ThS. Nguyễn Đăng Tuấn Tài liệu dạy thêm Hình Học 10
0973.637.952 Trang 1
CHƯƠNG I: VECTƠ
§1 CÁC ĐỊNH NGHĨA
A. TÓM TẮT LÝ THUYẾT
1. Định nghĩa vectơ:
Vectơ là đoạn thẳng có hướng, nghĩa là trong hai điểm mút của đoạn thẳng đã chỉ rõ
điểm nào là điểm đầu, điểm nào là điểm cuối.
Vectơ có điểm đầu là A, điểm cuối là B ta kí hiệu :
AB
.
Vectơ còn được kí hiệu là:
, , , ,...a b x y
.
Vectơ – không là vectơ có điểm đầu trùng điểm cuối. Kí
hiệu là
0
.
2. Hai vectơ cùng phương, cùng hướng.
Đường thẳng đi qua điểm đầu và điểm cuối của vectơ gọi là giá của vectơ.
Hai vectơ được gọi là cùng phương nếu giá của chúng song song hoặc trùng nhau.
Hai vectơ được gọi là cùng hướng nếu chúng cùng phương và cùng chiều.
Hai vectơ cùng phương thì hoặc cùng hướng hoặc ngược hướng.
Ví dụ: Ở hình vẽ trên trên (hình 1.2) thì hai vectơ
AB
và
CD
cùng hướng còn
EF
và
HG
ngược hướng.
Đặc biệt: vectơ – không cùng hướng với mọi véc tơ.
Nhận xét: Ba điểm phân biệt
,,A B C
thẳng hàng khi và chỉ khi hai vectơ
AB
và
AC
cùng phương.
Chứng minh:
Nếu
,,A B C
thẳng hàng suy ra giá của
đều là đường thẳng đi qua ba điểm
,,A B C
nên
cùng phương.
Ngược lại nếu
cùng phương khi đó đường thẳng
AB
và
AC
song song hoặc
trùng nhau. Nhưng hai đường thẳng này cùng đi qua điểm
A
nên hai đường thẳng
AB
và
AC
trùng nhau hay ba điểm
,,A B C
thẳng hàng.
H
G
E
F
C
D
A
B
Hình 1.2
A
B
a
x
Hình 1.1
ThS. Nguyễn Đăng Tuấn Tài liệu dạy thêm Hình Học 10
0973.637.952 Trang 2
3. Hai vectơ bằng nhau
Độ dài đoạn thẳng
AB
gọi là độ dài véc tơ
AB
, kí hiệu
AB
.
Vậy
AB AB
.
Hai vectơ bằng nhau nếu chúng cùng hướng và cùng độ dài.
Ví dụ: (hình 1.3) Cho hình bình hành
ABCD
khi đó
AB CD
.
B. CÁC DẠNG TOÁN VÀ PHƯƠNG PHÁP GIẢI.
Dạng 1: Xác định một vectơ; phương, hướng của vectơ; độ dài của vectơ
1. Phương pháp giải.
Xác định một vectơ và xác định sự cùng phương, cùng hướng của hai vectơ theo định
nghĩa
Dựa vào các tình chất hình học của các hình đã cho biết để tính độ dài của một vectơ
2. Các ví dụ.
Ví dụ 1: Cho tứ giác
ABCD
. Có bao nhiêu vectơ khác vectơ-không có điểm đầu và điểm cuối là
đỉnh của tứ giác.
Lời giải:
Hai điểm phân biệt, chẳng hạn
,AB
ta xác định được hai vectơ khác vectơ-không là
,AB BA
. Mà từ bốn đỉnh
, , ,A B C D
của tứ giác ta có 6 cặp điểm phân biệt do đó có 12
vectơ thỏa mãn yêu cầu bài toán.
Ví dụ 2: Cho tam giác
ABC
. Gọi
,,M N P
lần lượt là trung điểm của
,,BC CA AB
.
a) Có bao nhiêu vectơ khác vectơ - không cùng phương với
MN
có điểm đầu và điểm
cuối lấy trong điểm đã cho.
b) Có bao nhiêu vectơ khác vectơ - không cùng hướng với
AB
có điểm đầu và điểm cuối
lấy trong điểm đã cho.
c) Vẽ các vectơ bằng vectơ
NP
mà có điểm đầu
,AB
.
Lời giải:
(Hình 1.4)
a) Các vectơ khác vectơ không cùng
phương với
MN
là
, , , , , ,NM AB BA AP PA BP PB
.
b) Các vectơ khác vectơ - không cùng
hướng với
AB
là
,,AP PB NM
.
C
D
A
B
Hình 1.3
N
M
P
A
B
C
A'
B'
Hình 1.4
ThS. Nguyễn Đăng Tuấn Tài liệu dạy thêm Hình Học 10
0973.637.952 Trang 3
c) Trên tia
CB
lấy điểm
'B
sao cho
'BB NP
Khi đó ta có
'BB
là vectơ có điểm đầu là
B
và bằng vectơ
NP
.
Qua
A
dựng đường thẳng song song với đường thẳng
NP
. Trên đường thẳng đó lấy
điểm
'A
sao cho
'AA
cùng hướng với
NP
và
'AA NP
.
Khi đó ta có
'AA
là vectơ có điểm đầu là
A
và bằng vectơ
NP
.
Ví dụ 3: Cho hình vuông
ABCD
tâm
O
cạnh
a
. Gọi
M
là trung điểm của
AB
,
N
là điểm đối
xứng với
C
qua
D
. Hãy tính độ dài của vectơ sau
MD
,
MN
.
Lời giải:
Áp dụng định lý Pitago trong tam giác vuông
MAD
ta có
2
2
2 2 2 2
5
24
aa
DM AM AD a
5
2
a
DM
Suy ra
5
2
a
MD MD
.
Qua N kẻ đường thẳng song song với
AD
cắt
AB
tại
P
.
Khi đó tứ giác
ADNP
là hình vuông và
3
22
aa
PM PA AM a
.
Áp dụng định lý Pitago trong tam giác vuông
NPM
ta có
2
2
2 2 2 2
3 13
24
aa
MN NP PM a
13
2
a
MN
Suy ra
13
2
a
MN MN
.
3. Bài tập luyện tập.
Bài 1: Cho ngũ giác
. Có bao nhiêu vectơ khác vectơ-không có điểm đầu và điểm cuối là
đỉnh của ngũ giác.
Lời giải:
Hai điểm phân biệt, chẳng hạn
,AB
ta xác định được hai vectơ khác vectơ-không là
,AB BA
. Mà từ năm đỉnh
, , , ,A B C D E
của ngũ giác ta có 10 cặp điểm phân biệt do đó có
20 vectơ thỏa mãn yêu cầu bài toán.
Bài 2: Cho hình bình hành
ABCD
có tâm là O. Tìm các vectơ từ 5 điểm A, B, C, D, O
a) Bằng vectơ
AB
;
OB
b) Có độ dài bằng
OB
Lời giải:
O
M
D
A
C
B
N
P
Hình 1.5
ThS. Nguyễn Đăng Tuấn Tài liệu dạy thêm Hình Học 10
0973.637.952 Trang 4
a)
,AB DC OB DO
b)
,,BO DO OD
Bài 3: Cho ba điểm A, B, C phân biệt thẳng hàng.
a) Khi nào thì hai vectơ
AB
và
AC
cùng hướng ?
b) Khi nào thì hai vectơ
AB
và
AC
ngược hướng ?
Lời giải:
a) A nằm ngoài đoạn BC.
b) A nằm trong đoạn BC.
Bài 4: Cho bốn điểm A, B, C, D phân biệt.
a) Nếu
AB BC
thì có nhận xét gì về ba điểm A, B, C.
b) Nếu
AB DC
thì có nhận xét gì về bốn điểm A, B, C, D.
Lời giải:
a) B là trung điểm của AC.
b) A, B, C, D thẳng hàng hoặc ABCD là hình bình hành.
Bài 5: Cho hình thoi
ABCD
có tâm
O
. Hãy cho biết tính đúng sai của các câu sau đây?
a)
AB BC
b)
AB DC
c)
OA OC
d)
OB OA
e)
AB BC
f)
2 OA BD
Lời giải:
a) Sai b) Đúng c) Đúng d) Sai
e) Sai f) đúng
Bài 6: Cho lục giác đều
ABCDEF
tâm
O
. Hãy tìm các vectơ khác vectơ-không có điểm đầu, điểm cuối
là đỉnh của lục giác và tâm O sao cho
a) Bằng với
AB
.
b) Ngược hướng với
OC
.
Lời giải:
a)
,,FO OC ED
b)
, , ,CO OF BA DE
Bài 7: Cho hình vuông
ABCD
cạnh
a
, tâm
O
và M là trung điểm AB.Tính độ dài của các vectơ
AB
,
OA OB
.
