Tài liệu học tập. Luật hôn nhân và gia đình

TÀI LIỆU HỖ TRỢ HỌC TẬP

KHÓA 49

MÔN LUẬT HÔN NHÂN VÀ GIA ĐÌNH

HỌC KỲ I - NĂM HỌC 2025 – 2026

(Lưu hành nội bộ)

1

MỤC LỤC
PHẦN I: ĐỀ CƯƠNG CHI TIẾT.................................................................................................................................................................................................. 6
PHẦN I: ĐỀ CƯƠNG CHI TIẾT.................................................................................................................................................................................................. 6
Tên môn học: Luật Hôn nhân và gia đình (môn học bắt buộc)......................................................................................................................................................................6
Tên môn học: Luật Hôn nhân và gia đình (môn học bắt buộc)......................................................................................................................................................................6
Số đơn vị tín chỉ: 2 (hai tín chỉ).......................................................................................................................................................................................................................6
Số đơn vị tín chỉ: 2 (hai tín chỉ).......................................................................................................................................................................................................................6
Mục tiêu môn học...........................................................................................................................................................................................................................................6
Mục tiêu môn học...........................................................................................................................................................................................................................................6
Phương pháp giảng dạy.................................................................................................................................................................................................................................6
Phương pháp giảng dạy.................................................................................................................................................................................................................................6
Phương pháp đánh giá..................................................................................................................................................................................................................................7
Phương pháp đánh giá..................................................................................................................................................................................................................................7
Nội dung môn học..........................................................................................................................................................................................................................................7
Nội dung môn học..........................................................................................................................................................................................................................................7
Vấn đề 1. Khái quát về Luật Hôn nhân và gia đình Việt Nam............................................................................................................................................................................7
Vấn đề 1. Khái quát về Luật Hôn nhân và gia đình Việt Nam............................................................................................................................................................................7
1. Các hình thái hôn nhân trong lịch sử...........................................................................................................................................................................................................7
1. Các hình thái hôn nhân trong lịch sử...........................................................................................................................................................................................................7
2. Khái niệm và các đặc điểm của hôn nhân...................................................................................................................................................................................................7
2. Khái niệm và các đặc điểm của hôn nhân...................................................................................................................................................................................................7
3. Khái niệm và các chức năng cơ bản của gia đình.......................................................................................................................................................................................8
3. Khái niệm và các chức năng cơ bản của gia đình.......................................................................................................................................................................................8
4. Khái niệm Luật Hôn nhân và gia đình Việt Nam..........................................................................................................................................................................................8
4. Khái niệm Luật Hôn nhân và gia đình Việt Nam..........................................................................................................................................................................................8
5. Nhiệm vụ và nguyên tắc cơ bản của Luật Hôn nhân và gia đình................................................................................................................................................................8
5. Nhiệm vụ và nguyên tắc cơ bản của Luật Hôn nhân và gia đình................................................................................................................................................................8
6. Quan hệ pháp luật hôn nhân và gia đình.....................................................................................................................................................................................................9
6. Quan hệ pháp luật hôn nhân và gia đình.....................................................................................................................................................................................................9
7. Khái quát sự phát triển của Luật Hôn nhân và gia đình Việt Nam............................................................................................................................................................10
7. Khái quát sự phát triển của Luật Hôn nhân và gia đình Việt Nam............................................................................................................................................................10
Vấn đề 2. Kết hôn.............................................................................................................................................................................................................................................11
Vấn đề 2. Kết hôn.............................................................................................................................................................................................................................................11
1. Khái niệm kết hôn......................................................................................................................................................................................................................................12
1. Khái niệm kết hôn......................................................................................................................................................................................................................................12
2. Điều kiện kết hôn.......................................................................................................................................................................................................................................12
2. Điều kiện kết hôn.......................................................................................................................................................................................................................................12
2

2.3. Đăng ký kết hôn: Nghĩa vụ - thẩm quyền - thủ tục, nghi thức kết hôn......................................................................................................................................................14

Vấn đề 3. Xử lý việc kết hôn trái pháp luật và không công nhận quan hệ vợ chồng.......................................................................................................................................14

3.1. Khái niệm kết hôn trái pháp luật................................................................................................................................................................................................................14

3.2. Xứ lý kết hôn trái pháp luật........................................................................................................................................................................................................................15

3.3. Xử lý dân sự: Huỷ kết hôn trái pháp luật...................................................................................................................................................................................................15

3.4. Không công nhận quan hệ vợ chồng.........................................................................................................................................................................................................16

Vấn đề 4. Quan hệ giữa vợ và chồng..............................................................................................................................................................................................................17

4.1. Khái niệm quan hệ vợ chồng.....................................................................................................................................................................................................................17

4.2. Nội dung quan hệ vợ chồng.......................................................................................................................................................................................................................18

Vấn đề 5: Căn cứ phát sinh quan hệ cha, mẹ và con......................................................................................................................................................................................22

5.1. Quan hệ cha, mẹ và con phát sinh do sự kiện sinh đẻ..............................................................................................................................................................................22

5.2. Quan hệ cha, mẹ và con phát sinh do sự kiện nhận nuôi con nuôi...........................................................................................................................................................24

5.3. Quan hệ cha, mẹ, con phát sinh dựa vào sự kiện sống chung.................................................................................................................................................................26

Vấn đề 6. Nghĩa vụ và quyền giữa cha mẹ và con và quan hệ giữa các thành viên gia đình.........................................................................................................................26

6.1. Nghĩa vụ và quyền về nhân thân giữa cha mẹ và con..............................................................................................................................................................................26

6.2. Nghĩa vụ và quyền về tài sản giữa cha mẹ và con....................................................................................................................................................................................27

6.3. Hạn chế quyền của cha mẹ đối với con chưa thành niên.........................................................................................................................................................................28

6.4. Quan hệ giữa các thành viên trong gia đình..............................................................................................................................................................................................30

Vấn đề 7. Nghĩa vụ cấp dưỡng giữa các thành viên gia đình.........................................................................................................................................................................30

