3 343 18 18
Vậy nghiệm của hệ là:  1 7 (x; y) (3;2),  =  3 ; 3 . 18 18   
2. Vì x = 0 không là nghiệm của hệ nên ta đặt y = tx , ta được: 2 t − t + 1 13 2 4 3 2 =
⇔ 12t − 25t + 12 = 0 ⇔ t = ;t = . t + t + 1 37 3 4 * 3 3 65 2 2 t = ⇔ y = x ⇒ x x = 65 ⇔ x = 4 ± ⇒ y = ±3 . 4 4 64 * 4 4 65 2 2 t = ⇔ y = x ⇒
x x = 65 ⇔ x = ±3 ⇒ y = ±4 . 3 3 27
Vậy hệ có bốn cặp nghiệm: (±3;±4), (±4;±3) . 251
Cẩm nang ôn luyện thi Đại học Toán học – Nguyễn Tất Thu.

Ví dụ 4.4.3. Giải các hệ phương trình sau:  5  101 3 3 2  3 −  2y = x + y − xy = 1 y + 42x 17 1.    2. . 4 4  4x + y = 4x + y    5  103  3 +   x = y + 42x 17    Lời giải. 1. Từ hệ phương trình 3 3 2 4 4
⇒ (x + y − xy )(4x + y) = 4x + y . Đặt x = ty (do y ≠ 0 ). Ta có: 4 3 4 4
y (t + 1 − t)(4t + 1) = y (4t + 1) 3 2
⇒ t − 4t + 3t = 0 ⇔ t = 0,t = 1,t = 3 3 y = 1 * t = 0 ⇒ x = 0 ⇒  ⇔ y = 1 . 4 y = y  3 x = 1 * t = 1 ⇒ y = x ⇒  ⇔ x = 1 = y 4 5x = 5x  3 25y = 1 * 1 3 t = 3 ⇒ x = 3y ⇒  ⇔ y = ⇒ x = . 4 3 3 325y = 13y 25 25 
Thử lại ta thấy nghiệm của hệ là: 1 3 (0;1), (1;1), ( 3 ; 3 ) . 25 25
2. Điều kiện: x > 0,y > 0  5 101 3 − = (a)  y +  42x 17 2y
Hệ phương trình đã cho viết lại:  , hệ phương trình 5 103 3 + = (b)  y + 42x  17 x  101 103 6 = + ( b) + (a)  17 2y 17 x
này tương đương với hệ:  10 103 101  = − ( b) − (a) y + 42x 17 x 17 2y  2 2
Nhân vế theo vế của 2 phương trình trên ta được: 60 103 101 = 2 − 2 , y + 42x 17 .x 17 .2y
quy đồng mẫu số và rút gọn ta được ( )2 + − ( )2 2. 103y 84.6275xy 42. 101x = 0 ,
phương trình này được phân tích thành: ( − )( 2 2
2y x 103 y + 101 .42x) = 0 suy ra x = 2y vì 2 2
103 y + 101 .42x > 0 với x > 0,y > 0 . 252
Cty TNHH MTV DVVH Khang Việt
Thay x = 2y vào phương trình (b) ta được: 5 103 3 + = , quy y + 42(2y) 17 2y
đồng mẫu số và rút gọn phương trình: 103 51y − y + 1 = 0 , phương trình 2 này tương đương với: ( ) 1 y 2 51 y  − − =   0 tức y = 2 hoặc 1 y = .  2  5202
Vậy hệ phương trình có 2 nghiệm (4;2) ,  1 1 ;   . 2601 5202   
Ví dụ 4.4.4. Tìm a để hệ bất phương trình sau có nghiệm: 2 2 5x − 4xy + 2y ≥ 3  (I). 2 2 2a − 1 7  x + 4xy + 2y ≤  2a + 5 Lời giải: 2 2  5 − x + 4xy − 2y ≤ 3 − Hệ  ⇔  2 2 18 ⇒ 16x + 16xy + 4y ≤ − 2 2 18 21x + 12xy + 6y ≤ 3 − 2a + 5  2a + 5 2 18 5 ⇔ (4x + 2y) ≤ −
⇒ 2a + 5 < 0 ⇔ a < − . 2a + 5 2 2 2 −5x + 4xy − 2y = 3 − 2 2  5 − x + 4xy − 2y = −3 Ta xét hệ :  (*) ⇔ . 2 2  21x + 12xy + 6y = 3 2 2  7x + 4xy + 2y = 1  2 Đặt y −5t + 4t − 2 = tx (do x ≠ 0 ), ta có: 2 = 3 − 7t + 4t + 2 2 1
⇔ 16t + 16t + 4 = 0 ⇔ t = − ⇔ x = −2y . 2 Thay vào hệ ta được: 2 1 2 7x = 1 ⇔ x = ± ⇒ y = m . 7 7 Ta chứng minh với 5
a < − thì hệ (I) có nghiệm. 2
Thật vậy gọi (x0;y0) là nghiệm của hệ (*) khi đó ta có: 2 2  5 − x0 + 4x0y0 − 2y0 = 3 −  
⇒ (x ; y ) là một cặp nghiệm của hệ (I) 2 2 18 0 0 21x0 + 12 0 x y0 + 6y0 = 3 < 3 −  2a + 5 Vậy 5
a < − là những giá trị cần tìm. 2 253
Cẩm nang ôn luyện thi Đại học Toán học – Nguyễn Tất Thu.

III. BÀI TẬP VẬN DỤNG
Bài 4.4.1.
Giải các hệ sau 2 2 3x + 5xy − 4y = 38 2 2 (  x − y)(x − y ) = 3 1.  2. 2 2  5x − 9xy − 3y = 15 2 2  (  x + y)(x + y ) = 15  2 2 2 2  x + y = 1 2y(x − y ) = 3x 3.   4. 2 2  3 3 1 x(x + y ) = 10y  3x − y =  x + y    1  2 2  3x 1 +  = 2
x − xy + y = 3(x − y) x + y 5.     6. 2 2 2  x + xy + y = 7(x − y)    1  7y  1 −  = 4 2 x + y    3 3 x − 8x = y + 2y 7.  . 2 2 x − 3 = 3(y + 1)  Hướng dẫn giải
1. Ta thấy y = 0 không là nghiệm của hệ. Đặt x = ty thay vào hệ ta có :  2 38 2 2 y =   2 (1) y (3t + 5t − 4) = 38  3t + 5t − 4  ⇔ 2 2  2 y (5t − 9t − 3) = 15 3t + 5t − 4 38    2 = (2) 5t − 9t − 3 15 Ta có : 2 18
(2) ⇔ 145t − 417t − 54 = 0 ⇔ t = 3,t = − . 145
• t = 3 thay vào (1) ta có 2 y = 1 ⇔ y = 1 ± ,x = ±3 • 18 t = − thay vào (1) ta có : 2 21025 y = − vô nghiệm. 145 2531
Vậy nghiệm của hệ là : (x; y) = (3;1), (−3; 1) − .
2. Từ hệ ta suy ra x + y ≠ 0 nên ta có : 2 2 (x − y)(x − y ) 1 = ⇔ 2 2 5(x − y)2 = 2 x + 2 y ⇔ 2 2x − 5xy + 2 2y = 0 (x + y)(x + y ) 5
⇔ (x − 2y)(2x − y) = 0 ⇔ x = 2y,y = 2x .
• x = 2y thay vào hệ ta có : 2 y.3y = 3 ⇔ y = 1 ⇒ x = 2
• y = 2x thay vào hệ ta có : 2
−x.(−3x ) = 3 ⇔ x = 1 ⇒ y = 2 .
Vậy nghiệm của hệ là: (x; y) = (1; 2), (2;1) . 254
Cty TNHH MTV DVVH Khang Việt
3. Ta thấy x = y = 0 là một cặp nghiệm của hệ.
Từ phương trình thứ hai của hệ ⇒ xy ≥ 0 . 3 2 2y (t −1) = 3ty
Đặt x = ty (y ≠ 0) ⇒ t ≥ 0 ta có:  3 2 y t(t + 1) = 10y  4 2 5
⇒ 3t − 17t + 20 = 0 ⇔ t = 2;t = . 3   ⇒ 5 15 3 15 (x; y) = (±2;±1), ± ;±  .  2 2   
4. Điều kiện : x + y ≠ 0  ( 2 2 x + y )2 2 2 = 1 x + y = 1 Hệ ⇔  ⇔  3 3 2 2 2 3 3  ( − + =
 3x − y )(x + y) = (x + y ) (*) (3x y )(x y) 1  
Đặt x = ty , khi đó (*) trở thành : 3 2 2 4 3 2
(3t − 1)(t + 1) = (t + 1) ⇔ 2t + 3t − 2t − t − 2 = 0 3 2
⇔ (t − 1)(2t + 5t + 3t + 2) = 0 ⇔ t = 1,t = −2 . • 1 t = 1 ⇒ x = y = ± 2 x = −2y • t 2  = − ⇒  1 . y = ±  5 5. Ta có : 2 2 2 2 2
x + xy + y = 7(x − y) ⇔ 2x − 5xy + 2y = 0 ⇔ x = 2y,y = 2x
Từ đó ta tìm được nghiệm của hệ : (x; y) = (0;0),(2;1),(−1; 2 − ) . 2 2 x − xy + y = 3  (x − y)
(x − y)2 − 3xy = 3(x − y) Cách 2 : Ta có:  ⇔ 2 2  x + xy + y = 7  (x − y)2 xy = 2  (x − y)2
Đặt u = x − y,v = xy . Hệ trở thành 2
u − 3u + v = 0 u = 0 u = 1  ⇔  ∨ . 2  v = 2u  v = 0 v = 2  
Từ đó giải được các nghiệm của hệ là (x; y) = (0;0),(2;1),(−1; 2 − ) .
6. Điều kiện : x,y ≥ 0 .
Vì x = 0 hay y = 0 không là nghiệm của hệ nên ta có: 255
Cẩm nang ôn luyện thi Đại học Toán học – Nguyễn Tất Thu.
 1 2  1 + = 1 2 2  1 = + (1) x + y 3x 3x 7y Hệ   ⇔  ⇔  .  1 4 2  − = 1 1 2 2 1 = −  x + y 7y  (2)  x +  y 3x 7y   
Nhân (1) với (2) ta được: 1 1 2 2 1 2 2 1 8 =  −  −  = − x + y  3x 7y  3x 7y  3x 7y   
⇔ 21xy = (x + y)(7y − 24x) 2 2 ⇔ 24x + 38xy − 7y = 0
⇔ (6x − y)(4x + 7y) = 0 ⇔ y = 6x (Do x,y > 0 ). Thay vào (1) ta có: 1 2 11 + 4 7 22 + = + ⇔ = ⇒ = = 8 7 1 x y 6x 3x 21x 21 7
Thử lại hệ ta thấy thỏa mãn.  11 + 4 7 x =
Vậy hệ có cặp nghiệm duy nhất  21  .  22 + 8 7 y =  7 3 3 x − y = 8x + 2y 7. Hệ 3 3 2 2 ⇔ 
⇒ 6(x − y ) = (8x + 2y)(x − 3y ) 2 2 x − 3y = 6  3 3 3 2 2 3 ⇔ − = − + − ⇔ ( 2 2 3x 3y 4x 12xy x y 3y x x + xy − 12y ) = 0
⇔ x(x + 4y)(x − 3y) = 0 .
Từ đó ta tìm được nghiệm của hệ là:      ( ) ( ) ( ) 4 78 78 4 78 78 x; y 3;1 ; 3; 1 ; ; ; ;  = − − − −   13 13   13 13  
Bài 4.4.2. Tìm a để các hệ phương trình sau có nghiệm : 2 2 3x + 3xy + y ≤ 1 2 2 3x + 10xy − 5y ≤ 2 − 1)    2) . 2 2 3a + 1  1 − a 5x + 7xy + 2y ≥ 2 2 x + 2xy − 7y ≤  a + 2  a + 1 Hướng dẫn giải
1) * Giả sử hệ có nghiệm (x; y) hay . 2 2 2 2 5x − 4xy + 2y ≥ 3 5x − 4xy + 2y ≥ 3    ⇔ 2 2 2a − 1  2 2 2a − 1 7  x + 4xy + 2y ≤  2 − 1x − 12xy − 6y ≥ 3 −  2a + 5  2a + 5 2 18 ⇒ ( − 4x + 2y) ≥ suy ra 5 2a + 5 < 0 ⇒ a < − 2a + 5 2 256
Cty TNHH MTV DVVH Khang Việt * Với 5 a < − ta có: 2a − 1 6 = 1 − > 1 . 2 2a + 5 2a + 5 2 2 5x − 4xy + 2y = 3 (1)
Ta xét hệ phương trình :  2 2 7x + 4xy + 2y = 1  (2)
(1)(2) Có nghiệm thì hệ có nghiệm vì mọi nghiệm (1)(2) đều là nghiệm của hệ đã cho.  1 2 2 2 2  x = − y 5x − 4xy + 2y = 3 5x − 4xy + 2y = 3  Xét hệ (1) (2):  2  ⇔ ⇔ 2 2  2  7x + 4xy + 2y = 1   ( − 4x + 2y) = 0  2 1 x =  7 hệ có nghiệm. Vậy 5
a < − là giá trị cần tìm. 2
2) * Giải sử hệ có nghiệm (x; y), tức là:  2 2 3a + 1  2 2 3a + 1 5x + 7xy + 2y ≥ 5x + 7xy + 2y ≥  a 2  + ⇔  a + 2  2 2  2 2 3x + xy + y ≤ 1 9 − x − 3xy − 3y ≥ 3 −   2 2 5 ⇒ 4 − x + 4xy − y ≥ − 2 5 ⇒ (2x − y) ≤
⇒ a + 2 > 0 ⇒ a > −2 a + 2 a + 2 Kết quả: a > −2 .
§ 5. HỆ PHƯƠNG TRÌNH KHÔNG MẪU MỰC
Khi giải hệ phương trình, dù bạn có dùng cách gì biến đổi đi chăng nữa thì
mục đích cuối cùng của bạn cũng chuyển về phương trình một biến và giải
phương trình vừa thu được. Đó cũng là suy nghĩ tự nhiên, việc làm giảm
biến là quy luật không chỉ trong toán học mà cả trong cuộc sống chúng ta vẫn
thường làm. Tóm lại, khi giải hệ phương trình thì chúng ta phải tìm cách làm
giảm số ẩn của hệ để thuận lợi trong việc giải nó. Sau đây tôi xin nêu một số
kinh nghiệm mà tôi có được trong quá trình học tập và giảng dạy.
1) Rút thế: Từ một phương trình rút một ẩn (hoặc biểu thức) theo ẩn còn lại
(theo một nhóm biểu thức khác).
Nếu trong phương trình của hệ mà có một ẩn xuất hiện dưới dạng bậc nhất,
thì ta có thể rút ẩn đó theo ẩn còn lại và thế vào phương trình thứ hai của
hệ và bạn cũng đừng ngần ngại khi thấy rằng sau khi thực hiện phép thế,
phương trình thu được có bậc không nhỏ. 257
Cẩm nang ôn luyện thi Đại học Toán học – Nguyễn Tất Thu.