ThS. Nguyễn Đăng Tuấn Tài liệu dạy thêm Hình Học 10
0973.637.952 Trang 5
Lời giải:
(hình 1.40) Ta có
AB AB a
;
22
2AC AC AB BC a
12
,
2 2 2
aa
OA OA AC OM OM
Gọi E là điểm sao cho tứ giác
OBEA
là hình bình hành
khi đó nó cũng là hình vuông
Ta có
OA OB OE OA OB OE AB a
Bài 8: Cho tam giác
ABC
đều cạnh
a
và
G
là trọng tâm. Gọi
I
là trung điểm của
AG
. Tính độ
dài của các vectơ
AG
,
BI
.
Lời giải:
(Hình 1.41)Ta có
AB AB a
Gọi M là trung điểm của
BC
Ta có
2
2 2 2
2 2 2 3
3 3 3 4 3
aa
AG AG AM AB BM a
22
22
21
4 3 6
a a a
BI BI BM MI
Dạng 2: Chứng minh hai vectơ bằng nhau.
1. Phương pháp giải.
Để chứng minh hai vectơ bằng nhau ta chứng minh chúng có cùng độ dài và cùng hướng
hoặc dựa vào nhận xét nếu tứ giác
ABCD
là hình bình hành thì
AB DC
và
AD BC
2. Các ví dụ.
Ví dụ 1: Cho tứ giác
ABCD
. Gọi M, N, P, Q lần lượt là trung điểm AB, BC, CD, DA. Chứng minh
MN QP
.
Lời giải:
(hình 1.6)
Do M, N lần lượt là trung điểm của AB
và BC nên MN là đường trung bình của
tam giác
ABC
suy ra
//MN AC
và
1
2
MN AC
(1).
Tương tự QP là đường trung bình của tam giác
ADC
suy ra
//QP AC
và
1
2
QP AC
(2).
N
M
Q
P
A
B
C
D
Hình 1.6
M
A
B
C
G
I
Hình 1.41
O
A
D
C
B
E
Hình 1.40
ThS. Nguyễn Đăng Tuấn Tài liệu dạy thêm Hình Học 10
0973.637.952 Trang 6
Từ (1) và (2) suy ra
//MN QP
và
MN QP
do đó tứ giác
MNPQ
là hình bình hành
Vậy ta có
MN QP
Ví dụ 2: Cho tam giác
ABC
có trọng tâm
G
. Gọi
I
là trung điểm của
BC
. Dựng điểm
'B
sao cho
'B B AG
.
a) Chứng minh:
BI IC
.
b) Gọi
J
là trung điểm của
'BB
. Chứng minh:
BJ IG
.
Lời giải:
(hình 1.7)
a) Vì
I
là trung điểm của
BC
nên
BI CI
và
BI
cùng hướng với
IC
do
đó hai vectơ
BI
,
IC
bằng nhau hay
BI IC
.
b) Ta có
'B B AG
suy ra
'B B AG
và
'/ /BB AG
.
Do đó
,BJ IG
cùng hướng (1).
Vì
G
là trọng tâm tam giác
ABC
nên
1
2
IG AG
,
J
là trung điểm
'BB
suy ra
1
'
2
BJ BB
Vì vậy
BJ IG
(2)
Từ (1) và (2) ta có
BJ IG
.
3. Bài tập luyện tập.
Bài 1: Cho hình bình hành
ABCD
. Gọi
,MN
lần lượt là trung điểm của
,DC AB
;
P
là giao
điểm của
,AM DB
và
Q
là giao điểm của
. Chứng minh
DP PQ QB
.
Lời giải:
(Hình 1.43)
Ta có tứ giác
DMBN
là hình bình hành vì
1
, / /
2
DM NB AB DM NB
.
Suy ra
DM NB
.
Xét tam giác
CDQ
có
M
là trung điểm của
DC
và
//MP QC
do đó
P
là trung điểm của
DQ
. Tương tự xét tam giác
ABP
suy ra
được
Q
là trung điểm của
PB
Vì vậy
DP PQ QB
từ đó suy ra
J
I
A
B
C
B'
G
Hình 1.7
Q
P
M
N
A
D
C
B
Hình 1.43
ThS. Nguyễn Đăng Tuấn Tài liệu dạy thêm Hình Học 10
0973.637.952 Trang 7
DP PQ QB
Bài 2: Cho hình thang ABCD có hai đáy là AB và CD với
2AB CD
. Từ C vẽ
CI DA
. Chứng
minh:
a)
DI CB
.
b)
AI IB DC
.
Lời giải:
(Hình 1.44)
a) Ta có
CI DA
suy ra
AICD
là hình bình
hành
AD IC
Ta có
DC AI
mà
2AB CD
do đó
1
2
AI AB
I
là trung điểm
AB
Ta có
DC IB
và
//DC IB
tứ giác
BCDI
là
hình bình hành
Suy ra
DI CB
b)
I
là trung điểm của
AB AI IB
và tứ giác
BCDI
là hình bình hành
IB DC
suy
ra
AI IB DC
C. BÀI TẬP TỰ LUẬN
Bài 1. Hãy tính số các vector ( khác
0
) mà các điểm đầu và điểm cuối được lấy từ các điểm
phân biệt đã cho trong các trường hợp sau:
a) Hai điểm ;
b) Ba điểm ;
c) Bốn điểm ;
Bài 2. Cho hình vuông
ABCD
tâm
O
. Liệt kê tất cả các vactor bằng nhau (khác
0
) nhận đỉnh
hoặc tâm của hình vuông làm điểm đầu và điểm cuối .
Bài 3. Gọi
C
là trung điểm của đoạn thẳng
AB
. Các khẳng định sau đây đúng hay sai?
a)
AC
và
BC
cùng hướng ; b)
AC
và
AB
cùng hướng ;
c)
AB
và
BC
ngược hướng ; d)
AB BC
;
e)
AC BC
; f)
2AB BC
.
Bài 4. Xác định vị trí tương đối của ba điểm phân biệt
A
,
B
và
C
trong các trường hợp sau:
a)
AB
và
AC
cùng hướng
AB
và
AC
ngược hướng ;
b)
AB
và
AC
cùng phương.
D
A
B
C
I
Hình 1.44
ThS. Nguyễn Đăng Tuấn Tài liệu dạy thêm Hình Học 10
0973.637.952 Trang 8
Bài 5. Có ba điểm phân biệt thẳng hàng
A
,
B
,
C
. Trong trường hợp nào hai vector
AB
và
AC
cùng hướng ? trong trường hợp nào hai vector đó ngược hướng ?
Bài 6. Cho lục giác đều
ABCDEF
có tâm
O
.
a) Tìm các vectơ khác
0
và cùng phương với
OA
.
b) Tìm các vectơ bằng
AB
.
c) Vẽ các vectơ bằng
AB
có các điểm đầu là
, , B F C
hoặc các điểm cuối là
.
Bài 7. Cho tứ giác
ABCD
. Chứng minh rằng tứ giác đó là hình bình hành khi và chỉ khi
AB DC
.
Bài 8. Cho tứ giác
ABCD
, chứng minh rằng nếu
AB DC
thì
AD BC
.
Bài 9. Cho tứ giác
ABCD
. Gọi
M
,
N
,
P
và
Q
lần lược là trung điểm của các cạnh
AB
,
BC
,
CD
và
DA
. Chứng minh
NP MQ
và
PQ NM
.
Bài 10. Cho hình bình hành
ABCD
. Dựng
AM BA
,
MN DA
,
NP DC
,
PQ BC
. Chứng
minh
0AQ
.
D. BÀI TẬP TRẮC NGHIỆM
ThS. Nguyễn Đăng Tuấn Tài liệu dạy thêm Hình Học 10
0973.637.952 Trang 9
§2 TỔNG VÀ HIỆU HAI VECTƠ
A. TÓM TẮT LÝ THUYẾT
1. Tổng hai vectơ
a) Định nghĩa:
Cho hai vectơ
;ab
. Từ điểm A tùy ý vẽ
AB a
rồi
từ B vẽ
BC b
khi đó vectơ
AC
được gọi là tổng
của hai vectơ
;ab
.
Kí hiệu
AC a b
(Hình 1.9)
b) Tính chất :
Giao hoán :
a b b a
Kết hợp :
( ) ( )a b c a b c
Tính chất vectơ – không:
0 , a a a
2. Hiệu hai vectơ
a) Vectơ đối của một vectơ.
