MỘT SỐ KỸ THUẬT GIẢM BIẾN VÀ ỨNG DỤNG CỦA ĐẠO HÀM ĐỂ TÌM GIÁ
TRỊ NHỎ NHẤT, GIÁ TRỊ LỚN NHẤT CỦA BIỂU THỨC NHIỀU BIẾN
- Chuyên đề dạy ôn thi học sinh giỏi cấp tỉnh lớp 12-
Tác giả: Võ Thị Ngọc Ánh- THPT Chuyên Nguyễn Tất Thành-Kon Tum (27/02/2021)
I. MỘT SỐ KỸ THUẬT GIẢM BIẾN VÀ ỨNG DỤNG CỦA ĐẠO HÀM ĐỂ TÌM
GIÁ TRỊ NHỎ NHẤT, GIÁ TRỊ LỚN NHẤT CỦA BIỂU THỨC HAI BIẾN
1. Các bước giải bài toán
Bước 1: Sử dụng các kĩ thuật giảm biến đưa biểu thức
P
=
()
ft
(
t
cũng có thể là
x
hoặc
y
) hoặc so sánh bất đẳng thức (
,
≤≥
)giữa
P
với hàm một biến
()ft
.
+Kỹ thuật 1: Thế biến để chuyển
P
về một biến ( là một trong các biến đã cho).
+Kỹ thuật 2: Đặt biến phụ để chuyển
P
về một biến (là biến phụ đã đặt).
+Kỹ thuật 3: Đánh giá bất đẳng thức (
,
≤≥
) và đặt biến phụ (nếu cần) để chuyển việc đánh
giá
P
về khảo sát hàm một biến.
Bước 2: Sử dụng các điều kiện ràng buộc (*), các bất đẳng thức cơ bản (được chứng minh
trước đó) để tìm điều kiện “chặt” của biến
, thực chất đây là miền giá trị của
khi
x
,
y
thay
đổi thỏa điều kiện (*).
Bước 3: Xét sự biến thiên của hàm
()ft
và suy ra kết quả về giá trị nhỏ nhất, giá trị lớn
nhất (nếu có) của biểu thức
P
.
2. Các ví dụ minh họa
Kĩ thuật 1: Thế biến để đưa biểu thức P về một biến
Ví dụ 1: Cho
,xy∈
thỏa mãn
2
0, 12y x xy≤ +=+
. Tìm giá trị nhỏ nhất, giá trị lớn
nhất của biểu thức
2 17P xy x y= ++ +
.
Lời giải:
Ta có
22
12 12xxy yxx+=+ ⇔ = +−
nên
2 2 32
( 12) 2( 12) 17 3 9 7Pxxx x xx x x x= +− ++ +− + = + − −
.
Vì
0
y ≤
nên
2
12 0 4 3xx x+ − ≤ ⇔− ≤ ≤
.
Xét hàm số
32
() 3 9 7fx x x x
=+ −−
xác định và liên tục trên
[
]
4;3−
.
Ta có
2
1
'() 3 6 9, '() 0
3
x
fx x x fx
x
=
= +− =⇔
= −
và
( 4) 12, ( 3) 20,
ff
−=− −=
(1) 12, (3) 20ff=−=
.
Nên
[-4;3]
min ( ) (1) 12
x
fx f
∈
= = −
,
[-4;3]
max ( ) (3) 20
x
fx f
∈
= =
. Hay ta được
12 20P−≤≤
.
Khi
2
1
1
10
12
x
x
y
yx x
=
=
⇔

= −
= +−
thì
12P = −
, khi
2
3
3
0
12
x
x
y
yx x
=
=
⇔

=
= +−
thì
20P =
.
Vậy, giá trị nhỏ nhất của P là
12−
đạt được khi
1; 10xy= = −
, giá trị lớn nhất của P là
20
đạt được khi
3; 0
xy= =
.
Kĩ thuật 2: Đặt biến phụ để đưa biểu thức P về biểu thức theo một biến
Dạng 1: Đặt biến phụ đối với biểu thức P có dạng đối xứng
Ví dụ 2: (Đề thi đại học khối D, năm 2009)
Cho các số thực không âm
,xy
thay đổi và thỏa mãn
1xy+=
. Tìm giá trị nhỏ nhất và giá
trị lớn nhất của biểu thức
22
(4 3 )(4 3 ) 25P x y y x xy= + ++
.
Lời giải:
Ta có,
22 3 3 22 3 22
16 12( ) 34 16 12 ( ) 3 ( ) 34 16 2 12P x y x y xy x y x y xy x y xy x y xy

= + ++ = + +− ++ = − +

Đặt
t xy=
, ta được
2
16 2 12Ptt= −+
.
Ta có
( )
2
1
0
44
xy
xy
+
≤≤ =
nên
1
0;
4
t

∈


.
Xét hàm số
2
( ) 16 2 12
ft t t= −+
xác định và liên tục trên
1
0;
4



.
2
1
'() 32 2; '() 0
16
ft t ft t
= − = ⇔=
.
Mà
1 191 1 25
(0) 12, ,
16 16 4 2
ff f

= = =


.
Suy ra
1
1
0;
0;
4
4
1 191 1 25
min ( ) ; max ( )
16 16 4 2
t
t
ft f ft f


∈
∈





= = = =


. Hay
191 25
16 2
P
≤≤
.
1
191
1
16
16
xy
P
xy
+=
= ⇔
=
nên khi
23 23
,
33
xy
+−
= =
thì
191
16
P =
.
1
25
1
2
4
xy
P
xy
+=
= ⇔
=
nên khi
1
2
xy= =
thì
25
2
P =
.
Vậy, giá trị nhỏ nhất của
P
bằng
191
16
đạt được khi
23 23
,
33
xy
+−
= =
, giá trị lớn nhất
của
P
bằng
25
2
đạt được khi
1
2
xy
= =
.
Nhận xét: Một câu hỏi tự nhiên đặt ra là “Tìm ràng buộc của
như thế nào là chặt?”,
kinh nghiệm là giá trị
được đánh giá đủ “chặt” để giải quyết bài toán khi tại các vị trí đạt cực
trị đối với biến
ta tìm được các giá trị tương ứng của
,xy
thỏa điều kiện (*).
Ví dụ 3: (Đề thi đại học khối B, năm 2011)
Cho
,xy
là các số thực dương thỏa mãn
22
2( ) ( )( 2)x y xy x y xy+ +=+ +
. Tìm giá trị nhỏ
nhất của biểu thức
33 22
33 22
49
xy xy
P
yx yx

= +− +


.
Lời giải:
Đặt
xy
t
yx
= +
ta có
( ) ( )
3 2 32
4 3 9 2 4 9 12 18P tt t tt t= − − −= − − +
.
Với
,0xy>
, ta có
22
11
2( ) ( )( 2) 2 1 ( ) 2
xy
x y xy x y xy x y
yx xy

+ + = + + ⇔ + += + + +


.
Mà
11 11
( ) 2 22( ) 22 2
xy
xy xy
xy xy yx
 
+ + + ≥ + + = ++
 
 
,
suy ra
5
2 1 2 2( 2)
2
t tt+≥ + ⇒≥
.
Xét hàm số
32
5
( ) 4 9 12 18, ;
2
ft t t t t

= − − + ∈ +∞

,
2
5
'( ) 6(2 3 2) 0, ;
2
ft t t t

= − − > ∀ ∈ +∞

Suy ra
5
;
2
5 23
min ( )
24
t
ft f

∈ +∞


= = −


hay
23
4
P ≥−
.
5
2
23
4
11
2 1( )2
xy
yx
P
xy
xy
yx xy
+=
=−⇔

+ += + + +


nên khi
2, 1xy= =
thì
23
4
P
≥−
.
Vậy, giá trị nhỏ nhất của P bằng
23
4
−
, đạt được khi
( ; ) (2;1)xy =
.
Dạng 2: Đặt biến phụ đối với điều kiện (*) là tổng các hạng tử đồng bậc hoặc biểu
thức P thể hiện tính “đồng bậc” (đối với các biến x và y)
Ví dụ 4: (Đề thi đại học khối D năm 2013)
Cho
,xy
là các số thực dương thỏa mãn điều kiện
1
xy y≤−
. Tìm giá trị lớn nhất của
biểu thức
22
2
6( )
3
xy x y
P
xy
x xy y
+−
= −
+
−+
.
Lời giải:
* Đặt
x
t
y
=
ta có
2
12
6(t 1)
3
tt
P
tt
+−
= −
+
−+
.
Theo giả thiết ta có
2
2
11 11 1
0
4 24
xy
t
yy
y

−
<= ≤ = − − ≤


.
* Xét hàm số
2
12
()
6(t 1)
3
tt
ft
tt
+−
= −
+
−+
với
1
0;
4
t

∈

.
( )
22
23 3 2
1
7 3.
73 1 73 1 1
4
'( ) 0
2
2( 1) 2( 1)
2 ( 3) 2 3
2 (t 1) 3
tt
ft
tt
tt
t
−
−−
= −= −>−>
++
−+
−+
1
, 0;
4
t