3

7.1. Khái niệm và đặc điểm của quan hệ cấp dưỡng.......................................................................................................................................................................................30

7.2. Quy định chung về nghĩa vụ cấp dưỡng....................................................................................................................................................................................................31

7.3. Các trường hợp cấp dưỡng.......................................................................................................................................................................................................................32

Vấn đề 8. Các trường hợp chấm dứt hôn nhân...............................................................................................................................................................................................33

8.1. Chấm dứt hôn nhân do vợ, chồng chết.....................................................................................................................................................................................................33

8.2. Chấm dứt hôn nhân do ly hôn...................................................................................................................................................................................................................33

Vấn đề 9: Hậu quả pháp lý của ly hôn.............................................................................................................................................................................................................35

9.1. Quan hệ nhân thân....................................................................................................................................................................................................................................35

9.2. Quan hệ tài sản..........................................................................................................................................................................................................................................35

9.3. Giải quyết quyền lợi con chung.................................................................................................................................................................................................................36

Vấn đề 10. Quan hệ hôn nhân và gia đình có yếu tố nước ngoài...................................................................................................................................................................38

10.1. Khái niệm quan hệ HNGĐ có yếu tố nước ngoài....................................................................................................................................................................................38

10.2. Thẩm quyền đăng ký hộ tịch và giải quyết các vụ việc hôn nhân và gia đình có yếu tố nước ngoài......................................................................................................38

10.3. Nguyên tắc áp dụng pháp luật.................................................................................................................................................................................................................38

10.4. Một số quan hệ HNGĐ có yếu tố nước ngoài..........................................................................................................................................................................................39

PHẦN 2: CÂU HỎI LÝ THUYẾT VÀ BÀI TẬP........................................................................................................................................................................ 40

A. Câu hỏi, bài tập ôn tập và hệ thống kiến thức.............................................................................................................................................................................................40

B. Câu hỏi, bài tập nâng cao............................................................................................................................................................................................................................50

PHẦN 3: TÀI LIỆU THAM KHẢO............................................................................................................................................................................................. 78

4

PHẦN 3: TÀI LIỆU THAM KHẢO............................................................................................................................................................................................. 78

5

TÀI LIỆU HỖ TRỢ HỌC TẬP MÔN LUẬT HÔN NHÂN VÀ GIA ĐÌNH

DÀNH CHO CÁC LỚP CHẤT LƯỢNG CAO HỌC KỲ I

NĂM HỌC 2025 – 2026

-------------------

PHẦN I: ĐỀ CƯƠNG CHI TIẾT

1. Tên môn học: Luật Hôn nhân và gia đình (môn học bắt buộc)

2. Số đơn vị tín chỉ: 2 (hai tín chỉ)

- Giảng lý thuyết: 4 ca, 20 tiết

- Thảo luận, làm việc nhóm: 4 ca, 20 tiết

- Tự học có hướng dẫn: 9 tiết

3. Mục tiêu môn học

Nghiên cứu Luật hôn nhân và gia đình (Luật HNGĐ) giúp người học:

- Về kiến thức: Học phần cung cấp cho sinh viên kiến thức về vị trí của Luật

Hôn nhân và gia đình, phân biệt quan hệ pháp luật hôn nhân và gia đình với các quan

hệ pháp luật khác trong hệ thống pháp luật Việt Nam, nhiệm vụ và các nguyên tắc cơ

bản của Luật Hôn nhân và gia đình; giúp sinh viên nắm và phân tích được các vấn đề

pháp lý liên quan đến lĩnh vực hôn nhân và gia đình.

- Về kỹ năng: Học phần giúp sinh viên phát huy kỹ năng tự học, tự nghiên cứu và

kỹ năng giao tiếp; làm việc nhóm; hình thành và phát triển khả năng khai thác thông

tin hiệu quả, tổng hợp, hệ thống hoá thông tin về Luật Hôn nhân và gia đình; rèn luyện

kỹ năng phản biện, phân tích, bình luận văn bản pháp luật và bản án, quyết định của

Toà án về pháp luật hôn nhân và gia đình và thực tiễn áp dụng.

- Về mức độ tự chủ và tự chịu trách nhiệm: Học phần giúp sinh viên có năng

lực tự chủ và tự chịu trách nhiệm: Tôn trọng pháp luật hôn nhân và gia đình; Đưa ra

quan điểm cá nhân về một vụ việc hôn nhân và gia đình trên thực tế; Thực hiện tốt

việc vận dụng các quy định của pháp luật hôn nhân và gia đình vào hoàn cảnh cụ thể.

4. Phương pháp giảng dạy

- Giảng lý thuyết và thảo luận: Giảng viên trình bày cơ sở lý luận về môn học,

kết hợp với việc đưa ra tình huống để sinh viên cùng trao đổi, thảo luận.

- Làm việc nhóm – thảo luận: Nhóm sinh viên chuẩn bị nội dung đề cương thảo

luận do giảng viên soạn thảo và trình bày quan điểm, đánh giá của mình tại lớp hoặc

qua bài thu hoạch.

6

- Tự học có hướng dẫn: Giảng viên định hướng cho sinh viên những nội dung tự

học, cách nghiên cứu và nguồn học liệu để sinh viên nắm nội dung cơ bản của môn

học.

5. Phương pháp đánh giá

- Kiểm tra, đánh giá bộ phận, trọng số bằng 50% điểm đánh giá học phần trên cơ

sở:

+ Chuyên cần;

+ Bài kiểm tra cá nhân (trắc nghiệm hoặc/và nhận định);

+ Phát biểu có chất lượng từ việc học tập và nghiên cứu.

- Kiểm tra, đánh giá kết thúc môn học: Thi viết, có trọng số bằng 50% điểm đánh

giá học phần.