3 2 2x + y(x + 1) = 4x
Ví dụ 4.5.1. Giải hệ phương trình  . 4 6 2 5x − 4x = y  Lời giải.
Vì phương trình thứ nhất của hệ chỉ chứa y nên ta nghĩ đến việc rút y
theo x và thế vào phương trình thứ hai của hệ. 2 Ta có: 2x (2 − x) y =
(Do x = −1 không là nghiệm của hệ) thay vào phương x + 1
trình thứ hai của hệ ta có : − x = 0 ( − ) 4 2 4 2 4x (2 x) x 5 4x = 2 ⇔  2 2 2 (x + 1) (
 5 − 4x )(x + 2x + 1) = 4(4 − 4x + x )  x = 0 x = 0 ⇔  4 3 2 ⇔  2
4x + 8x + 3x − 26x + 11 = 0 ( 
 x − 1)(2x − 1)(2x + 7x + 11) = 0  x = 0 ⇒ y = 0  x = 1 ⇒ y = 1 ⇔  .  1 1 x = ⇒ y =  2 2
Vậy hệ đã cho có ba cặp nghiệm:  1 1 (x; y) (0;0), (1;1), ;  =  . 2 2   
Bình luận: Cách giải này có một ưu điểm là không cần phải “mánh khóe”
gì cả mà chỉ cần biến đổi hết sức bình thường. Tuy nhiên, nó có một nhược
điểm là nó chỉ giúp chúng ta giải quyết bài toán đó thôi, còn con đường để
sáng tác ra bài toán đó thì cách giải trên không thể làm rõ được! Để hiểu rõ
được nguồn gốc của bài toán và đó là cách mà tác giả đã sáng tác bài toán trên. 3 2 2x + y(x + 1) = 4x
Cách giải thứ 2. Ta viết lại hệ như sau  2 6 4 y + 4x = 5x 
Nhận thấy x = 0 ⇒ y = 0 , hay (x; y) = (0;0) là một nghiệm của hệ.  y 2x + (x + 1)  2 = 4  x
Với x ≠ 0 ta có hệ ⇔  2 .  y  2   2  + 4x = 5  x   a a + b( + 1) = 4 Đặt y a = 2x,b =   2 2 ta có được hệ: x  2 2 a + b = 5  258
Cty TNHH MTV DVVH Khang Việt
Đây là hệ đối xứng loại 1. Việc giải hệ này không mấy khó khăn.
Qua lời giải trên, ta thấy con đường để chế tác ra những hệ kiểu này là xuất
phát từ một hệ đã biết thuật giải, chúng ta thay thế hình thức của các biến
có mặt trong hệ và biến đổi rút gọn ta thu được một hệ có hình thức hoàn
toàn xa lạ với cái hệ ban đầu. x + y + xy = 5
Chẳng hạn: Từ hệ  2 2 x + y = 5 
(lưu ý hệ này có ít nhất 1 cặp nghiệm (1; 2) ) Ta thay thế y x bằng 3 và y bằng 2 y thì ta có hệ: 2x 3  y 2 y  + y + = 5 2 3 3 3 3   y(y + 2x y + 1) = 10x 2x 2x  ⇔ . 2  2 6 2 6  y 4 y (1 + 4x y ) = 20x   6 + y = 5 4x 2 3 3 y(y + 2x y + 1) = 10x
Vậy ta có hệ phương trình sau:  . 2 6 2 6 y (1 + 4x y ) = 20x  2
x − 2xy + x + y = 0 (1)
Ví dụ 4.5.2. Giải hệ phương trình :  . 4 2 2 2 x − 4x y + 3x + y = 0 (2)  Lời giải.
Nhận thấy phương trình thứ nhất của hệ là phương trình bậc nhất đối với x
nên ta rút x theo y và thế vào phương trình thứ hai ta được phương trình một ẩn. 2 Từ (1), suy ra x + x y = ( do 1
x = không là nghiệm của hệ) thay vào (2) ta 2x − 1 2 2 2 2 +  +   = được: 4 2 x x 2 x x x 0 x − 4x + 3x +   = 0 ⇔ 2x − 1  2x −1  f(x) = 0    Với 2 2 2 2 2
f(x) = x (2x − 1) − 4(x + x)(2x − 1) + 3(2x − 1) + (x + 1) 4 3 2 = 4x − 12x + 10x − 6x + 4 Nên 4 3 2
f(x) = 0 ⇔ 2x − 6x + 5x − 3x + 2 = 0 2
⇔ (x − 1)(x − 2)(2x + 1) = 0 ⇔ x = 1,x = 2
Vậy hệ đã cho có 3 cặp nghiệm (x; y) = (0;0), (1;2), (2;2) .
Bình luận: Cũng như ở ví dụ 1, cách giải trên chỉ giải quyết được bài toán
chứ không phải là con đường để sáng tác bài toán đó. Điều này thôi thúc 259
Cẩm nang ôn luyện thi Đại học Toán học – Nguyễn Tất Thu.

chúng ta đi tìm một lời giải khác cho bài toán trên. Sự xuất hiện 2 x − 2xy và 4 2
x − 4x y gợi cho ta nghĩ đến các hằng đẳng thức: 2 2 (
 x − y) + x + y − y = 0
Ta viết lại hệ như sau:  2 2 2 2 (  x − y) + 3x − 3y = 0 
Việc làm này cũng không mấy khả quan, vì khi nhìn vào hệ chúng ta cũng
chưa phát hiện được mối liên hệ nào. Bắt chước cách làm ở ví dụ 1 ta biến đổi như sau:
Nếu x = 0 ⇒ y = 0 là nghiệm của hệ  y  y x − 2y + 1 + = 0  x + = 2y + 1  x  Nếu x ≠ 0 , ta có hệ  x ⇔  2 ⇔   2 y y  2 x − 4y + + 3 = 0 (x + ) = 6y − 3  2  x  x Suy ra 2
(2y + 1) = 6y − 3 . Đến đây thì bài toán trở nên đơn giản.
Với cách giải trên, ta có thể chế được rất nhiều hệ phương trình khác nhau. Ở
đây chúng ta chú ý rằng việc giải hệ cuối cùng quy về giải các phương trình
bậc hai nên chuyện các hệ số nhận những giá trị nào không quan trọng.  2y x + = 4x + 4  x Chẳng hạn từ:  2
, biến đổi ngược ta có được một hệ:  2y  2  x +  = x − 3  x   y x − = 4y − 1  x Hoặc là  3
biến đổi ngược ta có được một hệ.  y  x  −  = 2y  x 
Ở hai bài trên chúng ta giải theo cách rút một ẩn theo ẩn kia. Dấu hiệu nhận
thấy là việc xuất hiện của một phương trình là phương trình bậc nhất đối
với một ẩn. Bây giờ chúng ta chuyển qua xét một số hệ mà chúng ta thực
hiện rút thế mà phương trình đối với một ẩn trong một phương trình nào
đó không phải là phương trình bậc nhất. 3 3 x − 8x = y + 2y (1)
Ví dụ 4.5.3. Giải hệ phương trình:  2 2 x − 3 = 3(y + 1) (2)  Lời giải.
* Cách 1: Từ (2) ta suy ra: 2 2
x = 3(y + 2) (3), thay vào (1) ta được: 260
Cty TNHH MTV DVVH Khang Việt 2 x = 0 3 2 x 2 x 8x y(y 2) y x(3x xy 24) 0  − = + = ⇔ − − = ⇔ 2  3x − 24 3 y =  x
• x = 0 thay vào (3) ta thấy phương trình vô nghiệm. 2 2 2  −  • 3x − 24 y = thay vào (3) ta được: 2 3x 24 x = 3  + 6 x  x    2  = x = ±3 ⇒ y = ±1 x 9 4 2 ⇔ 13x − 213x + 864 = 0   ⇔ ⇔  2 96 96 78 x  = x = ± ⇒ y =  m  13  13 13  
Vậy hệ có 4 cặp nghiệm là: 96 78 (x; y) = (±3; 1 ± ), ± ; m . 14 13   
Bình luận: Việc chúng ta suy nghĩ đến rút thế là nhận thấy ở phương trình thứ nhất chỉ chứa 3
y và y ; ở phương trình thứ hai của hệ lại chứa 2 y nên nếu ta thay 2
y vào phương trình thứ nhất thì phương trình thứ nhất của hệ
trở thành phương trình bậc nhất đổi với ẩn y và ta thực hiện rút y như
trên. Tuy nhiên, có lẽ đây cũng không phải là con đường chế tác bài toán
trên. Từ nhận xét trên, ta thấy ở phương trình thứ nhất hai biến x,y lệch bậc nhau 2 bậc ( 3 x và x ; 3
y và y), đồng thời phương trình thứ hai cũng
lệch bậc nhau 2 bậc ( 2 2
x ,y và hằng số). Điều này gợi ý ta tạo ra sự đồng bậc như sau: 3 3 x − y = 8x + 2y * Cách 2: Hệ ⇔  , suy ra 3 3 2 2
6(x − y ) = (8x + 2y)(x − 3y ) . 2 2 6 = x − 3y 
Đây là phương trình đẳng cấp bậc 3. Việc còn lại để giải quyết hệ không còn khó khăn nữa.
Với cách làm như trên ta có thể chế tác ra nhiều bài toán về hệ phương trình
Chẳng hạn, từ phương trình : (x − 2y)(x + 3y)(x − 1) = 0 nhân bung ra rồi
tách thành hai phương trình ta sẽ được một hệ. 3 2 x + 3xy = −49 (1)
Ví dụ 4.5.4. Giải hệ phương trình  . 2 2
x − 8xy + y = 8y − 17x (2)  Lời giải
* Cách 1: Ta thấy x = 0 không phải là nghiệm của hệ nên từ (1) 3 2 x + 49 ⇒ y = −
(*) thế vào phương trình (2) ta được: 3x 261
Cẩm nang ôn luyện thi Đại học Toán học – Nguyễn Tất Thu.
3 2 x + 49 2 3 2 x − 8xy −
= 8y − 17 ⇔ 24y(x + x) = 2x + 51x − 49 3x x = 1 − 2 24xy(x 1) (x 1)(2x 49x 49)  ⇔ + = + + − ⇔ 2  2x + 49x − 49 y =  24x
• x = −1 thế vào (*) ⇒ y = ±4 . 2 • 2x + 49x − 49 y = thế vào (*), ta có: 24x 2 3 2 +  + −  x 49 2x 49x 49 3 2 2 − =   ⇔ 19
− 2x(x + 49) = (2x + 49x − 49) 3x  24x   
Biến đổi rút gọn ta được: 4 3 2 4x + 4x + 45x + 94x + 49 = 0 2 2
⇔ (x + 1) (4x − 4x + 49) = 0 ⇔ x = −1 .
Vậy hệ có hai cặp nghiệm: (x; y) = (−1;±4) .
* Cách 2: Lấy (1) + 3.(2) ta có được: 3 2 2 2
x + 3x + 3xy − 24xy + 3y = 24y − 51x − 49 3 2 2
⇔ x + 3x + 3x + 1 + 3y (x + 1) − 24y(x + 1) + 48(x + 1) = 0 ⇔ + ( 2 2
(x 1) (x + 1) + 3y − 24y + 48) = 0 ⇔ x = 1 −
Đến đây bài toán trở nên đơn giản. * Cách 3: Đặt a + b a − b a = x + y, b = x − y ⇒ x = ,y = 2 2 3 3 a + b + 98 = 0 (3)
Thay vào hệ ta có được:  2 2
3a − 5b − 9a − 25b = 0 (4)  Lấy (3) − 3.(4) ta có: 3 2 3 2
a − 9a + 27a − 27 + b + 15b + 75b + 125 = 0 3 3
⇔ (a − 3) + (b + 5) = 0 ⇔ a − 3 = −b − 5 . Đến đây bài toán trở nên đơn giản.
* Cách 4: Vì x = 0 không là nghiệm của hệ nên ta đặt y = tx . 3 2 x (1+ 3t ) = −49
Khi đó hệ trở thành:  2 2
x (1 − 8t + t ) = x(8t − 17)   3 −49 −49 49 x − = 2 = 2 =  1 + 3t 49 + 3(t − 16) 49 + 3a ⇔  (Với: 2
a = t − 16; b = 8t − 17 ). 8t − 17 8t − 17 b x = 2 = 2 =
 t − 8t + 1 (t −16) −(8t −17) a − b 262
Cty TNHH MTV DVVH Khang Việt 3 −49 b ⇒ = ⇔ 49( 3 3 b + (a − b) ) 3 + 3ab = 0 3 49 + 3a (a − b) ⇔  ( 2 2 − − + − ) 3 a 49 b b(a b) (a b) + 3b  = 0  2 a = 0 ⇔ t = 16 ⇔  . 49  ( 2 2 b − b(a − b) + (a − b) ) 3 + 3b = 0 (*) • 2
t = 16 vào hệ ⇒ x = −1 ⇒ y = ±4 .
• Khai triển và rút gọn, ta có: 4 3 2
(*) ⇔ 49t + 360t + 547t − 360t + 304 = 0 2 2
⇔ (t + 4) (49t − 32t + 19) = 0 ⇔ t = 4 − . Bình luận:
• Với cách giải thứ nhất, chỉ đòi hỏi chúng ta kĩ năng tính toán và cách giải
này cũng chỉ giải quyết được vấn đề là giải được bài toán đó mà thôi.
• Cách giải thứ 2 là cách giải ngắn gọn nhất, tuy nhiên để nghĩ ra được cách
giải đó chúng ta cần có một sự nhạy cảm nhất định. Nguồn gốc của cách
giải này theo tôi nghĩ là xuất phát từ việc chúng ta đoán được hệ có nghiệm
x = −1 nên chúng ta tạo ra thừa số x + 1 .
Ở phương trình thứ 2 thì −8xy bắt cặp với −8y sẽ tạo ra thừa số x + 1 . Vấn đề còn lại là 2 3xy và 2
y . Hai đại lượng này bắt cặp với nhau để tạo ra thừa
số x + 1 thì bắt buộc ta nhân vào đại lượng 2
y với một số là 3. Đó là lí do
mà ta đã nhân phương trình (2) với 3 rồi cộng với phương trình (1).
Với cách giải này, có thể giúp chúng ta chế tác ra nhiều bài hệ. Chẳng hạn,
hai bài sau là kết quả của việc làm đó. 3 2 x + 2xy = 5
Bài 1. Giải hệ phương trình :  2 2 2x + xy + y = 4x + y  3 2
x + y = (x − y)(xy −1)
Bài 2. Giải hệ phương trình :  3 2
x − x + y + 1 = xy(x − y + 1) 
• Con đường để đi đến cách giải thứ 3 có lẽ là như sau.
Do ở phương trình thứ nhất có sự xuất hiện 3 2
x , 3xy và ở phương trình
thứ hai có sự xuất hiện 2 2
x ,xy,y nên gợi ý cho chúng ta phân tích qua hai
đại lượng x − y và x + y Ta có: 3 2 3 3
x + 3xy = a(x + y) + b(x − y) . Đồng nhất hai vế ta có 1 a = b = 2 263
Cẩm nang ôn luyện thi Đại học Toán học – Nguyễn Tất Thu.