∀∈

.
Suy ra
1
()
4
ft f

≤


hay
1
0;
5
1 57
max ( )
4 3 30
t
ft f

∈


= = +


, suy ra
57
3 30
P ≤+
.
* Khi
1
;2
2
xy= =
thì
57
3 30
P = +
.
Vậy, giá trị nhỏ nhất của P là
57
3 30
+
đạt được khi
1
;2
2
xy= =
.
Ví dụ 5: (Đề thi đại học khối B, năm 2008)
Cho hai số thực
,xy
thỏa mãn hệ thức
22
1xy
+=
. Tìm giá trị nhỏ nhất và giá trị lớn nhất
của biểu thức
2
2
2( 6 )
12 2
x xy
P
xy y
+
=
++
.
Lời giải:
Thay
22
1 xy= +
vào
P
, ta được
2
22
2( 6 )
23
x xy
P
x xy y
+
=
++
.
+ Nếu
0y =
thì
2
1x =
, ta có
P
=2.
+ Nếu
0y ≠
, đặt
x ty=
hay
x
t
y
=
, ta có
( )
2
2
2
2
22 2
26
26
2( 6 )
2 3 23
23
xx
yy
tt
x xy
P
x xy y t t
xx
yy


+


+

+

= = =
+ + ++

++


.
Xét hàm số
2
2
6
() ,
23
tt
ft t
tt
+
= ∈
++
, ta có
(
)
2
2
2
4 6 18
'( )
23
tt
ft
tt
− ++
=
++
,
3
'( ) 0
3
2
t
ft
t
=
= ⇔
= −
.
Bảng biến thiên
-
3
2
1
1
+
∞
t
f'(t)
f(t)
3
0
-3
-
-
3
2
+
-
∞
Suy ra
3
min ( ) 3
2
t
ft f
∈

=−=−


,
3
m ax ( ) (3)
2
t
ft f
∈
= =
. Hay
63P−≤ ≤
.
Ta có
22
3
3
6
2
2
1
xy
Pt
xy
= −
=−⇔=− ⇔
+=
nên khi
32
,
13 13
xy= = −
thì
6P = −
.
22
3
33
1
xy
Pt
xy
=
=⇔=⇔
+=
nên khi
31
,
10 10
xy
= =
thì
3P =
.
Vậy, giá trị nhỏ nhất của
P
bằng -6 đạt được khi
32
,
13 13
xy= = −
, giá trị lớn nhất của
P
bằng 3 đạt được khi
31
,
10 10
xy= =
.
Kĩ thuật 3: Đánh giá bất đẳng thức (
,
≤≥
) và đặt biến phụ (nếu cần) để chuyển việc
đánh giá
P
về khảo sát hàm một biến
Ví dụ 6: (Đề thi đại học khối D- năm 2012)
Cho các số thực
,xy
thỏa mãn
22
( 4) ( 4) 2 32x y xy−+−+ ≤
. Tìm giá trị nhỏ nhất của biểu
thức
33
3( 1)( 2).P x y xy x y= + + − +−
Lời giải:
Ta có
3 32
3
()3()66()3()()6
2
P xy xy xy xy xy xy=+ − +− +≥+ − +− + +
.
Đặt
txy= +
, ta có
22 2
( 4) ( 4) 2 32 ( ) 8( ) 0 0 8x y xy xy xy txy−+−+ ≤⇔+−+≤⇔≤=+≤
.
Xét hàm số
32
3
() 3 6
2
ft t t t=− −+
với
[ ]
0;8t ∈
.
Ta có
2
'( ) 3 3 3ft t t
= −−
và
[ ]
'( ) 0
15
0;8
2
ft
t
t
=
+
⇔=
∈
.
1 5 17 5 5
(0) 6; ; (8) 398
24
ff f

+−
= = =



nên
[ ]
0;8
1 5 17 5 5
min ( )
24
t
ft f
∈

+−
= =



.
Suy ra
17 5 5
4
P
−
≥
mà
17 5 5
4
P
−
= ⇔
15
15
4
2
xy
xy
t
=
+
⇔==
+
=
.
Vậy, giá trị nhỏ nhất của
P
bằng
17 5 5
4
−
đạt được khi
15
4
xy
+
= =
.
Ví dụ 7: (Đề thi đại học khối B, năm 2006)
Cho
,xy
là các số thực thay đổi. Tìm giá trị nhỏ nhất của biểu thức :
22 22
( 1) ( 1) 2P x y x yy= −++ +++−
.
Lời giải:
Xét
( 1; ), ( 1; )uxyv xy
= − =−−

, ta có
u v uv+ ≥+⇔

22 22 2
( 1) ( 1) 4 4
x yx y y
−++ ++≥ +
(1*)
Dấu “=” ở (1*) xảy ra khi và chỉ khi
,uv

cùng hướng hay
11 0xxx−=−−⇔ =
.
Ta có
22 22 2
( 1) ( 1) 2 4 4 2P x y x yy yy= −++ +++−≥+ +−
.
Xét hàm số
2
( ) 4 4 2,fy y y y= + +− ∈
. Ta có hai trường hợp:
+ Khi
2y <
, ta có
2
() 4 4 2fy y y= + +−
,
2
2
'( ) 1
1
y
fy
y
= −
+
,
2
3
'( ) 0 1 2
3
fy y y y=⇔ += ⇔ =
.
Bảng biến thiên:
-
∞
+
3
3
-
2+
3
0
2
f(y)
f'(y)
y
+ Khi
2y ≥
, ta có
22
() 4 4 2 21 25 2 3fy y y y= + + − ≥ + ≥ >+
.
Do đó
3
min ( ) 2 3
3
y
fy f
∈

= = +



, suy ra
23P ≥+
.
Ta có
23P =+⇔
0
3
3
x
y
=
=
.
Vậy, giá trị nhỏ nhất của
P
bằng
23+
đạt được khi
3
0,
3
xy= =
.
3. Bài tập rèn luyện
* Kỹ thuật thế biến:
Bài 1. Cho hai số dương
,xy
thỏa mãn
23xy+=
. Tìm giá trị nhỏ nhất và giá trị lớn nhất
của biểu thức
12 22 1P xy=++ −
.
Hướng dẫn giải:
Ta có
2323xy y x+=⇒=−
nên
12 22
Px x
=++ −
.
Từ P ta có điều kiện
1
1
2
2
2
21
x
x
y
≥−
⇒− ≤ ≤
≥
.
Khảo sát hàm số
1
( ) 1 2 2 2 , ;2
2
f x x xx

= + + − ∈−


, ta thu được
( )
1
;2
2
min ( ) 2 5
x
fx f

∈−


= =
,
1
;2
2
1
max ( ) 15
3
x
fx f

∈−



= =


.
Đáp số: giá trị nhỏ nhất của
P
bằng
5
đạt được khi
1
2,
2
xy= =
, giá trị lớn nhất của
P
bằng
15
đạt được khi
14
,
33
xy= =
.
* Kỹ thuật đặt biến phụ:
Bài 2. Cho
,xy
thỏa mãn
22
x y xy+=+
. Tìm giá trị nhỏ nhất và giá trị lớn nhất của biểu
thức
332 2
P x y x y xy=++ +
.
Hướng dẫn giải:
Đặt
txy= +
, ta có
32
()2()P xy xyxy t=+ − +=
.
Ta có
( )
2
22
2( ) 2( )xy x y xy+≤ +=+
hay
[ ]
2
2 0; 2t tt≤ ⇔∈
.
Xét hàm số
2
( ) , [0; 2]ft t t= ∈
, ta tìm được
[ ]
( )
0;2
min ( ) 0 0
t
ft f
∈
= =
,
[ ]
(
)
0;2
max ( ) 2 4
t
ft f
∈
= =
.
Đáp số: giá trị nhỏ nhất của
P
bằng 0 đạt được khi
0xy= =
, giá trị lớn nhất của
P
bằng
4 đạt được khi
1
xy
= =
.
Bài 3. Cho
22
0xy+≠
thỏa mãn
1xy+=
. Tìm giá trị nhỏ nhất và giá trị lớn nhất của
biểu thức
22
22 2 2
1
11
xy
P
xy y x
= ++
+ ++
.
Hướng dẫn giải:
Đặt
22
tx y= +
, ta có
1
2
t
xy
−
=
nên
4 4 22 2
22 2222 2
1 12 8 2
1 25
x y xy t t
P
xy xyxy tt t
+ + +−
=+=+
+ ++ + ++
.
Ta có
( )
2
22
1
2( )
2
xy x y t
+ ≤ + ⇔≥
.
Xét hàm số
2
2
12 8 2 1
() ,
25 2
tt
ft t
tt t
+−
=+≥
++
, ta tìm được
( )
1
;
2
min ( ) 1 2
t
ft f

∈ +∞

= =
,
( )
1
;
2
12
max ( ) 5
5
t
ft f

∈ +∞

= =
.
Đáp số: giá trị nhỏ nhất của
P
bằng 2 đạt được khi
1, 0xy= =
, giá trị lớn nhất của
P
bằng
12
5
đạt được khi
2, 1xy= = −
.
Bài 4. (Đề thi đại học khối A, năm 2006) Cho
,xy∈
thỏa mãn
22
()x xy y xy x y−+= +
.
Tìm giá trị lớn nhất của biểu thức
33
11
P
xy
= +
.
Hướng dẫn giải:
Từ biểu thức P ta có
,0
xy
≠
.
Ta có
22
22
11111
()
x xy y xy x y
x y x y xy
− + = + ⇔+= + −
, nên đặt
*
11
, (, )a bab
xy
= = ∈
.
Ta có
22
ababab+= + −
và
33
Pa b= +
.
Đặt
t ab= +
ta có
2
3
tt
ab
−
=
nên
33 3 2
()3()P a b ab abab t=+=+ − +=
.
Vì
(
)
2
4
ab
ab
+
≤
nên
22
04
34
t tt
t
−
≤ ⇔ ≤≤
, suy ra
2
16Pt= ≤
.
Đáp số: giá trị lớn nhất của
P
bằng 16 đạt được khi
1
2
xy
= =
.
Nhận xét: Đối với bài toán này ta cũng có thể thế biến
xyt+=
để biểu diễn
()P ft
=
nhưng ta thu được hàm số
()ft
phức tạp hơn.
Bài 5. Cho
0xy <
. Tìm giá trị nhỏ nhất của biểu thức
22
22
3 8 10
x y xy
P
y x yx