6. Nội dung môn học

Chương trình môn học Luật HNGĐ gồm 10 vấn đề:

Vấn đề 1. Khái quát về Luật Hôn nhân và gia đình Việt Nam

Thời lượng: 2 tiết lý thuyết

1.1. Các hình thái hôn nhân trong lịch sử

- Hôn nhân huyết tộc;

- Hôn nhân Punalua;

- Hôn nhân đối ngẫu;

- Hôn nhân một vợ một chồng.

Tham khảo: Trường Đại học Luật TP.HCM (2022), Giáo trình Luật Hôn nhân

và gia đình Việt Nam (tái bản lần thứ nhất, có sửa chữa, bổ sung), NXB Hồng Đức,

tr.17 đến tr.28.

1.2. Khái niệm và các đặc điểm của hôn nhân

- Hôn nhân: Quan hệ giữa vợ và chồng sau khi kết hôn.

- Đặc điểm: Sự liên kết khác giới, tự nguyện, bền vững và mang tính pháp lý.

Tham khảo:

Khoản 1 Điều 3 Luật HNGĐ năm 2014

Tham khảo: Trường Đại học Luật TP.HCM (2022), Giáo trình Luật Hôn nhân và

gia đình Việt Nam (tái bản lần thứ nhất, có sửa chữa, bổ sung), NXB Hồng Đức, tr.28

đến tr.33.

7

1.3. Khái niệm và các chức năng cơ bản của gia đình

- Gia đình: Tập hợp những người gắn bó với nhau do hôn nhân, quan hệ huyết

thống hoặc quan hệ nuôi dưỡng, làm phát sinh các quyền và nghĩa vụ giữa họ với nhau

theo quy định của Luật HNGĐ.

- Chức năng cơ bản: Chức năng duy trì nòi giống, chức năng kinh tế, chức năng

giáo dục.

Tham khảo:

Khoản 2 Điều 3 Luật HNGĐ năm 2014.

Trường Đại học Luật TP.HCM (2022), Giáo trình Luật Hôn nhân và gia đình

Việt Nam (tái bản lần thứ nhất, có sửa chữa, bổ sung), NXB Hồng Đức, tr.33 đến

tr.39.

1.4. Khái niệm Luật Hôn nhân và gia đình Việt Nam

1.4.1. Khái niệm

Tổng hợp các quy phạm pháp luật hôn nhân và gia đình do Nhà nước ban hành

nhằm điều chỉnh các quan hệ xã hội phát sinh giữa các thành viên trong gia đình về

những lợi ích nhân thân và những lợi ích tài sản.

1.4.2. Đối tượng điều chỉnh

- Quan hệ nhân thân.

- Quan hệ tài sản.

Tham khảo: Trường Đại học Luật TP.HCM (2022), Giáo trình Luật Hôn nhân và

gia đình Việt Nam (tái bản lần thứ nhất, có sửa chữa, bổ sung), NXB Hồng Đức, tr.39

đến tr.43.

1.4.3. Phương pháp điều chỉnh

Tự nguyện, bình đẳng trên cơ sở đảm bảo việc thực hiện quyền và nghĩa vụ chủ

thể quan hệ pháp luật hôn nhân và gia đình bằng sự cưỡng chế của Nhà nước.

Tham khảo: Trường Đại học Luật TP.HCM (2022), Giáo trình Luật Hôn nhân và

gia đình Việt Nam (tái bản lần thứ nhất, có sửa chữa, bổ sung), NXB Hồng Đức, tr.43

đến tr.45.

1.5. Nhiệm vụ và nguyên tắc cơ bản của Luật Hôn nhân và gia đình

- Nhiệm vụ: Điều 1 Luật HNGĐ năm 2014

- Nguyên tắc: Điều 2 Luật HNGĐ năm 2014

+ Hôn nhân tự nguyện, tiến bộ, một vợ một chồng, vợ chồng bình đẳng.

+ Bình đẳng trong hôn nhân.

8

+ Xây dựng gia đình ấm no, tiến bộ, hạnh phúc; các thành viên gia đình có nghĩa

vụ tôn trọng, quan tâm, chăm sóc, giúp đỡ nhau; không phân biệt đối xử giữa các con.

+ Bảo vệ, hỗ trợ các đối tượng yếu thế thực hiện các quyền về hôn nhân và gia

đình; giúp đỡ các bà mẹ thực hiện tốt chức năng của mình; thực hiện kế hoạch hóa gia

đình.

+ Kế thừa, phát huy truyền thống văn hóa, đạo đức tốt đẹp của dân tộc về hôn

nhân và gia đình.

Tham khảo: Trường Đại học Luật TP.HCM (2022), Giáo trình Luật Hôn nhân

và gia đình Việt Nam (tái bản lần thứ nhất, có sửa chữa, bổ sung), NXB Hồng Đức,

tr.45 đến tr.64.

1.6. Quan hệ pháp luật hôn nhân và gia đình

1.6.1. Khái niệm và đặc điểm của quan hệ pháp luật HNGĐ

- Khái niệm: Là quan hệ xã hội phát sinh giữa các thành viên trong gia đình;

được các quy phạm pháp luật hôn nhân và gia đình điều chỉnh.

- Đặc điểm:

+ Chủ thể: Cá nhân với cá nhân trong phạm vi gia đình và gắn bó với nhau bởi

yếu tố tình cảm hoặc huyết thống.

+ Khách thể: Lợi ích nhân thân và tình cảm là khách thể đóng vai trò chủ đạo,

chiếm ưu thế.

+ Nội dung: Quyền và nghĩa vụ nhân thân đóng vai trò chủ đạo, quyết định việc

xác lập, tồn tại, chấm dứt quyền và nghĩa vụ tài sản. Quyền và nghĩa vụ tài sản chịu sự

tác động và gắn liền với nhân thân chủ thể, không thay thế, không chuyển giao cho

người thứ ba.

+ Không gian: Quan hệ pháp luật HNGĐ diễn ra trong không gian hẹp: phạm vi

gia đình và giữa các thành viên của gia đình.

+ Thời gian: Quan hệ pháp luật HNGĐ mang tính lâu dài, bền vững, không xác

định trước thời hạn.