2 2 2 2
x − 8xy + y = a(x + y) + b(x − y) .  5 b a + b = 1 = 
Đồng nhất hai vế ta có:  2  ⇔ a b 4  − = − 3  a = −  2  25 a a + b = 17 = − − 
8y − 17x = a(x − y) + b(x + y) . Đồng nhất, ta có  2  ⇔ a b 8  − + = 9  b = −  2 3 3 (  x + y) +(x − y) = 98 −
Nên ta viết lại hệ như sau:  2 2
−3(x + y) + 5(x − y) = 2 − 5(x − y) − 9(x + y) 
Và đến đây, để đơn giản về mặt hình thức ta đặt a = x + y,b = x − y . 3 3 a + b + 98 = 0 Ta có hệ:  (*) 2 2
3a − 5b − 9a − 25b = 0 
• Cách giải thứ 4 được dựa vào cách giải của hệ đẳng cấp, tuy nhiên cách giải
này với cách giải thứ nhất chỉ giúp chúng ta giải quyết được bài toán và đòi
hỏi phải tính toán nhiều. 2x − y + m = 0 (1)
Ví dụ 4.5.5. Tìm m để hệ phương trình sau có nghiệm:  . y + xy = 2 (2)  Lời giải.
Ta thấy (2) là phương trình không chứa tham số nên ta sẽ giải quyết (2) trước y ≤ 2 Ta có:  2 (2) ⇔ xy = 2 − y ⇔  y − 4y + 4 . x =  y  2
Thay vào (1) ta được: y − 4y + 4 4y − 4 − y + m = 0 ⇔ m = = f(y) (3). y y
Hệ có nghiệm ⇔ (3) có nghiệm y ≤ 2 . Xét hàm số f (y) với y ≤ 2 Ta có: 4 f'(y) =
> 0 ⇒ f(y) đồng biến trên mỗi khoảng (−∞;0) ∪ (0;2] 2 y
lim f(y) = 4; lim f(y) = −∞; lim f(y) = +∞ . y→−∞ y→0+ y→0− Ta có bảng biến thiên: 264
Cty TNHH MTV DVVH Khang Việt y −∞ 0 2 f’(y) + + +∞ 2 f(y) 4 −∞
Suy ra hệ có nghiệm ⇔ m ∈(−∞;2]∪ (4;+∞) . 2 3(x + 1) + y − m = 0
Ví dụ 4.5.6. Tìm m để hệ phương trình:  x + xy = 1 
có ba cặp nghiệm phân biệt . Lời giải. x ≤ 1 Ta có: x xy 1 xy 1 x  + = ⇔ = − ⇔ 2  x − 2x + 1 y =  x
(do x = 0 không là nghiệm phương trình). 2
Thay vào phương trình thứ nhất ta được: 2 x − 2x + 1 3x + 6x + = m − 3 (a) . x
Hệ có ba cặp nghiệm ⇔ (a) có ba nghiệm phân biệt thỏa mãn x ≤ 1. 2 Xét hàm số 2 x − 2x + 1 2 1 f(x) = 3x + 6x +
= 3x + 7x − 2 + với x ≤ 1 . x x 3 2 6x + 7x − 1 ⇒ f '(x) = 1 1 2
⇒ f '(x) = 0 ⇔ x = −1;x = − ;x = . x 2 3 Bảng biến thiên: x −∞ −1 1 − 0 1 1 2 3 f’(x) − 0 + 0 − − 0 + +∞ 27 − −∞ 9 4 f(x) −7 −∞ 11 3
Dựa vào bảng biến thiên ta thấy (a) có ba nghiệm phân biệt 11 20 ≤ m − 3 ≤ 9 ≤ m ≤ 12   3 3 ⇔  ⇔ . 27  15 7 m 3 4 m −   − ≤ − ≤ − − ≤ ≤  4  4 265
Cẩm nang ôn luyện thi Đại học Toán học – Nguyễn Tất Thu.
Vậy 20 ≤ m ≤ 12 hoặc 15 4 m − − ≤ ≤
là những giá trị cần tìm. 3 4
Ví dụ 4.5.7. Tìm tất cả giá trị của tham số a để hệ sau có nghiệm (x; y) thoả mãn điều kiện x ≥ 4 .  x + y = 3 (1)   .  x + 5 + y + 3 ≤ a (2)  Lời giải. Điều kiện: x,y ≥ 0 x ≥ 4
Đặt t = x ⇒ y = 3 − t , do  ⇒ 2 ≤ t ≤ 3 . y ≥ 0  Khi đó (2) trở thành: 2 2
a ≥ t + 5 + t − 6t + 12 = f(t) (3).
Xét hàm số f(t) với t ∈[2;3] , có t t − 3 f'(t) = + 2 2 t + 5 t − 6t + 12 2 2
⇒ f '(t) = 0 ⇔ t (t − 3) + 3 = (3 − t) t + 5 (*) 2 2 2 2 2 2 2
⇒ t (t − 3) + 3t = (3 − t) t + 5(3 − t) ⇔ 2t − 30t + 45 = 0
Phương trình vô nghiệm vì t ∈[2;3] BBT: t 2 3 f'(t) + 14 + 3 f(t) 5
Hệ có nghiệm ⇔ (3) có nghiệm t ∈[2;3] ⇔ a ≥ minf(t) = f(2) = 5 . [1;2]
Vậy a ≥ 5 là những giá trị cần tìm.
2. Biến đổi về phương trình tích
Xuất phát từ một phương trình hoặc cộng trừ hai phương trình của hệ, dẫn
tới một phương trình tích. Từ phương trình tích này ta có thể biểu diễn
được ẩn này qua ẩn kia.  2 2 2xy x + y + = 1 (1)
Ví dụ 4.5.8. Giải hệ phương trình:  x + y  .  2 x + y = x − y (2)  Lời giải
Điều kiện : x + y > 0 266
Cty TNHH MTV DVVH Khang Việt
Phương trình thứ nhất của hệ chứa ba biểu thức 2 2 x + y ;xy;x + y , mà ba
biểu thức này quan hệ với nhau bởi đẳng thức: 2 2 2 (x + y) = x + y + 2xy nên
sẽ biến đổi (1) như sau: Ta có: 2 2 2 2 2 (x + y) − (x + y ) (1) ⇔ x + y + − 1 = 0 x + y 2 2 2 2 (x + y )(x + y) − (x + y ) ⇔ + x + y − 1 = 0 x + y 2 2 2 2 x + y x + y ⇔ (x + y − 1)(
+ 1) = 0 ⇔ x + y − 1 = 0 ⇔ y = 1 − x ( Do > 0 ) x + y x + y  = ⇒ = Thay vào (2), ta được: 2 2 x 1 y 0
x − (1 − x) = 1 ⇔ x + x − 2 = 0 ⇔  x = −2 ⇒ y = 3 
Vậy hệ có hai cặp nghiệm:(x; y) = (1;0), ( 2 − ; 3) . 2 2 xy + x + y = x − 2y
Ví dụ 4.5.9. Giải hệ phương trình :  .
x 2y − y x − 1 = 2x − 2y  Lời giải. x ≥ 1 Điều kiện:  y ≥ 0 
Phương trình thứ nhất của hệ 2 2
⇔ x − (y + 1)x − 2y − y = 0 (*)
Xem (*) là phương trình bậc hai ẩn x, còn y là tham số, phương trình này có biệt thức 2 2 2
∆ = (y + 1) + 4(2y + y) = (3y + 1)
Do đó (*) có hai nghiệm x = 2y + 1,x = −y , ta loại nghiệm x = −y
Thay x = 2y + 1 vào phương trình thứ hai của hệ ta tìm được y = 2 ⇒ x = 5
Vậy hệ đã cho có nghiệm (x; y) = (5;2) .
Bình luận: Khi gặp một phương trình của hệ có dạng 2 2
ax + by + cxy + dx + ey + f = 0 , ta có thể xem đây là một phương trình bậc
hai với ẩn x (hoặc y ) và y (hoặc x ) là tham số. Nếu biệt thức ∆ có dạng 2
(my + n) thì ta rút được x = αy + β .
Nếu gặp hệ phương trình gồm hai phương trình bậc hai, nhưng mỗi
phương trình của hệ không có tính chất nêu trên thì ta có thể nhân vào mỗi
phương trình một số nào đó rồi cộng chúng lại với nhau để được một
phương trình bậc hai có tính chất vừa nêu trên. 267
Cẩm nang ôn luyện thi Đại học Toán học – Nguyễn Tất Thu.
2 2x + 2xy + y = 5 ( 1)
Ví dụ 4.5.10. Giải hệ phương trình :  . 2 y + xy + 5x = 7  ( 2) Lời giải.
Nhân phương trình thứ hai của hệ với k ≠ 0 và cộng với phương trình thứ nhất ta được: 2 2
2x + (2y + ky + 5k)x + ky + y − 7k − 5 = 0 (*)
Xem (*) là phương trình bậc hai ẩn x , phương trình này có biệt thức ∆ = [ + + ]2 2 x
(2 k)y 5k − 8(ky + y − 7k − 5) 2 2 2 2
= (k − 2) y + 2(5k + 10k − 4)y + 25k + 56k + 40 . Ta chọn k sao cho 2
∆x = (ay + b) , tức là k thỏa mãn 2 2 2 2
∆'y = (5k + 10k − 4) −(k − 2) (25k + 56k + 40) = 0 (**)
Ta thấy phương trình (**) có một nghiệm k = 1 , ta chọn giá trị này. Khi đó 2 2
∆x = y + 22y + 121 = (y + 11)
Suy ra phương trình (*) có hai nghiệm: −y + 3 x = ;x = −y − 4 . 2
Thay vào hệ ta tìm được hai cặp nghiệm (1;1),(−1;−3) . 3 2 x + 2xy = 5
Ví dụ 4.5.11. Giải hệ phương trình  . 2 2 2x + xy + y = 4x + y  Lời giải.
Nhận thấy phương trình có nghiệm (1;± 2) , nên ta suy nghĩ đến việc tạo ra thừa số x − 1.
Chú ý đến số hạng chứa 2
y ở hai phương trình, ta nghĩ đến lấy phương
trình thứ nhất trừ đi 2 lần phương trình thứ hai ta có được: 3 2 2
x − 4x + 8x − 5 + 2y (x − 1) + y(x − 1) = 0 2 2
⇔ (x − 1)(x − 3x + 5) + 2y (x − 1) + y(x − 1) = 0 2 2
⇔ (x − 1)(x − 3x + 2y + y + 5) = 0 (*) 2 2 Do 2 2  3   1  21
x − 3x + 2y + y + 5 = x −  + 2 y +  + > 0, x ∀ ,y ∈ ¡  2   4  8
Nên (*) ⇔ x = 1 . Từ đó ta tìm được (x; y) = (1;± 2) là nghiệm của hệ.
3. Đặt ẩn phụ đưa về hệ quen thuộc
Việc đặt ẩn phụ làm cho cấu trúc của hệ nhìn đơn giản hơn, từ đó chúng ta
có lời giải rõ ràng hơn. Để đặt ẩn phụ chúng ta cần tạo ra những nhóm 268
Cty TNHH MTV DVVH Khang Việt
hạng tử đồng dạng với nhau. Để tạo ra những nhóm hạng tử này ta thường
thực hiện chia hoặc ghép các hạng tử với nhau. 3 3 3 1  + x y = 19x
Ví dụ4.5.12. Giải hệ phương trình :  . 2 2 y + xy = 6x −  Lời giải.  1 3 + y = 19  3
Vì x = 0 không là nghiệm của hệ nên hệ x ⇔  1 2 1 y 2 + y = 6 −  x x 3 3 a + y = 19 Đặt 1 a = , ta có hệ: ⇔ x  2 2 a y + y a = −6  Đặt S = a + y,P = ay . 2 S(S − 3P) = 19 S = 1 a = 3 a = −2 Khi đó:  ⇔  ⇒  ∪ . SP = −6 P 6 y 2  = − = − y = 3    
Vậy nghiệm của hệ là: 1 1 (x; y) = ( ; 2 − ), (− ;3) . 3 2 Bình luận.
1) Ngoài cách giải trên, ta có thể giải theo cách sau
Ta thấy x = 0 không là nghiệm của hệ, ta biến đổi hệ như sau 2 2 3
6(1+ xy)(1− xy + x y ) = 6.19x  2 1  9xy(1 + xy) = 19 − .6x 
Cộng hai phương trình của hệ lại ta được: 2 2
(1 + xy)(6x y + 13xy + 25) = 0
Đến đây, bài toán trở nên đơn giản. 2 2 y + xy = 6x
2) Một ví dụ tương tự như bài toán trên  . 2 2 2 1  + x y = 5x 
Ví dụ 4.5.13. Giải hệ phương trình  2 2
x + 3y + 4xy − 18x − 22y + 31 = 0  . 2 2
2x + 4y + 2xy + 6x − 46y + 175 = 0  Lời giải.
Đặt x = u − 5; y = v + 7 ta có hệ phương trình  2 2 u + 3v + 4uv = 1 (3)  (*) 2 2 2u + 4v + 2uv = 1 (4)  269
Cẩm nang ôn luyện thi Đại học Toán học – Nguyễn Tất Thu.

Hệ này có thể giải theo cách thông thường, nhưng lưu ý là trừ 2 phương
trình vế theo vế ta có ngay 2 2 u + v − 2uv = 0 ⇔ u = v  1 2 u = v =   Ta có hệ 8u = 1 2 2 (*) ⇔  ⇔  u = v  −1  u = v =   2 2
Vậy hệ đã cho có nghiệm:  1 1   −1 1 (x; y)  5; 7 , 5; − = − + − + 7  .  2 2 2 2   2 2 2 2 
Chú ý: Để thực hiện được phép đặt u,v để đưa về hệ (*) như trên, ta đã thực hiện bước thử như sau
Đặt x = u + a; y = v + b ta có hệ phương trình  2 2 2 2 u
 + 4uv + 3v + u(2a + 4b−18) + v(6b + 4a −22)+ 4ab+a + 3b −18a −22b+ 31= 0  2 2 2 2 2
 u + 4v + 2uv + u(4a + 2b+6)+ v(2a +8b−46)+ 2a + 4b + 2ab+6a −16b+175 = 0 
Để hệ số của u, v là 0 ta giải hệ phương trình 2a + 4b − 18 = 0  6b + 4a − 22 = 0 a = −5  ⇔ . 4a 2b 6 0  + + = b = 7   2a + 8b − 46 = 0 
Cách giải trên ta có thể áp dụng có một số hệ bậc hai  2 2
2x + 3y − xy − 9x + 8y + 9 = 0
Ví dụ 4.5.14. Giải hệ phương trình:  . 2 2
x − y + 3xy − x − 8y − 5 = 0  Lời giải.