Vectơ đối của vectơ
a
là vectơ ngược hướng và cùng độ dài với vectơ
a
Kí hiệu
a
Như vậy
0, a a a
và
AB BA
b) Định nghĩa hiệu hai vectơ:
Hiệu của hai vectơ
a
và
b
là tổng của vectơ
a
và vectơ đối của vectơ
b
. Kí hiệu là
a b a b
3. Các quy tắc:
Quy tắc ba điểm : Cho A, B ,C tùy ý, ta có :
AB BC AC
Quy tắc hình bình hành : Nếu
ABCD
là hình bình hành thì
AB AD AC
Quy tắc về hiệu vectơ : Cho O , A , B tùy ý ta có :
OB OA AB
Chú ý: Ta có thể mở rộng quy tắc ba điểm cho n điểm
12
, ,...,
n
A A A
thì
1 2 2 3 1 1
...
n n n
A A A A A A A A
b
b
a
a
A
B
C
ab
Hình 1.9
ThS. Nguyễn Đăng Tuấn Tài liệu dạy thêm Hình Học 10
0973.637.952 Trang 10
P
N
M
C
B
A
B. CÁC DẠNG TOÁN VÀ PHƯƠNG PHÁP GIẢI.
Dạng 1: Xác định độ dài tổng, hiệu của các vectơ.
1. Phương pháp giải.
Để xác định độ dài tổng hiệu của các vectơ
Trước tiên sử dụng định nghĩa về tổng, hiệu hai vectơ và các tính chất, quy tắc để xác
định định phép toán vectơ đó.
Dựa vào tính chất của hình, sử dụng định lí Pitago, hệ thức lượng trong tam giác
vuông để xác định độ dài vectơ đó.
2. Các ví dụ.
Ví dụ 1: Cho hình bình hành
ABCD
. Hai điểm
M
và
N
lần lượt là trung điểm của
BC
và
AD
.
Xác định tổng của hai vec tơ
NC
và
MC
;
AM
và
CD
;
AD
và
NC
;
AM
và
AN
.
Lời giải
Vì
MC AN
nên:
NC MC NC AN AN NC AC
Vì
CD BA
nên:
AM CD AM BA BA AM BM
Vì
NC AM
nên
AD NC AD AM AE
với
E
là đỉnh của hình bình hành
DAME
.
Vì tứ giác
AMCN
là hình bình hành nên
AM AN AC
Ví dụ 2: Cho tam giác
ABC
. Các điểm
,MN
và
P
lần lượt là trung điểm của
,AB AC
và
BC
. Xác
định hiệu
; ; ;AM AN MN NC MN PN BP CP
.
Lời giải
Ta có:
AM AN NM
Vì
NC MP
nên:
MN NC MN MP PN
Vì
PN NP
nên:
MN PN MN NP MP
Vì
CP PC
nên:
BP CP BP PC BC
Ví dụ 3: Cho tam giác
ABC
vuông tại
A
có
0
30ABC
và
5BC a
. Tính độ dài của các vectơ
AB BC
,
AC BC
,
AB AC
.
Lời giải:
(hình 1.10)
Theo quy tắc ba điểm ta có
AB BC AC
Mà
sin
AC
ABC
BC
0
5
.sin 5.sin30
2
a
AC BC ABC a
B
A
C
D
Hình 1.10
ThS. Nguyễn Đăng Tuấn Tài liệu dạy thêm Hình Học 10
0973.637.952 Trang 11
Do đó
5
2
a
AB BC AC AC
AC BC AC CB AB
Ta có
2
2 2 2 2 2 2
5 15
5
42
aa
AC AB BC AB BC AC a
Vì vậy
15
2
a
AC BC AB AB
Gọi
D
là điểm sao cho tứ giác
ABDC
là hình bình hành.
Khi đó theo quy tắc hình bình hành ta có
AB AC AD
Vì tam giác
ABC
vuông ở
A
nên tứ giác
ABDC
là hình chữ nhật suy ra
5AD BC a
Vậy
5AB AC AD AD a
.
Ví dụ 4: Cho hình vuông
ABCD
có tâm là
O
và cạnh
a
.
M
là một điểm bất kỳ.
a) Tính
,,AB AD OA CB CD DA
b) Chứng minh rằng
u MA MB MC MD
không phụ thuộc vị trí điểm
M
. Tính độ
dài vectơ
u
Lời giải:
(hình 1.11)
a) + Theo quy tắc hình bình hành ta có
AB AD AC
Suy ra
AB AD AC AC
.
Áp dụng định lí Pitago ta có
2 2 2 2
22AC AB BC a AC a
Vậy
2AB AD a
+ Vì O là tâm của hình vuông nên
OA CO
suy ra
OA CB CO CB BC
Vậy
OA CB BC a
+ Do
ABCD
là hình vuông nên
CD BA
suy ra
CD DA BA AD BD
Mà
22
2BD BD AB AD a
suy ra
2CD DA a
b) Theo quy tắc phép trừ ta có
O
A
D
B
C
C'
Hình 1.11
ThS. Nguyễn Đăng Tuấn Tài liệu dạy thêm Hình Học 10
0973.637.952 Trang 12
u MA MC MB MD CA DB
Suy ra
u
không phụ thuộc vị trí điểm
M
.
Qua
A
kẻ đường thẳng song song với
DB
cắt
BC
tại
'C
.
Khi đó tứ giác
'ADBC
là hình bình hành (vì có cặp cạnh đối song song) suy ra
'DB AC
Do đó
''u CA AC CC
Vì vậy
' ' 2u CC BC BC a a a
.
3. Bài tập luyện tập.
Bài 1: Cho tam giác
ABC
đều cạnh
a
. Tính độ dài của các vectơ
,AB AC AB AC
.
Lời giải:
(Hình 1.45)Theo quy tắc trừ ta có
AB AC CB AB AC BC a
Gọi
'A
là đỉnh của hình bình hành
'ABA C
và
O
là
tâm hình nình hành đó. Khi đó ta có
'AB AC AA
.
Ta có
2
2 2 2
3
42
aa
AO AB OB a
Suy ra
' 2 3AB AC AA AO a
Bài 2: Cho hình vuông
ABCD
có tâm là
O
và cạnh
a
.
M
là một điểm bất kỳ.
a) Tính
,AB OD AB OC OD
b) Tính độ dài vectơ
MA MB MC MD
Lời giải:
(Hình 1.46)
a) Ta có
OD BO AB OD AB BO AO
2
22
AC a
AB OD AO
Ta có
OC AO
suy ra
0AB OC OD AB AO OD OB OD
0AB OC OD
b) Áp dụng quy tắc trừ ta có
MA MB MC MD MA MB MC MD BA DC BA DC
Lấy
'B
là điểm đối xứng của
B
qua
A
Khi đó
' ' 'DC AB BA DC BA AB BB
O
C
A
B
A'
Hình 1.45
O
A
D
C
B
B'
Hình 1.46
ThS. Nguyễn Đăng Tuấn Tài liệu dạy thêm Hình Học 10
0973.637.952 Trang 13
Suy ra
' ' 2MA MB MC MD BB BB a
Bài 3: Cho hình thoi
ABCD
cạnh a và
0
60BCD
. Gọi O là tâm hình thoi. Tính
,AB AD OB DC
.
Lời giải:
Ta có
0
2 cos30 3,AB AD AD a a
0
3
cos60
2
a
OB DC CO a
Dạng 2: Chứng minh đẳng thức vectơ.
1. Phương pháp giải.
Để chứng minh đẳng thức vectơ ta có các cách biển đổi: vế này thành vế kia, biến đổi
tương đương, biến đổi hai vế cùng bằng một đại lương trung gian. Trong quá trình
biến đổi ta cần sử dụng linh hoạt ba quy tắc tính vectơ.
Lưu ý: Khi biến đổi cần phải hướng đích , chẳng hạn biến đổi vế phải, ta cần xem vế trái
có đại lượng nào để từ đó liên tưởng đến kiến thức đã có để làm sao xuất hiện các đại
lượng ở vế trái. Và ta thường biến đổi vế phức tạp về vế đơn giản hơn.
2. Các ví dụ.
Ví dụ 1: Cho năm điểm
, , , ,A B C D E
. Chứng minh:
a)
AB CD EA CB ED
.
b)
AC CD EC AE DB CB
.
Lời giải:
a) Biến đổi vế trái ta có
VT AC CB CD ED DA
CB ED AC CD DA
CB ED AD DA
CB ED VP
ĐPCM
b) Đẳng thức tương đương với
0
0
AC AE CD CB EC DB
EC BD EC DB
0BD DB
(đúng) ĐPCM.