= + − ++




.
Hướng dẫn giải:
Đặt
22
2
22
24 2
xy x y
tt t
yx y x
= + ⇒ = + + ≥ ⇒ ≤−
(vì
0xy <
).
Khi đó
22
2
22
3 8 10 3 8 4
x y xy
tt
y x yx


+ − + + = −+




.
Xét
2
() 3 8 4ft t t= −+
, ta có
'( ) 6 8 0; 2= − < ∀ ≤−
ft t t
nên
()ft
nghịch biến trên
(
]
;2−∞ −
.
Suy ra
(
]
( )
;2
min ( ) 2 32
t
ft f
∈ −∞ −
= −=
.
Đáp số: giá trị nhỏ nhất của
P
bằng 32 đạt được khi
1, 1xy= = −
.
Bài 6. Cho
,0xy>
thỏa mãn
1
xy y= −
. Tìm giá trị nhỏ nhất của biểu thức
23
23
9
xx
P
yy
= +
.
Hướng dẫn giải:
Đặt
x
t
y
=
, ta có
2
3
9
Pt
t
= +
.
Từ giả thiết
,0xy>
suy ra
0
1
t
xy y
>
⇔
= −
2
0
1
t
ty y
>
= −
mà
1
12ty t
y
=+≥
nên
1
0
4
t<≤
.
Xét hàm số
2
3
91
( ) , 0;
4
ft t t
t

=+∈

, ta có
5
4
2 27 1
'( ) 0, 0;
4
t
ft t
t
−

= < ∀∈

.
Suy ra
1
0;
4
1 15
min ( )
4 64
t
ft f

∈


= =


.
Đáp số: giá trị nhỏ nhất của
P
bằng
15
64
đạt được khi
1
,2
2
xy= =
.
Bài 7. Cho
,0xy≥
thỏa mãn
22
1xy+=
. Tìm giá trị nhỏ nhất và giá trị lớn nhất của biểu
thức
2
2
465
221
x xy
P
xy y
+−
=
−−
.
Hướng dẫn giải:
+ Nếu
0
x =
thì vì
,0xy
≥
và
22
1xy+=
nên
1y =
, suy ra
5
3
P
=
.
+ Xét khi
0x
≠
, đặt
y
y tx t
x
= ⇔=
ta có
2
2
1
1
x
t
=
+
nên
22
22
4 6 55 61
2 2 13 21
x xy t t
P
xy y t t
+ − −+
= =
− − −+
.
Vì
,0xy≥
nên
0t ≥
.
Xét hàm số
2
2
5 61
() , 0
3 21
tt
ft t
tt
−+
= ≥
−+
, ta tìm được
[
)
0;
1
min ( ) 1
2
t
ft f
∈ +∞

= = −


,
5
() , 0
3
ft t< ∀≥
.
Đáp số: giá trị nhỏ nhất của
P
bằng -1 đạt được khi
21
,
55
xy= =
, giá trị lớn nhất của
P
bằng
5
3
đạt được khi
0, 1
xy= =
.
Bài 8. Cho
,0xy
>
thỏa mãn
22
1xy+=
. Tìm giá trị lớn nhất của biểu thức
()
P yx y= +
.
Hướng dẫn giải:
Đặt
y
t
x
=
, vì
,0
xy>
nên
0t
>
, từ giả thiết
22
1xy+=
suy ra
2
2
1
1
x
t
=
+
.
Khi đó
2
2
2
2
()
1
y y tt
P yx y x
xx t

+

= += + =



+


.
Xét hàm số
2
2
() , 0
1
tt
ft t
t
+
= >
+
, ta có
(
)
2
2
2
21
'( )
1
tt
ft
t
−+ +
=
+
,
12
'( ) 0
12
t
ft
t
= +
= ⇔
= −
.
Lập bảng biến thiên của
()ft
ta được
( )
(
)
0;
12
max ( ) 1 2
2
t
ft f
∈ +∞
+
=+=
hay
12
2
P
+
≤
.
Ta có
22
(1 2 )
12
1
2
,0
yx
P xy
xy
= +
+
= ⇔ +=
>
nên khi
22 22
,
22
xy
−+
= =
thì
12
2
P
+
=
.
Đáp số: Giá trị lớn nhất của
P
bằng
12
2
+
đạt được khi
22 22
,
22
xy
−+
= =
.
Bài 9. Cho hai số
,xy
thỏa mãn
22
1x xy y++=
. Tìm giá trị nhỏ nhất và giá trị lớn nhất
của biểu thức
22
P x xy y=−+
.
Hướng dẫn giải:
Ta có
22
22
22
x xy y
P x xy y
x xy y
−+
=−+=
++
.
+ Nếu
0y =
thì
1x = ±
và
1P =
.
+ Xét khi
0y ≠
, đặt
x
x ty t
y
= ⇔=
ta có
2
2
2
2
1
1
1
1
xx
yy
tt
P
tt
xx
yy

−+

−+

= =
++

++


.
Xét hàm số
2
2
1
() ,
1
−+
= ∈
++
tt
ft t
tt
, ta được
( )
1
min ( ) 1
3
t
ft f
∈
= =
,
(
)
max ( ) 1 3
t
ft f
∈
= −=
.
Đáp số: giá trị nhỏ nhất của
P
bằng
1
3
đạt được khi
3
3
xy
= =
, giá trị lớn nhất của
P
bằng 3 đạt được khi
1, 1
xy
= = −
.
* Kỹ thuật đánh giá bất đẳng thức:
Bài 10. (Đề thi đại học khối B, năm 2009) Cho các số thực x, y thay đổi và thỏa mãn
3
( )4 2x y xy++ ≥
. Tìm giá trị nhỏ nhất của biểu thức
4422 22
3( ) 2( ) 1P xyxy xy= ++ − + +
.
Hướng dẫn giải: Đặt
22
tx y= +
, ta có
222 44 22 222 222 22 2
33 33 9
()()2()1()()2()1 2
22 24 4
P xy xy xy xy xy xy t t
= + + +− ++≥ + + + − ++= −+
3 32
()42()()2 1
xy xy xy xy xy+ + ≥⇒ + + + ≥⇒+≥
.
ta có
2
22
( )1
22
xy
tx y
+
=+≥ ≥
.
Xét hàm số
2
91
( ) 2 1,
42
ft t t t= −+ ≥
, ta tìm được
1
;
2
19
min ( )
2 16
t
ft f

∈ +∞


= =


.
Đáp số: giá trị nhỏ nhất của
P
bằng
9
16
đạt được khi
1
2
xy= =
.
Bài 11. (Đề thi đại học khối A, năm 2013) Cho các số thực dương
,,abc
và thỏa mãn
2
( )( ) 4a cb c c+ +=
. Tìm giá trị nhỏ nhất của biểu thức
3 3 22
33
32 32
(b 3c) ( 3c)
a b ab
P
ac
+
=+−
++
.
Hướng dẫn giải: Đặt
;
ab
xy
cc
= =
, ta được
0, 0xy
>>
, điều kiện của bài toán trở
thành
3xy x y++ =
và
33
22
33
32 32
(y 3) ( 3)
xy
P xy
x
= + −+
++
.
Dùng bất đẳng thức
3
33
()
4
uv
uv
+
+≥
ta đánh giá được
( )
3
3
22 2
8 1 ()2()6
33
xy
P x y xy xy xy
yx