Đặt x = a + 2, y = b − 1 ta có hệ:  2 2
2(a + 2) + 3(b − 1) − (a + 2)(b − 1) − 9(a + 2) + 8(b − 1) + 9 = 0  2 2 (
 a + 2) − (b − 1) + 3(a + 2)(b − 1) − (a + 2) − 8(b − 1) − 5 = 0   2 2  − + =  2 2 2a ab 3b 4 a + 3ab − b = 2 ⇔  ⇔ 2 2  2 a + 3ab − b = 2  7ab − 5b = 0   5  a 5 2 = b b = 0   a b = 0 = ±   7 ⇔   ∨
, giải các hệ này ta được và 9 . 2    a = 2 81   2 b = 2 a = ± 2   7 2 49 b = ±  9
Từ đó ta suy ra được nghiệm của hệ đã cho là:    ( ) ( ) 5 2 7 2 x; y 2 2; 1 , 2 ; 1  ∈ ± − ± − ±  . 9 9       270
Cty TNHH MTV DVVH Khang Việt
Ví dụ 4.5.15. Giải hệ phương trình  3 8x − 2 12x y − 2
36x + 12xy + 28x − 3y − 3 = 0  .  3 y − 2 6xy + 2 9y − 24xy + 24x + 24y + 25 =  0 Lời giải. Đặt a + 1 x =
và y = b − 2 , thay vào hệ và biến đổi ta có: 2  3 2  − = −  3 2 a 3a b 4 a − 3a b = 4 −  ⇔ 3 2  3 b − 3ab = −5 (   a − b) = 1  b = a −1 b = a −1 a = 2 ⇔  . 3 2 ⇔  3 2 ⇔  a − 3a (a − 1) = −4  2a − 3a − 4 = 0 b = 1    3
Vậy nghiệm của hệ đã cho là: x =  2 . y = 1 −  2 4 2 3 (
 x +1)y +1 = 2xy (y −1)
Ví dụ 4.5.16. Giải hệ phương trình  . 2 4 4
xy (3xy − 2) = xy (x + 2y) + 1  Lời giải. 2 4 2 4 5
x y + 2xy + 1+ y − 2xy = 0 Hệ ⇔  2 6 2 2 4 5
3x y − 2xy − x y − 2xy − 1 = 0  2     2 x 1 1 x + 2    x +  − 2xy = −1 2 + 4 − 2xy = −1  2  y y y  ⇔    ⇔  . 2 2 2x 2 1  2 3x y −    2 − x − 2xy − 4 = 0 1  y y 2 2  3x y − 2xy −  x +  2  = 0 y    
(do y = 0 không là nghiệm của hệ) Đặt 1 a = x + ,b = xy , ta có hệ: 2 y 2 2 a − 2b = −1 a = 2b −1 b = 1  ⇔  ⇔ 2 2 2 a = 1 a 3b 2b 0  3b 4b 1 0 ± − + = − + =    5 − 1  1 + 5  1  1  = + = = x = x a 1 x 1 x = − •  2   2  2  ⇔  y ⇔ y  ⇔  v b 1  =    2  1 + 5  1 − 5 xy = 1  y − y − 1 = 0 y = y =   2    2 271
Cẩm nang ôn luyện thi Đại học Toán học – Nguyễn Tất Thu.
 1  1 a = −1 x + = 1 − x = •  2   y  ⇔ ⇔ y hệ vô nghiệm. b 1  =    2 xy = 1  y + y + 1 = 0   − ± ± 
Vậy nghiệm của hệ đã cho là: 1 5 1 5 (x; y) =  ; . 2 2    5  2 2 6x y (  x − 1) + 3 = 2  x + 2
Ví dụ 4.5.17. Giải hệ phương trình  . 2 2  4x − 3x y − 9xy 3y − x =  x + 3y  Lời giải. 3y ≥ x
Từ phương trình thứ hai, ta có  x + 3y ≠ 0 
Hệ đã cho tương đương với: 2 2 5 (
 x − 2x + 4)(x + 2) = 6x y 6 5 x + 8 = 6x y  ⇔ 2 2 2   ⇔ 2 4x − 3x y − 9x y  4x ( 2 2  3y − x) = 9y − 6xy + x = − 3xy x + 3y   x + 3y  6 5 6 5 x + 8 = 6x y x + 8 = 6x y ⇔  ⇔ 2 2  3 3 (
 x − 3xy + 9y )(x + 3y) = 4x  x + 27y = 4x   8 6y 1 + 6 =  x x
Vì x = 0 không là nghiệm của hệ, nên ta có:  3 27y  4 1 + 3 =  2  x x 3 1  + a = 2b Đặt 2 3y
a = 2 > 0, b = , ta thu được hệ:  x x 3 1  + b = 2a  3 1  + a = 2b a = b  a = b  ⇔  ⇔  ⇔ 2 2 3  2 (
 a − b)(a + ab + b + 2) = 0 a − 2a + 1 = 0 (    a − 1)(a + a − 1) = 0  a  = b  ⇔  1 − + 5 . a  = 1,a =  2
 2 = 1 x = 2 x = − 2  2 • a = b = 1 , ta có: x    v  ⇔ 2  2 3y  y = y = 1 = −   3  3  x 272
Cty TNHH MTV DVVH Khang Việt  2 5 − 1  2 = 1 − + 5 • x 2 a = b = ⇔ 2  3y 5 − 1 =  x 2 x 5 1  = + x = − 5 + 1    ( ) v  ⇔  5 1 5 1  + − 5 + 1( 5 − )1 . y = y = −  6  6
Đối chiếu điều kiện, ta có nghiệm của hệ đã cho là:     ( ) 2 ( 5 − 1) 5 + 1 x; y = ± 2;±  ,  − 5 + 1;−  . 3  6     
Ví dụ 4.5.18. Giải hệ phương trình sau  2x − 1 − y  (1+2 2x−1)= 8−  . 2 y + y 2x − 1 + 2x = 13  Lời giải. Điều kiện: 1
x ≥ . Đặt t = 2x − 1 với t ≥ 0 . Hệ phương trình trở thành 2 t − y 
(1+ 2t) = −8 t − y − 2ty = 8 −  (1)  ⇔ 2 2  y + yt + t = 12 
(t − y)2 + 3ty = 12 (2) t − y = 0
Từ (1) và (2), suy ra 2(t y)2 3(t y) 0  − + − = ⇔ 3  t − y = −  2
• Với t = y , ta có: t = y = 2 . Khi đó: 5
2x − 1 = 2 ⇔ x = ⇒ y = 2 . 2 • Với 3 y = t + , có 2 −3 + + − = ⇔ = 61 4t 6t 13 0 t (do t ≥ 0) . 2 4  3 3 − + 61  3 + 61 y = + y = Khi đó: −3 + 61  2 4  4 t = ⇔  ⇔ 4   −3 + 61  43 − 3 61 2x − 1 = x =  4    16    − +  Vậy hệ có nghiệm 5 43 3 61 3 61 (x; y) =  ;2, ; . 2  16 4      273
Cẩm nang ôn luyện thi Đại học Toán học – Nguyễn Tất Thu.
4 6x − 
( 3x −x) 2y −(y+12) 2x = 6−
Ví dụ 4.5.19. Giải hệ phương trình:  . 5x − (x −1)2 4 2 2 2 y − 11x = 5 −  Lời giải.
Nhận thấy, x = 0 không là nghiệm của hệ nên chia hai vế của mỗi phương trình cho 2 x ta được:   2 2 1   1  2 6   1   1    x + 2
2  −  x −  y − y − 12 = 0
6 x −  −  x −  y − y = 0   x   x    x   x   2 ⇔    2 2 2 1   1  2 5   1   1  x +  2 
2  −  x −  y − 11 = 0 5
  x −  −  x −  y − 1 = 0   x   x    x   x  2 2 6a − ay − y = 0 Đặt 1 a = x − , ta có hệ: . x  2 2 2 5a − a y − 1 = 0  2 y y  + 2 = 6
Chia hai vế của hệ cho 2 a ≠ 0 ta có:  a a  .  2 1 y +  2 = 5  a 2 2
y u + u y = 6 uy(u + y) = 6  u + y = 3 Đặt 1 u = , ta có hệ:  ⇔  ⇔ a 2 2 2  u + y = 5 (  u + y) − 2uy = 5 uy = 2    u = 1 u = 2
Từ đó ta tìm được:  hoặc . y = 2   y = 1  • 1 2 1 ± 5
u = 1 ⇒ a = 1 ⇔ x − = 1 ⇔ x − x − 1 = 0 ⇔ x = x 2 • 1 1 1 2 1 ± 17
u = 2 ⇒ a = ⇔ x − = ⇔ 2x − x − 2 = 0 ⇔ x = . 2 x 2 4  ±   ± 
Vậy nghiệm của hệ đã cho là: ( ) 1 5 1 17 x; y =  ;2,  ;1 . 2 4     
4. Phương pháp hàm số
Trong phương pháp này, chúng ta dựa vào tính đơn điệu của hàm số để
thiết lập mối quan hệ giữa các ẩn.
Kịch bản mà chúng ta thường sử dụng đó là từ một phương trình của hệ
hoặc cả hai phương trình ta biến đổi về dạng:
f(u) = f(v) với u = u(x,y),v = v(x,y)
Trong đó f(t) là một hàm liên tục và đồng biến hoặc nghịch biến trên khoảng mà ta đang xét. 274
Cty TNHH MTV DVVH Khang Việt
Điểm mấu chốt trong cách giải này là tìm ra hàm đặc trưng f(t) .
Ví dụ 4.5.20. Giải hệ phương trình:  3 3 2
x + x − 2 = y + 3y + 4y (1)  . 5 3 x + y + 1 = 0 (2)  Lời giải: Từ (1) ta có 3 3
x + x − 2 = (y + 1) + (y + 1) − 2 (*)
Xét hàm số đặc trưng: 3 f(t) = t + t − 2 có 2 f'(t) = 3t + 1 > 0, t ∀ ∈ ¡
Suy ra f(t) đồng biến trên ¡ , Kết hợp với (*) ta được x = y + 1 Thế vào (2) suy ra: 5 3 5 3 2 4 2
x + (x − 1) + 1 = 0 ⇔ x + x − 3x + 3x = 0 ⇔ x(x + x − 3x + 3) = 0 x = 0 ⇔  . 4 2 x + x − 3x + 3 = 0 (vn  0 )
Vậy hệ có nghiệm duy nhất (x; y) = (0,1).
Ví dụ 4.5.21. Giải hệ phương trình :  2 2 (
 x + 1 + x )(y + 1 + y ) = 1 (1)  .
x 6x − 2xy + 1 = 4xy + 6x + 1 (2)  Lời giải.
Điều kiện: 6x − 2xy + 1 ≥ 0 (*) Ta có: 2 2
(1) ⇔ x + x + 1 = −y + y + 1 ⇔ f(x) = f(−y) với 2 f(t) = t + t + 1 2 t + 1 + t t − t Lại có: f (′t) = >
≥ 0 do đó f(t) đồng biến trên ¡ . 2 2 t + 1 t + 1
Vậy f(x) = f(−y) ⇔ x = −y . 2 2 Thế vào (2) ta có: 2 2  2 x  25x x 6x + 2x + 1 = 4 − x + 6x + 1 ⇔ 2x + 6x +1 − =  2    4  2 2x + 6x + 1 = 3x ⇔   2 2x + 6x + 1 = 2x −   2 2 • Nếu 2 2x + 6x + 1 = 9x 2x + 6x + 1 = 3x ⇔  ⇔ x = 1 ⇒ y = −1 x ≥ 0   2 2 • Nếu 2 2x + 6x + 1 = 4x 3 − 11 −3 + 11 2x + 6x + 1 = −2x ⇔  ⇔ x = ⇒ y = x ≤ 0 2 2  275
Cẩm nang ôn luyện thi Đại học Toán học – Nguyễn Tất Thu.
 − − + 
Thử lại (*) ta thấy hệ có nghiệm 3 11 3 11 (x; y) = (1;−1); ;   . 2 2    3 3 2  x − y + 3y − 3x − 2 = 0
Ví dụ 4.5.22: Giải hệ phương trình :  . 2 2 2
x + 1 − x − 3 2y − y + 2 = 0  Lời giải.  1 − ≤ x ≤ 1 Điều kiện:  0 ≤ y ≤ 2  Ta có  3 x − 3 y + 2 3y − 3x − 2 = 0  3 x − 3x − 2 = (y − 3 1) − 3(y − 1) − 2 (1)    ⇔   2 x + 1 − 2 x − 3 2y − 2 y + 2 = 0  2 x + 1 − 2 x − 3 1 − (y − 2   1) + 2 = 0 (2) Ta có: y − 1,x∈[−1 ] ;1 Xét hàm số 3
f(t) = t − 3t − 2,t ∈[−1 ] ;1 có = ( 2
f'(t) 3 t − 1) ≤ 0 ⇒ (1) ⇔ x = y −1 Thay vào (2) ta được: 2 2
x − 2 1 − x + 2 = 0 ⇔ x = 0 ⇒ y = 1 x = 0
Vậy nghiệm của hệ:  . y = 1 
Ví dụ 4.5.23. Giải hệ phương trình với x,y 0; π  ∈ : 4     x−y sinx e =  siny  .  2 2
3 8x + 3 +1 = 6 2y − 2y + 1 + 8y  Lời giải x y Ta có : x−y sin x e e e = ⇔ = ⇔ f(x) = f(y) , sin y sin x sin y t Trong đó e f(t) = , t (0; π ∈
) . Hàm f(t) liên tục trên (0; π) và có sin t 4 4 t e cos t(tan t − 1)  π  f′(t) = < 0 ∀t ∈  π  2
0;  ⇒ f(t) là hàm nghịch biến trên 0; sin t  4  4   
⇒ f(x) = f(y) ⇔ x = y thay vào phương trình thứ hai ta được: 2 2
3 8x + 3 + 1 = 6 2x − 2x + 1 + 8x 2 2
⇔ 3( 8x + 3 − 2 2x − 2x +1) + 8x −1 = 0 3(8x − 1) 1 8x 1 0 x (0; π ⇔ + − = ⇔ = ∈ ) . 2 2 8 4 8x + 3 + 2 2x − 2x + 1 276
Cty TNHH MTV DVVH Khang Việt
Vậy hệ có cặp nghiệm duy nhất: 1 x = y = . 8
Ví dụ 4.5.24. Giải hệ phương trình 2 (
 4x + 1)x + (y − 3) 5 − 2y = 0  . 2 2 4x + y + 2 3 − 4x = 7  Lời giải. Điều kiện: 3 5 x ≤ ,y ≤ 4 2
Từ phương trình thứ nhất dễ dàng suy ra x > 0. 2
Đặt 5 − 2y = 2t ≥ 0, ta được 5 − 4t y = . 2
Thay vào phương trình đầu ta có: 2 2 x(4x + 1) = t(4t + 1) 2 Vì hàm 2 f(u) 5−4x
= u(4u + 1) đồng biến trên +
¡ nên ta có x = t , suy ra y= . 2
Thay vào phương trình thứ hai ta được: 2 2 2 (5 − 4x ) 4x + + 2 3 − 4x = 7. 4 2 2 Trong khoảng  3 0,  , −  hàm số 2 (5 4x ) g(x) = 4x + + 2 3 − 4x có: 4   4 2 4 2 g (′x) = 4x(4x − 3) − < 4x(4x − 3) < 0. 3 − 4x Mặt khác lại có  1 g  = 7 
vì vậy phương trình g(x) = 7 chỉ có một nghiệm 2    duy nhất là 1 x = , suy ra y = 2. 2  1
Vậy hệ đã cho có nghiệm duy nhất x =  2 . y = 2 
Chú ý: Trong một số trường hợp, chúng ta cần hạn chế miền xác định của các
biến từ cấu trúc của hệ đã cho.  3 2 3 2
x − 3x − 9x + 22 = y + 3y − 9y
Ví dụ 4.5.25. Giải hệ phương trình:  . 2 2 1  x + y − x + y =  2 Lời giải. 277
Cẩm nang ôn luyện thi Đại học Toán học – Nguyễn Tất Thu.
