14 trang 8 lượt tải

Đề cương ôn tập cuối kỳ môn triết học Mác – Lê nin–Trường Đại học bách khoa -đại học Đà Nẵng

hai mặt:
+ Mặt thứ nhất (mặt bản thể luận) trả lời câu hỏi: trong mối quan hệ giữa tư duy và tồn tại, giữa ý thức và vật chất thì cái nào có trước, cái nào có sau, cái nào sinh ra cái nào, cái nào quyết định cái nào?
+ Mặt thứ hai (mặt nhận thức luận) trả lời câu hỏi: tư duy con người có khả năng nhận thức thế giới xung quanh hay không?

Tài liệu gồm 14 trang , giúp bạn tham khảo, ôn tập và đạt kết quả cao

Môn: Triết học Mác - Lênin(THMLN260) 90 tài liệu

Trường: Trường Đại học Bách khoa, Đại học Đà Nẵng 1.7 K tài liệu

Tác giả:

giang le

3 tuần trước

Tải xuống Báo cáo

Danh sách Quiz

NHNG NGUYÊN L MAC – LENIN (I)

Nội dung v vấn đ cơ bản của triết học.

− Theo Mc – Ăngghen: “Vấn đ cơ bản ln nhất của mọi triết học, đc bit l của triết học hin đi, l vấn đ quan

h gia tư duy v tn ti”. Ni dung của vấn đ ny gm

− hai mt:

+ Mt th nht (mt bn th lun) tr li câu hi: trong mi quan h gia tư duy v tn ti,

gia  thc v vt cht th ci no c trưc, ci no c sau, ci no sinh ra ci no, ci

no quyt đnh ci no?

+ Mt th hai (mt nhn thc lun) tr li câu hi: tư duy con ngưi c kh năng nhn thc

th gii xung quanh hay không?

− Cch gii quyt cc vn đề cơ bn của trit học:

+ Gii quyt mt th nht:

Chủ nghĩa duy vật cho rằng vt cht (tn ti, tự nhiên) c trưc,  thc (tư duy,

tinh thần) c sau, vt cht quyt đnh  thc.

Chủ nghĩa duy tâm cho rằng  thc (tư duy, tinhh thần) c trưc, vt cht c

sau,  thc quyt đnh vt cht.

o Chủ nghĩa duy tâm có hai hình thức cơ bản:

CNDT khch quan cho rằng có một lực lư ơi

M ợng siêu nhiên c trưc, sinh ra v quyt đnh th gii vt cht.

CNDT chủ quan th cho rằng cm gic,  thc quyt đnh vt cht, vt cht

không tn ti độc lp m phụ thuộc vo cm gic,  thc.

Thuyết nhất nguyên:

l khuynh hưng trit học cho rằng th gii trit học chỉ

c một bn nguyên duy nht, hoc l thực th vt cht, hoc l thực th tinh thần

(nht nguyên duy vt, nht nguyên duy tâm).

Thuyết nhị nguyên: l khuynh hưng trit học cho rằng c hai thực th song

song tn ti, không phụ thuộc nhau (c vt cht lẫn tinh thần)

Thuyết đa nguyên: l khuynh hưng trit học cho rằng c nhiều cơ sở, nhiều

bn nguyên tn ti, (cc nh trit học cổ đi đưa ra nhng bn nguyên đa dng

như đt, nưc, lửa, không khí vi tư cch l cơ sở của mọi tn ti).

+ Gii quyt mt th hai: Vn đề cơ bn của trit học c hai khuynh hưng đi lp nhau l

thuyt kh tri v thuyt bt kh tri. Đa s cc nh trit học cho rằng con ngưi c kh

năng nhn thc được th gii khch quan (kh tri). Một s ít nh trit học phủ nhn một

phần hay ton bộ kh năng nhn thc của con ngưi (bt kh tri).

Ưu + nhưc v nhng quan đim v vật chất trưc Mc. Ni dung +  nghĩa vật chất

của Lê-nin.

− Quan đim của chủ nghĩa duy vt:

●

Thi kỳ cổ đi:

+ Trung Quc: Cc nh trit học thi kỳ ny cho rằng bn nguyên của th gii l cc yu t

ngũ hnh: kim, mộc, thủy, ha, thổ l nhng yu t đầu tiên của vũ trụ.

+ Hy Lp: Cc nh trit học thi kỳ ny đng nht vt cht vi cc dng tn ti cụ th của

vt cht như: đt, nưc, lửa, không khí, nguyên tử,… xem đ l đim khởi đầu của vũ trụ.

●

Thi kỳ cn đi:

+ Cui TK XIX – đầu TK XX: cc nh khoa học đã chng minh được nguyên tử l một

trong nhng thnh phần cu to nên đin tử v quan đim đng nht vt cht vi nguyên

tử sụp đổ trưc khoa học.

⇨

Ưu đim: Hnh thnh chủ nghĩa duy vt cht phc v phép bin chng sơ khai.

⇨

Nhưc đim:

+ Gây ra cuộc khủng hong về th gii quan trong vt l học v trit học. Gii thích một

cch duy tâm cc hin tượng vt l, vt cht đang tiêu tan, thm chí còn cho rằng nhng tri

thc khoa học về vt cht trưc đây đều l di tr

+ Chủ nghĩa kinh nghim phê phn lợi dụng tnh hnh đ đ tn công, phủ nhn sự tn ti

của vt cht v chủ nghĩa duy vt v còn cho rằng: chỉ c tinh thần l đang tn ti m thôi…

− Quan đim của Lênin:

+ “Vật chất là một phạm trù triết học dùng để chỉ thực tại khách quan được đem lại cho

con người trong cảm giác, được cảm giác của con người chép lại, chụp lại, phản ánh

và tồn tại không lệ thuộc vào cảm giác.”

− Nội dung đnh nghĩa:

+ Vt cht l một phm trù trit học: dùng đ chỉ vt cht ni chung, vô cùng, vô tn, không

sinh ra v cũng không mt đi m chỉ chuyn ho từ dng ny sang dng khc.

+ Dùng đ chỉ thực ti khch quan: thuộc tính tn ti khch quan, tn ti ngoi  thc, độc

lp, không phụ thuộc vo  thc con ngưi.

+ Vt cht l ci gây nên cm gic ở con ngưi khi gin tip hoc trực tip gây tc động lên

gic quan con ngưi; cm gic, tư duy,  thc chỉ l sự phn nh của vt cht.

− Ý nghĩa phm trù vt cht của Lênin:

+ Gii quyt trit đ hai mt trong vn đề cơ bn của trit học.

được thng nht bởi cc mă sau:

+ Bc b thuyt bt kh tri, đu tranh chng chủ nghĩa duy tâm, khắc phục được tính cht

my mc, siêu hnh của chủ nghĩa duy vt trưc Mc.

+ Khắc phục sự khủng hong của vt l học v trit học trong quan nim về vt cht, đnh

hưng, mở đưng cho khoa học - kỹ thut pht trin.

+ Bo v v pht trin trit học Mc, cho phép xc đnh ci g l vt cht trong lĩnh vực xã

hội.

+ Đưa ra một phương php đnh nghĩa mi về vt cht.

Quan đim duy vật biện chứng v nguồn gốc, bản chất và kết cấu của  thức.

a, Nguồn gốc:

− Ngun gc tự nhiên:

+ Ý thc l kt qu của qu trnh tin ha của thuộc tính phn nh c ở mọi dng vt cht.

+ Ý thc l hnh thc cao nht của sự phn nh th gii hin thực,  thc l hnh thc phn

nh chỉ c ở con ngưi.  thc l đc tnh riêng của mt vt cht c t chc cao l b c

ngưi.

− Ngun gc xã hội: Ý thc con ngưi ra đi cùng vi qu trnh hnh thnh bộ c ngưi nh c

lao động v ngôn ng.

+ Lao đng l qu trnh din bin gia con ngưi v tự nhiên, trong đ con ngưi đng vai

trò l môi gii, điều tit v gim st trong sự trao đổi vt cht gia ngưi v tự nhiên. Lao

động l hot động đc thù của con ngưi, lao động luôn mang tính tp th.

+ Ngôn ng l ci v vt cht của tư duy, l hin thực trực tip của tư tưởng. Ngôn ng l

phương tin giao tip trong xã hội, đ trao đổi tri thc, kinh nghim…; l phương tin đ

tổng kt thực tin, đng thi l công cụ của tư duy nhằm khi qut ha, trừu tượng ha

hin thực.

b, Bản chất của  thức:

− Ý thc l sự phn nh hin thực khch quan vo bộ c con ngưi một cch năng động v

sng to. Điều ny được th hin ở:

+ Ý thc cũng l “hin thực”, nhưng đ l hin thực trong tư tưởng. Đ l sự thng nht

gia vt cht v  thc. Trong đ, vt cht l ci được phn nh, còn  thc l ci phn

nh.

+ Ý thc l hnh nh chủ quan của th gii khch quan, bởi v  thc con ngưi mang tính

năng động, sng to li hin thực the o nhu cầu của thực tin.

+ Phn nh  thc l sự phn nh sng to. Tính sng to của  thc rt đa dng, phong

ph. Tuy nhiên, đ l sự sng to dựa trên sự phn nh.

− Qu trnh  thc

+ Trao đổi thông tin gia chủ th v đi tượng phn nh.

+ Mô hnh ha đi tượng trong tư duy dưi dng hnh nh tinh thần.