≥ + − + = +− − + + + −

++

.
Đặt
txy= +
(
0t >
), ta thấy
22
()
32
44
xy t
xyxyxy t t
+
=++ ≤++ =+ ⇒≥
Đưa về khảo sát sự biến thiên của hàm số
32
( ) (t 1) 2 6ft t t=− − +−
với
2t ≥
.
Đáp số: giá trị nhỏ nhất của
P
bằng
12−
đạt được khi
abc= =
.
Bài 12. Cho
,xy
dương thỏa mãn
33
2xy
+≤
. Tìm giá trị lớn nhất của biểu thức
22
Px y= +
.
Hướng dẫn giải:
Ta có
,0xy>
và
33
2
xy+≤
nên
3
3
2
yx≤−
suy ra
2 2 2 32
3
(2 )Px y x x
=+≤+ −
.
Vì
,0xy>
nên
3
02x<<
.
Khảo sát sự biến thiên của hàm số
( )
2 32
3
3
( ) (2 ) , 0; 2fx x x x=+− ∈
ta suy ra được
( )
( )
3
0; 2
max ( ) 1 2
x
fx f
∈
= =
.
Đáp số: giá trị lớn nhất của
P
bằng 2 đạt được khi
1xy= =
.
II. MỘT SỐ KỸ THUẬT GIẢM BIẾN VÀ ỨNG DỤNG CỦA ĐẠO HÀM ĐỂ TÌM GIÁ
TRỊ NHỎ NHẤT, GIÁ TRỊ LỚN NHẤT CỦA BIỂU THỨC BA BIẾN
1. Các bước giải bài toán
Bước 1: Sử dụng các kĩ thuật giảm biến đưa biểu thức
P
=
()ft
(
t
cũng có thể là
x
,
y
hoặc
z
) hoặc so sánh bất đẳng thức (
,
≤≥
)giữa
P
với hàm một biến
()ft
.
+Kỹ thuật 1: Thế biến để chuyển
P
về một biến ( là một trong các biến đã cho).
+Kỹ thuật 2: Đặt biến phụ để chuyển
P
về một biến (là biến phụ đã đặt).
+Kỹ thuật 3: Đánh giá bất đẳng thức (
,≤≥
) và đặt biến phụ (nếu cần) để chuyển việc đánh
giá
P
về khảo sát hàm một biến.
Bước 2: Sử dụng các điều kiện ràng buộc (*), các bất đẳng thức cơ bản (được chứng minh
trước đó) để tìm điều kiện “chặt” của biến
t
, thực chất đây là miền giá trị của
t
khi
x
,
y
,
z
thay đổi thỏa điều kiện (*).
Bước 3: Xét sự biến thiên của hàm
()ft
và suy ra kết quả về giá trị nhỏ nhất, giá trị lớn
nhất (nếu có) đối với
P
.
2. Các ví dụ minh họa
Kỹ thuật 1: Thế biến để đưa biểu thức về một biến
Ví dụ 1: (Đề thi đại học khối B, năm 2012)
Cho các số thực
,,xyz
thỏa mãn các điều kiện
0xyz++=
và
2 22
1xyz++=
. Tìm giá
trị lớn nhất của biểu thức
5 55
Px y z
=++
.
Lời giải:
Từ giả thiết
0xyz++=
và
2 22
1xyz++=
suy ra
2 22
22 2 2
( )( ) 1
, 1,
22
yz y z
y z x y z x yz x
+−+
+=− + =− = = −
.
Suy ra
5 2 2 3 3 22
5 22 22 22
2
52 22 2
3
( )( ) ( )
( )( )()() ()
11
(1 ) (1 )
22
5
(2 ).
4
P x y z y z yz y z
x y z y z yz yzyz yzyz
x x x x xx x x
xx
=+ + +− +

=+ + + +− + − +



= +− − − + − + −




= −
Mặt khác
22
22
66
2 11
2 33
yz
yz x x x
+
≤ ⇔ − ≤ − ⇔− ≤ ≤
.
Xét hàm số
3
() 2fx x x= −
với
66
;
33
x

∈−


,
2
'( ) 6 1fx x= −
,
6
6
'( ) 0
6
6
x
fx
x
= −
= ⇔
=
.
Ta có
()
fx
xác định và liên tục trên
66
;
33

−


và
6 6 6 6 66
,
3 6 9 3 69
f f ff
 
−= =− =−=
 
 
 
.
Nên
66
;
33
66
max ( )
39
x
fx f

∈−




= =



. Suy ra
56
36
P ≤
.
Ta có
2 22
0
56
1
36
6
3
xyz
P xyz
x
++=
= ⇔ ++=
=
nên với
66
;
36
x yz= = = −
thì
56
36
P =
.
Vậy, giá trị lớn nhất của P là
56
36
đạt được khi
66
;
36
x yz= = = −
.
Nhận xét:
Bài toán này có thể tìm được giá trị nhỏ nhất của biểu thức P.
Kỹ thuật 2: Đặt biến phụ để đưa biểu thức về một biến
Ví dụ 2: Cho
2 22
1xyz++=
. Tìm giá trị nhỏ nhất và giá trị lớn nhất của biểu thức
P x y z xy yz zx=+++++
.
Lời giải:
* Ta có bất đẳng thức
2 2 22
( ) 3( )xyz x y z++ ≤ + +
(1).
Vì
2 22 2 2 2
(1) 2( )2 2 2 0 ( )( )( )0x y z xy yz zx x y y z z x⇔ ++−−−≥⇔−+−+−≥
(luôn
đúng).
Dấu bằng của (1) xảy ra khi và chỉ khi
xyz
= =
.
* Đặt
t xyz=++
, ta có
2 2 22 2
( )( ) 1
22
xyz x y z t
xy yz zx
++ − + + −
++= =
nên
2
1
( 2 1)
2
P tt= +−
.
Áp dụng (1) ta được
2
3 3; 3tt

≤ ⇔∈−

.
Xét hàm số
2
1
( ) ( 2 1)
2
ft t t= +−
với
3; 3
t

∈−

,
'( ) 1
ft t= +
,
'( ) 0 1ft t= ⇔=−
.
Ta có
()ft
xác định và liên tục trên
3; 3

−

và
( ) ( )
3 1 3, 3 1 3, ( 1) 1f ff− =− =+ −=−
.
Nên
(
)
3; 3
min ( ) 1 1
t
ft f

∈−

= −=−
,
( )
3; 3
max ( ) 3 1 3
t
ft f

∈−

= = +
.
Suy ra
1P ≥−
1 13P−≤ ≤+
.
Ta có với
1, 0, 0x yz=−= =
thì
1P = −
; với
3
3
xyz= = =
thì
13P = +
.
Vậy, giá trị nhỏ nhất của P là -1 đạt được khi
1, 0, 0x yz=−= =
.
giá trị lớn nhất của P là
13+
đạt được khi
3
3
xyz= = =
.
Kỹ thuật 3: Đánh giá bất đẳng thức (
,≤≥
) để so sánh biểu thức P với biểu thức
chứa một biến
Ví dụ 3: (Đề thi đại học khối B, năm 2010)
Cho các số thực không âm
,,xyz
thỏa mãn
1xyz++=
. Tìm giá trị nhỏ nhất của biểu
thức
22 2222 2 22
3( ) 3( ) 2P x y y z z x xy yz zx x y z= + + + ++ + ++
.
Lời giải:
Đặt
t xy yz zx
=++
, ta có
22
()3()212()3)212P xy yz zx xy yz zx xy yz zx t t t≥ ++ + ++ + − ++ =++ −
.
Vì
,, 0xyz≥
và
2
()
3
xyz
xy yz zx
++
++≤
nên
1
0
3
t≤≤
.
Xét hàm số
2
1
( ) 3 ) 2 1 2 , 0;
3
ft t t tt

=++ − ∈


.
Ta có
2
'( ) 2 3
12
ft t
t
= +−
−
,
( )
3
21
"( ) 2 0, 0;
3
12
ft t
t

= − ≤ ∀∈


−
,
"( ) 0 0
ft t
= ⇔=
nên
'( )ft
nghịch biến trên
1
0;
3



, suy ra
1 11
'( ) ' 2 3 0
33
ft f

≥ =−>


nên
()ft
đồng biến trên
1
0;
3



.
Do đó
1
0;
3
min ( ) (0) 2ft f



= =
, suy ra
2P
≥
.
Ta có
1
20 0
xyz
P t xy yz zx
xy yz xz
++=
=⇔=⇔ ++=
= =
nên với
( )
, , (1,0,0)xyz =
ta có
2P
=
.
Vậy, giá trị nhỏ nhất của P là 2 đạt được khi
( )
, , (1,0,0)xyz =
.
Ví dụ 4: (Đề thi đại học khối A, năm 2011)
Cho x, y, z là ba số thực thuộc [1;4] và
,x yx z≥≥
. Tìm giá trị nhỏ nhất của biểu thức
23
x yz
P
x y yz zx
= ++
+ ++
.
Lời giải:
Trước hết, ta chứng minh
11 2
(1)
11
1
ab
ab
+≥
++
+
với
,0ab>
và
1ab
≥
.
Thật vậy,
2
(*) ( 2)(1 ) 2(1 )(1 ) ( ) ( 1) 0a b ab a b a b ab⇔ ++ + ≥ + + ⇔ − − ≥
(luôn
đúng với
,0
ab
>
và
1
ab ≥
). Dấu bằng xảy ra, khi và chỉ khi
ab=
hoặc
1ab
=
.
Áp dụng (1), ta có
1 11 1 2
23 1 1 23
1
P
yzx y
x
xyz x
y
= ++≥ +
+ ++ +
+
.
Dấu bằng xảy ra, khi và chỉ khi
2
z xy=
hoặc
xy=
.
Đặt
x
t
y
=
với
[1; 2]t ∈
(vì
, [1; 4]xy∈
và
xy≥
). Khi đó
2
2
2
2 31
t
P
tt
≥+
++
.
Xét hàm
[ ]
2
2
2
( ) , 1; 2
2 31
t
ft t
tt
= +∈
++
, ta có
3
22 2
2 (4 3) 3 (2 1) 9
'( ) 0
(2 3) (1 )
t t tt
ft
tt