 3 3
(x − 1) − 12(x − 1) = (y + 1) − 12(y + 1) 
Ta có hệ đã cho tương đương với: 2 2  1   1 x   y  − + + =  1  2    2   3 3 a − 12a = b − 12b 
Đặt a = x − 1,b = y + 1 ta được hệ: 2 2  1   1 a   b  + + − =  1  2    2   1  3 1  2 9 2 2 −1 ≤ a + ≤ 1 − ≤ a ≤ a ≤    Từ  1   1   2  2 2  4 a + +   b − =  1 ⇒  ⇔  ⇔ .  2   2  1 1 3     2 9 −1 ≤ b − ≤ 1 − ≤ b ≤ b ≤  2  2 2  4 Xét hàm số 3
f(t) = t − 12t , ta có f(t) là hàm liên tục trên ¡ và = ( 2
f'(t) 3 t − 4) < 0, với 2 9 t ≤ 4 Nên từ 3 3
a − 12a = b − 12b ta có a = b . a  = b Do đó, hệ đã cho  2 2 1 ⇔  ⇔ a = b  1   1 = ± . a  a  + + − =1 2  2 2     
Vậy nghiệm của hệ đã cho là: ( )  3 1  1 3 x; y ; , ;  = − −  . 2 2   2 2       3 2 3 2 x − 3x + 2 = y + 3y (1)
Ví dụ 4.5.26. Giải hệ phương trình  . 2 3 x − 2 = y + 8y (2)  Lời giải:
Điều kiện: x ≥ 2; y ≥ 0 Ta có: 3 2 3 3
(1) ⇔ x − 3x + 2 = y y + 3 ⇔ (x − 1) − 3(x − 1) = ( y + 3) − 3 y + 3 Xét hàm đặc trưng 3 f(t) = t − 3t có 2 f (′t) = 3t − 3 ≥ 0, t ∀ ≥ 1
( vì y + 3 ≥ 3; x − 1 ≥ 1 )
Suy ra hàm số đồng biến trên [1;+∞] , hay x − 1 = y + 3 ⇔ 2 y = x − 2x − 2 Thế vào (2) : 2 2 2 2
(2) ⇔ 9(x − 2) = y + 8y ⇔ 9(x − 2) = (x − 2x − 2) + 8(x − 2x − 2) 4 3 2
⇔ x − 4x + 8x − 17x + 6 = 0 3 2 x = 3
⇔ (x − 3)(x − x + 5x − 2) = 0 ⇔  3 2 x − x + 5x − 2 = 0  278
Cty TNHH MTV DVVH Khang Việt Xét 3 2 g(x) = x − x + 5x − 2 có 2
g'(x) = 3x − 2x + 5 > 0, x
∀ ∈ ¡ suy ra đây là một hàm đồng biến trên ¡
Lại có x ≥ 2 ⇒ g(x) ≥ g(2) = 13 > 0 suy ra phương trình g(x) = 0 vô nghiệm.
Vậy hệ đã cho có nghiệm (x; y) = (3;1) . 2 y(1+ x ) = x  ( 2 1 + y ) (1)
Ví dụ 4.5.27. Giải hệ phương trình:  . 2 2 x + 3y = 1 (2)  Lời giải.
Từ phương trình (2) ⇔ −1 ≤ x,y ≤ 1 (*) .
Từ phương trình (1) ta thấy hệ có nghiệm (x;y) thì xy > 0 (**) do đó x,y luôn cùng dấu với nhau. 2 2 2 1 + x 1 + y (1) t + 1 ⇔ =
⇔ f(x) = f(y) trong đó f(t) = với t ∈[−1;1]. x y t 2 Ta có t − 1 f (′t) = 2
≤ 0 ⇒ f(t) nghịch biến trên mỗi khoảng [ − 1;0) và (0;1] t
Vì x,y cùng dấu nên ta có các trường hợp sau:
* Nếu x,y ∈(0;1] ⇒ f(x) = f(y) ⇔ x = y thay vào (2) 1 ⇒ x = y = . 2
* Nếu x,y ∈[−1;0) ⇒ f(x) = f(y) ⇔ x = y thay vào (2) 1 ⇒ x = y = − . 2
Vậy hệ đã cho có hai cặp nghiệm: 1 1 (x; y) = (± ; ± ) . 2 2 Bình luận:
1) Ngoài cách giải trên, ta có thể biến đổi (1) như sau: 2 2
(1) ⇔ x + xy = y + x y ⇔ x − y + xy(y − x) = 0 ⇔ (x − y)(xy − 1) = 0 .
Từ đây kết hợp với (2) ta tìm được x,y .
2) Nếu trong hệ xuất hiện phương trình dạng f(x; y) = f(y;x) thì ta có hai cách
biến đổi phương trình này
Cách 1: Biến đổi về dạng (x − y)g(x; y) = 0 .
Cách 2: Biến đổi về dạng h(x) = h(y) , rồi ta sử dụng phương pháp hàm số.
Tuy nhiên trong trường hợp này ta cần lưu ý tính chất sau của hàm đơn điệu.
“Nếu hàm số y = f(t) (Có TXĐ Df ) đơn điệu trên tập xác định của nó thì
f(x) = f(y) ⇔ x = y . Còn nếu Df là hợp của các khoảng thì khi đó ta chỉ kết
luận được là hàm số y = f(t) đơn điệu trên từng khoảng xác định của nó và 279
Cẩm nang ôn luyện thi Đại học Toán học – Nguyễn Tất Thu.

khi đó từ f(x) = f(y) thì ta chưa suy ra được x = y ! mà ta chỉ suy ra được
khi x,y cùng thuộc một khoảng” 2 Chẳng hạn ta xét hàm −x + 4x − 3 f(x) = có 1 f'(x) = −1 − < 0 thế x − 2 2 (x − 2) nhưng f(1) = f(3) = 0 !
3) Trong cách 2 ở bài toán trên chúng ta cần phải có được hai nhận xét (*) và
(**) vì có (*) ta mới kết luận được f(t) nghịch biến, có (**) ta mới xét hai
trường hợp x,y < 0 và x,y > 0 nên từ f(x) = f(y) mới có: x = y . Trong một
số trường hợp, chúng ta không có được nhận xét để đẩy hai biến về cùng
một khoảng xác định thì ta sử dụng cách biến đổi thứ nhất. Chẳng hạn, ta  1 1 x − = y − xét bài sau:  x y  .  3 x + 1 = 2y 
 2x + 1 − 2y + 1 = x − y (1)
Ví dụ 4.5.28: Giải hệ phương trình :  . 2 2 x − 12xy + 9y + 4 = 0 (2)  Lời giải. ĐK: 1 x,y ≥ − . 2
Từ (2) ta thấy nếu hệ có nghiệm (x;y) thì x.y ≥ 0 (*)
(1) ⇔ 2x + 1 − x = 2y + 1 − y (3) .
Xét hàm số f(t) = 2t + 1 − t , ta có: 1 f'(t) =
− 1 ⇒ f '(t) = 0 ⇔ t = 0 2t + 1
⇒ hàm f(t) đồng biến trên 1
(− ;0) và nghịch biến trên (0;+∞) . 2
Do (*) nên ta có các trường hợp sau TH 1: 1
x,y ∈[− ;0) ⇒ f(x) = f(y) ⇔ x = y (do f(t) đồng biến). 2
TH 2: x,y ∈[0; +∞) ⇒ f(x) = f(y) ⇔ x = y (do f(t) nghịch biến).
Tóm lại cả hai trường hợp đều dẫn đến x = y , tức là (1) ⇔ x = y thay vào (2) ta được: 2 2x = 4 ⇔ x = 2 (do 1 x ≥ − ). 2
Vậy hệ có một cặp nghiệm : x = y = 2 .
5. Phương pháp đánh giá 280
Cty TNHH MTV DVVH Khang Việt
Để giải hệ phương trình ta có thể sử dụng phương pháp đánh giá. Thông
thường ta xuất phát từ một phương trình hoặc kết hợp cả hai phương trình
của hệ để ta thiết lập được một phương trình mà đó là trường hợp xảy ra
dấu “=” của một bất đẳng thức. Từ đó ta tìm được mối quan hệ đơn giản
hơn giữa hai ẩn. Cách làm này thường sử dụng khi các yếu tố xuất hiện
trong phương trình khó có mối quan hệ biến đổi đại số.  2 2  x + y + 2xy = 2 2 (1)
Ví dụ 4.5.29. Giải hệ phương trình :  .  x + y = 2 (2)  Lời giải. Điều kiện: x,y ≥ 0 . Ta có: 2 2 2 1 2
(x − y) ≥ 0 ⇔ x + y ≥ (x + y) 2 2 1 ⇔ x + y ≥ (x + y) 2 2 2 2 1 1 2 ⇒ x + y + 2xy ≥ (x + y + 2 xy) = ( x + y) = 2 2 2 2 (do x + y = 2 ) x = y Đẳng thức có  ⇔  ⇔ x = y = 1 .  x + y = 2 
Vậy hệ đã cho có một cặp nghiệm duy nhất x = y = 1 .
Chú ý: Ta có thể giải hệ đã cho bằng cách giải của hệ đối xứng loại 1.
Tuy nhiên, việc biến đổi tương đối phức tạp hơn.  2xy 2 x + = x + y  2  x − 2x + 5
Ví dụ 4.5.30. Giải hệ phương trình:  2xy . 2 y + = y + x  2 y − 2y + 5  Lời giải
* Ta thấy x = 0 ⇒ y = 0 ⇒ x = y = 0 là một nghiệm của hệ.
* Với xy ≠ 0 cộng vế theo vế hai phương trình của hệ ta được   2 2 1 1  1 1 x + y = 2xy + ≤ 2xy     +  = 2xy  2 2  − + − +  2 2 (x 1) 4 (y 1) 4    2 2 2
⇒ x − 2x + y ≤ 0 ⇔ (x − y) ≤ 0 ⇔ x = y = 1 .
Thử lại ta thấy thỏa mãn. Vậy hệ có nghiệm là: (x;y) = (0;0), (1;1) .
Ví dụ 4.5.31. Giải hệ phương trình 281
Cẩm nang ôn luyện thi Đại học Toán học – Nguyễn Tất Thu.
3 x + y = 24 (    .  x + y ) 1 1  +  = 2   x 3y x 3y  + +    Lời giải.
Áp dụng bất đẳng thức AM-GM ta có:  x 1  x x + y   ≤  +   x + 3y 2 x + y x + 3y   x + y   1 x 3  ⇒ ≤  +   y 1  1 2y  x + 3y 2 x + y 2   ≤   +  x + 3y 2 2 x + 3y    x + y  
Chứng minh tương tự ta cũng có: 1 y 3 ≤  +  y + 3x 2 x + y 2    
Cộng lại ta được ( x + y) 1 1  +  ≤ 2  x 3y x 3y  + +  
Đẳng thức xảy ra nên x = y . 3
Vậy hệ có nghiệm duy nhất 24 x = y = . 2
Ví dụ 4.5.32. Giải hệ phương trình:  2 2 2 x y − 2x + y = 0 (1)  . 2 3
7x − 14x + 3y + 10 = 0 (2)  Lời giải. 2x x ≥ 0 Từ (1) suy ra: 2 3 y = ≤ 1 ⇒  ⇒ y ≥ 1 − (*) 2 x + 1 1 − ≤ y ≤ 1  Từ (2) suy ra 2 3 7(x − 1) + 3(y + 1) = 0 Mà 2 3
7(x − 1) ≥ 0; 3(y + 1) ≥ 0 (do (*)) 2 3
⇒ 7(x − 1) + 3(y + 1) ≥ 0 (x − 2 1) = 0 x = 1
Đẳng thức xảy ra ⇔  ⇔  3 y = −  + =   1 y 1 0
Thử lại ta thấy hệ có nghiệm (x; y) = (1;−1) .
Ví dụ 4.5.33. Giải hệ phương trình : 282
Cty TNHH MTV DVVH Khang Việt  2 3
y − 8x + 9 − xy + 12 − 6x ≤ 1 (1)  . 2
 2(x − y) + 10x − 6y + 12 − y = x + 2 (2)  Lời giải. Ta có: 2
(2) ⇔ 2(x − y) + 10x − 6y + 12 = y + x + 2 y ≥ 0; x ≥ −2  ⇔  2 1 2
(x − y) + 5x − 3y + 6 = ( y + x + 2) (3)  2 Ta có: 2 2
TV(3) = x − 2xy + y + 5x − 3y + 6 2 2
= (x + 2) − 2y(x + 2) + y + y + x + 2
= (y − x − 2) + ( y)2 + ( x + 2)2 2 1 2 ≥ ( y + x + 2) = VP(3) 2
Đẳng thức có ⇔ y = x + 2 ⇒ (2) ⇔ y = x + 2 . Thay vào (1) ta được: 2 3 2 3
x − 4x + 13 − x − 4x + 12 ≤ 1 ⇔ t + 3 − t + 2 ≤ 1 (4). Trong đó : 2 2 3
t = x − 4x + 10 = (x − 2) + 6 ≥ 6 ⇒ t + 2 ≥ 2 . Ta có: + = + ( + )3 1 = + ( + )3 1 t 3 1 t 2 1
t 2 + ( t + 2)3 ≥ 1+ 2 t + 2 + ( t + 2)2 3 3 3 3 3 2 2 ⇒ + ≥ ( + + )2 3 3 t 3 1
t 2 ⇒ t + 3 − t + 2 ≥ 1 (5) . Đẳng thức có khi t = 6 . Từ (4) và (5) ta suy ra 3
t + 3 − t + 2 = 1 ⇔ t = 6 ⇔ x = 2 . x = 2
Vậy hệ đã cho có nghiệm duy nhất  . y = 4  2 2  3 y + (4x − 1) = 4x(8x + 1)
Ví dụ 4.5.34. Giải hệ phương trình  . 2 40x + x = y 14x − 1  Lời giải Đk : 1 x ≥ . 14 2 2  3
y + 16x − 8x + 1 = 4x(8x + 1) Hệ ⇔  2 80x + 2x = 2y 14x − 1 
Cộng hai phương trình của hệ với nhau ta được: 2 2 3
y − 2y 14x − 1 + 14x − 1 + 96x − 20x + 2 = 4x(8x + 1) 283
Cẩm nang ôn luyện thi Đại học Toán học – Nguyễn Tất Thu.