+ Chuyn mô hnh từ tư duy ra hin thực khch quan.

+ Ý thc không phi l một hin tượng tự nhiên thuần ty m l một hin tượng xã hội. Ý

thc chỉ được ny sinh trong lao động, trong hot động ci to th gii của con ngưi.

c, Kết cấu của  thức:

− Theo chiều ngang,  thc gm:

+ Tri thc: l kt qu của qu trnh nhn thc của con ngưi về th gii hin thực. Tri thc

l yu t quan trọng nht.

+ Tnh cm: l sự cm động của con ngưi trong mi quan h vi thực ti xung quanh v

vi chính mnh.

+ Cc yu t khc như niềm tin, lí trí,  chí,…

− Theo chiều dọc,  thc bao gm:

+ Tự  thc: l  thc về bn thân mnh trong quan h vi th gii bên ngoi.

+ Tiềm thc: l nhng tri thc m con ngưi đã c được từ trưc nhưng gần như trở thnh

bn năng , thnh kĩ năng trong tầng sâu  thc.

+ Vô thc: l trng thi tâm lí ở chiều sâu, điều chỉnh suy nghĩ, hnh vi, thi độ ng xử của

con ngưi m chưa c sự tranh lun nội tâm, chưa c sự truyền thông tin bên trong, chưa

c sự kim tra, tính ton của lí trí…

Ni dung và  nghĩa phương php luận của nguyên lí v mối liên hệ phổ biến và nguyên

lí phát triển trong phép biện chứng duy vật:

a, Nguyên lí v mối liên hệ phổ biến:

− Khi nim mi liên h phổ bin:

+ Quan đim DVBC cho rằng mi liên h l phm trù trit học dùng đ chỉ sự quy đnh, sự

tc động qua li, sự chuyn ha lẫn nhau gia cc sự vt, hin tượng, hay gia cc mt

của một sự vt hin tượng trong th gii.

− Tính cht của mi liên h:

Mi liên h phổ bin mang tính khch quan, n l ci vn c của sự vt, hin tượng.

Mi liên h mang tính phổ bin, th hin ở ch:

+ Bt c sự vt, hin tượng no cũng liên h vi sự vt, hin tượng khc, không c sự vt,

hin tượng no nằm ngoi mi liên h.

+ Mi liên h biu hin dưi nhiều hnh thc riêng bit, cụ th tùy theo từng điều kin nht

đnh. Song, dù dưi hnh thc no chng cũng chỉ l biu hin của mi liên h phổ bin

nht, chung nht.

Mi liên h mang tính đa dng, phong ph, v th hnh thc liên h gia chng cũng rt đa

dng. Tuy nhiên, tùy vo v trí, phm vi, vai trò, tính cht m phân chia thnh nhng mi

liên h khc nhau: mi liên h bên trong, bên ngoi; trực tip – gin tip;… Sự phân chia

ny cũng chỉ l tương đi.

− Ý nghĩa phương php lun:

+ Khi xem xét sự vt, hin tượng cần phi c quan đim ton din: cần phi xem xét tt c

cc mt, cc mi liên h của sự vt v cc khâu trung gian của n; phi nắm bắt v đnh

gi đng vai trò, v trí của từng mt, từng mi liên h trong qu trnh cu thnh sự vt.

+ Trong quan đim ton din bao hm c quan đim lch sử cụ th. V vy, khi xem xét sự

vt, hin tượng phi đt sự vt, hin tượng vo không gian, thi gian cụ th…

b, Nguyên lí v s pht trin:

− Khi nim “pht trin”:

+ Quan đim DVBC cho rằng pht trin l qu trnh vn động tin lên từ thp lên cao, từ

đơn gin đn phc tp, từ kém hon thin đn hon thin hơn.

− Tính cht của sự pht trin:

+ Pht trin mang tính khch quan, n l ci vn c của bn thân sự vt, hin tượng.

+ Pht trin không chỉ l sự thay đổi về mt s lượng hay khi lượng m n còn l sự thay

đổi về cht.

+ Pht trin mang tính k thừa nhưng trên cơ sở c sự phê phn, lọc b, ci to v pht

trin, không k thừa nguyên xi hay lắp ghép từ ci cũ sang ci mi một cch my mc,

hnh thc.

+ Tùy vo sự vt, hin tượng, qu trnh cụ th, pht trin còn bao gm c sự thụt lùi đi

xung nhưng khuynh hưng chung l đi lên, l tin bộ. Theo quan đim DVBC th

khuynh hưng của sự pht trin xy ra theo hnh đưng xoy c.

+ Ngun gc của sự pht trin l ở trong bn thân sự vt hin tượng, do mâu thuẫn của sự

vt hin tượng quy đnh.

− Ý nghĩa phương php lun:

+ Xem xét sự vt hin tượng phi đt chng trong sự vn động pht trin không ngừng,

vch ra xu hưng bin đổi chuyn ha của chng.

+ Phi bit phân chia qu trnh pht trin của sự vt thnh nhiều giai đon, trên cơ sở đ tm

ra phương php nhn thc v cch tc động phù hợp nhằm thc đy sự vt pht trin

nhanh hơn hoc km hãm sự pht trin của n.

Ni dung và  nghĩa phương php luận của quy luật thống nhất và đấu tranh gia cc

mặt đối lập.

a, Ni dung

− Khi nim cc mt đi lp: l nhng mt c thuộc tính, khuynh hưng vn động tri ngược

nhau, bi trừ, gt b, chng đi lẫn nhau, nhưng tn ti v gắn b vi nhau trong một th

thng nht hợp thnh một mâu thuẫn.

− Đc đim của mâu thuẫn:

+ Tính khch quan: Mâu thuẫn nằm ngoi  thc con ngưi, không c sinh vt no tn ti

m không c mâu thuẫn.

+ Tính phổ bin trong tự nhiên: C mâu thuẫn gia cực bắc v cực nam của nam châm,

mâu thuẫn gia cộng trừ, nhân chia,…

− Khi nim thng nht gia cc mt đi lp:

+ Nghĩa 1: l sự liên h, nương tựa, rng buộc, cu kt hu cơ vi nhau đn mc không c

ci ny sẽ không c ci kia, ci ny mt đi ci kia cũng mt theo, ci ny xut hin ci kia

xut hin theo.

+ Nghĩa 2: bao hm sự khc bit gia nhng ci tưởng như không th thng nht nhưng

vẫn thng nht vi nhau.

− Khi nim đu tranh gia cc mt đi lp: Đu tranh không hiu l đnh nhau, đu tranh

được hiu l sự bi trừ, gt b đi đn phủ đnh lẫn nhau, khi đủ điều kin th chuyn ha cc

mt đi lp. C th mt ny chuyn thnh mt kia, c th c 2 mt đều bin thnh th khc.

− Quan h gia thng nht v đu tranh: Thng nht ng vi quan đim cho rằng đng im của

vt cht l tương đi, tm thi. Đu tranh của cc mt đi lp ng vi quan đim vn động l

tuyt đi, đu tranh cũng được hiu l tuyt đi v n din ra cho đn khi sự vt ht mâu

thuẫn.

b, Ý nghĩa phương php luận:

− Gip ta hiu được ngun gc, động lực của sự tự thân vn động, tự thân pht trin của sự

vt, hin tượng. Chng quan đim duy tâm, siêu hnh tm ngun gc vn động, pht trin

từ bên ngoi, từ nhng nguyên nhân thần bí.

− Xc đnh mâu thuẫn l hin tượng tt yu khch quan.

− Nắm vng mâu thuẫn cơ bn, mâu thuẫn chủ yu đ xc đnh nhim vụ chin lược cũng

như nhim vụ trung tâm trưc mắt cho từng thi k cch mng.

− C cch gii quyt thích hợp vi bn cht của từng mâu thuẫn, trnh độ chín mui v điều

kin tn ti của mâu thuẫn.

Ni dung và  nghĩa phương php luận của quy luật chuyn ha t nhng s thay đổi

v lưng thành nhng s thay đổi v chất và ngưc li.

a. Ni dung:

− Khi nim:

+ Chất: l tnh quy đnh vn c của s vt, hin tưng, ni lên s vt đ l ci phân bit n

vi s vt, hin tưng khc.

+ Lượng: l tnh quy đnh của s vt, hin tưng v mt quy mô, cưng đ, trnh đ, tc

đ, vv..

− Quan h bin chng gia cht v lượng:

+ Tính thng nht gia cht v lượng trong một sự vt: Cht v lượng l hai mt thng nht

hu cơ vi nhau. Cht no c lượng đ; lượng no c cht đ. Cht v lượng c sự phù

hợp vi nhau.

+ Qu trnh chuyn ha từ nhng sự thay đổi về lượng thnh nhng sự thay đổi về cht v

ngược li, qu trnh chuyn ha từ nhng sự thay đổi về cht thnh nhng sự thay đổi về

lượng.

+ Bưc nhy v cc hnh thc của bưc nhy: Bưc nhy l sự thay đổi về cht từ cht cũ

sang cht mi.

b. Ý nghĩa phương php luận:

− Gip ta hiu được cch thc của sự pht trin. Chng li cc quan đim duy tâm, siêu hnh.

− Trong hot động thực tin mun c cht mi, cần phi c qu trnh tích lũy về lượng. Cần

chng khuynh hưng bo thủ, tr tr, tranh thủ to ra nhng bưc nhy đ thc đy sự vt

pht trin tin lên. Đng thi, phi chng li bnh chủ quan nng vội, duy  chí, thực hin

bưc nhy khi chưa c sự chín mui về lượng v bt chp nhng điều kin tn ti cụ th của

sự vt, hin tượng.