− −+ −+

= <
++
nên
34
( ) (2)
33
P ft f≥≥ =
.
Ta có
34
33
P
=
khi
4, 1, 2x yz= = =
.
Vậy, giá trị nhỏ nhất của P là
34
33
, đạt được khi
4, 1, 2x yz= = =
.
3. Bài tập rèn luyện
* Kỹ thuật thế biến:
Bài 1. Cho các số thực
,,abc
không đồng thời bằng 0 thỏa mãn điều kiện
222
2( )a b c ab bc ca++= ++
. Tìm giá trị lớn nhất của biểu thức
333
222
( )( )
abc
P
abca b c
++
=
++ + +
.
Hướng dẫn giải:
Đặt
4a
x
abc
=
++
,
4
b
y
abc
=
++
,
4c
z
abc
=
++
.
Ta có
4xyz++=
và
222
2( )a b c ab bc ca++= ++ ⇔
4xy yz zx++=
.
Suy ra
3 33 3 2
3 12 12 16
32 32
xyz x x x
P
++ − + +
= =
.
Áp dụng bất đẳng thức
2
()
4
yz
yz
+
≤
suy ra
8
0
3
x≤≤
.
Xét hàm số
32
3 12 12 16
()
32
xxx
fx
− ++
=
,
8
0
3
x≤≤
, suy ra
( )
8
0;
3
1
in ( ) 0
2
x
m fx f

∈


= =
,
8
0;
3
8 11
ax ( )
3 18
x
m fx f

∈



= =


.
Đáp số: giá trị nhỏ nhất của P là
1
2
đạt được khi
0, 0a bc= = ≠
, giá trị lớn nhất của P là
11
18
đạt được khi
4, 0a bb c= = ≠
.
* Kỹ thuật đặt biến phụ:
Bài 2. Cho các số thực
,, 0xyz≥
;
,,xyz
không đồng thời bằng 0, thoả mãn
3
2
xt
π
= ⇒=
. Tìm giá trị lớn nhất của biểu thức
3
2( )P xy yz zx
xyz
= ++ +
++
.
Hướng dẫn giải:
Đặt
2
4
2( )
3
t x y z xy yz zx t=++⇒ + + = −
. Suy ra
2
34
3
Pt
t
= +−
.
Ta có
( )
2
2 22 222 2
4 23
3( ) 4 2.
33
xyz xyz xyz t t+ + ≤ ++ ≤ + + ⇒ ≤ ≤⇒ ≤≤
Xét hàm số
2
34
()
3
ft t
t
= +−
trên
23
;2
3



, suy ra
23
;2
3
25
ax ( ) (2) .
6
t
m ft f

∈



= =
Đáp số: giá trị lớn nhất của P là
25
6
đạt được khi
2
3
xyz= = =
.
Bài 3. Cho các số thực không âm
,,xyz
thoả mãn
3xy yz zx++=
. Tìm giá trị nhỏ nhất
của biểu thức
2 22
16
Px y z
xyz
=+++
++
.
Hướng dẫn giải:
§Æt
t xyz=++
⇒
2 2 22 2 222
66
t xyz xyzt=+++⇒++=−
. Khi ®ã
2
16
6.Pt
t
= −+
Ta cã
2 2 22
( ) 3( )xyz x y z++ ≤ + +
nªn
22
3( 6) 3
tt t≤ − ⇒≥
v×
0.t >
XÐt hµm sè
2
5
() 6 , 3ft t t
t
= −+ ≥
ta được
[
)
3;
25
min ( ) (3)
3
t
ft f
∈ +∞
= =
Đáp số: giá trị nhỏ lớn nhất của P là
25
3
đạt được khi
1xyz= = =
.
Bài 4. Cho các số thực
,,
xyz
thoả mãn
2 22
2
xyz++=
. Tìm giá trị nhỏ nhất và giá trị lớn
nhất của biểu thức
3 33
3P x y z xyz=++−
.
Hướng dẫn giải:
§Æt
t xyz=++
, ta có
3
2 22
( )( ) 3
2
t
P x y z x y z xy yz zx t=++ ++−−− =−+
.
Ta có
( )
2
2 22
3( )xyz x y z++ ≤ + +
2
6 6 6.tt⇒ ≤ ⇔− ≤ ≤
Xét hàm số
3
( ) 3 , 6, 6
2
t
f t tt

=− + ∈−

, ta tính được
( )
6, 6
min ( ) 2 2 2
t
ft f

∈−

=−=−
,
( )
6, 6
max ( ) 2 2 2
t
ft f

∈−

= =
.
Đáp số: giá trị nhỏ nhất của P là -
22
đạt được khi
2, 0x yz=−==
, giá trị lớn nhất
của P là
22
đạt được khi
2, 0
x yz= = =
.
* Kỹ thuật đánh giá bất đẳng thức:
Bài 5. (Đề đại học khối B, năm 2013) Cho
,,abc
là các số thực dương. Tìm giá trị lớn
nhất của biểu thức
222
49
( ) ( 2 )(b 2c)
4
P
ab a c
abc
= −
+ ++
+++
.
Hướng dẫn giải:
Dùng bất đẳng thức Cosi ta có
( )
22
222
4 244
( ) ( 2)( 2) ( ) 2
22
a b c a b ab ac bc
ab a cb c ab a b c
++ + + + +
+ + + ≤+ = ≤ ++
Đặt
222
4t abc= +++
thì
2t >
và
2
49
2( 4)
P
t
t
≤−
−
.
Khảo sát sự biến thiên của hàm số
2
49
()
2( 4)
ft
t
t
= −
−
với
2t >
ta được
2
5
max ( ) (4)
8
t
ft f
>
= =
.
Đáp số : giá trị lớn nhất của P là
5
8
đạt được khi
2abc= = =
.
Bài 6. (Đề đại học khối A, năm 2003)
Cho
,,xyz
là ba số dương và
1xyz++≤
. Tìm giá trị nhỏ nhất của biểu thức
222
2 22
111
.Px y z
x yz
= ++ ++ +
Hướng dẫn giải:
Áp dụng bất đẳng thức
w wwu v uv uv
++ ≥++ ≥++
  
cho ba vectơ
11 1
; , ; ,w ;ux vy z
xy z


= = =





(
,,xyz
>0) . Đẳng thức xảy ra khi
, ,wuv

đôi một cùng
hướng.
Ta được
2
222 2
3
2 22
3
111 3 9
(3 ) 9P x y z xyz t
x yz t
xyz

= ++ ++ +≥ + = +



với
( )
2
3
t xyz=
.
Ta có
2
1
0
39
xyz
t
++

<≤ ≤


.
Xét hàm số
91
( ) 9 , 0;
9
ft t t
t

=+∈

, ta tính được
1
0;
9
1
min ( ) 82
9
t
ft f

∈


= =


.
Đáp số: Giá trị nhỏ nhất của biểu thức P bằng
82
, đạt được khi
1
3
xyz= = =
.
Bài 7. Cho
[ ]
, , 0; 2xyz∈
và
3xyz++=
. Tìm giá trị lớn nhất của biểu thức
2 22
Px y z=++
.
Hướng dẫn giải:
Giả sử:
[ ]
3 3 1 1; 2
x yz xyz z z z≤ ≤ ⇒ = + +≤ ⇒ ≥⇒∈
.
Lại có:
( )
2
22 2 2 2
( ) 3 2 69x y xy P z z z z+ ≤ + ⇒≤− + = − +
.
Xét hàm số
[ ]
2
( ) 2 6 9, 1; 2fz z z z= −+ ∈
, ta được
[1;2]
max f ( ) (2) 5
z
zf
∈
= =
.
Đáp số: Giá trị lớn nhất của
P
là
5
, đạt được khi
0, 1, 2x yz= = =
.
Bài 8. Cho
,,xyz
là ba số dương và
3xyz
++=
. Tìm giá trị lớn nhất của biểu thức
2P x xy xyz
=++
Hướng dẫn giải:
[ ]
2 1 (1 2 )
P x xy xyz x y z=++ = + +
mà
2
2
1 1 2 1 2 (7 2 )
.2 (1 2 ) .
2 22 8
yz x
yz
++ −

+≤ =


nên
2
(7 2 )
1
8
x
Px

−
≤+


.
Vì
,,xyz
là ba số dương và
3xyz++=
nên
( )
0;3x ∈
.
Xét hàm số
( )
2
(7 2 )
( ) 1 , 0;3
8
x
fx x x

−
=+∈


, ta được
( )
0;3
39
max ( )
22
x
fx f
∈

= =


.
Đáp số: Giá trị lớn nhất của biểu thức P bằng
9
2
, đạt được khi
31
, 1,
22
x yz= = =
.
Bài 9. Cho
,, 0xyz
>
thỏa mãn
1xyz++=
. Tìm giá trị nhỏ nhất của biểu thức
11
P
xz yz
= +
.
Hướng dẫn giải:
Đặt
txy= +
, ta có
1zt= −
,
(0;1)t ∈
và
22
()
44
xy t
xy
+
≤=
.
2
11 4
(1 )
t
P
xz yz xy t t t
=+= ≥
− −+
.
Xét hàm số
2
4
( ) , (0;1)
ft t
tt
= ∈
−+
, ta được
( 0;1)
1
min ( ) 16
2
t
ft f
∈

= =


.
Đáp số: Giá trị nhỏ nhất của biểu thức P bằng 16 , đạt được khi
11
,
42
xy z= = =
.
Bài 10. Cho
,, 0xyz
≥
. Tìm giá trị nhỏ nhất và giá trị lớn nhất của biểu thức
11
1 (1 )(1 )(1 )
P
xyz x y z
= −
+++ + + +
.
Hướng dẫn giải:
Đặt
t xyz=++
, ta có
0
t
≥
.
Áp dụng các bất đẳng thức
2
()
3
xyz
xy yz zx
++
++≤
và
3
()
27
xyz
xyz
++
≤
, ta có
3
1 1 1 27
( )1 ( )( )1 1 ( 3)
P
x y z xyz xy yz zx x y z t t
= − ≤−
++ + + + + + ++ + + +
.
Xét hàm số
[
)
3
1 27
( ) , 0;
1 ( 3)
ft t
tt
= − ∈ +∞
++
, ta được
[
)
( )
0;
min ( ) 0 0
t
ft f
∈ +∞
= =
,
[
)
( )
0;
1
max ( ) 3
8
t
ft f
∈ +∞
= =
.
Đáp số: Giá trị nhỏ nhất của biểu thức P bằng 0 , đạt được khi
0xyz= = =
; giá trị lớn
nhất của biểu thức P bằng
1
8
, đạt được khi
1xyz= = =
;