2 2 3
⇔ (y − 14x − 1) + 96x − 20x + 2 = 4x(8x + 1) (1). Ta có: 2 1 2 1
VT(1) ≥ 96x − 20x + 2 = [3(8x − 1) + 8x + 1] ≥ (8x + 1) 2 2 1 1 3 3 = [16x + 8x + 1 + 2] ≥
16x(8x + 1)2 = 4x(8x + 1) = VP(1) 6 2  1 x =  Suy ra  8 (1) ⇔ 
. Thử lại hệ ta thấy thỏa mãn. 3 y = 14x −1 =  2  1 x = 
Vậy hệ đã cho có nghiệm duy nhất  8  . 3 y =  2
Ví dụ 4.5.35. Giải hệ phương trình: x + 6 xy − y = 6  6( 3x + 3y) x,y ¡ . x + − 2( 2 x + 2 y 3 2 2 ) ( ∈ ) =  x + xy +  y Lời giải. xy ≥ 0 Điều kiện:  .  2 x + xy + 2 y ≠  0
Từ phương trình thứ hai của hệ ta thấy nếu x ≤ 0,y ≤ 0 thì dẫn đến hệ vô
nghiệm, do đó ta chỉ giải hệ khi x > 0,y > 0 .
Khi đó, PT thứ nhất của hệ được viết thành 2 + − = ⇔ + = + 1 x 6 xy y 6 x 2 xy 3 ( x − y) 2
⇒ x + 2 xy ≥ 3 . Đẳng thức xảy ra khi x = y = 1 .
Tiếp theo ta chứng minh,với x + 2 xy ≥ 3 thì 6( 3 x + 3 y ) x + − 2 ( 2 x + 2 y 3 . 2 2 ) ≥ x + xy + y 3 3 (x + y)( 2x −xy+ 2y) Thật vậy, do x + y x + y x + y ≥ ⇔ ≥ 2 x + xy + 2 y 3 2 x + xy + 2 y 3 ⇔ ( 2 − + 2) ≥ 2 + + 2 3 x xy y x
xy y ⇔ (x− y)2 ≥ 0 (luôn đúng với mọi x >0,y >0) 284
Cty TNHH MTV DVVH Khang Việt 6( 3x + 3 y ) suy ra x + − 2( 2 x + 2
y ) ≥ x + 2(x + y) − 2( 2x + 2 y . 2 2 ) x + xy + y
Mặt khác theo BĐT CauChy-Schwarz ta có: x + 2 (x + y) − 2 ( 2 x + 2 y ) = x + 2 2 x + 2 y + 2xy − 2 ( 2 x + 2 y ) 2 2 xy x y = x + 2 ( 21 + 21) +   + 2  − 2 ( 2 x + 2   y 2 xy )    2 2  xy x + y ≥ x + 2  + 2  − 2 xy ( 2x + 2y) = x + 2 xy ≥ 3 2    
Đẳng thức xảy ra khi x = y = 1 .
Từ các lập luận trên dẫn đến hệ có nghiệm duy nhất (x,y) = (1;1) .
Ví dụ 4.5.36. Giải hệ phương trình:  4  4 x + = + 3 2 4 1 y  3 2  .  4 y 3  4 2 + 4 = 1 + x  3 2 Lời giải.  4 4 
Trừ theo vế các PT của hệ ta được  4 x y 3 2 + 4 − 4 + 4  = ( y − x ) (1)  3 3  2   4 4 * Nếu x x > y thì 4 y + 4 − 4 + 4 > 0 > y − x 3 3 4 4 * Nếu x x < y thì 4 y + 4 − 4 + 4 < 0 < y − x 3 3
Vậy (1) ⇔ x = y ; thay vào PT thứ nhất của hệ ta được phương trình 4 4 4 x 3 x 3 3 2 + 4 = 1 + x ⇔ 4 + 4 = 1 + 2 x + 2 x (2) 3 2 3 2 2
Theo BĐT CauChy-Schwarz ta có: 4 x  4 x  2 6  2 + = 6x 4 4  + 4 + 4 ≥ + 4 = 2 2x +  3  3  4 3    3 2
Kết hợp với (2) suy ra 2 + ≤ + 3 2 + 3 2x 4 1 x 2 x ⇔ ( x − 6) ≤ 0 2 2 285
Cẩm nang ôn luyện thi Đại học Toán học – Nguyễn Tất Thu.
⇔ x = 6 ⇔ x = ± 6 .
Vậy hệ phương trình có các nghiệm là
( 6; 6),(− 6; 6),( 6,− 6),(− 6;− 6).
Ví dụ 4.5.37. Giải hệ phương trình: y+1 x x = (y + 1)  2  . 2 2x − 9x + 6  −4x + 18x − 20 + 2 = y + 1  2x − 9x + 8 Lời giải. y + 1 > 0 y > 1 −  Điều kiện: 2  4x 18x 20 0  − + − ≥ ⇔  5 2 ≤ x ≤  2 2x − 9x + 8 ≠ 0  2  2 Đặt 2 1  9  1 t = 4 − x + 18x − 20 =
− 4x −  ⇒ 0 ≤ t ≤ 4  4  2 2 Ta có: 2 2x − 9x + 6 4  1 4x 18x 20  − + − + 2 = t + 1 + 2 = f(t),t ∈ 0; 2x − 9x + 8 t + 4  2   8t  1  1  83 5 f (′t) = 1 − 2 2 > 0, t ∀ ∈ 0; ⇒ 2 = f(0) ≤ f(t) ≤ f     = < (t + 4)  2   2  34 2
Suy ra y + 1 ≥ 2 ⇒ y + 1 ≥ 4 . Ta có: y+1 x = (y + 1)x ln x ln(y + 1) ⇔ = ⇔ g(x) = g(y + 1) (*) x y + 1 Trong đó ln t 1 − lnt g(t) = , g'(t) = 2 ⇒ g'(t) > 0 ⇔ t < e t t Do  5 x 2;  ∈  nên suy ra ln 2 g(x) ≤ g(2) = 2   2 y + 1 ≥ 4 nên ln 4 ln 2 g(y + 1) ≥ = . 4 2 x = 2 Từ đó suy ra 
là nghiệm duy nhất của hệ đã cho. y = 3 
III. BÀI TẬP VẬN DỤNG
Bài 4.5.1.
Giải các hệ phương trình sau 3 x − y = x − y 3 x − y = x − y 1.    2.  x + y = x + y + 2 
 x + 4 − 1 − y = 1 − 2x  286
Cty TNHH MTV DVVH Khang Việt  x + y − x − y = 2 2 x + 1+ y(y + x) = 4y 3.  4. 2 2 2 2   x + y + x − y = 4 2  (  x + 1)(y + x − 2) = y  2 2   1 1 x (
 x − y) + 1 = y(8y − 3xy + 2) x − = y − 5.      6. x y  2 3 3x + 4y + 2 = 3y(x + 4)   3 2y = x + 1  2 3  x   x    2x 2y   +   = 12  + = 3 7.  y y     8.  y x  2  (  xy) + xy = 6  x − y + xy = 3   2 1 x x + + = 3  2  y y  x + y + x − y = 2 9.   10. x 1  x + + = 3  y + x − y − x = 1  y y    2 2 5 8(x + y ) + 4xy + = 13  2  (x + y) 2 2 x + y = 2xy + 1 11.  12. 1   5 3 2x + = 1 x + y + 1 = 0   x + y   2 2 3 85 4xy + 4(x + y ) + 2 =  (x + y) 3 2 2 3
5x y − 4xy + 3y − 2(x + y) = 0 13.  14. 1 13   2 2 2 2x + = xy(x + y ) + 2 = (x + y)   x + y 3  2 2 x + y + x + y − 4 = 0 x + y + x − y = 8 15.   16. 2 2 
2x + xy − y − 5x + y + 2 = 0  y x − y = 2  3 2
x + 3xy = 6xy − 3x − 49 4 3 2 2 x + 2x y + x y = 2x + 9 17.  18. 2 2 
x − 8xy + y = 10y − 25x − 9 2  x + 2xy = 6x + 6   2 3 2 5 x + y + x y + xy + xy = −  2 2 xy + x + y = x − 2y 19.  4  20.  4 2 5 x + y + xy(1+ 2x) = −
x 2y − y x − 1 = 2x − 2y   4 4 3 2 2 x − x y + x y = 1  7x + y + 2x + y = 5 21.   22. 3 2  x y − x + xy = 1 −   2x + y + x − y = 2  287
Cẩm nang ôn luyện thi Đại học Toán học – Nguyễn Tất Thu.
3 3 x + y − xy = 1 23.  2 1 3 2
6(y − 2) + (15 − xy) = x y (  2y + 3) − 6 2     4x + y + 2x + y = 2 x + y ≥ 4 24.    25.  4 4 7 7 11 11  2x + y + x + y = 1  (  x + y )(x + y ) = x + y  xy = y + 2 4 2  x + 32 − x − y = 3 − 26.  27.  x + z = 2 y( x − y + z)  4  x + 32 − x + 6y = 24   2 2 1 2 y + x − 12y + 1 = (x + 17)  3 12 3 3 2  x − y + 3y − 3x − 2 = 0 28.    2 3 2 29. x 2x x x y   2 2 2 + = + −
x + 1 − x − 3 2y − y + 2 = 0   8y 3 3y 4 2  4  1 2 x + y  5 4 10 6  x  +  = 2 x + xy = y + y   4 x + y  30.     31. 2   4x + 5 + y + 8 = 6    1 2 x + y  4 y   −  = 1  4 x + y     10 2 2 2 3 3  x + x y (x + y ) = 3 x(y − x ) = 7 32.   33. 6 2 4 3 3 2 2  y y 3
x + x y + 9y = y x + x y + 9x  10 y + 4 + 2 = 5  x x x 4 4 x − y = 240 34.  . 3 3 2 2
x − 2y = 3(x − 4y ) − 4(x − 8y)   2 4 2 2 2 4
3 + 2x y − x y + x (1 − 2x ) = y 35.  2 2 4 2 2 1
 + 1 + (x − y) = −x (x + 1 − 2x − 2xy )  3 2 x + 3y = 2 2 2
 x + 2−x + y−1−34=2xy+x 36.  37. 2 3  x + 2y = 3 2  2  y + 2−x + y−1−34 = x − y+2y  4 3 2 2 x + x y + x y = 2x + 9 38.  2  x + 2xy = 6x + 6  Hướng dẫn giải x + y ≥ 0 1. Điều kiện :  . x − y ≥ 0 
Ta thấy mỗi phương trình của hệ là phương trình một ẩn x + y và x − y . Do
đó điều mà chúng ta nghĩ tới là đi giải từng phương trình tìm x + y và 288
Cty TNHH MTV DVVH Khang Việt
x − y , khi đó ta có được hệ phương trình mới đơn giản hơn nhiều. Để đơn
giản về mặt hình thức ta đặt a = x + y, b = x − y ⇒ a,b ≥ 0 ta có hệ : 3 3 2  a = a a = a a = 0 V a = 1  ⇔  ⇔ . 3 3 2   b = b − 12 b = 4  b = (b − 12)   a = 0 x + y = 0 x = 2 * Với  ⇔  ⇔ b = 4 x y 4  − = y = 2 −     5 x a = 1 x + y = 1 =  * Với  2  ⇔  ⇔ b = 4 x y 4  − = 3   y = −  2
Vậy nghiệm của hệ là:  5 3 (x; y) (2; 2),  ;  = − − . 2 2    3 x − y = x − y 2. 
 x + 4 − 1 − y = 1 − 2x  x − y = 0
Ta có: 3 x − y = x − y ⇔  x − y = 1 
• x = y thay vào phương trình thứ hai ta được:  1  4 − ≤ x ≤
x + 4 − 1 − x = 1 − 2x ⇔  2
x + 4 = 2 − 3x + 2 (1− x)(1− 2x)   1  1 1 4 − ≤ x ≤ − ≤ x ≤  2  ⇔  ⇔  2 2 ⇔ x = 0 .  2  2 2x + 1 = 2x − 3x + 1 2x + 7x = 0  
• x − 1 = y thay vào phương trình thứ hai ta được:  1 4 − ≤ x ≤ x 4 2 x 1 2x  + − − = − ⇔ 2 
x + 4 = 3 − 3x + 2 (2 − x)(1− 2x)   1 1 − ≤ x ≤  7 − + 3 7 1 − 1 + 3 7 ⇔  4 2 ⇔ x = ⇒ y = .  2 2 4 4 (4x + 1) = 4(2x − 5x + 2)   − + − + 
Vậy nghiệm của hệ là: 7 3 7 11 3 7 (x; y) = (0;),  ; . 4 4     x + y − x − y = 2 (1) 3.  2 2 2 2  x + y + x − y = 4 (2)  289
Cẩm nang ôn luyện thi Đại học Toán học – Nguyễn Tất Thu.
Điều kiện : x | ≥ y|
Từ (1) ⇒ x + y > x − y ⇒ y > 0 .  2 2  2 2 x − x − y = 2 x − y = x − 2 Hệ   ⇔  ⇔  2 2 2 2 2 2  x + y = 4 − x − y  x + y = 6 − x   2 ≤ x ≤ 6 2 ≤ x ≤ 6    2 2 2 ⇔ x − y = (2 − x) 2 2 2
⇔ 2x = (2 − x) + (6 − x)  2 2 2  x + y = (6 − x) 2 2 2  x + y = (6 − x)  2 ≤ x ≤ 6  5  x = 2 2
⇔ 2x = 40 − 16x + 2x ⇔  2 .  2 y = 6 y = 36 − 12x  
Vậy nghiệm của hệ đã cho là:  5 ; 6   . 2    2 x + 1+ y(y + x) = 4y (1) 4.  2 (
 x + 1)(y + x − 2) = y (2)  Đặt a = x + y từ (1) 2
⇒ x + 1 = y(4 − a) thế vào (2), ta có: 2
y(4 − a)(a − 2) = y ⇔ y(a − 6a + 9) = 0 ⇔ y = 0; a = 3
* Với y = 0 thay vào (1) ta thấy hệ vô nghiệm.