− Kt hợp tinh thần cch mng vi khoa học nghiêm tc.

Cc cặp phm trù của phép biện chứng duy vật.

a, Ci chung và ci riêng:

− Khi nim:

+ Cái riêng: l phm trù trit học dùng đ chỉ một sự vt, một hin tượng, một qu trnh

riêng l nht đnh.

+ Cái chung: l phm trù trit học dùng đ chỉ nhng mt, nhng thuộc tính chung không

nhng chỉ c ở một kt cu vt cht nht đnh m còn được lp li trong nhiều sự vt,

hin tượng hay qu trnh riêng l khc.

+ Cái đơn nhất: l phm trù trit học dùng đ chỉ nhng nét, nhng mt, nhng thuộc tính

chỉ c ở một kt cu vt cht nht đnh no đ v không được lp li ở bt k một kt cu

vt cht no khc.

+ Cái đc thù: l phm trù trit học dùng đ chỉ nhng thuộc tính, nhng đc đim, nhng

bộ phn ging nhau chỉ tn ti ở một s sự vt, hin tượng.

− Tính cht v mi quan h bin chng:

+ Ci chung chỉ tn ti trong ci riêng, thông qua ci riêng đ biu hin sự tn ti của mnh.

+ Ci riêng chỉ tn ti trong mi quan h đưa đn ci chung, không c ci riêng no tn ti

tch ri ci chung v cũng không c ci riêng no tn ti vĩnh vin.

+ Ci riêng l ci ton bộ, phong ph hơn ci chung, còn ci chung l ci bộ phn nhưng

sâu sắc hơn ci riêng v ci chung phn nh thuộc tính, nhng mi liên h tt nhiên lp li

ở nhiều ci riêng cùng loi

🡪

Ci chung l ci gắn liền vi bn cht, quy đnh phương

hưng tn ti v pht trin của ci riêng.

+ Ci đơn nht v ci chung c th chuyn ha cho nhau trong qu trnh pht trin của sự

vt.

− Ý nghĩa phương php lun của cp phm trù:

+ Mun bit được ci chung, ci bn cht th phi xut pht từ ci riêng, từ nhng sự vt,

hin tượng riêng l.

+ Nhim vụ của nhn thc l phi tm ra ci chung trong hot động thực tin, phi dựa vo

ci chung đ ci to ci riêng.

Trong hot động thực tin thy sự chuyn ha no c lợi chng ta cần chủ động tc động

đ n sm trở thnh hin thực.

b, Cặp phm trù nguyên nhân và kết quả:

− Khi nim:

n chng gia LLSX v QHSX:

+ Nguyên nhân: l phm trù đ chỉ sự tc động lẫn nhau gia cc mt trong một sự vt

hin tượng hoc gia cc sự vt, hin tượng vi nhau gây ra một bin đổi nht đnh.

+ Kết quả: l phm trù dùng đ chỉ nhng bin đổi do sự tc động lẫn nhau gia cc sự vt,

hin tượng hoc cc mt trong cùng một sự vt, hin tượng gây ra. Kt qu l sự bin đổi

do nguyên nhân gây ra.

− Tính cht v mi liên h gia nguyên nhân v kt qu:

+ Tính cht: Tính khch quan; tính tt yu; tính phổ bin lp đi lp li; nguyên nhân khc

nguyên c.

+ Nguyên nhân quyt đnh kt qu.

+ Nguyên nhân c trưc, sinh ra kt qu.

+ Nguyên nhân th no th sinh ra kt qu th y.

− Ý nghĩa phương php lun:

+ L cơ sở lí lun đ gii thích một cch đng đắn mi quan h nhân – qu; chng li cc

quan đim duy tâm, tôn gio về nhng nguyên nhân thần bí.

+ Nguyên nhân quyt đnh kt qu nên mun c một kt qu nht đnh th phi c nguyên

nhân v điều kin nht đnh. Mun khắc phục một hin tượng tiêu cực th phi tiêu dit

nguyên nhân sinh ra n.

+ Phân loi nguyên nhân, tm ra nguyên nhân cơ bn, nguyên nhân chủ yu gi vai trò

quyt đnh đi vi kt qu.

+ Bit sử dụng sc mnh tổng hợp của nhiều nguyên nhân đ to ra kt qu nht đnh.

+ Bit sử dụng kt qu đ tc động li nguyên nhân, thc đy nguyên nhân tích cực, hn

ch nguyên nhân tiêu cực.

Ni dung và  nghĩa quy luật v s phù hp của QHSX vi trnh đ pht trin của

LLSX.

− Khi nim:

+ Lực lượng sản xuất: l khi nim dùng đ chỉ mi quan h gia con ngưi vi tự nhiên

trong qu trnh sn xut.

+ Quan hệ sản xuất: l quan h gia con ngưi vi con ngưi trong qu trnh sn xut.

− Mi quan h bi

Downloaded by giang lê (tru

gkien04072015@gmail.com)

+ LLSX v QHSX l hai mt đi của phương thc sn xut, chng không tn ti tch ri

nhau m tc động qua li lẫn nhau một cch bin chng, to thnh quy lut về sự phù hợp

của QHSX vi trnh độ v tính cht của LLSX.

− Vai trò quyt đnh của lực lượng sn xut đi vi quan h sn xut:

Trong phương thc sn xut, LLSX l nội dung còn QHSX l hnh thc xã hội của n,

do đ LLSX gi vai trò quyt đnh.

Trong phương thc sn xut th LLSX l yu t động nht, cch mng nht.

Cùng vi sự bin đổi v pht trin của LLSX, QHSX mi hnh thnh, bin đổi, pht

trin theo:

+ Khi QHSX hnh thnh, bin đổi v theo kp, phù hợp vi trnh độ pht trin v tính cht

của LLSX th n sẽ thc đy LLSX tip tục pht trin.

+ Ngược li khi QHSX không theo kp, không phù hợp vi trnh độ pht trin v tính cht

của LLSX th n sẽ km hãm LLSX pht trin. Khi mâu thuẫn chín mui th QHSX cũ sẽ

b xa b v thay th bởi một QHSX mi tin bộ hơn, phù hợp vi trnh độ pht trin v

tính cht của LLSX.

− Sự tc động trở li của QHSX đi vi trnh độ pht trin v tính cht của LLSX:

+ Thc đy sự pht trin của LLSX, nu QHSX phù hợp vi trnh độ LLSX v ngược li,

km hãm sự pht trin của LLSX, nu QHSX không phù hợp vi trnh độ LLSX.

− Ý nghĩa:

+ Pht trin LLSX: công nghip ha, hin đi ha xây dựng LLSX tiên tin. Coi trọng yu

t con ngưi trong LLSX.

+ Pht trin nền kinh t nhiều thnh phần, đm bo sự phù hợp của QHSX vi trnh độ pht

trin của LLSX, nhằm pht huy mọi tiềm năng vn c của LLSX ở nưc ta.

+ Từng bưc hon thin QHSX XHCN; pht huy vai trò chủ đo của thnh phần kinh t

nh nưc; nâng cao sự qun lí của nh nưc đi vi cc thnh phần kinh t; đm bo cc

thnh phần kinh t pht trin theo đnh hưng XHCN.

Quan hệ biện chứng gia cơ sở h tầng và kiến trúc thưng tầng của x hi. Ý nghĩa.

− Khi nim:

+ Cơ s hạ tng: l ton bộ nhng QHSX hợp thnh cơ cu kinh t của một hnh thi kinh

t – xã hội nht đnh.

n chng gia tn ti xã hội v  thc xã hội:

+ Kiến trc thượng tng: l ton bộ nhng quan đim chính tr, php quyền, trit học, đo

đc, tôn gio, ngh thut, v.v… cùng vi cc thit ch xã hội như nh nưc, đng phi,

gio hội, cc đon th xã hội… hnh thnh trên một cơ sở xã hội nht đnh.

− Mi quan h bin chng gia CSHT v KTTH:

CSHT quyt đnh KTTT: CSHT no th ny sinh ra KTTT y.

KTTT tc động trở li CSHT: điều ny th hin chc năng xã hội của KTTT l bo v, duy

tr, củng c v pht trin CSHT sinh ra n. Sự tc động của KTTT đi vi CSHT din ra

theo hai hưng:

+ Nếu KTTT ph hp vi cc quy lut kinh tế khch quan thì nó l đng lực mnh m thc đy kinh tế

+ pht trin v ngược li, KTTT không phù hợp th sẽ km hãm sự pht trin của kinh t –

xã hội v sm muộn sẽ được thay th bằng KTTT mi, phù hợp vi yêu cầu của CSHT.

− Ý nghĩa phương php lun:

Nghiên cu mi quan h gia CSHT v KTTT cho ta thy phi đề phòng 2 khuynh hưng

sai lầm :

+ Tuyt đi ha vai trò của kinh t, coi nhẹ vai trò của yu t tư tưởng, chính tr, php lí.

+ Tuyt đi ha vai trò của yu t chính tr,tư tưởng, php lí, bin nhng yu t đ thnh

tính th nht so vi kinh t.

Nghiên cu mi quan h gia CSHT v KTTT cho ta một ci nhn đng đắn, đề ra chin

lược pht trin hi hòa gia kinh t v chính tr, đổi mi kinh t phi đi đôi vi đổi mi

chính tr, ly đổi mi kinh t lm trọng tâm, từng bưc đổi mi chính tr.