Ví dụ 2: Cho hình bình hành
ABCD
tâm
O
. M là một điểm bất kì trong mặt phẳng. Chứng minh:
a)
0BA DA AC
ThS. Nguyễn Đăng Tuấn Tài liệu dạy thêm Hình Học 10
0973.637.952 Trang 14
b)
0OA OB OC OD
c)
MA MC MB MD
Lời giải:
(Hình 1.12)
a) Ta có
BA DA AC AB AD AC
AB AD AC
Theo quy tắc hình bình hành ta có
AB AD AC
suy ra
0BA DA AC AC AC
b) Vì ABCD là hình bình hành nên ta có:
0OA CO OA OC OA AO
Tương tự:
00OB OD OA OB OC OD
.
c) Cách 1: Vì ABCD là hình bình hành nên
0AB DC BA DC BA AB
MA MC MB BA MD DC
MB MD BA DC MB MD
Cách 2: Đẳng thức tương đương với
MA MB MD MC BA CD
(đúng do
ABCD
là hình bình hành)
Ví dụ 3: Cho tam giác
ABC
. Gọi M, N, P lần lượt là trung điểm của
,,BC CA AB
. Chứng minh:
a)
0BM CN AP
b)
0AP AN AC BM
c)
OA OB OC OM ON OP
với
O
là điểm bất kì.
Lời giải:
(Hình 1.13)
a) Vì
,PN MN
là đường trung bình của tam giác
ABC
nên
/ / , / /PN BM MN BP
suy ra tứ giác
BMNP
là hình bình hành
BM PN
N
là trung điểm của
AC CN NA
Do đó theo quy tắc ba điểm ta có
0
BM CN AP PN NA AP
PA AP
b) Vì tứ giác
APMN
là hình bình hành nên theo quy tắc
hình bình hành ta có
AP AN AM
, kết hợp với quy
tắc trừ
Hình 1.13
N
M
P
A
B
C
O
A
D
C
B
Hình 1.12
ThS. Nguyễn Đăng Tuấn Tài liệu dạy thêm Hình Học 10
0973.637.952 Trang 15
AP AN AC BM AM AC BM CM BM
Mà
0CM BM
do
M
là trung điểm của
BC
.
Vậy
0AP AN AC BM
.
c) Theo quy tắc ba điểm ta có
OA OB OC OP PA OM MB ON NC
OM ON OP PA MB NC
OM ON OP BM CN AP
Theo câu a) ta có
0BM CN AP
suy ra
OA OB OC OM ON OP
.
3. Bài tập luyện tập.
Bài 1: Cho bốn điểm
, , ,A B C D
. Chứng minh:
a)
DA CA DB CB
b)
AC DA BD AD CD BA
Lời giải:
a) Áp dụng quy tắc trừ ta có
DA CA DB CB DA DB CA CB
BA BA
(đúng)
b) Áp dụng quy tắc ba điểm ta có
AC DA BD AD CD BA DA AC BD BA AD CD
DC BD BD CD
(đúng)
Bài 2: Cho các điểm
, , , , ,A B C D E F
. Chứng minh:
AD BE CF AE BF CD
Lời giải:
Cách 1: Đẳng thức cần chứng minh tương đương với
0AD AE BE BF CF CD
0ED FE DF
0EF FE
(đúng)
Cách 2:
VT AD BE CF AE ED BF FE CD DF
AE BF CD ED FE DF
AE BF CD VP
Bài 3: Cho hình bình hành
ABCD
tâm
O
. M là một điểm bất kì trong mặt phẳng. Chứng minh:
a)
AB OD OC AC
b)
BA BC OB OD
ThS. Nguyễn Đăng Tuấn Tài liệu dạy thêm Hình Học 10
0973.637.952 Trang 16
c)
BA BC OB MO MB
Lời giải:
a) Ta có
OD BO
do đó
AB OD OC AB BO OC AO OC AC
b) Theo quy tắc hình bình hành ta có
BA BC OB BD OB OB BD OD
c) Theo câu b) ta có
BA BC OB OD
Theo quy tắc trừ ta có
MO MB BO
Mà
OD BO
suy ra
BA BC OB MO MB
Bài 4: Cho tam giác
ABC
. Gọi M, N, P lần lượt là trung điểm của
,,BC CA AB
. Chứng minh:
a)
0NA PB MC
b)
MC BP NC BC
Lời giải:
(Hình 1.48)
a) Vì
,PB AP MC PN
nên
0NA PB MC NA AP PN NP PN
b) Vì
MC BM
và kết hớp với quy tắc ba điểm, quy tắc hình
bình hành ta có
MC BP NC BM BP NC BN NC BC
Bài 5: Cho hai hình bình hành
ABCD
và
' ' 'AB C D
có chung đỉnh A. Chứng minh:
' ' ' 0B B CC D D
Lời giải:
Theo quy tắc trừ và quy tắc hình bình hành ta có
' ' ' ' ' '
' ' 0
B B CC D D AB AB AC AC AD AD
AB AD AC AB AD AC
Bài 6: Cho ngũ giác đều
tâm O. Chứng minh rằng
0OA OB OC OE OF
Lời giải:
Đặt
u OA OB OC OE OF
Vì ngũ giác đều nên vectơ
OA OB OC OE
cùng phương với
OF
nên
u
cùng
phương với
OF
.
Tương tự
u
cùng phương với
OE
suy ra
0u
.
O
A
D
C
B
Hình 1.47
N
M
P
A
B
C
Hình 1.48
ThS. Nguyễn Đăng Tuấn Tài liệu dạy thêm Hình Học 10
0973.637.952 Trang 17
Bài 7: Cho hình bình hành
ABCD
. Dựng
, , ,AM BA MN DA NP DC
PQ BC
. Chứng
minh rằng:
0AQ
.
Lời giải:
Theo quy tắc ba điểm ta có
AQ AM MN NP PQ BA DA DC BC
Mặt khác
,BA BC BD DA DC DB
suy ra
0AQ BD DB
.
Dạng 3: Xác định điểm thỏa mãn đẳng thức vec tơ
Ví dụ 1: Cho hai điểm phân biệt
A
và
B
. Tìm điểm
M
thỏa mãn một trong các điều kiện sau
a)
MA MB BA
. b)
MA MB AB
.
c)
0MA MB
. d)
MA AM
.
Lời giải
a)
MA MB BA BA BA
. Vậy mọi điểm
M
đều thỏa mãn
b)
MA MB AB BA AB A B
Vậy không có điểm
M
nào thỏa mãn
c)
0MA MB MA MB
. Vậy
M
là trung điểm của đoạn thẳng
AB
d)
MA AM M A
.
Ví dụ 2: Cho tam giác
ABC
. Tìm điểm
M
thỏa mãn điều kiện
0MA MB MC
.
Lời giải
Ta có:
0MA MB MC
0BA MC AB MC
.
Vậy
M
được xác định bởi hệ thức
CM BA
hay
M
là đỉnh thứ tư trong hình bình hành
ABCM
Ví dụ 3: Cho tam giác
ABC
. Tìm tập hợp các điểm
M
sao cho
a)
MA MB MC
. b)
MA MC
.
Lời giải
a) Ta có:
MA MB MC MA CB MA BC
Vậy
M
cách điểm
A
một đoạn bằng
BC
không đổi nên tập hợp các điểm
M
là đường
tròn tâm
A
, bán kính
R BC
.
b) Ta có:
MA MC MA MC
Vậy
M
cách đều hai điểm
A
và
C
nên tập hợp các điểm
M
là đường trung trực của
đoạn
AC
.
Ví dụ 4: Cho hai điểm
A
và
B
. Tìm tập hợp các điểm
M
thỏa mãn điều kiện
MA MB MA MB
.
ThS. Nguyễn Đăng Tuấn Tài liệu dạy thêm Hình Học 10
0973.637.952 Trang 18
Lời giải
Vẽ hình bình hành
AMBN
Gọi
O
là giao điểm hai đường chéo, ta có:
2MA MB MN MA MB MN MO
MA MB BA MA MB AB
Điều kiện tương đương
2MO AB
hay
1
2
MO AB
Tập hợp các điểm
M
có tính chất:
MA MB MA MB
là đường tròn đường kính
AB
.
C. BÀI TẬP TỰ LUẬN
Bài 1. Cho tam giác
ABC
. Hãy xác định các vectơ
a)
AB BC
; b)
CB BA
; c)
AB CA
; d)
BA CB
;
e)
BA CA
; f)
CB CA
; g)
AB CB
; h)
BC AB
.
Bài 2. Cho bốn điểm bất kì
, , , M N P Q
. Chứng minh các đẳng thức sau:
a)
PQ NP MN MQ
; b)
NP MN QP MQ
;
c)
MN PQ MQ PN
.
Bài 3. Cho hình bình hành
ABCD
với tâm
O
. Mỗi khẳng định sau đúng hay sai?
a)
AB AD BD
; b)
AB BD BC
;
c)
OA OB OC OD
; d)
BD AC AD BC
;
e)
OA OB AB
; f)
CO OB BA
;
g)
AB AD AC
; h)
CD CO BD BO
.
Bài 4. Cho ngũ giác
. Chứng minh
AB BC CD AE DE
.
Bài 5. Cho hình bình hành
ABCD
và một điểm
M
tùy ý. Chứng minh rằng
MA MC MB MD
.
Bài 6. Chứng minh rằng đối với tứ giác
ABCD
bất kì ta luôn có
a)
0AB BC CD DA
; b)
AB AD CB CD
.