Preview text:

MỘT SỐ KỸ THUẬT GIẢM BIẾN VÀ ỨNG DỤNG CỦA ĐẠO HÀM ĐỂ TÌM GIÁ
TRỊ NHỎ NHẤT, GIÁ TRỊ LỚN NHẤT CỦA BIỂU THỨC NHIỀU BIẾN
- Chuyên đề dạy ôn thi học sinh giỏi cấp tỉnh lớp 12-
Tác giả: Võ Thị Ngọc Ánh- THPT Chuyên Nguyễn Tất Thành-Kon Tum (27/02/2021)
I. MỘT SỐ KỸ THUẬT GIẢM BIẾN VÀ ỨNG DỤNG CỦA ĐẠO HÀM ĐỂ TÌM

GIÁ TRỊ NHỎ NHẤT, GIÁ TRỊ LỚN NHẤT CỦA BIỂU THỨC HAI BIẾN
1. Các bước giải bài toán
Bước 1: Sử dụng các kĩ thuật giảm biến đưa biểu thức P = f (t) (t cũng có thể là x hoặc
y ) hoặc so sánh bất đẳng thức ( ,
≤ ≥ )giữa P với hàm một biến f (t) .
+Kỹ thuật 1: Thế biến để chuyển P về một biến ( là một trong các biến đã cho).
+Kỹ thuật 2: Đặt biến phụ để chuyển P về một biến (là biến phụ đã đặt).
+Kỹ thuật 3: Đánh giá bất đẳng thức ( ,
≤ ≥ ) và đặt biến phụ (nếu cần) để chuyển việc đánh
giá P về khảo sát hàm một biến.
Bước 2: Sử dụng các điều kiện ràng buộc (*), các bất đẳng thức cơ bản (được chứng minh
trước đó) để tìm điều kiện “chặt” của biến t , thực chất đây là miền giá trị của t khi x , y thay
đổi thỏa điều kiện (*).
Bước 3: Xét sự biến thiên của hàm f (t) và suy ra kết quả về giá trị nhỏ nhất, giá trị lớn
nhất (nếu có) của biểu thức P .
2. Các ví dụ minh họa
Kĩ thuật 1: Thế biến để đưa biểu thức P về một biến
Ví dụ 1: Cho x, y ∈ thỏa mãn 2
y ≤ 0, x + x = y +12 . Tìm giá trị nhỏ nhất, giá trị lớn
nhất của biểu thức P = xy + x + 2y +17 .
Lời giải: Ta có 2 2
x + x = y +12 ⇔ y = x + x −12 nên 2 2 3 2
P = x(x + x −12) + x + 2(x + x −12) +17 = x + 3x − 9x − 7 . Vì y ≤ 0 nên 2
x + x −12 ≤ 0 ⇔ 4 − ≤ x ≤ 3 . Xét hàm số 3 2
f (x) = x + 3x − 9x − 7 xác định và liên tục trên [ 4; − ]3. x = 1 Ta có 2
f '(x) = 3x + 6x − 9, f '(x) = 0 ⇔  và f ( 4) − = 12 − , ( f 3 − ) = 20, x = 3 − f (1) = 12 − , ( f 3) = 20.
Nên min f (x) = f (1) = 1
− 2 , max f (x) = f (3) = 20. Hay ta được 12 − ≤ P ≤ 20 . x [ ∈ -4;3] x [ ∈ -4;3] x =1 x =1 x = 3 x = 3 Khi  ⇔ thì P = 12 − , khi  ⇔ thì P = 20 . 2  
y = x + x −12 y = 10 − 2
y = x + x −12 y = 0
Vậy, giá trị nhỏ nhất của P là 12
− đạt được khi x =1; y = 1
− 0, giá trị lớn nhất của P là
20 đạt được khi x = 3; y = 0 .
Kĩ thuật 2: Đặt biến phụ để đưa biểu thức P về biểu thức theo một biến
Dạng 1: Đặt biến phụ đối với biểu thức P có dạng đối xứng
Ví dụ 2: (Đề thi đại học khối D, năm 2009)
Cho các số thực không âm x, y thay đổi và thỏa mãn x + y =1. Tìm giá trị nhỏ nhất và giá
trị lớn nhất của biểu thức 2 2
P = (4x + 3y)(4y + 3x) + 25xy .
Lời giải: Ta có, 2 2 3 3 2 2 3 2 2
P =16x y +12(x + y ) + 34xy =16x y +12 (x + y) − 3xy(x + y) + 34xy =16x y − 2xy +12  
Đặt t = xy , ta được 2
P =16t − 2t +12. (x + y)2 Ta có 1 0 ≤ xy ≤ = nên 1 t 0;  ∈ . 4 4  4   Xét hàm số 2
f (t) =16t − 2t +12 xác định và liên tục trên  1 0;   . 4   2 1
f '(t) = 32t − 2; f '(t) = 0 ⇔ t = . 16 Mà  1  191  1  25 f (0) =12, f =  , f =  . 16 16  4     2 Suy ra  1  191  1  25
min f (t) = f =
; max f (t) = f =     . Hay 191 25 ≤ P ≤ .  1   1 t 0; 16  16 t 0;  ∈ ∈  4  2 16 2  4  4     x + y =1 191 + − P  = ⇔  1 nên khi 2 3 2 3 x = , y = thì 191 P = . 16 xy =  3 3 16  16 x + y =1 25 P  = ⇔  1 nên khi 1 x = y = thì 25 P = . 2 xy =  2 2  4
Vậy, giá trị nhỏ nhất của + −
P bằng 191 đạt được khi 2 3 2 3 x = , y = , giá trị lớn nhất 16 3 3
của P bằng 25 đạt được khi 1 x = y = . 2 2
Nhận xét: Một câu hỏi tự nhiên đặt ra là “Tìm ràng buộc của t như thế nào là chặt?”,
kinh nghiệm là giá trị t được đánh giá đủ “chặt” để giải quyết bài toán khi tại các vị trí đạt cực
trị đối với biến t ta tìm được các giá trị tương ứng của x, y thỏa điều kiện (*).
Ví dụ 3: (Đề thi đại học khối B, năm 2011)
Cho x, y là các số thực dương thỏa mãn 2 2
2(x + y ) + xy = (x + y)(xy + 2) . Tìm giá trị nhỏ 3 3 2 2    
nhất của biểu thức = 4 x y  +  − 9 x y P  + . 3 3 2 2 y x y x       Lời giải: Đặt x y
t = + ta có P = ( 3t − t) − ( 2t − ) 3 2 4 3 9
2 = 4t − 9t −12t +18 . y x    
Với x, y > 0 , ta có 2 2 x y 1 1
2(x + y ) + xy = (x + y)(xy + 2) ⇔ 2 + +
 1 = (x + y) + 2 +  . y xx y            Mà 1 1 1 1 ( + ) + 2 + ≥ 2 2( + ) + = 2 2 x y x y x y + +      2 , x y x y y x        suy ra 5
2t +1≥ 2 2(t + 2) ⇒ t ≥ . 2 Xét hàm số 3 2 5
f (t) 4t 9t 12t 18,t  ;  = − − + ∈ +∞   , 2 5
f '(t) = 6(2t − 3t − 2) > 0, t  ∀ ∈ ;+∞   2   2  Suy ra  5  23
min f (t) = f = −   hay 23 P ≥ − . 5 t ;  ∈ +∞   4   2 4 2   x y 5 + = 23   y x 2 P = − ⇔
nên khi x = 2, y =1 thì 23 P ≥ − . 4   x y   1 1  2 4 + +
 1 = (x + y) + 2 +   y xx y      
Vậy, giá trị nhỏ nhất của P bằng 23 − , đạt được khi ( ; x y) = (2;1) . 4
Dạng 2: Đặt biến phụ đối với điều kiện (*) là tổng các hạng tử đồng bậc hoặc biểu
thức P thể hiện tính “đồng bậc” (đối với các biến x và y)
Ví dụ 4: (Đề thi đại học khối D năm 2013)
Cho x, y là các số thực dương thỏa mãn điều kiện xy ≤ y −1 . Tìm giá trị lớn nhất của biểu thức x + y x − 2y P = − . 2 2
x − xy + 3y 6(x + y)
Lời giải: * Đặt x + − t = ta có t 1 t 2 P = − . y 2 t t 3 6(t+ − + 1) 2 −   Theo giả thiết ta có x y 1 1 1 1 1 0 < t = ≤ = − − ≤ . 2 y y 4  y 2    4 * Xét hàm số t +1 t − 2 f (t) = − với 1 t 0;  ∈ . 2 t t 3 6(t+  − + 1)  4 1 7 − 3. 7 − 3t 1 7 − 3t 1 4 1 f '(t) = − = − > − > 0 1 , t 0;  ∀ ∈ . 2 2 (  t − t + 3) 2(t +1) 2 (t(t−1) + 3) 2 2 3 3 2 2(t +1) 2 3 2  4 Suy ra 1