+ Sự kiện pháp lý làm phát sinh, thay đổi, chấm dứt quan hệ pháp luật HNGĐ:

Sự kiện đặc biệt, mang sắc thái tình cảm hoặc huyết thống và do yếu tố tình cảm chi

phối, quyết định.

Tham khảo: Trường Đại học Luật TP.HCM (2022), Giáo trình Luật Hôn nhân và

gia đình Việt Nam (tái bản lần thứ nhất, có sửa chữa, bổ sung), NXB Hồng Đức, tr.67

đến tr.75.

1.6.2. Các yếu tố cấu thành quan hệ pháp luật HNGĐ

9

- Chủ thể: Cá nhân tham gia quan hệ pháp luật HNGĐ trên cơ sở các quyền và

nghĩa vụ do pháp luật hôn nhân gia đình quy định.

- Khách thể: Lợi ích nhân nhân, lợi ích tài sản và lợi ích từ hành vi.

- Nội dung: Toàn bộ các nghĩa vụ và quyền của chủ thể tham gia quan hệ pháp

luật HNGĐ, được các qui phạm pháp luật hôn nhân và gia đình quy định.

1.6.3. Thực hiện, bảo vệ quyền và nghĩa vụ về hôn nhân gia đình

Sinh viên tự học

Tham khảo: Trường Đại học Luật TP.HCM (2022), Giáo trình Luật Hôn nhân và

gia đình Việt Nam (tái bản lần thứ nhất, có sửa chữa, bổ sung), NXB Hồng Đức, tr.90

đến tr.117.

1.6.4. Căn cứ phát sinh, thay đổi, chấm dứt, phục hồi quan hệ pháp luật

HNGĐ

- Sự kiện pháp lý làm phát sinh quan hệ pháp luật HNGĐ: Thường phát sinh khi

có một nhóm các sự kiện. Ví dụ, để phát sinh quyền và nghĩa vụ giữa cha mẹ và con

do sinh đẻ thì ngoài sự kiện sinh, còn phải kèm theo sự kiện đăng ký khai sinh cho

con.

- Sự kiện pháp lý làm thay đổi quan hệ pháp luật HNGĐ: Những sự kiện mà khi

có sự xuất hiện của chúng, các quan hệ pháp luật HNGĐ thay đổi. Chẳng hạn, quyết

định của Toà án về việc thay đổi người giám hộ là sự kiện pháp lý tác động làm thay

đổi quan hệ giám hộ trước đó.

- Sự kiện pháp lý làm phục hồi quan hệ pháp luật HNGĐ: Các sự kiện này xuất

hiện sẽ không làm phát sinh một quan hệ pháp luật mới mà chỉ làm phục hồi các quan

hệ pháp luật đã bị chấm dứt hoặc bị tạm thời đình chỉ trước đó.Ví dụ, sự kiện chấm dứt

việc nuôi con nuôi và giao trả con nuôi chưa thành niên cho cha mẹ đẻ sẽ phục hồi

quyền của cha mẹ đẻ.

- Sự kiện pháp lý làm chấm dứt quan hệ pháp luật HNGĐ: Những sự kiện mà với

sự xuất hiện của chúng, các quan hệ pháp luật HNGĐ sẽ không còn tồn tại. Chẳng hạn,

khi vợ hoặc chồng chết thì quan hệ nhân thân giữa họ chấm dứt.

Tham khảo: Trường Đại học Luật TP.HCM (2022), Giáo trình Luật Hôn nhân và

gia đình Việt Nam (tái bản lần thứ nhất, có sửa chữa, bổ sung), NXB Hồng Đức, tr.118

đến tr.126.

1.7. Khái quát sự phát triển của Luật Hôn nhân và gia đình Việt Nam

Sinh viên tự nghiên cứu các nội dung sau:

1.7.1. Pháp luật hôn nhân và gia đình thời kỳ phong kiến

10

- Bộ luật Hồng Đức;

- Luật Gia Long.

1.7.2. Pháp luật hôn nhân và gia đình thời kỳ Pháp thuộc

- Dân luật Bắc năm 1931;

- Dân luật Trung năm 1936;

- Dân luật Giản yếu năm 1883.

1.7.3. Pháp luật hôn nhân và gia đình từ Cách mạng tháng Tám năm 1945 đến

nay

- Từ tháng 08/1945 đến ngày 24/3/1977 ở miền Bắc Việt Nam:

+ Sắc lệnh số 97-SL 22/5/1950 về xóa bỏ các quy định lạc hậu về dân sự trong

Dân luật Bắc năm 1931, Dân luật Trung năm 1936, Dân luật giản yếu năm 1883 và

những những quy định lạc hậu khác;

+ Sắc lệnh số 159-SL ngày 17/11/1950 về ly hôn;

+ Luật Hôn nhân và gia đình ngày 29/12/1959 (công bố ngày 13/01/1960).

- Từ tháng 08/1945 đến ngày 24/3/1977 ở miền Nam Việt Nam:

+ Luật Gia đình ngày 02/01/1959;

+ Sắc luật 15/64 ngày 23/7/1964;

+ Bộ dân luật ngày 20/12/1972 của chế độ Việt Nam cộng hòa.

- Từ ngày 25/3/1977 đến nay:

+ Luật HNGĐ năm 1959 (hiệu lực ngày 13/01/1960 ở Miền Bắc, ngày 25/3/1977

ở Miền Nam)

+ Luật HNGĐ năm 1986 (hiệu lực ngày 03/01/1987)

+ Luật HNGĐ năm 2000 (hiệu lực ngày 01/01/2001)

+ Luật HNGĐ năm 2014 (hiệu lực: ngày 01/01/2015).

Tham khảo: Trường Đại học Luật TP.HCM (2022), Giáo trình Luật Hôn nhân và

gia đình Việt Nam (tái bản lần thứ nhất, có sửa chữa, bổ sung), NXB Hồng Đức, tr.127

đến tr.149.