Bài 7. Cho năm điểm
A
,
B
,
C
,
D
và
E
. Hãy tính tổng
AB BC CD DE
.
Bài 8. Cho bốn điểm
A
,
B
,
C
và
D
. Chứng minh
AB CD AC BD
.
Bài 9. Cho tam giác
ABC
. Bên ngoài của tam giác vẽ các hình bình hành
, , ABIJ BCPQ CARS
.
Chứng minh rằng
0RJ IQ PS
.
Bài 10. Cho hình bình hành
ABCD
có tâm
O
. Chứng minh rằng
a)
CO OB BA
; b)
AB BC DB
;

Preview text:

ThS. Nguyễn Đăng Tuấn
Tài liệu dạy thêm Hình Học 10 CHƯƠNG I: VECTƠ
§1 CÁC ĐỊNH NGHĨA
A. TÓM TẮT LÝ THUYẾT
1. Định nghĩa vectơ:
Vectơ là đoạn thẳng có hướng, nghĩa là trong hai điểm mút của đoạn thẳng đã chỉ rõ
điểm nào là điểm đầu, điểm nào là điểm cuối.
 Vectơ có điểm đầu là A, điểm cuối là B ta kí hiệu : AB .
 Vectơ còn được kí hiệu là: a, b, x, y,... . B a x
 Vectơ – không là vectơ có điểm đầu trùng điểm cuối. Kí A hiệu là 0 . Hình 1.1
2. Hai vectơ cùng phương, cùng hướng.
 Đường thẳng đi qua điểm đầu và điểm cuối của vectơ gọi là giá của vectơ.
 Hai vectơ được gọi là cùng phương nếu giá của chúng song song hoặc trùng nhau.
 Hai vectơ được gọi là cùng hướng nếu chúng cùng phương và cùng chiều.
 Hai vectơ cùng phương thì hoặc cùng hướng hoặc ngược hướng. F A B E C D Hình 1.2 H G
Ví dụ: Ở hình vẽ trên trên (hình 1.2) thì hai vectơ AB và CD cùng hướng còn EF và HG ngược hướng.
Đặc biệt: vectơ – không cùng hướng với mọi véc tơ.
Nhận xét: Ba điểm phân biệt A,B,C thẳng hàng khi và chỉ khi hai vectơ AB và AC cùng phương. Chứng minh:
Nếu A, B,C thẳng hàng suy ra giá của AB, AC đều là đường thẳng đi qua ba điểm
A, B,C nên AB, AC cùng phương.
Ngược lại nếu AB, AC cùng phương khi đó đường thẳng AB và AC song song hoặc
trùng nhau. Nhưng hai đường thẳng này cùng đi qua điểm A nên hai đường thẳng
AB và AC trùng nhau hay ba điểm A, B,C thẳng hàng.  0973.637.952 Trang 1
ThS. Nguyễn Đăng Tuấn
Tài liệu dạy thêm Hình Học 10
3. Hai vectơ bằng nhau
 Độ dài đoạn thẳng AB gọi là độ dài véc tơ AB , kí hiệu A B AB . C D Hình 1.3 Vậy AB AB.
 Hai vectơ bằng nhau nếu chúng cùng hướng và cùng độ dài.
Ví dụ: (hình 1.3) Cho hình bình hành ABCD khi đó AB CD .
B. CÁC DẠNG TOÁN VÀ PHƯƠNG PHÁP GIẢI.
Dạng 1: Xác định một vectơ; phương, hướng của vectơ; độ dài của vectơ 1. Phương pháp giải.
 Xác định một vectơ và xác định sự cùng phương, cùng hướng của hai vectơ theo định nghĩa
 Dựa vào các tình chất hình học của các hình đã cho biết để tính độ dài của một vectơ 2. Các ví dụ.
Ví dụ 1: Cho tứ giác ABCD . Có bao nhiêu vectơ khác vectơ-không có điểm đầu và điểm cuối là đỉnh của tứ giác. Lời giải:
Hai điểm phân biệt, chẳng hạn A, B ta xác định được hai vectơ khác vectơ-không là
AB, BA . Mà từ bốn đỉnh A, B, C, D của tứ giác ta có 6 cặp điểm phân biệt do đó có 12
vectơ thỏa mãn yêu cầu bài toán.
Ví dụ 2: Cho tam giác ABC . Gọi M, N, P lần lượt là trung điểm của BC,CA, AB .
a) Có bao nhiêu vectơ khác vectơ - không cùng phương với MN có điểm đầu và điểm
cuối lấy trong điểm đã cho.
b) Có bao nhiêu vectơ khác vectơ - không cùng hướng với AB có điểm đầu và điểm cuối lấy trong điểm đã cho.
c) Vẽ các vectơ bằng vectơ NP mà có điểm đầu A, B . Lời giải: (Hình 1.4) A' A
a) Các vectơ khác vectơ không cùng phương với MN là N P
NM, AB, BA, AP, PA, BP, PB . B'
b) Các vectơ khác vectơ - không cùng B C M
hướng với AB là AP, PB, NM . Hình 1.4  0973.637.952 Trang 2
ThS. Nguyễn Đăng Tuấn
Tài liệu dạy thêm Hình Học 10
c) Trên tia CB lấy điểm B' sao cho BB' NP
Khi đó ta có BB' là vectơ có điểm đầu là B và bằng vectơ NP .
Qua A dựng đường thẳng song song với đường thẳng NP . Trên đường thẳng đó lấy
điểm A' sao cho AA' cùng hướng với NP và AA' NP .
Khi đó ta có AA' là vectơ có điểm đầu là A và bằng vectơ NP .
Ví dụ 3: Cho hình vuông ABCD tâm O cạnh a . Gọi M là trung điểm của AB , N là điểm đối
xứng với C qua D . Hãy tính độ dài của vectơ sau MD , MN . Lời giải:
Áp dụng định lý Pitago trong tam giác vuông N D C MAD ta có 2 2 2 2 2 a 2 5a a 5 DM AM AD a DM 2 4 2 O a 5 Suy ra MD MD . A P M B 2 Hình 1.5
Qua N kẻ đường thẳng song song với AD cắt AB tại P . a 3a
Khi đó tứ giác ADNP là hình vuông và PM PA AM a . 2 2
Áp dụng định lý Pitago trong tam giác vuông NPM ta có 2 2 2 2 2 2 3a 13a a 13 MN NP PM a MN 2 4 2 a 13 Suy ra MN MN . 2
3. Bài tập luyện tập. Bài 1:
Cho ngũ giác ABCDE . Có bao nhiêu vectơ khác vectơ-không có điểm đầu và điểm cuối là đỉnh của ngũ giác. Lời giải:
Hai điểm phân biệt, chẳng hạn A, B ta xác định được hai vectơ khác vectơ-không là
AB, BA . Mà từ năm đỉnh A, B, C, D, E của ngũ giác ta có 10 cặp điểm phân biệt do đó có
20 vectơ thỏa mãn yêu cầu bài toán. Bài 2:
Cho hình bình hành ABCD có tâm là O. Tìm các vectơ từ 5 điểm A, B, C, D, O
a) Bằng vectơ AB ; OB
b) Có độ dài bằng OB Lời giải: 0973.637.952 Trang 3
ThS. Nguyễn Đăng Tuấn
Tài liệu dạy thêm Hình Học 10 a) AB DC, OB DO
b) BO, DO, OD Bài 3:
Cho ba điểm A, B, C phân biệt thẳng hàng.
a) Khi nào thì hai vectơ AB và AC cùng hướng ?
b) Khi nào thì hai vectơ AB và AC ngược hướng ? Lời giải: a) A nằm ngoài đoạn BC. b) A nằm trong đoạn BC. Bài 4:
Cho bốn điểm A, B, C, D phân biệt. a) Nếu AB
BC thì có nhận xét gì về ba điểm A, B, C. b) Nếu AB
DC thì có nhận xét gì về bốn điểm A, B, C, D. Lời giải:
a) B là trung điểm của AC.
b) A, B, C, D thẳng hàng hoặc ABCD là hình bình hành. Bài 5:
Cho hình thoi ABCD có tâm O . Hãy cho biết tính đúng sai của các câu sau đây? a) AB BC b) AB DC c) OA OC d) OB OA e) AB BC f) 2 OA BD Lời giải: a) Sai b) Đúng c) Đúng d) Sai e) Sai f) đúng Bài 6:
Cho lục giác đều ABCDEF tâm O . Hãy tìm các vectơ khác vectơ-không có điểm đầu, điểm cuối
là đỉnh của lục giác và tâm O sao cho a) Bằng với AB .
b) Ngược hướng với OC . Lời giải:
a) FO,OC, ED
b) CO,OF, BA,DE Bài 7:
Cho hình vuông ABCD cạnh a , tâm O và M là trung điểm AB.Tính độ dài của các vectơ AB , OA OB .  0973.637.952 Trang 4
ThS. Nguyễn Đăng Tuấn
Tài liệu dạy thêm Hình Học 10 Lời giải: (hình 1.40) Ta có AB AB a ; E 2 2 AC AC AB BC a 2 B 1 a 2 a A OA OA AC , OM OM 2 2 2 O
Gọi E là điểm sao cho tứ giác OBEA là hình bình hành
khi đó nó cũng là hình vuông D C Hình 1.40 Ta có OA OB OE OA OB OE AB a Bài 8:
Cho tam giác ABC đều cạnh a và G là trọng tâm. Gọi I là trung điểm của AG . Tính độ
dài của các vectơ AG , BI . Lời giải: (Hình 1.41)Ta có AB AB a A
Gọi M là trung điểm của BC Ta có I 2 2 2 2 2 2 2 a a 3 G AG AG AM AB BM a 3 3 3 4 3 B M C 2 2 2 2 a a a 21 BI BI BM MI Hình 1.41 4 3 6
Dạng 2: Chứng minh hai vectơ bằng nhau.