f (t) f   ≤  1  5 7 
hay max f (t) = f = + , suy ra 5 7 P ≤ + . 4       1 t 0;  ∈ 3 30   4  3 30 5   * Khi 1
x = ; y = 2 thì 5 7 P = + . 2 3 30
Vậy, giá trị nhỏ nhất của P là 5 7 + đạt được khi 1 x = ; y = 2. 3 30 2
Ví dụ 5: (Đề thi đại học khối B, năm 2008)
Cho hai số thực x, y thỏa mãn hệ thức 2 2
x + y =1. Tìm giá trị nhỏ nhất và giá trị lớn nhất 2 của biểu thức 2(x + 6xy) P = . 2 1+ 2xy + 2y
Lời giải: 2 Thay 2 2 1 +
= x + y vào P , ta được 2(x 6xy) P = . 2 2
x + 2xy + 3y + Nếu y = 0 thì 2
x =1 , ta có P =2. + Nếu y ≠ 0 , đặt x = ty hay x t = , ta có y 2   2  x   + 6 x    2(x + 6xy)  y y  2   ( 2 2 t + 6t) P = = = . 2 2 2 2
x + 2xy + 3yx x t + 2t + 3 + 2 +   3  y yt = 3 2 2 Xét hàm số t + 6 ( ) t f t − + + = ,t ∈ 4t 6t 18
 , ta có f '(t) = , f '(t) 0  = ⇔ . 2 t + 2t + 3 ( 3 t + 2t + 3)2 2 t = −  2 Bảng biến thiên -∞ 3 3 +∞ t - 2 f'(t) - 0 + - 1 3 f(t) 2 -3 1 Suy ra  3
min f (t) f  = − = 3 −   , 3
max f (t) = f (3) = . Hay 6 − ≤ P ≤ 3. t∈  2  t∈ 2  3 x = − y Ta có 3 P = 6 − ⇔ t = − ⇔  2 nên khi 3 2 x = , y = − thì P = 6 − . 2  2 2 13 13 x + y = 1 x = 3y
P = 3 ⇔ t = 3 ⇔  nên khi 3 1 x = , y = thì P = 3. 2 2 x + y =1 10 10
Vậy, giá trị nhỏ nhất của P bằng -6 đạt được khi 3 2 x = , y = −
, giá trị lớn nhất của 13 13
P bằng 3 đạt được khi 3 1 x = , y = . 10 10
Kĩ thuật 3: Đánh giá bất đẳng thức ( ,
≤ ≥ ) và đặt biến phụ (nếu cần) để chuyển việc
đánh giá P về khảo sát hàm một biến
Ví dụ 6: (Đề thi đại học khối D- năm 2012)
Cho các số thực x, y thỏa mãn 2 2
(x − 4) + (y − 4) + 2xy ≤ 32 . Tìm giá trị nhỏ nhất của biểu thức 3 3
P = x + y + 3(xy −1)(x + y − 2).
Lời giải: Ta có 3 3 3 2
P = (x + y) − 3(x + y) − 6xy + 6 ≥ (x + y) − 3(x + y) − (x + y) + 6 . 2
Đặt t = x + y , ta có 2 2 2
(x − 4) + (y − 4) + 2xy ≤ 32 ⇔ (x + y) −8(x + y) ≤ 0 ⇔ 0 ≤ t = x + y ≤ 8 . Xét hàm số 3 3 2
f (t) = t − t − 3t + 6 với t ∈[0;8]. 2
 f '(t) = 0 Ta có 2 f '(t) +
= 3t − 3t − 3 và 1 5  .  ∈  [ ⇔ t = t 0;8] 2 1+ 5  17 −5 5  +  f (0) − = 6; f 1 5 17 5 5   = ; f (8) = 398 
nên min f (t) = f   = . 2  4     t [ ∈ 0;8] 2 4   x = y Suy ra 17 5 5 P −  + ≥ mà 17 5 5 P − = ⇔ 1 5  ⇔ + x = y = . 4 4 1 5 t  = 4  2
Vậy, giá trị nhỏ nhất của −
P bằng 17 5 5 đạt được khi 1 5 x y + = = . 4 4
Ví dụ 7: (Đề thi đại học khối B, năm 2006)
Cho x, y là các số thực thay đổi. Tìm giá trị nhỏ nhất của biểu thức : 2 2 2 2
P = (x −1) + y + (x +1) + y + y − 2 .
Lời giải:  
Xét u = (x −1; y),v = (−x −1; y), ta có    
u + v ≥ u + v ⇔ 2 2 2 2 2
(x −1) + y + (x +1) + y ≥ 4 + 4y (1*)  
Dấu “=” ở (1*) xảy ra khi và chỉ khi u,v cùng hướng hay x −1 = −x −1 ⇔ x = 0 . Ta có 2 2 2 2 2
P = (x −1) + y + (x +1) + y + y − 2 ≥ 4 + 4y + y − 2 . Xét hàm số 2
f (y) = 4 + 4y + y − 2 , y ∈ . Ta có hai trường hợp: + Khi y < 2, ta có 2
f (y) = 4 + 4y + 2 − y , 2 '( ) y f y = −1, 2 1+ y 2 3
f '(y) = 0 ⇔ y +1 = 2y ⇔ y = . 3 Bảng biến thiên: -∞ 3 2 y 3 f'(y) - 0 + f(y) 2+ 3 + Khi y ≥ 2, ta có 2 2
f (y) = 4 + 4y + y − 2 ≥ 2 1+ y ≥ 2 5 > 2 + 3 .   Do đó 3
min f (y) = f
 = 2 + 3 , suy ra P ≥ 2 + 3 . y∈  3    x = 0
Ta có P = 2 + 3 ⇔  3 . y =  3
Vậy, giá trị nhỏ nhất của P bằng 2 + 3 đạt được khi 3 x = 0, y = . 3
3. Bài tập rèn luyện
* Kỹ thuật thế biến:
Bài 1. Cho hai số dương x, y thỏa mãn x + 2y = 3. Tìm giá trị nhỏ nhất và giá trị lớn nhất của biểu thức
P = 1+ 2x + 2 2y −1 .
Hướng dẫn giải:
Ta có x + 2y = 3 ⇒ 2y = 3− x nên P = 1+ 2x + 2 2 − x .  1 x ≥ −
Từ P ta có điều kiện 1 
2 ⇒ − ≤ x ≤ 2 . 2 2y ≥1 Khảo sát hàm số 1 f (x)
1 2x 2 2 x, x  ;2 = + + − ∈ −  , ta thu được 2   
min f (x) = f (2) = 5 ,  1
max f (x) f  = =   15 .  1 x ;2 ∈ −  1 x  ∈ −  3   ;2 2     2   
Đáp số: giá trị nhỏ nhất của P bằng 5 đạt được khi 1
x = 2, y = , giá trị lớn nhất của P 2 bằng 15 đạt được khi 1 4 x = , y = . 3 3
* Kỹ thuật đặt biến phụ:
Bài 2. Cho x, y thỏa mãn 2 2
x + y = x + y . Tìm giá trị nhỏ nhất và giá trị lớn nhất của biểu thức 3 3 2 2
P = x + y + x y + xy .
Hướng dẫn giải:
Đặt t = x + y , ta có 3 2
P = (x + y) − 2xy(x + y) = t . Ta có (x + y)2 2 2
≤ 2(x + y ) = 2(x + y) hay 2
t ≤ 2t ⇔ t ∈[0;2]. Xét hàm số 2
f (t) = t ,t ∈[0;2] , ta tìm được min f (t) = f (0) = 0 , max f (t) = f (2) = 4 . t [ ∈ 0;2] t [ ∈ 0;2]
Đáp số: giá trị nhỏ nhất của P bằng 0 đạt được khi x = y = 0 , giá trị lớn nhất của P bằng
4 đạt được khi x = y =1. Bài 3. Cho 2 2
x + y ≠ 0 thỏa mãn x + y =1. Tìm giá trị nhỏ nhất và giá trị lớn nhất của biểu thức 2 2 1 x y P = + + . 2 2 2 2 x + y y +1 x +1
Hướng dẫn giải: 4 4 2 2 2 Đặt 2 2 + + + −
t = x + y , ta có 1 t xy − = nên 1 x y x y 1 2t 8t 2 P = + = + . 2 2 2 2 2 2 2 2 x + y
x y + x + y +1 t t + 2t + 5 Ta có (x + y)2 2 2 1
≤ 2(x + y ) ⇔ t ≥ . 2 2 Xét hàm số 1 2t + 8t − 2 1 f (t) = +
,t ≥ , ta tìm được min f (t) = f ( ) 1 = 2, 2 t t + 2t + 5 2 1 t ;  ∈ +∞ 2   f t = f ( ) 12 max ( ) 5 = . 1 t ;  ∈ +∞   5 2 
Đáp số: giá trị nhỏ nhất của P bằng 2 đạt được khi x =1, y = 0 , giá trị lớn nhất của P
bằng 12 đạt được khi x = 2, y = 1 − . 5
Bài 4. (Đề thi đại học khối A, năm 2006) Cho x, y ∈ thỏa mãn 2 2
x − xy + y = xy(x + y) .
Tìm giá trị lớn nhất của biểu thức 1 1 P = + . 3 3 x y
Hướng dẫn giải:
Từ biểu thức P ta có x, y ≠ 0 . Ta có 2 2 1 1 1 1 1