* Với a = 3 ⇔ x + y = 3 thay vào hệ ta có:  = ⇒ = 2 2 x 1 y 2
x + 1 = y = 3 − x ⇔ x + x − 2 = 0 ⇔  . x = −2 ⇒ y = 5 
Vậy hệ đã cho có hai cặp nghiệm: (x; y) = (1;2), ( 2 − ;5) . 2 2
x (x − y) + 1 = y(8y − 3xy + 2) (1) 5.     2 3 3x + 4y + 2 = 3y(x + 4) (2)  (1) ⇔ ( 2 2 − + + ) 3 2 x x 2xy y 1 = 8y − 3xy + 2y 3 3 2 2
⇔ x − 8y − 2x y + 4xy + x − 2y = 0 2 2
⇔ (x − 2y)(x + 2xy + 4y ) − 2xy(x − 2y) + x − 2y = 0 2 2
⇔ (x − 2y)(x + 4y + 1) = 0
⇔ x = 2y thay vào (2) ta được: 3 2 2
2y + 3y − 6y + 1 = 0 ⇔ (y − 1)(2y + 5y − 1) = 0 290
Cty TNHH MTV DVVH Khang Việt y = 1 ⇒ x = 2  ⇔ 5 − ± 33 5 − ± 33  y = ⇒ x =  4 2  − ± − ± 
Vậy nghiệm của hệ là: ( ) = ( ) 5 33 5 33 x; y 2;1 ,  ; . 2 4    6. Điều kiện: xy ≠ 0 x = y Ta có x − y 1 (1) x y 0 (x y)(1 ) 0  ⇔ − + = ⇔ − + = ⇔ 1 . xy xy y = −  x
* x = y thay vào (2), ta được: 3 x − 2x + 1 = 0 2 −1 ± 5
⇔ (x − 1)(x + x − 1) = 0 ⇔ x = 1; x = . 2 * 1
y = − thay vào (2), ta được: x 2 4 x + x + 2 = 0  2 1   1  3
⇔ x −  + x +  + = 0 vô nghiệm.  2   2  2
Vậy hệ đã cho có ba cặp nghiệm: 1 − ± 5 x = y = 1;x = y = . 2 7. Đk: xy ≠ 0  x = 2  x = 2y  x = 2 x = −2 Hệ ⇔ y  ⇔  4 2 ⇔  hoặc  .  2 2y + y − 3 = 0 y = 1 y = 1 − (xy) + xy − 6 = 0     8. Đk: xy > 0  2x  = 1 y = 2x  y   2 2x − x − 3 = 0 Hệ    2x ⇔
giải các hệ này ta được nghiệm của  = 2   x = 2y  y     2  2y + y − 3 = 0 x − y + xy = 3   hệ đã cho:  3   3
(x; y) ( 1; 2),  ;3, (2;1),  2;  = − − − − . 2 2       1 2 x  x (x + ) − = 3 = 1  x  = 6 y y   y y 9. Hệ ⇔  ⇔ (I) hoặc (II) 1 x  1  (  x 1 + ) + = 3 x + = 2 x + = −3  y y  y    y  291
Cẩm nang ôn luyện thi Đại học Toán học – Nguyễn Tất Thu.
x = y Giải (I):  2 ⇔ x = y = 1 x − 2x + 1 = 0  x = 6y Giải (II):  2 hệ vô nghiệm. 6y + 3y + 1 = 0 
Vậy hệ có một cặp nghiệm: (x; y) = (1;1) . x,y ≥ 0  10. Đk: 2 x ≥ y .  2 y ≥ x   2  2 x + x − y = 2 x − y = 2 − x Hệ   ⇒  ⇔  2 2 2y − 2 y − x = 1 2y − 1 = 2 y − x    1 x ≤ 2; y ≥   17 2 x =    12 ⇔ 4x − y = 4 ⇔ 
. Thử lại hệ ta thấy thỏa mãn 5 4x − 4y = 1  − y =   3  Vậy nghiệm của hệ:  17 5 (x; y) ;  =  . 12 3    11. Đặt 1 a = x + y + ,b = x − y x + y   2 1  2 5 (  x + y) + 2  + 3(x − y) = 13 Hệ   (x + y)   ⇔   1 (x + y + ) + x − y = 1  x + y  2 2 2 2  − + =  nên ta có: 5(a 2) 3b 13 5a + 3b = 23  ⇔ a b 1 a  + =   + b = 1   5 a = 4 a = − 
Giải hệ này ta tìm được  2  và b = 3 −   7 b =  2
Từ đó ta tìm được nghiệm của hệ:  − ± ±  ( ) 1 3 5 3  3 11  3 x; y  ;  , ;  , ; 2 = − − . 2 2 4 4 2       
12. Từ phương trình thứ nhất, ta có: x − y = ±1 292
Cty TNHH MTV DVVH Khang Việt
• y = x − 1 thay vào phương trình thứ hai ta có: 5 3 + − + = ⇔ ( 4 2 x (x 1) 1 0
x x + x − 3x + 3) = 0 ⇔ x = 0 ⇒ y = −1
• y = x + 1 thay vào phương trình thứ hai ta có: 5 3 4 3 2 2
x + (x + 1) + 1 = 0 ⇔ (x + 1)x − x + x − x + 1 + (x + 1)  = 0 ⇔ x = 1 − ⇒ y = 0  
Vậy nghiệm của hệ là: (x; y) = (0;−1),(−1;0) .  2 2 3 85 (x − y) + 3(x + y) + 2 =  (x + y) 3 13. Hệ ⇔  1 13 (  x − y) + (x + y) + =  x + y 3  Đặt 1 a = x − y; b = x + y + . Ta có hệ: x + y  2 2 103 a + 3b =  13  11  a  = 1 b = − a a =   3    2  ⇔  3 ⇔ hoặc 13  10  a 7 + b = 2 b =   b = −  2a − 13a + 11 = 0  3   3  6 x = 2 x − y = 1   y = 1 a = 1 x + y = 3   x − y = 1  *    ⇔  ⇔  − = ⇔  2 10 2 x y 1  x b =  3(x + y) − 10(x + y) + 3 =       3  3  1 x + y  =  1   3 y = −  3  11 a =  11  x − y = *  2   ⇔  2 hệ vô nghiệm. 7  = −  2 b 6(x + y) + 7(x + y) + 6 = 0 6  
Vậy nghiệm của hệ đã cho là:  2 1 
(x; y) = (2;1),  ;−  .  3 3  14. Ta có: ( 2 2 + ) 2 2 2 2 2 xy x
y + 2 = (x + y) ⇔ xy(x + y) − (x + y) − 2(x y − 1) = 0 2 ⇔ + ( − ) −( − )( + ) = ⇔ ( − )( 2 2 (x y) xy 1 xy 1 2xy 2 0 xy 1 x + y − 2) = 0 • 1
xy = 1 ⇔ y = thay vào phương trình thứ nhất của hệ ta có: x 4 2
x − 2x + 1 = 0 ⇔ x = ±1 ⇒ y = ±1 • 2 2 2 2
x + y = 2 ⇒ y = 2 − x thay vào phương trình thứ nhất của hệ ta có: 293
Cẩm nang ôn luyện thi Đại học Toán học – Nguyễn Tất Thu.
3 2 − ( 2 − )+ ( 2 5x y 4x 2 x 3 2 − x )y − 2x − 2y = 0 5x − 2x ⇔ y = 2 x + 2 x 5 − 2x 2 ( )2 2 2 Thay vào phương trình 2 2 x + y = 2 ta có: x + = 2 2 2 (x + 2) Đặt 2
t = x ,t ≥ 0 ta được: ( 2 + + ) + ( 2 − + )= ( 2 t t 4t 4 t 25 20t 4t 2 t + 4t + 4)
Biến đổi và rút gọn ta có: 3 2
5t − 18t + 21t − 8 = 0 , phương trình này có hai nghiệm 8 t = 1,t = . 5 2 x = 1 • t 1  = ⇒ 3  ⇒ (x; y)∈{( 1 − ;−1),(1; } 1) 5x − 2x y = 2  x + 2  2 8 x = 8  5  2 10 10   2 − 10 − 10  • t  = ⇒  3 ⇔ (x; y) ∈  ;  , ; 5 5x − 2x   5 5   5 5  y  = 2  x + 2
Tóm lại hệ có các nghiệm là:    − −  ( ) = ( ) (− − ) 2 10 10 2 10 10 x; y 1;1 , 1; 1 , ;  , ; . 5 5 5 5     
15. Đặt x = a + 1; y = b + 1 ta có hệ: 2 2  2 2 a + b + 3a + 3b = 0  a + b + 3a + 3b = 0  ⇔ 2 2  2a + ab − b = 0 (  a + b)(2a − b) = 0   a = −b a = b = 0 x = y = 1   2   =  9  4 2a 0   = −  a x = − ⇔  ⇔   5 ⇔   5 b = 2a   18  13  2 b = − y 5a + 9a = 0 = −   5  5 16. Đk: x − y ≥ 0  2  2 x = 8 − 2y − x − y = 8 − y 2 −  y   y x − y = 8 − 2y −   Hệ  y   y 0  ⇔ ⇔ ≥ ⇔ y ≥ 0 y x y 2  2  − = 3 2  2 y − 4y + y + 2 = 0 y (8 − 2y − ) = 4   y   294
Cty TNHH MTV DVVH Khang Việt  2 x = 8 − y −  y x = 8 − 17  x = 5 y 0  ⇔ ≥ ⇔  ∪  3 + 17 . y = 1  2  y = (y − 1)(y − 3y − 2)  2  
17. Cách 1: Đặt x = a + b,y = a − b ta có hệ 3 3 2 2
4a + 4b − 6a + 6b + 3a + 3b + 49 = 0 (1)  2 2
−6a + 10b + 15a + 35b + 9 = 0 (2) 
Lấy (1)x2 + (2)x6 ta có được ( 3 2 − + − ) + ( 3 2 8a 48a 96a 64 8b + 72b + 216b + 216) = 0 3 3
⇔ (2a − 4) + (2b + 6) = 0 ⇔ b = −1 − a thay vào (2) ta có: 2 a = 4 ⇔ a = ±2
Từ đó ta tìm được nghiệm của hệ là: (x; y) = (−1; 5),(−1; 3) − .
Cách 2. Nhân phương trình thứ hai của hệ với 3 và cộng hai phương trình theo vế ta có 3 2 2
x + 3x + 3y (x + 1) − 24xy = 6xy + 30y − 78x − 76 2 2
⇔ (x + 1)(x + 2x + 76) + 3y (x + 1) − 30y(x + 1) = 0 2 2
⇔ (x + 1)(x + 2x + 3y − 30y + 76) = 0 (*) Do 2 2 2 2
x + 2x + 3y − 30y + 76 = (x + 1) + 3(y − 5) ≥ 0 và không có đẳng thức
xảy ra nên (*) tương đương với x = −1.
Thay vào hệ ta tìm được y = −3,y = 5 .  1 2 xy = 3x + 3 − x  18. Hệ  2 ⇔  4 2 2 1 2 2
x + x (6 + 6x − x ) + (3 + 3x − x ) = 2x + 9 (1)  2  = (1) 4 3 2 3 x 0
⇔ x + 12x + 48x + 64x = 0 ⇔ x(x + 4) = 0 ⇔  x = −4 
* x = 0 không thỏa mãn hệ * 17 x = −4 ⇒ y = 4 Vậy nghiệm của hệ: 17 (x; y) = (−4; ) . 4 295
Cẩm nang ôn luyện thi Đại học Toán học – Nguyễn Tất Thu.
 2 2 5 x + y + xy(x + y) + xy = −  19. Hệ  4 ⇔  . Đặt 2 a = x + y; b = xy 2 2 5 (  x + y) + xy = −  4  5  5 2 a + ab + b = − b = − − a   Ta có:  4  4  ⇔  2 5 5 2 5 2 5 a + b = −
a + a(− − a ) − − a = −  4  4 4 4  5 2 b  1 = − − a a = 0  a = −   4  ⇔  2  ⇔  5 hoặc  . 3 2 1 b a 3 + a + a = 0 = −   4   b = −  4  2 2  5 a = 0 x + y = 0 x = 3 *    4  5 ⇔  5 ⇔ b  = −  xy = −  25  4  4 y = −3  16  1  2 1 a = − x + y = − x = 1   *  2  2   ⇔  ⇔  3 . 3 3 y b = − xy = −   = −  2  2  2   Hệ có hai cặp nghiệm: 5 24  3 (x; y) 3  ; 3  , 1;  = − − . 4 16 2      x ≥ 1 20. Điều kiện:  y ≥ 0  Ta có: 2 2
xy + x + y = x − 2y ⇔ y(x + y) + x + y = (x − y)(x + y)
⇔ (x + y)(2y − x + 1) = 0 ⇔ x = 2y + 1 (do điều kiện ) Thay vào hệ ta có:
(2y + 1) 2y − y 2y = 2y + 2 ⇔ 2y(y + 1) − 2(y + 1) = 0 ⇔ y = 2 ⇒ x = 5
Vậy nghiệm của hệ là: (x; y) = (5;2) .
21. Ta thấy x = 0 không thỏa mãn hệ phương trình . Ta xét x ≠ 0 , khi đó: 3 2 3 2 x y − x + xy = 1 − x y − x + xy = −1 Hệ ⇔  ⇔ 4 2 2 2  3 2 x − x + x y + xy = 0  x − x + xy + y = 0  296
Cty TNHH MTV DVVH Khang Việt 2  2 x − 1  x − 1 y = 2 xy = 2  x(x + 1) ⇔  x + 1 ⇔  2 2  2  2 x − 1 x − 1 x(x − 1) + y(xy + 1) = 0 x(x − 1) +  2 ( 2 + 1) =  0  x(x + 1) x + 1 2  x − 1 y = 2 2  x(x + 1) x −1 = 0 x = 1 ± ⇔  ⇔  ⇔  .   2x  y = 0 y = 0 2 (x − 1)x   +   2 2  = 0   (x 1)  + 
Vậy nghiệm của hệ: (x; y) = (±1;0)
22. Cách 1: Đặt t = y − x ⇔ y = x + t ta có hệ: 2 8x + t = (3 − t)  7x + y = 3 − t    2 2 2
3t − 8t = 3(3 − t) − 8(2 + t) 
⇔ 3x + t = (2 + t) ⇒   2x + y = 2 + t   2 −2 ≤ t ≤ 3 − ≤ t ≤ 3   2  (t + 2) − t 2  x = = 10 − 77 t + 9t + 1 = 0 ⇔ 9 − + 77  3  ⇔ t = ⇒   2 − ≤ t ≤ 3  2  11 − 77 y = t + x =  2
là nghiệm của hệ đã cho. u + v = 5
* Cách 2: Đặt u = 7x + y, v = 2x + y . Hệ trở thành:  . v = 2 + y − x  Mặt khác 2 2
u − v = 5x ⇒ (u − v)(u + v) = 5x ⇒ u − v = x 5 − x ⇒ v = (Do u + v = 5 ) 5 − x 1 + x ⇒ = 2 + y − x ⇒ y = 2 2 2
Thay vào hệ ta có được: 1 + x 5 − x 2x + = 2 2 x ≤ 5  x ≤ 5  ⇔ 11 − 77  2 ⇔  2 ⇔ x = 10 − 77 ⇒ y = . 1  0x + 2 = (5 − x)  x − 20x + 23 = 0  2
Thay vào hệ ta thấy thỏa mãn. x = 10 − 77
Vậy hệ đã cho có nghiệm  11 − 77 . y =  2 297
Cẩm nang ôn luyện thi Đại học Toán học – Nguyễn Tất Thu.