1. Phương pháp giải.
Để chứng minh hai vectơ bằng nhau ta chứng minh chúng có cùng độ dài và cùng hướng
hoặc dựa vào nhận xét nếu tứ giác ABCD là hình bình hành thì AB DC và AD BC 2. Các ví dụ.
Ví dụ 1: Cho tứ giác ABCD . Gọi M, N, P, Q lần lượt là trung điểm AB, BC, CD, DA. Chứng minh MN QP . Lời giải: (hình 1.6) D Q
Do M, N lần lượt là trung điểm của AB A
và BC nên MN là đường trung bình của P M
tam giác ABC suy ra MN / /AC và 1 B N C MN AC (1). 2 Hình 1.6 1
Tương tự QP là đường trung bình của tam giác ADC suy ra QP / / AC và QP AC (2). 2  0973.637.952 Trang 5
ThS. Nguyễn Đăng Tuấn
Tài liệu dạy thêm Hình Học 10
Từ (1) và (2) suy ra MN / /QP và MN
QP do đó tứ giác MNPQ là hình bình hành Vậy ta có MN QP
Ví dụ 2: Cho tam giác ABC có trọng tâm G . Gọi I là trung điểm của BC . Dựng điểm B' sao cho B' B AG . a) Chứng minh: BI IC .
b) Gọi J là trung điểm của BB' . Chứng minh: BJ IG . Lời giải: (hình 1.7) A
a) Vì I là trung điểm của BC nên B' BI
CI và BI cùng hướng với IC do G J
đó hai vectơ BI , IC bằng nhau hay B C BI IC . I Hình 1.7 b) Ta có B' B
AG suy ra B' B
AG và BB'/ / AG .
Do đó BJ, IG cùng hướng (1). 1 1
Vì G là trọng tâm tam giác ABC nên IG
AG , J là trung điểm BB' suy ra BJ BB' 2 2 Vì vậy BJ IG (2)
Từ (1) và (2) ta có BJ IG .
3. Bài tập luyện tập. Bài 1:
Cho hình bình hành ABCD . Gọi M, N lần lượt là trung điểm của DC, AB ; P là giao
điểm của AM, DB và Q là giao điểm của CN, DB . Chứng minh DP PQ QB . Lời giải: (Hình 1.43)
Ta có tứ giác DMBN là hình bình hành vì 1 A N DM NB
AB, DM / /NB . B 2 Q Suy ra DM NB . P
Xét tam giác CDQ có M là trung điểm của D M C
DC và MP / /QC do đó P là trung điểm của Hình 1.43
DQ . Tương tự xét tam giác ABP suy ra
được Q là trung điểm của PB Vì vậy DP PQ QB từ đó suy ra  0973.637.952 Trang 6
ThS. Nguyễn Đăng Tuấn
Tài liệu dạy thêm Hình Học 10 DP PQ QB Bài 2:
Cho hình thang ABCD có hai đáy là AB và CD với AB
2CD . Từ C vẽ CI DA . Chứng minh: a) DI CB . b) AI IB DC . Lời giải: D C (Hình 1.44) a) Ta có CI
DA suy ra AICD là hình bình hành A I B AD IC Ta có DC AI mà AB 2CD do đó Hình 1.44 1 AI AB
I là trung điểm AB 2 Ta có DC
IB và DC / /IB tứ giác BCDI là hình bình hành Suy ra DI CB
b) I là trung điểm của AB AI
IB và tứ giác BCDI là hình bình hành IB DC suy ra AI IB DC
C. BÀI TẬP TỰ LUẬN Bài 1.
Hãy tính số các vector ( khác 0 ) mà các điểm đầu và điểm cuối được lấy từ các điểm
phân biệt đã cho trong các trường hợp sau: a) Hai điểm ; b) Ba điểm ; c) Bốn điểm ; Bài 2.
Cho hình vuông ABCD tâm O . Liệt kê tất cả các vactor bằng nhau (khác 0 ) nhận đỉnh
hoặc tâm của hình vuông làm điểm đầu và điểm cuối . Bài 3.
Gọi C là trung điểm của đoạn thẳng AB . Các khẳng định sau đây đúng hay sai?
a) AC và BC cùng hướng ;
b) AC và AB cùng hướng ;
c) AB và BC ngược hướng ; d) AB BC ; e) AC BC ; f) AB 2 BC . Bài 4.
Xác định vị trí tương đối của ba điểm phân biệt A , B và C trong các trường hợp sau:
a) AB và AC cùng hướng AB và AC ngược hướng ;
b) AB và AC cùng phương.  0973.637.952 Trang 7
ThS. Nguyễn Đăng Tuấn
Tài liệu dạy thêm Hình Học 10 Bài 5.
Có ba điểm phân biệt thẳng hàng A , B , C . Trong trường hợp nào hai vector AB và AC
cùng hướng ? trong trường hợp nào hai vector đó ngược hướng ? Bài 6.
Cho lục giác đều ABCDEF có tâm O .
a) Tìm các vectơ khác 0 và cùng phương với OA .
b) Tìm các vectơ bằng AB .
c) Vẽ các vectơ bằng AB có các điểm đầu là B, F, C hoặc các điểm cuối là F, D, C . Bài 7.
Cho tứ giác ABCD . Chứng minh rằng tứ giác đó là hình bình hành khi và chỉ khi AB DC . Bài 8.
Cho tứ giác ABCD , chứng minh rằng nếu AB DC thì AD BC . Bài 9.
Cho tứ giác ABCD . Gọi M , N , P và Q lần lược là trung điểm của các cạnh AB , BC ,
CD và DA . Chứng minh NP MQ và PQ NM .
Bài 10. Cho hình bình hành ABCD . Dựng AM BA , MN DA , NP DC , PQ BC . Chứng minh AQ 0 .
D. BÀI TẬP TRẮC NGHIỆM 0973.637.952 Trang 8
ThS. Nguyễn Đăng Tuấn
Tài liệu dạy thêm Hình Học 10
§2 TỔNG VÀ HIỆU HAI VECTƠ
A. TÓM TẮT LÝ THUYẾT 1. Tổng hai vectơ a) Định nghĩa:
 Cho hai vectơ a; b . Từ điểm A tùy ý vẽ AB a rồi từ B vẽ BC
b khi đó vectơ AC được gọi là tổng B a b
của hai vectơ a ; b . a b
 Kí hiệu AC a b (Hình 1.9) A C a b Hình 1.9
b) Tính chất :
 Giao hoán : a b b a  Kết hợp : (a ) b c a (b c)
 Tính chất vectơ – không: a 0 a, a 2. Hiệu hai vectơ
a) Vectơ đối của một vectơ.
Vectơ đối của vectơ a là vectơ ngược hướng và cùng độ dài với vectơ a  Kí hiệu a Như vậy a a 0, a và AB BA
b) Định nghĩa hiệu hai vectơ:
Hiệu của hai vectơ a và b là tổng của vectơ a và vectơ đối của vectơ b . Kí hiệu là a b a b 3. Các quy tắc:
 Quy tắc ba điểm : Cho A, B ,C tùy ý, ta có : AB BC AC
 Quy tắc hình bình hành : Nếu ABCD là hình bình hành thì AB AD AC
 Quy tắc về hiệu vectơ : Cho O , A , B tùy ý ta có : OB OA AB
Chú ý: Ta có thể mở rộng quy tắc ba điểm cho n điểm A , A ,..., A thì 1 2 n A A A A ... A A A A 1 2 2 3 n 1 n 1 n 0973.637.952 Trang 9
ThS. Nguyễn Đăng Tuấn
Tài liệu dạy thêm Hình Học 10
B. CÁC DẠNG TOÁN VÀ PHƯƠNG PHÁP GIẢI.
Dạng 1: Xác định độ dài tổng, hiệu của các vectơ.