Vấn đề 2. Kết hôn

Thời lượng: 2 tiết lý thuyết, 2 tiết thảo luận

11

2.1. Khái niệm kết hôn

Khoản 5 Điều 3 Luật HNGĐ năm 2014: Nam, nữ xác lập quan hệ vợ chồng theo

quy định của Luật HNGĐ về điều kiện kết hôn và đăng ký kết hôn.

2.2. Điều kiện kết hôn

2.2.1. Điều kiện tuổi kết hôn

- Tính tuổi kết hôn: Tính theo ngày, tháng, năm sinh: Tuổi tròn. Điểm a, khoản 1

Điều 8 Luật HNGĐ năm 2014: Nam từ đủ 20 tuổi trở lên, nữ từ đủ 18 tuổi trở lên

(xem thêm: khoản 1 Điều 2 TTLT 01/2016/TTLT-TANDTC-VKSNDTC-BTP).

- Cơ sở và ý nghĩa việc định tuổi kết hôn.

- Thực tiễn: Vấn nạn tảo hôn.

Tham khảo: Trường Đại học Luật TP.HCM (2022), Giáo trình Luật Hôn nhân và

gia đình Việt Nam (tái bản lần thứ nhất, có sửa chữa, bổ sung), NXB Hồng Đức, tr.150

đến tr.156.

2.2.2. Điều kiện ý chí chủ thể trong kết hôn

- Điểm b, khoản 1 Điều 8 Luật HNGĐ năm 2014: Việc kết hôn do nam và nữ tự

nguyện quyết định.

- Biểu hiện về tự nguyện trong kết hôn?

- Hành vi không tự nguyện trong kết hôn: Lừa dối, cưỡng ép, cản trở kết hôn.

- Thực tiễn?

(Giảng viên nêu biểu hiện các hành vi không tự nguyện trong kết hôn, sinh viên

tìm ví dụ thực tiễn minh họa).

2.2.3. Điều kiện năng lực hành vi dân sự

- Điểm c, khoản 1 Điều 8 Luật HNGĐ năm 2014: Không bị mất năng lực hành vi

dân sự.

- Cơ sở xác định người mất năng lực hành vi dân sự - thực tiễn xác định.

- Ý nghĩa của quy định.

2.2.3. Các trường hợp cấm kết hôn hoặc sống chung như vợ chồng

(Điểm d, khoản 1 Điều 8 - Điểm a, b, c và d khoản 2 Điều 5 Luật HNGĐ năm

2014).

- Cấm kết hôn giả tạo;

- Cấm tảo hôn, lừa dối, cưỡng ép, cản trở kết hôn;

12

- Cấm người đang có vợ hoặc có chồng kết hôn hoặc sống chung như vợ chồng

với người khác; Cấm người chưa có vợ hoặc chưa có chồng kết hôn hoặc sống chung

như vợ chồng với người mà mình biết rõ đã có chồng, có vợ

▪ Thế nào là người đang có vợ, có chồng?

▪ Giá trị pháp lý của xác nhận tình trạng hôn nhân.

▪ Ý nghĩa của qui định.

▪ Thực tiễn: “Bó tay nhìn chồng cưới vợ” https://nld.com.vn/phap-luat/bo-

tay-nhin-chong-cuoi-vo-2010060411095751.htm,

- Cấm kết hôn hoặc sống chung như vợ chồng giữa những người cùng dòng máu

về trực hệ, giữa những người có họ trong phạm vi ba đời; giữa cha, mẹ nuôi với con

nuôi, giữa những người đã từng là cha, mẹ nuôi với con nuôi, cha chồng với con dâu,

mẹ vợ với con rể, cha dượng với con riêng của vợ, mẹ kế với con riêng của chồng;

▪Yêu cầu: Người có quan hệ trực hệ, ba đời, cha mẹ nuôi với con nuôi, cha

dượng, mẹ kế với con riêng không được kết hôn hoặc sống chung như vợ

chồng.

▪ Xác định đúng tinh thần pháp luật về việc cấm người có quan hệ thích

thuộc kết hôn hoặc sống chung như vợ chồng

▪ Ý nghĩa của qui định:

▪ Thực tiễn:

Tình trạng tảo hôn ở vùng dân tộc thiểu số - Thực trạng đáng lo ngại -

https://dangcongsan.vn/xa-hoi/bai-1-tinh-trang-tao-hon-o-vung-dan-toc-

thieu-so-thuc-trang-dang-lo-ngai-592292.html

Giảm thiểu tình trạng tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống trong đồng bào

dân tộc thiểu số: Thực trạng và giải pháp - http://dttg.ubdt.gov.vn/giam-

thieu-tinh-trang-tao-hon-va-hon-nhan-can-huyet-thong-trong-dong-bao-dan-

toc-thieu-so-thuc-trang-va-giai

2.2.4. Không thừa nhận hôn nhân giữa những người cùng giới tính

13

▪Yêu cầu: Không công nhận hôn nhân giữa người cùng giới (Khoản 2 Điều 8

Luật HNGĐ năm 2014);

▪ Ý nghĩa của quy định;

▪ Xác định lại giới tính, chuyển đổi giới tính và quyền kết hôn của người đã

xác định lại hoặc đã chuyển đổi giới tính.

Chỉ ra sự khác biệt trong quy định về hôn nhân giữa những người có cùng

giới tính giữa Luật HNGĐ năm 2014 và Luật HNGĐ năm 2000. Nêu đánh giá

của anh/chị về sự khác biệt này.

2.3. Đăng ký kết hôn: Nghĩa vụ - thẩm quyền - thủ tục, nghi thức kết hôn

- Nghĩa vụ và nghi thức đăng ký kết hôn: Điều 9 Luật HNGĐ năm 2014; Điều 6,

Điều 18, 38 Luật Hộ tịch; Điều 10, Điều 18, Điều 30, Điều 31 Nghị định số 123/2015;

Điều 7 Thông tư liên tịch số 02/2016; Điều 5 Nghị định số 120/2025/NĐ-CP ngày

11/6/2025 của Chính phủ quy định về phân định thẩm quyền của chính quyền địa

phương 02 cấp trong lĩnh vực quản lý nhà nước của Bộ Tư pháp.