Nắm được mi quan h gia CSHT v KTTT gip cho sự hnh thnh CSHT v KTTT

XHCN din ra đng theo quy lut m chủ nghĩa duy vt lch sử đã khi qut.

10.

Quan hệ biện chứng tồn ti x hi và  thức x hi. Ý nghĩa phương php luận.

− Khi nim:

+ Tồn tại x hội: l ton bộ nhng điều kin vt cht cùng vi nhng quan h vt cht

được đt trong phm vi hot động thực tin của con ngưi trong một giai đon lch sử

nht đnh.

+  thc x hội: l khi nim chỉ cc hin tượng thuộc đi sng tinh thần của xã hội, phn

nh ti xã hội trong một giai đon lch sử nht đnh.

− Mi quan h bi

Vai trò quyt đnh của TTXH đi vi YTXH:

+ TTXH l cơ sở, l ngun gc khch quan v l ngun gc duy nht của YTXH, n lm

hnh thnh v pht trin YTXH, còn YTXH chỉ l sự phn nh TTXH.

+ Khi TTXH thay đổi th sm hay muộn YTXH cũng phi thay đổi theo.

+ Khi mun thay đổi YTXH, mun xây dựng YTXH mi th sự thay đổi v xây dựng đ

phi dựa trên sự thay đổi của tn ti vt cht hay thay đổi bởi nhng điều kin vt cht.

Sự tc động trở li của YTXH đi vi TTXH: Sự tc động trở li ny rt ln, tuy nhiên hiu

qu của sự tc động còn phụ thuộc vo nhng điều kin: lực lượng xã hội, giai cp đề ra

nhng quan đim, tư tưởng cho xã hội; mc độ phù hợp ít hay nhiều của tư tưởng đ đi vi

hin thực; mc độ thâm nhp của nhng tư tưởng đ đi vi nhu cầu pht trin XH v mc

độ mở rộng của tư tưởng trong quần chng.

− Ý nghĩa phương php lun:

+ Nghiên cu  thc xã hội không được dừng li ở cc hin tượng  thc m phi đi sâu

nghiên cu tn ti xã hội.

+ Mun pht trin YTXH của một xã hội mi về lâu di phi pht trin cơ sở vt cht xã

hội của n.

+ Phi thy được tầm quan trọng v  nghĩa của YTXH đi vi qu trnh pht trin nền văn

ha mi v con ngưi mi; pht huy, khai thc tính đa dng, sng to của YTXH đ lm

cho đi sng tinh thần không b t nht; pht huy tính chủ động của mi ngưi.

11.

Quan đim của chủ nghĩa DVBC v bản chất của nhận thức, quan hệ biện chứng gia

nhận thức cảm tính và nhận thức lí tính, thc tin và vai tr của thc tin đối vi nhận

thức.

a, Lênin đ nêu lên 3 kết luận đưc xem là cơ sở lí luận của lí luận nhận thức DVBC:

1. C nhng sự vt tn ti độc lp vi  thc của chng ta, ở ngoi chng ta.

2. Dt khot l không c v không th c bt k sự khc nhau no về nguyên tắc gia “hin

tượng” v “vt tự n”. Chỉ c sự khc nhau gia ci đã được nhn thc v ci chưa được nhn

thc.

3. Nhn thc không phi l hnh động tc thi, đơn gin, my mc v thụ động m l một

qu trnh bin chng, tích cực, sng to. Qu trnh nhn thc din ra theo con đưng từ trực quan

sinh động đn tư duy trừu tượng, ri từ tư duy trừu tượng đn thực tin. Đ cũng l qu trnh nhn

thc đi từ hin tượng đn bn cht, từ bn cht kém sâu sắc đn bn cht sâu sắc hơn.

b, Quan hệ biện chứng gia nhận thức cảm tính và nhận thức lí tính:

- Nhn thc cm tnh (trực quan sinh động) l giai đon đầu của qu trnh nhn thc, l sự

phn nh trực tip, cụ th, sinh động, hin thực khch quan vo cc gic quan của con ngưi. Nhn

thc cm tính bao gm:

+ Cm gic: Sự vt, hin tượng tc động vo gic quan gây nên sự kích thích của t bo thần

kinh lm xut hin cc cm gic. Cm gic l sự phn nh cc thuộc tính riêng l của sự vt, hin

tượng thông qua cc gic quan của con ngưi.

+ Tri gic: l sự phn nh trực tip cc sự vt, hin tượng thông qua cc gic quan của con

ngưi.

+ Biu tượng: l hnh nh được lưu gi trong chủ th khi không còn sự vt, hin tượng hin

din trực tip trưc chủ th.

- Nhn thc l tnh (tư duy trừu tượng) l giai đon tip theo của qu trnh nhn thc, đây l

giai đon phn nh trnh độ cao, n không dừng li ở ci v bề ngoi, ci hin tượng m n l sự

phn nh bên trong, mi liên h bn cht. Chính v vy m n phn nh, vch ra được quy lut của

sự vn động v pht trin của sự vt, hin tượng. Nhn thc lí tính gm 3 giai đon cơ bn:

+ Khi nim: l hnh thc cơ bn của tư duy phn nh một cch tương đi đầy đủ v c h

thng về bn cht, quy lut của đi tượng v thưng được biu đt bằng ngôn ng dưi dng

nhng thut ng.

+ Phn đon: l sự liên h gia cc khi nin theo một quy tắc xc đnh m chng ta c th xc

đnh được tr s logic của n.

+ Suy lí: l một thao tc của tư duy đ đi đn nhng tri thc mi từ nhng tri thc đã c.

- Nhn thc cm tính v lí tính không tch bch nhau m luôn c mi quan h cht chẽ vi

nhau. Không c nhn thc cm tính th không c nhn thc lí tính, không c nhn thc lí tính th

không nhn thc được bn cht tht sự của sự vt. Nhn thc cm tính l cơ sở, l nơi cung cp

nguyên liu cho nhn thc lí tính trong qu trnh nhn thc gin tip đi vi sự vt, hin tượng đi

sâu vo bn cht. Ngược li, nhn thc lí tính chi phi nhn thc cm tính, lm cho n tinh vi, nhy

bén v chính xc hơn.

c, Thc tin và vai tr của thc tin đối vi nhận thức:

- Thc tin l nhng hot động vt cht c mục đích mang tính lch sử – xã hội của con ngưi

nhằm ci to tự nhiên, xã hội v c to chính bn thân con ngưi.

- Thực tin c nhiều hnh thc khc nhau, trong đ c 3 hnh thc cơ bn:

+ Hot động sn xut vt cht: Đây l hnh thc cơ bn của hot động thực tin, c vai trò

quyt đnh v l cơ sở cho cc hot động khc của thực tin.

+ Hot động lm bin đổi cc quan h xã hội: Đây l hnh thc cao nht của hot động thực

tin.

+ Quan st v thực nghim khoa học: N được xem l khâu trung gian gia ngưi nghiên cu

khoa học v ng dụng KH vo thực t. Đây l khâu quan trọng nht trong cc khâu của thực tin

KH.

- Vai trò của thực tin đi vi nhn thc:

+ Thực tin l cơ sở v mục đích của nhn thc: Không chỉ thông qua hot động thực tin,

thông qua sự tc động của chủ th v khch th khi đ cc sự vt, hin tượng mi bộc lộ nhng

thuộc tính vn c của n, nh vy chng ta mi nhn thc được sự vt hin tượng. Ni thực tin l

cơ sở của nhn thc l v thông qua sự tc động, gic quan của con ngưi ngy cng hon thin

hơn, nh vy m nhn thc của con ngưi ngy cng đầy đủ hơn, sâu sắc hơn.

+ Thực tin l động lực thc đy qu trnh vn động, pht trin của nhn thc: l v thực tin

luôn đề ra nhng nhu cầu, nhng nhim vụ mi cho qu trnh nhn thc. Thực tin cũng luôn vn

động, luôn bin đổi, do vy, mi bưc tin, thay đổi của thực tin n li đt ra cho nhn thc

nhng vn đề cần phi gii quyt.

+ Thực tin l mục đích của qu trnh nhn thc: nhn thc phi phục vụ thực tin.

+ Thực tin l tiêu chun kim nghim tính chân lí trong qu trnh pht trin nhn thc: Thực

tin l thưc đo tính chân thực, tính gi tr của nhng tri thc m con ngưi đt được. Tiêu chun

ny vừa c tính xc đnh li vừa c tính không xc đnh…

Bấm Tải xuống để xem toàn bộ.