3 3 x + y − xy = 1
23. Hệ đã cho tương đương với:  2 3 2 1
 2(y − 2) − xy + 15 = 2x y (  2y + 3) − 6    3 3 x + y − xy = 1 ⇔  2 3 3 3 2 3 1
 2y − 48y + 63 = 8x y + 24x y + 6x y 
Trừ hai phương trình của hệ ta có được: 3 ( 3 2 + + + ) 3 2 x 8y 24y 6y 1 = ( − y − 12y + 48y − 64) 3 3 3 ⇔ x (2y + 1) = (
− y − 4) ⇔ x(2y + 1) = −y + 4 ⇔ x + y + 2xy = 4 3 3 
Kết hợp với hệ ta có: x + y − xy = 1  x + y + 2xy = 4  3  4 − S S − 3SP − P = 1 P =
Đặt S = x + y,P = xy ta có:   ⇔  2 S + 2P = 4   3 2 2S + 3S − 11S − 6 = 0  S = 2 ⇒ P = 1  ⇔ 5 − ± 13 13 m 13  . S = ⇒ P =  2 4 S = 2 •  ⇒ x = y = 1 P = 1   5 − + 13 S = •  2  vô nghiệm do 2 S < 4P  13 − 13 P =  4  5 − − 13 S = •  2 
⇒ x,y là nghiệm của phương trình :  13 + 13 P =  4 2 4t + 2(5 + 13)t + 13 + 13 = 0 5 − − 13 ± 6 13 − 14 ⇔ t = 4
Vậy nghiệm của hệ đã cho là:   5
− − 13 ± 6 13 − 14 −5 − 13 m 6 13 − 14 (x; y) = (1;1),  ;  .  4 4    298
Cty TNHH MTV DVVH Khang Việt 2 4x + y = 1+ 2t + t  4x + y = 1+ t 
24. Đặt t = x + y , ta có:   2 
⇔ 2x + y = 1− 2t + t ⇒ 2x = 4t  2x + y = 1 − t   1 − ≤ t ≤ 1 
⇔ 2x = 4(x + y) ⇔ x = −2y Thay vào hệ ta có: 2 5 − ± 21 y + 5y + 1 = 0 ⇔ y = 2 x = 5 − 21
So với điều kiện ta có nghiệm của hệ là:  5 − + 21 . y =  2 n n m m m+n m+n
25. Trước hết ta có BĐT sau: a + b a + b a + b . ≤ (1) với m, n là 2 2 2
các số nguyên dương và a,b là các số thực thỏa mãn: a + b ≥ 0 .
Thật vậy: Không mất tính tổng quát ta giả sử a ≥ b . m m n n
(1) ⇔ (a − b )(a − b ) ≥ 0 (2) n n a ≥ b * Nếu b ≥ 0 ⇒  ⇒ (2) đúng. m m a ≥ b  n n n a ≥ b a | ≥ b| ≥ b * Nếu b < 0 do  ⇒ a | ≥ b|⇒  ⇒ (2) đúng a ≥ −b m m m  a | ≥ b| ≥ b 
Vậy (1) đã được chứng minh.
Vì a + b ≥ 4 ⇒ a + b > 0 và 7 7
a + b > 0 . Áp dụng (1) ta có: 4 4 7 7 5 5 7 7 12 12 x + y x + y x + y x + y x + y x + y . . ≤ . ≤ 2 2 2 2 2 2 12 12 x + y 4 4 7 7 4 4 7 7 ⇒ x + y ≥
(x + y )(x + y ) ≥ (x + y )(x + y ) 4 x = y Đẳng thức có ⇔  ⇔ x = y = 2 x + y = 4 
Vậy nghiệm của hệ: x = y = 2 .
26. Điều kiện: x,y,z ≥ 0
Ta có: x + z = 2 xy − 2y + 2 yz ⇔ x − 2 xy + y + z − 2 yz + y = 0 2 2
⇔ ( x − y) + ( y − z) = 0 ⇔ x = y = z x = y = z = −1 Thay vào hệ ta có: 
là nghiệm của hệ đã cho. x = y = z = 2  299
Cẩm nang ôn luyện thi Đại học Toán học – Nguyễn Tất Thu.
27. Điều kiện: 0 ≤ x ≤ 32 .
Cộng hai phương trình của hệ lại ta được: 4 4 2 2
x + 32 − x + x + 32 − x = y − 6y + 21 = (y − 3) + 12 (1).
Gọi A,B lần lượt là VT và VP của (1). Ta có: B ≥ 12 (2)
Áp dụng BĐT Bunhiacopski ta có:
x + 32 − x ≤ 2(x + 32 − x) = 8 ⇒A≤12 (3) 4 4
x + 32 − x ≤ 2( x + 32 − x) ≤ 4  x = 32 − x x = 16
Từ (2) và (3) ⇒ (1) ⇔  ⇔ là nghiệm của hệ. y = 3 y = 3  
28. Phương trình thứ nhất của hệ 2 2
⇔ 12y + 8 x − 12y + 1 = x + 17 2 2 2
⇔ (x − 12y + 1) − 8 x − 12y + 1 + 16 = 0 ⇔ x − 12y + 1 = 16 2 x − 15 ⇔ y =
thay vào phương trình thứ hai của hệ ta được: 12 2 3 2 2 3x 2x 4x x x − 15 2 + = 2 + − 2(x − 15) 3 x − 15 4 24 2 2 36x x 2 2 ⇔ 2 − 12 2
(x + 16x − 15) + x + 16x − 15 = 0 x − 15 x − 15 2  2 x + 16x − 15 ≥ 0 x + 16x − 15 ≥ 0   ⇔  2 ⇔ 2 x 2  x 2 6 = x + 16x − 15 36 = x + 16x − 15 2 2  x − 15  x − 15 2 x + 16x −15 ≥ 0 x = 3 ⇔  ⇔ 2 2  (
 x + 2x − 15)(x + 18x − 15) = 0 x = 9 − − 4 6      + 
Vậy nghiệm của hệ là: 1 81 36 6 (x; y) = 3;− ,  9 − − 4 6; .  2  6    3 3 2
x − y + 3y − 3x − 2 = 0 (1) 29.  2 2 2
x + 1 − x − 3 2y − y + 2 = 0 (2)   1 − ≤ x ≤ 1
Điều kiện: 0 ≤ y ≤ 2  Ta có: 3 3
(1) ⇔ x − 3x = (y − 1) − 3(y − 1) ⇔ f(x) = f(y − 1) (3)
Vì y∈[0;2] ⇒ y − 1∈[−1 ] ;1 300
Cty TNHH MTV DVVH Khang Việt Xét hàm số 3 f(t) = t − 3t,t ∈[−1 ] ;1 ta có: = ( 2 f'(t) 3 t − 1) ≤ 0, x ∀ ∈[ 1 − ]
;1 nên từ (3) ta có x = y − 1 Thay vào hệ ta có: 2 2
x − 2 1 − x + 1 = 0 ⇔ x = 0,y = 1 .
Vậy nghiệm của hệ là: (x;y) = (0 ) ;1 . 5 4 10 6 x + xy = y + y (1) 30.  2  4x + 5 + y + 8 = 6 (2)  Điều kiện: 5 x ≥ − 4
Ta thấy y = 0 không là nghiệm của hệ nên y ≠ 0 . Khi đó 5   x x 5 x
(1) ⇔   + = y + y ⇔ = y (do hàm số 5
f(t) = t + t đồng biến trên ¡ ) y y y   2
⇔ x = y thay vào (2) ta được: 4x + 5 + x + 8 = 6 ⇔ x = 1 ⇒ y = 1 ±
Vậy nghiệm của hệ là: (x;y) = (1;± ) 1 . x,y ≥ 0 31. Điều kiện:  x + y ≠ 0 
Ta thấy x =0 (y = 0) không là nghiệm của hệ nên hệ đã cho tương đương với 1 2 x + y 2  2 x + y 2 1  + = 4 2 = 4 4 x + y − x  x + y 4 x y  ⇔  1 2 x + y 1 1 2 1 − = =   4 + 4 x + y 4 y 2 4 x y   2 x + y    Suy ra 2 1 2 1 4 1 =  +  4 −  +  = − x y 4  4 4 x y x y  x y   
⇔ x x − 2x y + 2y x − 4y y = 0 . Đặt x t = ta có: y 3 2
t − 2t + 2t − 4 = 0 ⇔ t = 2 ⇔ x = 4y  ( 2 +  )4 1 x =  Từ đó ta tìm được 4  .  ( 2 + )4 1 y =  16
32. Từ phương trình thứ nhất, suy ra x − y ≠ 0 . 301
Cẩm nang ôn luyện thi Đại học Toán học – Nguyễn Tất Thu.

Phương trình thứ hai của hệ tương đương với 2 ( 2 2 − )+ ( 2 2 x x y
xy x − y ) − 9(x − y) = 0  3  3 x + y = ± y = −x ± 2 2
⇔ x (x + y) + xy(x + y) − 9 = 0 ⇔ x(x + y) = 9 ⇔  x ⇔  x x > 0 x > 0   Do 3 3 3
y − x > 0 ⇒ y > x > 0 ⇒ y = −x − loại x Với 3 y =
− x thay vào phương trình thứ nhất của hệ ta có x 3    3  3 x  −  x − 
x  = 7 . Đặt t = x ta được  x    3   2  3 2  6 9 6 3
t  − t  − t  = 7 ⇔ f(t) = 2t − 9t + 27t + 7t − 27 = 0 (*)  t    Ta có: 8 5 2 8 2 5
f'(t) = 18t − 54t + 81t + 7 ≥ 2 18t .81t − 54t + 7 > 0 và f(1) = 0
Nên (*) có nghiệm duy nhất t = 1 ⇒ x = 1 ⇒ y = 2
Vậy (x; y) = (1; 2) là nghiệm của hệ. 10 2 2 2 x + x y (x + y ) = 3 33.  6 2  10 y y 3 y + 4 + 2 = 5  x x x
Từ phương trình thứ hai của hệ ta suy ra x > 0 . 10 3 2 2 4 x + x y + x y = 3 Hệ ⇔  10 5 6 2 3 y x + y x + y x = 3  Suy ra 10 2 4 10 5 6 5 + = + ⇔ ( 5 10 − ) 4 + ( 2 x x y y x xy x x y xy x − y ) = 0 ⇔ ( 2 − ) 5   ( 4 3 2 2 4 6 8 + + + + ) 4 x y x x x y x y xy y + xy  = 0  2
⇔ x = y thay vào hệ ta có: 20 8 y + 2y = 3 Đặt 4 t = y ,t ≥ 0 ta có: 5 2 4 3 2
t + 2t − 3 = 0 ⇔ (t − 1)(t + t + t + 3t + 3) = 0 ⇔ t = 1
Vậy nghiệm của hệ là: (x; y) = (1; 1 ± ) . 4 4 x − y = 240 34.  3 3 2 2
x − 2y = 3(x − 4y ) − 4(x − 8y)  302
Cty TNHH MTV DVVH Khang Việt 4 4 x − y = 240 Hệ ⇔  3 2 3 2
8x − 24x + 32x = 16y − 96y + 256y  Suy ra 4 3 2 4 3 2
x − 8x + 24x − 32x + 16 = y − 16y + 96y − 256y + 256 x − 2 = y − 4 x = y − 2
⇔ (x − 2)4 = (y − 4)4 ⇔ ⇔  . x 2 y 4  − = − + x = 6 − y  
• x = y − 2 thay vào hệ ta có: ( − )4 4 3 2
y 2 − y = 240 ⇔ 8y − 24y + 32y + 224 = 0 ⇔ y = 2 −
• x = 6 − y thay vào hệ ta có: ( − )4 4 y 6 − y = 240 ⇔ y = 2
Vậy nghiệm của hệ là: (x;y) = ( 4 − ; 2 − ), (4;2) . 35. Vì: 2 4 2 2 2
3 + 2x y − x y = 4 − (1 − x y) ≤ 2 và 2 1 + 1 + (x − y) ≥ 2 Nên từ hệ 4 4 2 6 2 4 3 2
⇒ y + 2x − x ≤ −x − x + 2x + 2x y 6 3 2 4 3 2 2 3 2
⇔ x − 2x y + y ≤ 0 ⇔ (x − y ) ≤ 0 ⇔ x = y 2 1  − x y = 0 
Do đó hệ ⇔ x − y = 0 ⇔ x = y = 1 là nghiệm của hệ.  3 2 x = y  3 2 x + 3y = 2 36.  2 3 x + 2y = 3  3 x + 1 = 3  ( 2 1 − y ) Hệ ⇔  2 x − 1 = 2  ( 3 1 − y ) Nếu y = 1 ⇒ x = 1
− là một cặp nghiệm của hệ
Nếu y ≠ 1 ta có x ≠ ±1 , ta có: 3 x + 1 ( 2 3 1 − y ) 2 x − x + 1 3 1 + y 2 = ⇔ = (*) x − 1 2( . 3 1 − y ) 2 x − 1 2 1 + y + y 2
Xét hàm số ( ) x − x + 1 1 1 f x = = x + = x − 1 + + 1 x − 1 x − 1 x − 1 1 f(x) ≥ 3 Do x − 1 + ≥ 2 ⇒ (1) x − 1 f(x) ≤ −1  Tương tự: 1 y + 1 − ≤ ≤ 1 (2) 2 3 y + y + 1 303
Cẩm nang ôn luyện thi Đại học Toán học – Nguyễn Tất Thu.
Từ (1) và (2) ta suy ra (*) vô nghiệm.
Vậy hệ có nghiệm (x;y) = ( 1 − ;1) .
37. Điều kiện xác định: x ≤ 2,y ≥ 1 2
 2x + 2 − x + y −1 − 34 = 2xy + x Ta có:  2
2y + 2 − x + y − 1 − 34 = −xy + 2y 
Trừ từng vế của hai phương trình ta được:  − = 2 2 x 2y 0
2x − 2y = 3xy + x − 2y ⇔ 2x + y =1 
Nếu x = 2y thì 2 ≥ x = 2y ≥ 2 nên x = 2,y = 1, không thỏa mãn hệ.
Nếu 2x + y = 1 thì thay vào phương trình đầu ta được: 2
6x − 3x − 34 + 2 − x + −2x = 0 x + 2 2(x + 2) ⇔ 3(x + 2)(2x − 5) − − = 0 ⇔ x = 2 − 2 − x + 2 2 − x + 2 Vì 1 1 3(2x − 5) − − < 0 do x < 0 . 2 − x + 2 2 − x + 2 Với x = 2 − thì y = 5 .  4 x + 3 x y + 2 2 x y = 2x + 9 (1) 38.  2x +2xy =6x+  6 (2) 4
Bình phương 2 vế phương trình (2) được x 3 2 2 2 + x y + x y = 9(x + 1) 4
Trừ vế với vế phương trình (1) cho phương trình trên được : 4 3x 2 = −9x − 16x 4 3
Vì x = 0 không thoả mãn hệ phương trình ban đầu nên 3x + 9x + 16 = 0 (*) 4
Phương trình trên có nghiệm duy nhất do hàm số ở VT đồng biến Đặt 2 x 1 = 2t − thì 3 3
x = 8(t − ) − 12x , ta có: t 3 t 3 1 6(t 3 − 3
3 ) − 9x + 9x + 16 = 0 ⇔ 3t − + 8 = 0 t 3 t Do vậy 3 t = 3 − hoặc 3 1 t = 3 Suy ra 2 3
x = 3 − 2 3 là nghiệm duy nhất của pt (*) 3 304
Cty TNHH MTV DVVH Khang Việt 2 3 Thế vào pt(2) được 6x + 6 − x x 3 1 3 3 3 y = = 3 − + = 3 − 3 + 3 + 3 . 2x 2 x 3 2 − 2 9 305
Document Outline

  • Chuong 4.1
  • Chuong 4.2