- Thẩm quyền đăng ký kết hôn:

+ Không có yếu tố nước ngoài: Điều 17, 53 Luật Hộ tịch.

+ Có yếu tố nước ngoài: Khoản 1 Điều 123 Luật HNGĐ năm 2014, Điều 7 (điểm

d, khoản 1), Điều 18 Nghị định 123/2015; Điều 37, Điều 53 Luật Hộ tịch; Điều 4

Nghị định số 120/2025/NĐ-CP.

- Nhận thức mở rộng:

“Pháp luật hiện hành là bước tiến về cải cách và đổi mới trong lĩnh vực đăng ký

và quản lý hộ tịch”. Thông qua trình tự, thủ tục đăng ký kết hôn, cho biết suy nghĩ cá

nhân về nhận định trên.

Tham khảo: Trường Đại học Luật TP.HCM (2018), Sách tình huống (Bình luận

bản án) Luật HNGĐ, NXB Hồng Đức-Hội Luật gia Việt Nam, tr.12 đến tr.40.

Vấn đề 3. Xử lý việc kết hôn trái pháp luật và không công nhận quan hệ vợ chồng

Thời lượng: 3 tiết lý thuyết, 4 tiết thảo luận

3.1. Khái niệm kết hôn trái pháp luật

Khoản 6 Điều 3 Luật HNGĐ năm 2014: Là việc nam, nữ đã đăng ký kết hôn tại

cơ quan nhà nước có thẩm quyền nhưng một bên hoặc cả hai bên vi phạm điều kiện

kết hôn.

14

Tiêu chí xác định: Đảm bảo điều kiện hình thức, vi phạm điều kiện nội dung.

3.2. Xứ lý kết hôn trái pháp luật

- Xử lý dân sự.

- Xử lý hành chính: Điều 58, 59 Nghị định số 82/2020/NĐ-CP ngày 15/7/2020

quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực bổ trợ tư pháp, hành chính tư

pháp, hôn nhân và gia đình; thi hành án dân sự, phá sản doanh nghiệp, hợp tác xã

(được sửa đổi, bổ sung bởi Nghị định số 117/2024/NĐ-CP ngày 18/9/2024).

- Xử lý hình sự: Điều 181 - 183 BLHS năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017).

3.3. Xử lý dân sự: Huỷ kết hôn trái pháp luật

3.3.1. Căn cứ hủy kết hôn trái pháp luật

Có hành vi vi phạm điều kiện kết hôn quy định tại Điều 8 Luật HNGĐ năm

2014.

3.3.2. Quyền yêu cầu hủy kết hôn trái pháp luật

Điều 10 Luật HNGĐ năm 2014

- Vi phạm sự tự nguyện: Nam nữ kết hôn trái pháp luật trực tiếp yêu cầu hoặc

gián tiếp yêu cầu thông qua các cơ quan, tổ chức do pháp luật quy định

- Vi phạm các trường hợp khác: Cá nhân, cơ quan, tổ chức trực tiếp hoặc gián

tiếp yêu cầu

+ Trực tiếp yêu cầu:

Cá nhân: Vợ, chồng; cha, mẹ, con, người giám hộ hoặc người đại diện theo pháp

luật khác của người kết hôn trái pháp luật

Cơ quan, tổ chức:

● Cơ quan quản lý nhà nước về gia đình;

● Cơ quan quản lý nhà nước về trẻ em;

● Hội liên hiệp phụ nữ.

- Gián tiếp yêu cầu: Cá nhân, cơ quan, tổ chức khác đề nghị Cơ quan quản lý nhà

nước về gia đình; Cơ quan quản lý nhà nước về trẻ em; Hội liên hiệp phụ nữ yêu cầu

tòa án hủy việc kết hôn trái pháp luật.

3.3.3. Thẩm quyền và đường lối xử lý kết hôn trái pháp luật.

- Thẩm quyền: Điều 10 Luật HNGĐ năm 2014: Toà án nơi việc đăng ký kết hôn

trái pháp luật được thực hiện hoặc tòa án nơi một trong hai bên người kết hôn trái pháp

15

luật cư trú có thẩm quyền theo quy định của Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015 (sửa

đổi, bổ sung năm 2025).

- Xử lý: Điều 11 Luật HNGĐ năm 2014: Có thể không hủy hôn nếu tại thời điểm

yêu cầu yếu tố cản trở hôn nhân đi qua, mục đích hôn nhân đạt được.

Chỉ ra sự khác biệt về hướng xử lý việc kết hôn trái pháp luật giữa Luật HNGĐ

năm 2014 với Luật HNGĐ năm 2000.

Ngoại lệ: Khoản 2 Điều 11 Luật HNGĐ năm 2014. Tham khảo: Điều 4 TTLT

01/2016/TTLT-TANDTC.

3.3.3. Hậu quả pháp lý của hủy việc kết hôn trái pháp luật: Điều 12 Luật

HNGĐ năm 2014

- Quan hệ nhân thân: Chấm dứt quan hệ như vợ chồng.

- Quan hệ tài sản, nghĩa vụ và hợp đồng: Giải quyết theo Điều 16 Luật HNGĐ

năm 2014

- Quyền lợi của con chung: Giải quyết theo quy định về quyền, nghĩa vụ của cha,

mẹ, con khi ly hôn.

- Nhận thức mở rộng:

+ Phân biệt được kết hôn và kết hôn trái pháp luật;

+ Vận dụng được căn cứ và đường lối xử lý hủy kết hôn trái pháp luật để xử lý

các tình huống thực tế;

+ Nhận xét được những điểm hợp lý và hạn chế trong đường lối xử lý hủy kết

hôn trái pháp luật và nêu hướng hoàn thiện.