Preview text:

0
NHỮNG NGUYÊN LÍ MAC – LENIN (I)
1. Nội dung về vấn đề cơ bản của triết học.
− Theo Mác – Ăngghen: “Vấn đề cơ bản lớn nhất của mọi triết học, đặc biệt là của triết học hiện đại, là vấn đề quan
hệ giữa tư duy và tồn tại”. Nội dung của vấn đề này gồm − hai mặt:
+ Mặt thứ nhất (mặt bản thể luận) trả lời câu hỏi: trong mối quan hệ giữa tư duy và tồn tại,
giữa ý thức và vật chất thì cái nào có trước, cái nào có sau, cái nào sinh ra cái nào, cái
nào quyết định cái nào?
+ Mặt thứ hai (mặt nhận thức luận) trả lời câu hỏi: tư duy con người có khả năng nhận thức
thế giới xung quanh hay không?
− Cách giải quyết các vấn đề cơ bản của triết học:
+ Giải quyết mặt thứ nhất:
Chủ nghĩa duy vật cho rằng vật chất (tồn tại, tự nhiên) có trước, ý thức (tư duy,
tinh thần) có sau, vật chất quyết định ý thức.
Chủ nghĩa duy tâm cho rằng ý thức (tư duy, tinhh thần) có trước, vật chất có
sau, ý thức quyết định vật chất.
o Chủ nghĩa duy tâm có hai hình thức cơ bản:
CNDT khách quan cho rằng có một lực lư ơi
M ợng siêu nhiên có trước, sinh ra và quyết định thế giới vật chất.
CNDT chủ quan thì cho rằng cảm giác, ý thức quyết định vật chất, vật chất
không tồn tại độc lập mà phụ thuộc vào cảm giác, ý thức.
Thuyết nhất nguyên: là khuynh hướng triết học cho rằng thế giới triết học chỉ
có một bản nguyên duy nhất, hoặc là thực thể vật chất, hoặc là thực thể tinh thần
(nhất nguyên duy vật, nhất nguyên duy tâm).
Thuyết nhị nguyên: là khuynh hướng triết học cho rằng có hai thực thể song
song tồn tại, không phụ thuộc nhau (cả vật chất lẫn tinh thần)
Thuyết đa nguyên: là khuynh hướng triết học cho rằng có nhiều cơ sở, nhiều
bản nguyên tồn tại, (các nhà triết học cổ đại đưa ra những bản nguyên đa dạng
như đất, nước, lửa, không khí với tư cách là cơ sở của mọi tồn tại).
+ Giải quyết mặt thứ hai: Vấn đề cơ bản của triết học có hai khuynh hướng đối lập nhau là
thuyết khả tri và thuyết bất khả tri. Đa số các nhà triết học cho rằng con người có khả
năng nhận thức được thế giới khách quan (khả tri). Một số ít nhà triết học phủ nhận một
phần hay toàn bộ khả năng nhận thức của con người (bất khả tri).
2. Ưu + nhược về những quan điểm về vật chất trước Mác. Nội dung + ý nghĩa vật chất của Lê-nin.
− Quan điểm của chủ nghĩa duy vật: ● Thời kỳ cổ đại:
+ Trung Quốc: Các nhà triết học thời kỳ này cho rằng bản nguyên của thế giới là các yếu tố
ngũ hành: kim, mộc, thủy, hỏa, thổ là những yếu tố đầu tiên của vũ trụ.
+ Hy Lạp: Các nhà triết học thời kỳ này đồng nhất vật chất với các dạng tồn tại cụ thể của
vật chất như: đất, nước, lửa, không khí, nguyên tử,… xem đó là điểm khởi đầu của vũ trụ.
● Thời kỳ cận đại:
+ Cuối TK XIX – đầu TK XX: các nhà khoa học đã chứng minh được nguyên tử là một
trong những thành phần cấu tạo nên điện tử và quan điểm đồng nhất vật chất với nguyên
tử sụp đổ trước khoa học.
⇨ Ưu điểm: Hình thành chủ nghĩa duy vật chất phác và phép biện chứng sơ khai.
⇨ Nhược điểm:
+ Gây ra cuộc khủng hoảng về thế giới quan trong vật lý học và triết học. Giải thích một
cách duy tâm các hiện tượng vật lý, vật chất đang tiêu tan, thậm chí còn cho rằng những tri
thức khoa học về vật chất trước đây đều là dối trá
+ Chủ nghĩa kinh nghiệm phê phán lợi dụng tình hình đó để tấn công, phủ nhận sự tồn tại
của vật chất và chủ nghĩa duy vật và còn cho rằng: chỉ có tinh thần là đang tồn tại mà thôi…
− Quan điểm của Lênin:
+ “Vật chất là một phạm trù triết học dùng để chỉ thực tại khách quan được đem lại cho
con người trong cảm giác, được cảm giác của con người chép lại, chụp lại, phản ánh
và tồn tại không lệ thuộc vào cảm giác.”
− Nội dung định nghĩa:
+ Vật chất là một phạm trù triết học: dùng để chỉ vật chất nói chung, vô cùng, vô tận, không
sinh ra và cũng không mất đi mà chỉ chuyển hoá từ dạng này sang dạng khác.
+ Dùng để chỉ thực tại khách quan: thuộc tính tồn tại khách quan, tồn tại ngoài ý thức, độc
lập, không phụ thuộc vào ý thức con người.
+ Vật chất là cái gây nên cảm giác ở con người khi gián tiếp hoặc trực tiếp gây tác động lên
giác quan con người; cảm giác, tư duy, ý thức chỉ là sự phản ánh của vật chất.
− Ý nghĩa phạm trù vật chất của Lênin:
+ Giải quyết triệt để hai mặt trong vấn đề cơ bản của triết học.
+ Bác bỏ thuyết bất khả tri, đấu tranh chống chủ nghĩa duy tâm, khắc phục được tính chất
máy móc, siêu hình của chủ nghĩa duy vật trước Mác.
+ Khắc phục sự khủng hoảng của vật lý học và triết học trong quan niệm về vật chất, định
hướng, mở đường cho khoa học - kỹ thuật phát triển.
+ Bảo vệ và phát triển triết học Mác, cho phép xác định cái gì là vật chất trong lĩnh vực xã hội.
+ Đưa ra một phương pháp định nghĩa mới về vật chất.
3. Quan điểm duy vật biện chứng về nguồn gốc, bản chất và kết cấu của ý thức.
a, Nguồn gốc:
− Nguồn gốc tự nhiên:
+ Ý thức là kết quả của quá trình tiến hóa của thuộc tính phản ánh có ở mọi dạng vật chất.
+ Ý thức là hình thức cao nhất của sự phản ánh thế giới hiện thực, ý thức là hình thức phản
ánh chỉ có ở con người. Ý thức là đặc tính riêng của một vật chất có tổ chức cao là bộ óc người.
− Nguồn gốc xã hội: Ý thức con người ra đời cùng với quá trình hình thành bộ óc người nhờ có
lao động và ngôn ngữ.
+ Lao động là quá trình diễn biến giữa con người và tự nhiên, trong đó con người đóng vai
trò là môi giới, điều tiết và giám sát trong sự trao đổi vật chất giữa người và tự nhiên. Lao
động là hoạt động đặc thù của con người, lao động luôn mang tính tập thể.
+ Ngôn ngữ là cái vỏ vật chất của tư duy, là hiện thực trực tiếp của tư tưởng. Ngôn ngữ là
phương tiện giao tiếp trong xã hội, để trao đổi tri thức, kinh nghiệm…; là phương tiện để
tổng kết thực tiễn, đồng thời là công cụ của tư duy nhằm khái quát hóa, trừu tượng hóa hiện thực.
b, Bản chất của ý thức:
− Ý thức là sự phản ánh hiện thực khách quan vào bộ óc con người một cách năng động và
sáng tạo. Điều này được thể hiện ở:
+ Ý thức cũng là “hiện thực”, nhưng đó là hiện thực trong tư tưởng. Đó là sự thống nhất
giữa vật chất và ý thức. Trong đó, vật chất là cái được phản ánh, còn ý thức là cái phản ánh.
+ Ý thức là hình ảnh chủ quan của thế giới khách quan, bởi vì ý thức con người mang tính
năng động, sáng tạo lại hiện thực the o nhu cầu của thực tiễn.
+ Phản ánh ý thức là sự phản ánh sáng tạo. Tính sáng tạo của ý thức rất đa dạng, phong
phú. Tuy nhiên, đó là sự sáng tạo dựa trên sự phản ánh.
− Quá trình ý thức được thống nhất bởi các măṭ sau:
+ Trao đổi thông tin giữa chủ thể và đối tượng phản ánh.
+ Mô hình hóa đối tượng trong tư duy dưới dạng hình ảnh tinh thần.
+ Chuyển mô hình từ tư duy ra hiện thực khách quan.
+ Ý thức không phải là một hiện tượng tự nhiên thuần túy mà là một hiện tượng xã hội. Ý
thức chỉ được nảy sinh trong lao động, trong hoạt động cải tạo thế giới của con người.
c, Kết cấu của ý thức:
− Theo chiều ngang, ý thức gồm:
+ Tri thức: là kết quả của quá trình nhận thức của con người về thế giới hiện thực. Tri thức
là yếu tố quan trọng nhất.
+ Tình cảm: là sự cảm động của con người trong mối quan hệ với thực tại xung quanh và với chính mình.
+ Các yếu tố khác như niềm tin, lí trí, ý chí,…
− Theo chiều dọc, ý thức bao gồm:
+ Tự ý thức: là ý thức về bản thân mình trong quan hệ với thế giới bên ngoài.