1. Phương pháp giải.
Để xác định độ dài tổng hiệu của các vectơ
 Trước tiên sử dụng định nghĩa về tổng, hiệu hai vectơ và các tính chất, quy tắc để xác
định định phép toán vectơ đó.
 Dựa vào tính chất của hình, sử dụng định lí Pitago, hệ thức lượng trong tam giác
vuông để xác định độ dài vectơ đó. 2. Các ví dụ.
Ví dụ 1: Cho hình bình hành ABCD . Hai điểm M và N lần lượt là trung điểm của BC và AD .
Xác định tổng của hai vec tơ NC và MC ; AM và CD ; AD và NC ; AM và AN . Lời giải Vì MC AN nên: NC MC NC AN AN NC AC Vì CD BA nên: AM CD AM BA BA AM BM Vì NC AM nên AD NC AD AM AE
với E là đỉnh của hình bình hành DAME.
Vì tứ giác AMCN là hình bình hành nên AM AN AC
Ví dụ 2: Cho tam giác ABC . Các điểm M, N và P lần lượt là trung điểm của AB, AC và BC . Xác định hiệu AM AN; MN NC; MN PN; BP CP . Lời giải A Ta có: AM AN NM Vì NC MP nên: MN NC MN MP PN M N Vì PN NP nên: MN PN MN NP MP Vì CP PC nên: BP CP BP PC BC B P C
Ví dụ 3: Cho tam giác ABC vuông tại A có 0 ABC 30 và BC
a 5 . Tính độ dài của các vectơ AB BC , AC BC , AB AC . Lời giải: (hình 1.10) B D
Theo quy tắc ba điểm ta có AB BC AC AC Mà sin ABC BC 0 a 5 AC BC.sin ABC a 5.sin 30 2 A C 0973.637.952 Hình 1.10 Trang 10
ThS. Nguyễn Đăng Tuấn
Tài liệu dạy thêm Hình Học 10 a 5 Do đó AB BC AC AC 2 AC BC AC CB AB 2 a a Ta có 2 2 2 2 2 2 5 15 AC AB BC AB BC AC 5a 4 2 a 15 Vì vậy AC BC AB AB 2
Gọi D là điểm sao cho tứ giác ABDC là hình bình hành.
Khi đó theo quy tắc hình bình hành ta có AB AC AD
Vì tam giác ABC vuông ở A nên tứ giác ABDC là hình chữ nhật suy ra AD BC a 5 Vậy AB AC AD AD a 5 .
Ví dụ 4: Cho hình vuông ABCD có tâm là O và cạnh a . M là một điểm bất kỳ. a) Tính AB
AD , OA CB , CD DA
b) Chứng minh rằng u MA MB MC
MD không phụ thuộc vị trí điểm M . Tính độ dài vectơ u Lời giải: (hình 1.11)
a) + Theo quy tắc hình bình hành ta có AB AD AC Suy ra AB AD AC AC . C'
Áp dụng định lí Pitago ta có 2 2 2 2 AC AB BC 2a AC 2a Vậy AB AD a 2 A B
+ Vì O là tâm của hình vuông nên OA CO suy ra OA CB CO CB BC Vậy OA CB BC a O
+ Do ABCD là hình vuông nên CD BA suy ra D C CD DA BA AD BD Hình 1.11 Mà 2 2 BD BD AB AD a 2 suy ra CD DA a 2
b) Theo quy tắc phép trừ ta có  0973.637.952 Trang 11
ThS. Nguyễn Đăng Tuấn
Tài liệu dạy thêm Hình Học 10 u MA MC MB MD CA DB
Suy ra u không phụ thuộc vị trí điểm M .
Qua A kẻ đường thẳng song song với DB cắt BC tại C ' .
Khi đó tứ giác ADBC' là hình bình hành (vì có cặp cạnh đối song song) suy ra DB AC ' Do đó u CA AC' CC ' Vì vậy u CC' BC BC' a a 2a .
3. Bài tập luyện tập. Bài 1:
Cho tam giác ABC đều cạnh a . Tính độ dài của các vectơ AB AC, AB AC . Lời giải:
(Hình 1.45)Theo quy tắc trừ ta có C A' AB AC CB AB AC BC a O
Gọi A' là đỉnh của hình bình hành ABA'C và O là A B
tâm hình nình hành đó. Khi đó ta có AB AC AA' . Hình 1.45 2 a a Ta có 2 2 2 3 AO AB OB a 4 2 Suy ra AB AC AA' 2AO a 3 Bài 2:
Cho hình vuông ABCD có tâm là O và cạnh a . M là một điểm bất kỳ.
a) Tính AB OD , AB OC OD
b) Tính độ dài vectơ MA MB MC MD Lời giải: (Hình 1.46) B' A B a) Ta có OD BO AB OD AB BO AO AC a 2 AB OD AO 2 2 O Ta có OC AO suy ra D C AB OC OD AB AO OD OB OD 0 Hình 1.46 AB OC OD 0
b) Áp dụng quy tắc trừ ta có MA MB MC MD MA MB MC MD BA DC BA DC
Lấy B' là điểm đối xứng của B qua A Khi đó DC AB' BA DC BA AB' BB'  0973.637.952 Trang 12
ThS. Nguyễn Đăng Tuấn
Tài liệu dạy thêm Hình Học 10 Suy ra MA MB MC MD BB' BB' 2a Bài 3:
Cho hình thoi ABCD cạnh a và 0 BCD
60 . Gọi O là tâm hình thoi. Tính AB AD , OB DC . Lời giải: Ta có 0 AB AD AD 2a cos 30 a 3, 0 a 3 OB DC CO a cos 60 2
Dạng 2: Chứng minh đẳng thức vectơ. 1. Phương pháp giải.
 Để chứng minh đẳng thức vectơ ta có các cách biển đổi: vế này thành vế kia, biến đổi
tương đương, biến đổi hai vế cùng bằng một đại lương trung gian. Trong quá trình
biến đổi ta cần sử dụng linh hoạt ba quy tắc tính vectơ.
Lưu ý: Khi biến đổi cần phải hướng đích , chẳng hạn biến đổi vế phải, ta cần xem vế trái
có đại lượng nào để từ đó liên tưởng đến kiến thức đã có để làm sao xuất hiện các đại
lượng ở vế trái. Và ta thường biến đổi vế phức tạp về vế đơn giản hơn. 2. Các ví dụ.
Ví dụ 1: Cho năm điểm A, B,C, D, E . Chứng minh: a) AB CD EA CB ED . b) AC CD EC AE DB CB . Lời giải:
a) Biến đổi vế trái ta có VT AC CB CD ED DA CB ED AC CD DA CB ED AD DA CB ED VP ĐPCM
b) Đẳng thức tương đương với AC AE CD CB EC DB 0 EC BD EC DB 0 BD DB 0 (đúng) ĐPCM.
Ví dụ 2: Cho hình bình hành ABCD tâm O . M là một điểm bất kì trong mặt phẳng. Chứng minh: a) BA DA AC 0  0973.637.952 Trang 13
ThS. Nguyễn Đăng Tuấn
Tài liệu dạy thêm Hình Học 10 b) OA OB OC OD 0 c) MA MC MB MD Lời giải: (Hình 1.12) a) Ta có BA DA AC AB AD AC A B AB AD AC
Theo quy tắc hình bình hành ta có O AB AD AC suy ra D C BA DA AC AC AC 0 Hình 1.12
b) Vì ABCD là hình bình hành nên ta có: OA CO OA OC OA AO 0 Tương tự: OB OD 0 OA OB OC OD 0 .
c) Cách 1: Vì ABCD là hình bình hành nên AB DC BA DC BA AB 0 MA MC MB BA MD DC MB MD BA DC MB MD
Cách 2: Đẳng thức tương đương với MA MB MD MC BA
CD (đúng do ABCD là hình bình hành)
Ví dụ 3: Cho tam giác ABC . Gọi M, N, P lần lượt là trung điểm của BC, CA, AB . Chứng minh: a) BM CN AP 0 b) AP AN AC BM 0 c) OA OB OC OM ON
OP với O là điểm bất kì. Lời giải: (Hình 1.13)
a) Vì PN, MN là đường trung bình của tam giác ABC nên
PN / /BM, MN / /BP suy ra tứ giác BMNP là hình bình hành BM PN A
N là trung điểm của AC CN NA
Do đó theo quy tắc ba điểm ta có N P BM CN AP PN NA AP PA AP 0
b) Vì tứ giác APMN là hình bình hành nên theo quy B C M tắc
hình bình hành ta có AP AN AM , kết hợp với Hình 1.13 quy tắc trừ  0973.637.952 Trang 14
ThS. Nguyễn Đăng Tuấn
Tài liệu dạy thêm Hình Học 10 AP AN AC BM AM AC BM CM BM Mà CM BM
0 do M là trung điểm của BC . Vậy AP AN AC BM 0 .
c) Theo quy tắc ba điểm ta có OA OB OC OP PA OM MB ON NC OM ON OP PA MB NC OM ON OP BM CN AP
Theo câu a) ta có BM CN AP 0 suy ra OA OB OC OM ON OP .