3.4. Không công nhận quan hệ vợ chồng

3.4.1. Căn cứ không công nhận vợ chồng

- Không đăng ký kết hôn;

- Đăng ký kết hôn không đúng tại cơ quan có thẩm quyền và (có thể đồng thời vi

phạm điều kiện kết hôn);

- Đăng ký kết hôn không đúng nghi thức, thủ tục đồng thời vi phạm điều kiện kết

hôn.

3.4.2. Hậu quả của quyết định không công nhận quan hệ vợ chồng

- Quan hệ nhân thân: Không thừa nhận các bên là vợ chồng.

- Quan hệ tài sản: Giải quyết như hủy hôn (Điều 16 Luật HNGĐ năm 2014)

- Quyền lợi của con chung: Được giải quyết theo quy định của Luật HNGĐ về

quyền, nghĩa vụ của cha mẹ và con (Điều 68-84 Luật HNGĐ năm 2014).

16

Giải quyết như khi ly hôn (nếu các bên xảy ra tranh chấp)

+ Xác định người trực tiếp nuôi con

+ Nghĩa vụ cấp dưỡng nuôi con

+ Quyền, nghĩa vụ thăm nom con

Lưu ý: Trường hợp nam nữ sống chung như vợ chồng mà không phát sinh tranh

chấp thì quyền, nghĩa vụ của họ đối với con chung được giải quyết theo quy định của

Luật HNGĐ về quyền, nghĩa vụ của cha mẹ và con.

- Nhận thức mở rộng:

▪ Phân biệt hậu quả pháp lý của hủy việc kết hôn trái pháp luật với không

công nhận quan hệ vợ chồng; hủy việc kết hôn trái pháp luật với ly hôn.

▪ Quan điểm của bạn về hiện tượng sống chung như vợ chồng ?

▪ Nêu được đường lối giải quyết các trường hợp sống chung như vợ chồng

mà không đăng ký kết hôn.

▪ Chú ý: Sinh viên nắm vững đường lối xử lý kết hôn vi phạm riêng biệt

với đường lối xử lý kết hôn vi phạm song phương – vi phạm cả về điều

kiện nội dung lẫn điều kiện hình thức theo TTLT 01/2016/TTLT-

TANDTC để vận dụng giải quyết đúng tình huống thực tiễn.

“Hôn nhân thực tế” – các trường hợp nam nữ không đăng ký kết hôn được thừa

nhận vợ chồng: Nghị quyết số 35/2000/NQ-QH10; TTLT 01/2001/TTLT-

TANDTC-VKSNDTC-BTP; Án lệ số 41/2022/AL.

Tham khảo: Trường Đại học Luật TP.HCM (2022), Giáo trình Luật Hôn nhân

và gia đình Việt Nam (tái bản lần thứ nhất, có sửa chữa, bổ sung), NXB Hồng

Đức, tr.41 đến tr.67.

Vấn đề 4. Quan hệ giữa vợ và chồng

Thời lượng: 3 tiết lý thuyết, 4 tiết thảo luận

4.1. Khái niệm quan hệ vợ chồng

Là quan hệ phát sinh do hành vi kết hôn hoặc sống chung như vợ chồng được

pháp luật thừa nhận; gồm quyền và nghĩa vụ nhân thân và tài sản mang tính bình đẳng

giữa vợ và chồng.

17

4.2. Nội dung quan hệ vợ chồng

4.2.1. Quyền và nghĩa vụ về nhân thân giữa vợ và chồng

- Quyền và nghĩa vụ nhân thân mang tính tình cảm: Chung thủy, chăm sóc giúp

đỡ và nghĩa vụ sống chung (Điều 19 Luật HNGĐ năm 2014)

- Quyền và nghĩa vụ nhân thân mang tính tự do dân chủ: Bình đẳng, lựa chọn nơi

cư trú, tôn trọng danh dự, nhân phẩm uy tín, tôn trọng việc học tập, tham gia các hoạt

động chính trị kinh tế, văn hóa (Điều 17, Điều 20 – Điều 22 Luật HNGĐ năm 2014).

4.2.2. Đại diện giữa vợ và chồng

- Căn cứ xác lập và hình thức đại diện đại diện

+ Đại diện theo pháp luật và đại diện theo ủy quyền (Điều 24 Luật HNGĐ

năm 2014)

+ Đại diện đương nhiên (Điều 25, Điều 32, Điều 36 Luật HNGĐ năm 2014)

+ Đại diện trong trường hợp giấy chứng nhận quyền sở hữu, sử dụng tài sản

chung chỉ ghi tên vợ hoặc chồng (Điều 26 Luật HNGĐ năm 2014)

- Trách nhiệm liên đới giữa vợ, chồng (Điều 27 Luật HNGĐ năm 2014).

4.2.3. Quyền và nghĩa vụ tài sản của vợ chồng

4.2.3.1. Chế độ tài sản giữa vợ và chồng

CSPL: Điều 47 đến Điều 50 Luật HNGĐ năm 2014

* Nguyên tắc chung về chế độ tài sản của vợ chồng

- Vợ chồng có quyền lựa chọn áp dụng chế độ tài sản theo luật định hoặc chế độ

tài sản theo thỏa thuận (Điều 28 Luật HNGĐ năm 2014)

- Nguyên tắc chung về chế độ tài sản của vợ chồng: Điều 29 Luật HNGĐ năm

2014

4.2.3.1. Chế độ tài sản giữa vợ và chồng

CSPL: Điều 47 đến Điều 50 Luật HNGĐ năm 2014

* Nguyên tắc chung về chế độ tài sản của vợ chồng

- Vợ chồng có quyền lựa chọn áp dụng chế độ tài sản theo luật định hoặc chế độ

tài sản theo thỏa thuận ( Điều 28 Luật HNGĐ năm 2014)

- Nguyên tắc chung về chế độ tài sản của vợ chồng: Điều 29 – Điều 32 Luật

HNGĐ năm 2014

+ Bình đẳng về quyền, nghĩa vụ trong tạo lập, chiếm hữu, sử dụng, định đoạt tài

sản.