+ Tiềm thức: là những tri thức mà con người đã có được từ trước nhưng gần như trở thành
bản năng , thành kĩ năng trong tầng sâu ý thức.
+ Vô thức: là trạng thái tâm lí ở chiều sâu, điều chỉnh suy nghĩ, hành vi, thái độ ứng xử của
con người mà chưa có sự tranh luận nội tâm, chưa có sự truyền thông tin bên trong, chưa
có sự kiểm tra, tính toán của lí trí…
4. Nội dung và ý nghĩa phương pháp luận của nguyên lí về mối liên hệ phổ biến và nguyên
lí phát triển trong phép biện chứng duy vật:
a, Nguyên lí về mối liên hệ phổ biến:
− Khái niệm mối liên hệ phổ biến:
+ Quan điểm DVBC cho rằng mối liên hệ là phạm trù triết học dùng để chỉ sự quy định, sự
tác động qua lại, sự chuyển hóa lẫn nhau giữa các sự vật, hiện tượng, hay giữa các mặt
của một sự vật hiện tượng trong thế giới.
− Tính chất của mối liên hệ:
Mối liên hệ phổ biến mang tính khách quan, nó là cái vốn có của sự vật, hiện tượng.
Mối liên hệ mang tính phổ biến, thể hiện ở chỗ:
+ Bất cứ sự vật, hiện tượng nào cũng liên hệ với sự vật, hiện tượng khác, không có sự vật,
hiện tượng nào nằm ngoài mối liên hệ.
+ Mối liên hệ biểu hiện dưới nhiều hình thức riêng biệt, cụ thể tùy theo từng điều kiện nhất
định. Song, dù dưới hình thức nào chúng cũng chỉ là biểu hiện của mối liên hệ phổ biến nhất, chung nhất.
Mối liên hệ mang tính đa dạng, phong phú, vì thế hình thức liên hệ giữa chúng cũng rất đa
dạng. Tuy nhiên, tùy vào vị trí, phạm vi, vai trò, tính chất mà phân chia thành những mối
liên hệ khác nhau: mối liên hệ bên trong, bên ngoài; trực tiếp – gián tiếp;… Sự phân chia
này cũng chỉ là tương đối.
− Ý nghĩa phương pháp luận:
+ Khi xem xét sự vật, hiện tượng cần phải có quan điểm toàn diện: cần phải xem xét tất cả
các mặt, các mối liên hệ của sự vật và các khâu trung gian của nó; phải nắm bắt và đánh
giá đúng vai trò, vị trí của từng mặt, từng mối liên hệ trong quá trình cấu thành sự vật.
+ Trong quan điểm toàn diện bao hàm cả quan điểm lịch sử cụ thể. Vì vậy, khi xem xét sự
vật, hiện tượng phải đặt sự vật, hiện tượng vào không gian, thời gian cụ thể…
b, Nguyên lí về sự phát triển:
− Khái niệm “phát triển”:
+ Quan điểm DVBC cho rằng phát triển là quá trình vận động tiến lên từ thấp lên cao, từ
đơn giản đến phức tạp, từ kém hoàn thiện đến hoàn thiện hơn.
− Tính chất của sự phát triển:
+ Phát triển mang tính khách quan, nó là cái vốn có của bản thân sự vật, hiện tượng.
+ Phát triển không chỉ là sự thay đổi về mặt số lượng hay khối lượng mà nó còn là sự thay đổi về chất.
+ Phát triển mang tính kế thừa nhưng trên cơ sở có sự phê phán, lọc bỏ, cải tạo và phát
triển, không kế thừa nguyên xi hay lắp ghép từ cái cũ sang cái mới một cách máy móc, hình thức.
+ Tùy vào sự vật, hiện tượng, quá trình cụ thể, phát triển còn bao gồm cả sự thụt lùi đi
xuống nhưng khuynh hướng chung là đi lên, là tiến bộ. Theo quan điểm DVBC thì
khuynh hướng của sự phát triển xảy ra theo hình đường xoáy ốc.
+ Nguồn gốc của sự phát triển là ở trong bản thân sự vật hiện tượng, do mâu thuẫn của sự
vật hiện tượng quy định.
− Ý nghĩa phương pháp luận:
+ Xem xét sự vật hiện tượng phải đặt chúng trong sự vận động phát triển không ngừng,
vạch ra xu hướng biến đổi chuyển hóa của chúng.
+ Phải biết phân chia quá trình phát triển của sự vật thành nhiều giai đoạn, trên cơ sở đó tìm
ra phương pháp nhận thức và cách tác động phù hợp nhằm thúc đẩy sự vật phát triển
nhanh hơn hoặc kìm hãm sự phát triển của nó.
5. Nội dung và ý nghĩa phương pháp luận của quy luật thống nhất và đấu tranh giữa các
mặt đối lập.
a, Nội dung
− Khái niệm các mặt đối lập: là những mặt có thuộc tính, khuynh hướng vận động trái ngược
nhau, bài trừ, gạt bỏ, chống đối lẫn nhau, nhưng tồn tại và gắn bó với nhau trong một thể
thống nhất hợp thành một mâu thuẫn.
− Đặc điểm của mâu thuẫn:
+ Tính khách quan: Mâu thuẫn nằm ngoài ý thức con người, không có sinh vật nào tồn tại
mà không có mâu thuẫn.
+ Tính phổ biến trong tự nhiên: Có mâu thuẫn giữa cực bắc và cực nam của nam châm,
mâu thuẫn giữa cộng trừ, nhân chia,…
− Khái niệm thống nhất giữa các mặt đối lập:
+ Nghĩa 1: là sự liên hệ, nương tựa, ràng buộc, cấu kết hữu cơ với nhau đến mức không có
cái này sẽ không có cái kia, cái này mất đi cái kia cũng mất theo, cái này xuất hiện cái kia xuất hiện theo.
+ Nghĩa 2: bao hàm sự khác biệt giữa những cái tưởng như không thể thống nhất nhưng
vẫn thống nhất với nhau.
− Khái niệm đấu tranh giữa các mặt đối lập: Đấu tranh không hiểu là đánh nhau, đấu tranh
được hiểu là sự bài trừ, gạt bỏ đi đến phủ định lẫn nhau, khi đủ điều kiện thì chuyển hóa các
mặt đối lập. Có thể mặt này chuyển thành mặt kia, có thể cả 2 mặt đều biến thành thứ khác.
− Quan hệ giữa thống nhất và đấu tranh: Thống nhất ứng với quan điểm cho rằng đứng im của
vật chất là tương đối, tạm thời. Đấu tranh của các mặt đối lập ứng với quan điểm vận động là
tuyệt đối, đấu tranh cũng được hiểu là tuyệt đối và nó diễn ra cho đến khi sự vật hết mâu thuẫn.
b, Ý nghĩa phương pháp luận:
− Giúp ta hiểu được nguồn gốc, động lực của sự tự thân vận động, tự thân phát triển của sự
vật, hiện tượng. Chống quan điểm duy tâm, siêu hình tìm nguồn gốc vận động, phát triển
từ bên ngoài, từ những nguyên nhân thần bí.
− Xác định mâu thuẫn là hiện tượng tất yếu khách quan.
− Nắm vững mâu thuẫn cơ bản, mâu thuẫn chủ yếu để xác định nhiệm vụ chiến lược cũng
như nhiệm vụ trung tâm trước mắt cho từng thời kì cách mạng.
− Có cách giải quyết thích hợp với bản chất của từng mâu thuẫn, trình độ chín muồi và điều
kiện tồn tại của mâu thuẫn.
6. Nội dung và ý nghĩa phương pháp luận của quy luật chuyển hóa từ những sự thay đổi
về lượng thành những sự thay đổi về chất và ngược lại. a. Nội dung: − Khái niệm:
+ Chất: là tính quy định vốn có của sự vật, hiện tượng, nói lên sự vật đó là cái phân biệt nó
với sự vật, hiện tượng khác.
+ Lượng: là tính quy định của sự vật, hiện tượng về mặt quy mô, cường độ, trình độ, tốc độ, vv..
− Quan hệ biện chứng giữa chất và lượng:
+ Tính thống nhất giữa chất và lượng trong một sự vật: Chất và lượng là hai mặt thống nhất
hữu cơ với nhau. Chất nào có lượng đó; lượng nào có chất đó. Chất và lượng có sự phù hợp với nhau.
+ Quá trình chuyển hóa từ những sự thay đổi về lượng thành những sự thay đổi về chất và
ngược lại, quá trình chuyển hóa từ những sự thay đổi về chất thành những sự thay đổi về lượng.
+ Bước nhảy và các hình thức của bước nhảy: Bước nhảy là sự thay đổi về chất từ chất cũ sang chất mới.
b. Ý nghĩa phương pháp luận:
− Giúp ta hiểu được cách thức của sự phát triển. Chống lại các quan điểm duy tâm, siêu hình.
− Trong hoạt động thực tiễn muốn có chất mới, cần phải có quá trình tích lũy về lượng. Cần
chống khuynh hướng bảo thủ, trì trệ, tranh thủ tạo ra những bước nhảy để thúc đẩy sự vật
phát triển tiến lên. Đồng thời, phải chống lại bệnh chủ quan nóng vội, duy ý chí, thực hiện
bước nhảy khi chưa có sự chín muồi về lượng và bất chấp những điều kiện tồn tại cụ thể của
sự vật, hiện tượng.
− Kết hợp tinh thần cách mạng với khoa học nghiêm túc.
7. Các cặp phạm trù của phép biện chứng duy vật.
a, Cái chung và cái riêng: − Khái niệm:
+ Cái riêng: là phạm trù triết học dùng để chỉ một sự vật, một hiện tượng, một quá trình riêng lẻ nhất định.