3. Bài tập luyện tập. Bài 1:
Cho bốn điểm A, B,C, D . Chứng minh: a) DA CA DB CB b) AC DA BD AD CD BA Lời giải:
a) Áp dụng quy tắc trừ ta có DA CA DB CB DA DB CA CB BA BA (đúng)
b) Áp dụng quy tắc ba điểm ta có AC DA BD AD CD BA DA AC BD BA AD CD DC BD BD CD (đúng) Bài 2:
Cho các điểm A, B, C, D, ,
E F . Chứng minh: AD BE CF AE BF CD Lời giải:
Cách 1: Đẳng thức cần chứng minh tương đương với AD AE BE BF CF CD 0 ED FE DF 0 EF FE 0 (đúng) Cách 2: VT AD BE CF AE ED BF FE CD DF AE BF CD ED FE DF AE BF CD VP Bài 3:
Cho hình bình hành ABCD tâm O . M là một điểm bất kì trong mặt phẳng. Chứng minh: a) AB OD OC AC b) BA BC OB OD 0973.637.952 Trang 15
ThS. Nguyễn Đăng Tuấn
Tài liệu dạy thêm Hình Học 10 c) BA BC OB MO MB Lời giải: a) Ta có OD BO do đó A AB OD OC AB BO OC AO OC AC B
b) Theo quy tắc hình bình hành ta có O BA BC OB BD OB OB BD OD D C
c) Theo câu b) ta có BA BC OB OD Hình 1.47
Theo quy tắc trừ ta có MO MB BO Mà OD BO suy ra BA BC OB MO MB Bài 4:
Cho tam giác ABC . Gọi M, N, P lần lượt là trung điểm của BC, CA, AB . Chứng minh: a) NA PB MC 0 b) MC BP NC BC Lời giải: (Hình 1.48) A a) Vì PB AP, MC PN nên NA PB MC NA AP PN NP PN 0 N P b) Vì MC
BM và kết hớp với quy tắc ba điểm, quy tắc hình bình hành ta có B C M MC BP NC BM BP NC BN NC BC Hình 1.48 Bài 5:
Cho hai hình bình hành ABCD và AB'C' D' có chung đỉnh A. Chứng minh: B' B CC ' D' D 0 Lời giải:
Theo quy tắc trừ và quy tắc hình bình hành ta có B' B CC ' D' D AB AB' AC ' AC AD AD' AB AD AC AB' AD' AC 0 Bài 6:
Cho ngũ giác đều ABCDE tâm O. Chứng minh rằng OA OB OC OE OF 0 Lời giải: Đặt u OA OB OC OE OF
Vì ngũ giác đều nên vectơ OA OB OC
OE cùng phương với OF nên u cùng phương với OF .
Tương tự u cùng phương với OE suy ra u 0 .  0973.637.952 Trang 16
ThS. Nguyễn Đăng Tuấn
Tài liệu dạy thêm Hình Học 10 Bài 7:
Cho hình bình hành ABCD . Dựng AM BA , MN DA, NP DC, PQ BC . Chứng minh rằng: AQ 0 . Lời giải:
Theo quy tắc ba điểm ta có AQ AM MN NP PQ BA DA DC BC Mặt khác BA BC BD, DA DC DB suy ra AQ BD DB 0 .
Dạng 3: Xác định điểm thỏa mãn đẳng thức vec tơ
Ví dụ 1: Cho hai điểm phân biệt A và B . Tìm điểm M thỏa mãn một trong các điều kiện sau a) MA MB BA . b) MA MB AB . c) MA MB 0 . d) MA AM . Lời giải a) MA MB BA BA
BA . Vậy mọi điểm M đều thỏa mãn b) MA MB AB BA AB A B
Vậy không có điểm M nào thỏa mãn c) MA MB 0
MA MB . Vậy M là trung điểm của đoạn thẳng AB d) MA AM M A .
Ví dụ 2: Cho tam giác ABC . Tìm điểm M thỏa mãn điều kiện MA MB MC 0 . Lời giải Ta có: MA MB MC 0 BA MC 0 AB MC .
Vậy M được xác định bởi hệ thức CM
BA hay M là đỉnh thứ tư trong hình bình hành ABCM
Ví dụ 3: Cho tam giác ABC . Tìm tập hợp các điểm M sao cho a) MA MB MC . b) MA MC . Lời giải a) Ta có: MA MB MC MA CB MA BC
Vậy M cách điểm A một đoạn bằng BC không đổi nên tập hợp các điểm M là đường
tròn tâm A , bán kính R BC . b) Ta có: MA MC MA MC
Vậy M cách đều hai điểm A và C nên tập hợp các điểm M là đường trung trực của đoạn AC .
Ví dụ 4: Cho hai điểm A và B . Tìm tập hợp các điểm M thỏa mãn điều kiện MA MB MA MB .  0973.637.952 Trang 17
ThS. Nguyễn Đăng Tuấn
Tài liệu dạy thêm Hình Học 10 Lời giải
Vẽ hình bình hành AMBN
Gọi O là giao điểm hai đường chéo, ta có: MA MB MN MA MB MN 2MO MA MB BA MA MB AB 1
Điều kiện tương đương 2MO AB hay MO AB 2
Tập hợp các điểm M có tính chất: MA MB
MA MB là đường tròn đường kính AB .
C. BÀI TẬP TỰ LUẬN Bài 1.
Cho tam giác ABC . Hãy xác định các vectơ a) AB BC ; b) CB BA ; c) AB CA ; d) BA CB ; e) BA CA ; f) CB CA ; g) AB CB ; h) BC AB . Bài 2.
Cho bốn điểm bất kì M, N, P, Q . Chứng minh các đẳng thức sau: a) PQ NP MN MQ ; b) NP MN QP MQ ; c) MN PQ MQ PN . Bài 3.
Cho hình bình hành ABCD với tâm O . Mỗi khẳng định sau đúng hay sai? a) AB AD BD ; b) AB BD BC ; c) OA OB OC OD ; d) BD AC AD BC ; e) OA OB AB ; f) CO OB BA ; g) AB AD AC ; h) CD CO BD BO . Bài 4.
Cho ngũ giác ABCDE . Chứng minh AB BC CD AE DE . Bài 5.
Cho hình bình hành ABCD và một điểm M tùy ý. Chứng minh rằng MA MC MB MD . Bài 6.
Chứng minh rằng đối với tứ giác ABCD bất kì ta luôn có a) AB BC CD DA 0 ; b) AB AD CB CD . Bài 7.
Cho năm điểm A , B , C , D và E . Hãy tính tổng AB BC CD DE . Bài 8.
Cho bốn điểm A , B , C và D . Chứng minh AB CD AC BD . Bài 9.
Cho tam giác ABC . Bên ngoài của tam giác vẽ các hình bình hành ABIJ, BCPQ, CARS . Chứng minh rằng RJ IQ PS 0 . Bài 10.
Cho hình bình hành ABCD có tâm O . Chứng minh rằng a) CO OB BA ; b) AB BC DB ;  0973.637.952 Trang 18
Document Outline

  • CHƯƠNG I: VECTƠ
  • §1 CÁC ĐỊNH NGHĨA
    • A. TÓM TẮT lý thuyẾt
      • 1. Định nghĩa vectơ:
      • 2. Hai vectơ cùng phương, cùng hướng.
      • 3. Hai vectơ bằng nhau
    • B. CÁC DẠNG TOÁN VÀ PHƯƠNG PHÁP GIẢI.
      • Dạng 1: Xác định một vectơ; phương, hướng của vectơ; độ dài của vectơ
      • Dạng 2: Chứng minh hai vectơ bằng nhau.
    • C. BÀI TẬP TỰ LUẬN
    • D. BÀI TẬP TRẮC NGHIỆM
  • §2 TỔNG VÀ HIỆU HAI VECTƠ
    • A. TÓM TẮT lý thuyẾt
      • 1. Tổng hai vectơ
      • 2. Hiệu hai vectơ
      • 3. Các quy tắc:
    • B. CÁC DẠNG TOÁN VÀ PHƯƠNG PHÁP GIẢI.
      • Dạng 1: Xác định độ dài tổng, hiệu của các vectơ.
      • Dạng 2: Chứng minh đẳng thức vectơ.
      • Dạng 3: Xác định điểm thỏa mãn đẳng thức vec tơ
    • C. BÀI TẬP TỰ LUẬN
    • D. BÀI TẬP TRẮC NGHIỆM