+ Bảo vệ quyền lợi gia đình

18

+ Bảo vệ quyền lợi người thứ ba ngay tình

* Chế độ tài sản theo thỏa thuận

- Khái niệm: Chế độ tài sản của vợ chồng theo thỏa thuận là tổng hợp các quy

phạm pháp luật điều chỉnh những vấn đề liên quan đến sự thỏa thuận của vợ chồng về

quan hệ tài sản, bao gồm: điều kiện phát sinh hiệu lực của thoả thuận về chế độ tài sản,

các nội dung cơ bản của thoả thuận và các trường hợp thoả thuận về chế độ tài sản của

vợ chồng bị tuyên bố vô hiệu.

- Điều kiện áp dụng: phải được nam nữ lựa chọn thông qua một thoả thuận (thoả

thuận lựa chọn chế độ tài sản hoặc thoả thuận nội dung chế độ tài sản)

- Thời điểm xác lập thoả thuận: trước khi kết hôn

- Thời điểm thoả thuận về chế độ tài sản của vợ chồng phát sinh hiệu lực: khi

nam nữ kết hôn.

- Nội dung thoả thuận về chế độ tài sản của vợ chồng: do nam nữ tự thoả thuận.

- Sửa đổi, bổ sung nội dung của thoả thuận: một phần, hoặc toàn bộ hoặc

chuyển sang áp dụng chế độ tài sản theo luật định.

- Thoả thuận về chế độ tài sản của vợ chồng vô hiệu

- Giải quyết chế độ tài sản theo thỏa thuận khi hôn nhân chấm dứt

CSPL: Điều 47 đến Điều 50, Điều 66 Luật HNGĐ năm 2014

Tham khảo: Điều 15 đến Điều 18 Nghị định số 126/2014/NĐ-CP; Điều 5, Điều 6,

Điều 7 TTLT 01/2016/TTLT-TANDTC-VKSNDTC-BTP.

* Chế độ tài sản pháp định

- Tài sản chung của vợ, chồng.

+ Tính chất, căn cứ và nguyên tắc xác định tài sản chung của vợ chồng: Điều 33

Luật HNGĐ năm 2014; Điều 9 Nghị định số 126/2014/NĐ-CP.

o Tính chất: Tài sản chung hợp nhất có thể phân chia.

o Căn cứ xác định: Dựa vào thời kỳ hôn nhân.

o Nguyên tắc xác định: Suy đoán tài sản chung do một bên đứng tên.

+ Các tài sản chung.

+ Chế độ pháp lý đối với tài sản chung:

o Đăng ký tài sản chung: Điều 34 Luật HNGĐ năm 2014: Tài sản thuộc sở

hữu chung mà pháp luật quy định phải đăng ký quyền sở hữu, quyền sử

dụng thì giấy chứng nhận phải ghi tên cả hai vợ chồng, trừ trường hợp có

thỏa thuận khác.

19

o Tài sản chung khi định đoạt phải có sự thỏa thuận bằng văn bản của vợ

chồng: Điều 35 Luật HNGĐ năm 2014: Bất động sản; Động sản mà theo

quy định của pháp luật phải đăng ký quyền sở hữu; Tài sản đang là

nguồn tạo ra thu nhập chủ yếu của gia đình.

+ Chia tài sản chung trong thời kỳ hôn nhân.

o Nguyên tắc và phương thức chia: Trừ trường hợp quy định tại Điều 42

Luật HNGĐ năm 2014, vợ chồng có quyền thỏa thuận chia một phần hoặc

toàn bộ tài sản chung hoặc cầu tòa án giải quyết.

o Hình thức chia: Thỏa thuận phải lập thành văn bản. Văn bản này được

công chứng theo yêu cầu của vợ chồng hoặc theo quy định của pháp luật.

Trong trường hợp vợ, chồng yêu cầu thì tòa án giải quyết như chia tài sản

khi ly hôn.

o Hậu quả của việc chia tài sản chung trong thời kỳ hôn nhân:

. Quan hệ nhân thân: Tiếp tục tồn tại.

. Quan hệ tài sản: Phần tài sản được chia, hoa lợi, lợi tức phát sinh từ tài

sản riêng của mỗi bên sau khi chia tài sản chung là tài sản riêng của vợ, chồng, trừ

trường hợp có thỏa thuận khác. Phần tài sản còn lại không chia vẫn là tài sản chung

của vợ chồng (Điều 40 Luật HNGĐ năm 2014; khoản 2 Điều 14 Nghị định số

126/2014/NĐ-CP).

- Tài sản riêng của vợ, chồng

+ Xác định tài sản riêng của vợ chồng: Điều 43 Luật HNGĐ năm 2014.

°Tài sản mỗi người có trước khi kết hôn;

°Tài sản được thừa kế riêng, được tặng cho riêng trong thời kỳ hôn nhân;

°Tài sản được chia từ tài sản chung theo định tại các điều 38, 39 và 40 Luật

HNGĐ năm 2014;

°Tài sản phục vụ nhu cầu thiết yếu của vợ, chồng và tài sản khác mà theo quy

định của pháp luật thuộc sở hữu riêng của vợ, chồng (Điều 11 Nghị định số

126/2014/NĐ-CP);

°Tài sản được hình thành từ tài sản riêng của vợ, chồng;

20

Tài liệu học tập. Luật hôn nhân và gia đình

Tài liệu liên quan:

Lịch Sử Hình Thành Và Phát Triển Luật Hôn Nhân Và Gia Đình Việt Nam môn Luật hôn nhân và gia đình | Trường Đại học Luật Thành phố Hồ Chí Minh

Tổng hợp lý thuyết môn Luật hôn nhân & gia đình | Trường Đại học Luật Thành phố Hồ Chí Minh

Đề cương tham khảo Luật Hôn nhân và gia đình | Trường Đại học Luật Thành phố Hồ Chí Minh

Đề thi cuối kỳ học phần Luật hôn nhân và gia đình năm 2024 - 2025 | Đại học Luật Thành phố Hồ Chí Minh