+ Cái chung: là phạm trù triết học dùng để chỉ những mặt, những thuộc tính chung không
những chỉ có ở một kết cấu vật chất nhất định mà còn được lặp lại trong nhiều sự vật,
hiện tượng hay quá trình riêng lẻ khác.
+ Cái đơn nhất: là phạm trù triết học dùng để chỉ những nét, những mặt, những thuộc tính
chỉ có ở một kết cấu vật chất nhất định nào đó và không được lặp lại ở bất kì một kết cấu vật chất nào khác.
+ Cái đặc thù: là phạm trù triết học dùng để chỉ những thuộc tính, những đặc điểm, những
bộ phận giống nhau chỉ tồn tại ở một số sự vật, hiện tượng.
− Tính chất và mối quan hệ biện chứng:
+ Cái chung chỉ tồn tại trong cái riêng, thông qua cái riêng để biểu hiện sự tồn tại của mình.
+ Cái riêng chỉ tồn tại trong mối quan hệ đưa đến cái chung, không có cái riêng nào tồn tại
tách rời cái chung và cũng không có cái riêng nào tồn tại vĩnh viễn.
+ Cái riêng là cái toàn bộ, phong phú hơn cái chung, còn cái chung là cái bộ phận nhưng
sâu sắc hơn cái riêng vì cái chung phản ánh thuộc tính, những mối liên hệ tất nhiên lặp lại
ở nhiều cái riêng cùng loại 🡪 Cái chung là cái gắn liền với bản chất, quy định phương
hướng tồn tại và phát triển của cái riêng.
+ Cái đơn nhất và cái chung có thể chuyển hóa cho nhau trong quá trình phát triển của sự vật.
− Ý nghĩa phương pháp luận của cặp phạm trù:
+ Muốn biết được cái chung, cái bản chất thì phải xuất phát từ cái riêng, từ những sự vật, hiện tượng riêng lẻ.
+ Nhiệm vụ của nhận thức là phải tìm ra cái chung trong hoạt động thực tiễn, phải dựa vào
cái chung để cải tạo cái riêng.
+ Trong hoạt động thực tiễn thấy sự chuyển hóa nào có lợi chúng ta cần chủ động tác động
để nó sớm trở thành hiện thực.
b, Cặp phạm trù nguyên nhân và kết quả: − Khái niệm:
+ Nguyên nhân: là phạm trù để chỉ sự tác động lẫn nhau giữa các mặt trong một sự vật
hiện tượng hoặc giữa các sự vật, hiện tượng với nhau gây ra một biến đổi nhất định.
+ Kết quả: là phạm trù dùng để chỉ những biến đổi do sự tác động lẫn nhau giữa các sự vật,
hiện tượng hoặc các mặt trong cùng một sự vật, hiện tượng gây ra. Kết quả là sự biến đổi do nguyên nhân gây ra.
− Tính chất và mối liên hệ giữa nguyên nhân và kết quả:
+ Tính chất: Tính khách quan; tính tất yếu; tính phổ biến lặp đi lặp lại; nguyên nhân khác nguyên cớ.
+ Nguyên nhân quyết định kết quả.
+ Nguyên nhân có trước, sinh ra kết quả.
+ Nguyên nhân thế nào thì sinh ra kết quả thế ấy.
− Ý nghĩa phương pháp luận:
+ Là cơ sở lí luận để giải thích một cách đúng đắn mối quan hệ nhân – quả; chống lại các
quan điểm duy tâm, tôn giáo về những nguyên nhân thần bí.
+ Nguyên nhân quyết định kết quả nên muốn có một kết quả nhất định thì phải có nguyên
nhân và điều kiện nhất định. Muốn khắc phục một hiện tượng tiêu cực thì phải tiêu diệt nguyên nhân sinh ra nó.
+ Phân loại nguyên nhân, tìm ra nguyên nhân cơ bản, nguyên nhân chủ yếu giữ vai trò
quyết định đối với kết quả.
+ Biết sử dụng sức mạnh tổng hợp của nhiều nguyên nhân để tạo ra kết quả nhất định.
+ Biết sử dụng kết quả để tác động lại nguyên nhân, thúc đẩy nguyên nhân tích cực, hạn
chế nguyên nhân tiêu cực.
8. Nội dung và ý nghĩa quy luật về sự phù hợp của QHSX với trình độ phát triển của LLSX. − Khái niệm:
+ Lực lượng sản xuất: là khái niệm dùng để chỉ mối quan hệ giữa con người với tự nhiên
trong quá trình sản xuất.
+ Quan hệ sản xuất: là quan hệ giữa con người với con người trong quá trình sản xuất.
− Mối quan hệ biện chứng giữa LLSX và QHSX:
+ LLSX và QHSX là hai mặt đối của phương thức sản xuất, chúng không tồn tại tách rời
nhau mà tác động qua lại lẫn nhau một cách biện chứng, tạo thành quy luật về sự phù hợp
của QHSX với trình độ và tính chất của LLSX.
− Vai trò quyết định của lực lượng sản xuất đối với quan hệ sản xuất:
Trong phương thức sản xuất, LLSX là nội dung còn QHSX là hình thức xã hội của nó,
do đó LLSX giữ vai trò quyết định.
Trong phương thức sản xuất thì LLSX là yếu tố động nhất, cách mạng nhất.
Cùng với sự biến đổi và phát triển của LLSX, QHSX mới hình thành, biến đổi, phát triển theo:
+ Khi QHSX hình thành, biến đổi và theo kịp, phù hợp với trình độ phát triển và tính chất
của LLSX thì nó sẽ thúc đẩy LLSX tiếp tục phát triển.
+ Ngược lại khi QHSX không theo kịp, không phù hợp với trình độ phát triển và tính chất
của LLSX thì nó sẽ kìm hãm LLSX phát triển. Khi mâu thuẫn chín muồi thì QHSX cũ sẽ
bị xóa bỏ và thay thế bởi một QHSX mới tiến bộ hơn, phù hợp với trình độ phát triển và tính chất của LLSX.
− Sự tác động trở lại của QHSX đối với trình độ phát triển và tính chất của LLSX:
+ Thúc đẩy sự phát triển của LLSX, nếu QHSX phù hợp với trình độ LLSX và ngược lại,
kìm hãm sự phát triển của LLSX, nếu QHSX không phù hợp với trình độ LLSX. − Ý nghĩa:
+ Phát triển LLSX: công nghiệp hóa, hiện đại hóa xây dựng LLSX tiên tiến. Coi trọng yếu
tố con người trong LLSX.
+ Phát triển nền kinh tế nhiều thành phần, đảm bảo sự phù hợp của QHSX với trình độ phát
triển của LLSX, nhằm phát huy mọi tiềm năng vốn có của LLSX ở nước ta.
+ Từng bước hoàn thiện QHSX XHCN; phát huy vai trò chủ đạo của thành phần kinh tế
nhà nước; nâng cao sự quản lí của nhà nước đối với các thành phần kinh tế; đảm bảo các
thành phần kinh tế phát triển theo định hướng XHCN.
9. Quan hệ biện chứng giữa cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng của xã hội. Ý nghĩa. − Khái niệm:
+ Cơ sở hạ tầng: là toàn bộ những QHSX hợp thành cơ cấu kinh tế của một hình thái kinh
tế – xã hội nhất định.
Downloaded by giang lê (tru1n0gkien04072015@gmail.com)
+ Kiến trúc thượng tầng: là toàn bộ những quan điểm chính trị, pháp quyền, triết học, đạo
đức, tôn giáo, nghệ thuật, v.v… cùng với các thiết chế xã hội như nhà nước, đảng phái,
giáo hội, các đoàn thể xã hội… hình thành trên một cơ sở xã hội nhất định.
− Mối quan hệ biện chứng giữa CSHT và KTTH:
CSHT quyết định KTTT: CSHT nào thì nảy sinh ra KTTT ấy.
KTTT tác động trở lại CSHT: điều này thể hiện chức năng xã hội của KTTT là bảo vệ, duy
trì, củng cố và phát triển CSHT sinh ra nó. Sự tác động của KTTT đối với CSHT diễn ra theo hai hướng:
+ Nếu KTTT phù hợp với các quy luật kinh tế khách quan thì nó là động lực mạnh mẽ thúc đẩy kinh tế
+ phát triển và ngược lại, KTTT không phù hợp thì sẽ kìm hãm sự phát triển của kinh tế –
xã hội và sớm muộn sẽ được thay thế bằng KTTT mới, phù hợp với yêu cầu của CSHT.
− Ý nghĩa phương pháp luận:
Nghiên cứu mối quan hệ giữa CSHT và KTTT cho ta thấy phải đề phòng 2 khuynh hướng sai lầm :
+ Tuyệt đối hóa vai trò của kinh tế, coi nhẹ vai trò của yếu tố tư tưởng, chính trị, pháp lí.
+ Tuyệt đối hóa vai trò của yếu tố chính trị,tư tưởng, pháp lí, biến những yếu tố đó thành
tính thứ nhất so với kinh tế.
Nghiên cứu mối quan hệ giữa CSHT và KTTT cho ta một cái nhìn đúng đắn, đề ra chiến
lược phát triển hài hòa giữa kinh tế và chính trị, đổi mới kinh tế phải đi đôi với đổi mới
chính trị, lấy đổi mới kinh tế làm trọng tâm, từng bước đổi mới chính trị.
Nắm được mối quan hệ giữa CSHT và KTTT giúp cho sự hình thành CSHT và KTTT
XHCN diễn ra đúng theo quy luật mà chủ nghĩa duy vật lịch sử đã khái quát.
10. Quan hệ biện chứng tồn tại xã hội và ý thức xã hội. Ý nghĩa phương pháp luận. − Khái niệm:
+ Tồn tại xã hội: là toàn bộ những điều kiện vật chất cùng với những quan hệ vật chất
được đặt trong phạm vi hoạt động thực tiễn của con người trong một giai đoạn lịch sử nhất định.
+ Ý thức xã hội: là khái niệm chỉ các hiện tượng thuộc đời sống tinh thần của xã hội, phản
ánh tại xã hội trong một giai đoạn lịch sử nhất định.
− Mối quan hệ biện chứng giữa tồn tại xã hội và ý thức xã hội:
Vai trò quyết định của TTXH đối với YTXH:
+ TTXH là cơ sở, là nguồn gốc khách quan và là nguồn gốc duy nhất của YTXH, nó làm
hình thành và phát triển YTXH, còn YTXH chỉ là sự phản ánh TTXH.
+ Khi TTXH thay đổi thì sớm hay muộn YTXH cũng phải thay đổi theo.
+ Khi muốn thay đổi YTXH, muốn xây dựng YTXH mới thì sự thay đổi và xây dựng đó
phải dựa trên sự thay đổi của tồn tại vật chất hay thay đổi bởi những điều kiện vật chất.
Sự tác động trở lại của YTXH đối với TTXH: Sự tác động trở lại này rất lớn, tuy nhiên hiệu
quả của sự tác động còn phụ thuộc vào những điều kiện: lực lượng xã hội, giai cấp đề ra
những quan điểm, tư tưởng cho xã hội; mức độ phù hợp ít hay nhiều của tư tưởng đó đối với
hiện thực; mức độ thâm nhập của những tư tưởng đó đối với nhu cầu phát triển XH và mức
độ mở rộng của tư tưởng trong quần chúng.
− Ý nghĩa phương pháp luận:
+ Nghiên cứu ý thức xã hội không được dừng lại ở các hiện tượng ý thức mà phải đi sâu
nghiên cứu tồn tại xã hội.
+ Muốn phát triển YTXH của một xã hội mới về lâu dài phải phát triển cơ sở vật chất xã hội của nó.
+ Phải thấy được tầm quan trọng và ý nghĩa của YTXH đối với quá trình phát triển nền văn
hóa mới và con người mới; phát huy, khai thác tính đa dạng, sáng tạo của YTXH để làm
cho đời sống tinh thần không bị tẻ nhạt; phát huy tính chủ động của mỗi người.
11. Quan điểm của chủ nghĩa DVBC về bản chất của nhận thức, quan hệ biện chứng giữa
nhận thức cảm tính và nhận thức lí tính, thực tiễn và vai trò của thực tiễn đối với nhận thức.
a, Lênin đã nêu lên 3 kết luận được xem là cơ sở lí luận của lí luận nhận thức DVBC:
1. Có những sự vật tồn tại độc lập với ý thức của chúng ta, ở ngoài chúng ta.
2. Dứt khoát là không có và không thể có bất kì sự khác nhau nào về nguyên tắc giữa “hiện
tượng” và “vật tự nó”. Chỉ có sự khác nhau giữa cái đã được nhận thức và cái chưa được nhận thức.
3. Nhận thức không phải là hành động tức thời, đơn giản, máy móc và thụ động mà là một
quá trình biện chứng, tích cực, sáng tạo. Quá trình nhận thức diễn ra theo con đường từ trực quan
sinh động đến tư duy trừu tượng, rồi từ tư duy trừu tượng đến thực tiễn. Đó cũng là quá trình nhận
thức đi từ hiện tượng đến bản chất, từ bản chất kém sâu sắc đến bản chất sâu sắc hơn.
b, Quan hệ biện chứng giữa nhận thức cảm tính và nhận thức lí tính:
- Nhận thức cảm tính (trực quan sinh động) là giai đoạn đầu của quá trình nhận thức, là sự
phản ánh trực tiếp, cụ thể, sinh động, hiện thực khách quan vào các giác quan của con người. Nhận
thức cảm tính bao gồm:
+ Cảm giác: Sự vật, hiện tượng tác động vào giác quan gây nên sự kích thích của tế bào thần
kinh làm xuất hiện các cảm giác. Cảm giác là sự phản ánh các thuộc tính riêng lẻ của sự vật, hiện
tượng thông qua các giác quan của con người.
+ Tri giác: là sự phản ánh trực tiếp các sự vật, hiện tượng thông qua các giác quan của con người.
+ Biểu tượng: là hình ảnh được lưu giữ trong chủ thể khi không còn sự vật, hiện tượng hiện
diện trực tiếp trước chủ thể.
- Nhận thức lí tính (tư duy trừu tượng) là giai đoạn tiếp theo của quá trình nhận thức, đây là
giai đoạn phản ánh trình độ cao, nó không dừng lại ở cái vẻ bề ngoài, cái hiện tượng mà nó là sự
phản ánh bên trong, mối liên hệ bản chất. Chính vì vậy mà nó phản ánh, vạch ra được quy luạt của
sự vận động và phát triển của sự vật, hiện tượng. Nhận thức lí tính gồm 3 giai đoạn cơ bản:
+ Khái niệm: là hình thức cơ bản của tư duy phản ánh một cách tương đối đầy đủ và có hệ
thống về bản chất, quy luật của đối tượng và thường được biểu đạt bằng ngôn ngữ dưới dạng những thuật ngữ.
+ Phán đoán: là sự liên hệ giữa các khái niện theo một quy tắc xác định mà chúng ta có thế xác
định được trị số logic của nó.
+ Suy lí: là một thao tác của tư duy để đi đến những tri thức mới từ những tri thức đã có.
- Nhận thức cảm tính và lí tính không tách bạch nhau mà luôn có mối quan hệ chặt chẽ với
nhau. Không có nhận thức cảm tính thì không có nhận thức lí tính, không có nhận thức lí tính thì
không nhận thức được bản chất thật sự của sự vật. Nhận thức cảm tính là cơ sở, là nơi cung cấp
nguyên liệu cho nhận thức lí tính trong quá trình nhận thức gián tiếp đối với sự vật, hiện tượng đi
sâu vào bản chất. Ngược lại, nhận thức lí tính chi phối nhận thức cảm tính, làm cho nó tinh vi, nhạy bén và chính xác hơn.
c, Thực tiễn và vai trò của thực tiễn đối với nhận thức:
- Thực tiễn là những hoạt động vật chất có mục đích mang tính lịch sử – xã hội của con người
nhằm cải tạo tự nhiên, xã hội và cả tạo chính bản thân con người.
- Thực tiễn có nhiều hình thức khác nhau, trong đó có 3 hình thức cơ bản:
+ Hoạt động sản xuất vật chất: Đây là hình thức cơ bản của hoạt động thực tiễn, có vai trò
quyết định và là cơ sở cho các hoạt động khác của thực tiễn.
+ Hoạt động làm biến đổi các quan hệ xã hội: Đây là hình thức cao nhất của hoạt động thực tiễn.
+ Quan sát và thực nghiệm khoa học: Nó được xem là khâu trung gian giữa người nghiên cứu
khoa học và ứng dụng KH vào thực tế. Đây là khâu quan trọng nhất trong các khâu của thực tiễn KH.
- Vai trò của thực tiễn đối với nhận thức:
+ Thực tiễn là cơ sở và mục đích của nhận thức: Không chỉ thông qua hoạt động thực tiễn,
thông qua sự tác động của chủ thể và khách thể khi đó các sự vật, hiện tượng mới bộc lộ những
thuộc tính vốn có của nó, nhờ vậy chúng ta mới nhận thức được sự vật hiện tượng. Nói thực tiễn là
cơ sở của nhận thức là vì thông qua sự tác động, giác quan của con người ngày càng hoàn thiện
hơn, nhờ vậy mà nhận thức của con người ngày càng đầy đủ hơn, sâu sắc hơn.
+ Thực tiễn là động lực thúc đẩy quá trình vận động, phát triển của nhận thức: là vì thực tiễn
luôn đề ra những nhu cầu, những nhiệm vụ mới cho quá trình nhận thức. Thực tiễn cũng luôn vận
động, luôn biến đổi, do vậy, mỗi bước tiến, thay đổi của thực tiễn nó lại đặt ra cho nhận thức
những vấn đề cần phải giải quyết.
+ Thực tiễn là mục đích của quá trình nhận thức: nhận thức phải phục vụ thực tiễn.
+ Thực tiễn là tiêu chuẩn kiểm nghiệm tính chân lí trong quá trình phát triển nhận thức: Thực
tiễn là thước đo tính chân thực, tính giá trị của những tri thức mà con người đạt được. Tiêu chuẩn
này vừa có tính xác định lại vừa có tính không xác định…

Đề cương ôn tập cuối kỳ môn triết học Mác – Lê nin–Trường Đại học bách khoa -đại học Đà Nẵng

Tài liệu liên quan:

Đề cương ôn tập môn triết học Mác – Lê nin–Trường Đại học Bách khoa - đại học Đà Nẵng

Lý luận triết học Mác - le nin đặc điểm và vấn đề cơ bản môn triết học Mác – Lê nin–Trường Đại học bách khoa - đại học Đà Nẵng

Tài liệu ôn tập chương 1 môn triết học Mác – Lê nin–Trường Đại học bách khoa - đại học Đà Nẵng

Ví dụ cụ thể về môn triết học Mác – Lê nin–Trường Đại học bách khoa - đại học Đà Nẵng