x − xy + y = xy(x + y) ⇔ + = + − , nên đặt 1 1 *
= a, = b(a,b∈ ) . 2 2 x y x y xy x y Ta có 2 2
a + b = a + b − ab và 3 3
P = a + b . 2
Đặt t = a + b ta có t t ab − = nên 3 3 3 2
P = a + b = (a + b) − 3ab(a + b) = t . 3 (a +b)2 2 2 Vì ab − ≤ nên t t t ≤
⇔ 0 ≤ t ≤ 4 , suy ra 2 P = t ≤16 . 4 3 4
Đáp số: giá trị lớn nhất của P bằng 16 đạt được khi 1 x = y = . 2
Nhận xét: Đối với bài toán này ta cũng có thể thế biến x + y = t để biểu diễn P = f (t)
nhưng ta thu được hàm số f (t) phức tạp hơn.
Bài 5. Cho xy < 0 . Tìm giá trị nhỏ nhất của biểu thức 2 2     = 3 x y  +  −8 x y P + +   10. 2 2  y
x   y x
Hướng dẫn giải: 2 2 Đặt x y 2 x y t = + ⇒ t = + + 2 ≥ 4 ⇒ t ≤ 2 − (vì xy < 0 ). 2 2 y x y x 2 2     Khi đó x y x y 2 3 +  −8 + + 
 10 = 3t − 8t + 4 . 2 2  y
x   y x  Xét 2
f (t) = 3t −8t + 4 , ta có f '(t) = 6t −8 < 0;∀t ≤ 2
− nên f (t) nghịch biến trên ( ; −∞ 2 − ].
Suy ra min f (t) = f ( 2 − ) = 32 . t ( ∈ −∞; 2 − ]
Đáp số: giá trị nhỏ nhất của P bằng 32 đạt được khi x =1, y = 1 − .
Bài 6. Cho x, y > 0 thỏa mãn xy = y −1. Tìm giá trị nhỏ nhất của biểu thức 2 3 x = + 9 x P . 2 3 y y
Hướng dẫn giải: Đặt x t = , ta có 2 9 P = t + . y 3 t t  > 0 t  > 0
Từ giả thiết x, y > 0 suy ra  ⇔  mà 1
1 = ty + ≥ 2 t nên 1 0 < t ≤ . xy = y −1 2 ty  = y −1 y 4 5 Xét hàm số 2 9  1 − f (t) t ,t 2t 27  1  0;  = + ∈
, ta có f '(t) = < 0, t ∀ ∈0; . 3 t 4   4 t 4   Suy ra  1  15
min f (t) = f =   .  1 t 0;  ∈  4  64 4  
Đáp số: giá trị nhỏ nhất của P bằng 15 đạt được khi 1 x = , y = 2. 64 2
Bài 7. Cho x, y ≥ 0 thỏa mãn 2 2
x + y =1. Tìm giá trị nhỏ nhất và giá trị lớn nhất của biểu thức 2 4x + 6xy − 5 P = . 2 2xy − 2y −1
Hướng dẫn giải:
+ Nếu x = 0 thì vì x, y ≥ 0 và 2 2
x + y =1 nên y =1, suy ra 5 P = . 32 2 + Xét khi + − − + x ≠ 0 , đặt y
y = tx ⇔ t = ta có 2 1 x = nên
4x 6xy 5 5t 6t 1 P = = . x 2 t +1 2 2
2xy − 2y −1 3t − 2t +1
Vì x, y ≥ 0 nên t ≥ 0 . 2 Xét hàm số 5t − 6t +1 f (t) =
,t ≥ 0, ta tìm được  1
min f (t) f  = =   1 − , 2 3t − 2t +1 t [ ∈ 0;+∞)  2  5
f (t) < , t ∀ ≥ 0 . 3
Đáp số: giá trị nhỏ nhất của P bằng -1 đạt được khi 2 1 x = , y =
, giá trị lớn nhất của 5 5
P bằng 5 đạt được khi x = 0, y =1. 3
Bài 8. Cho x, y > 0 thỏa mãn 2 2
x + y =1. Tìm giá trị lớn nhất của biểu thức P = y(x + y) .
Hướng dẫn giải: Đặt y
t = , vì x, y > 0 nên t > 0, từ giả thiết 2 2
x + y =1 suy ra 2 1 x = . x 2 t +1 2 2   Khi đó 2 = ( + ) y y t + t
P y x y = x  +    = . 2  x x   t +1   2 2 t =1+ 2
Xét hàm số ( ) t + t f t − + + = ,t > 0 , ta có t 2t 1 f '(t) =
, f '(t) = 0 ⇔  . 2 t +1 (t + )2 2 1 t =1− 2
Lập bảng biến thiên của +
f (t) ta được
f t = f ( + ) 1 2 max ( ) 1 2 = hay 1 2 P + ≤ . t ( ∈ 0;+∞) 2 2 y = (1+ 2)x +  Ta có 1 2 2 2 − + P =
⇔ x + y =1 nên khi 2 2 2 2 x = , y = thì 1 2 P + = . 2  2 2 2 x, y > 0 
Đáp số: Giá trị lớn nhất của + − + P bằng 1 2 đạt được khi 2 2 2 2 x = , y = . 2 2 2
Bài 9. Cho hai số x, y thỏa mãn 2 2
x + xy + y =1. Tìm giá trị nhỏ nhất và giá trị lớn nhất của biểu thức 2 2
P = x − xy + y .
Hướng dẫn giải: 2 2 Ta có 2 2
x − xy + y
P = x − xy + y = . 2 2
x + xy + y
+ Nếu y = 0 thì x = 1 ± và P =1. 2  x x − +   1 2 + Xét khi  y y − + y ≠ 0 , đặt x
x = ty ⇔ t = ta có t t 1 P = = . y 2 2  x x t + t +1 + +   1  y y 2 Xét hàm số t − t +1 f (t) =
,t ∈ , ta được f t = f ( ) 1 min ( )
1 = , max f (t) = f (− ) 1 = 3 . 2 t + t +1 t∈ 3 t∈
Đáp số: giá trị nhỏ nhất của P bằng 1 đạt được khi 3 x = y =
, giá trị lớn nhất của P 3 3
bằng 3 đạt được khi x =1, y = 1 − .
* Kỹ thuật đánh giá bất đẳng thức:
Bài 10. (Đề thi đại học khối B, năm 2009) Cho các số thực x, y thay đổi và thỏa mãn 3
(x + y) + 4xy ≥ 2 . Tìm giá trị nhỏ nhất của biểu thức 4 4 2 2 2 2
P = 3(x + y + x y ) − 2(x + y ) +1.
Hướng dẫn giải: Đặt 2 2
t = x + y , ta có 3 2 2 2 3 4 4 2 2 3 2 2 2 3 2 2 2 2 2 9 2
P = (x + y ) + (x + y ) − 2(x + y ) +1≥ (x + y ) + (x + y ) − 2(x + y ) +1 = t − 2t + 2 2 2 4 4 3 3 2
(x + y) + 4xy ≥ 2 ⇒ (x + y) + (x + y) ≥ 2 ⇒ x + y ≥1. 2 ta có 2 2 (x y) 1 t x y + = + ≥ ≥ . 2 2 Xét hàm số 9 2 1
f (t) = t − 2t +1,t ≥ , ta tìm được  1  9
min f (t) = f = . 4 2   1 t ;  ∈ +∞     2 16 2 
Đáp số: giá trị nhỏ nhất của P bằng 9 đạt được khi 1 x = y = . 16 2
Bài 11. (Đề thi đại học khối A, năm 2013) Cho các số thực dương a,b,c và thỏa mãn 2
(a + c)(b + c) = 4c . Tìm giá trị nhỏ nhất của biểu thức 3 3 2 2 32a 32b a + b P = + − . 3 3 (b+ 3c) (a + 3c) c a b
Hướng dẫn giải: Đặt x = ; y = , ta được x > 0, y > 0 , điều kiện của bài toán trở c c 3 3
thành xy + x + y = 3 và 32x 32y 2 2 P = + − x + y . 3 3 (y+ 3) (x + 3) 3 Dùng bất đẳng thức 3 3 (u v) u v + + ≥ ta đánh giá được 4 3   x y 2 2 P ≥ +
− x + y = (x + y − )3 2 8
1 − (x + y) + 2(x + y) −   6 .
y + 3 x + 3  2 2 Đặt + t (x y)
= x + y ( t > 0 ), ta thấy 3 t
= x + y + xy ≤ x + y +
= t + ⇒ t ≥ 2 4 4
Đưa về khảo sát sự biến thiên của hàm số 3 2
f (t) = (t−1) − t + 2t − 6 với t ≥ 2 .
Đáp số: giá trị nhỏ nhất của P bằng 1− 2 đạt được khi a = b = c .
Bài 12. Cho x, y dương thỏa mãn 3 3
x + y ≤ 2 . Tìm giá trị lớn nhất của biểu thức 2 2
P = x + y .
Hướng dẫn giải:
Ta có x, y > 0 và 3 3
x + y ≤ 2 nên 3 3
y ≤ 2 − x suy ra 2 2 2 3 3 2
P = x + y ≤ x + (2 − x ) .
Vì x, y > 0 nên 3 0 < x < 2 .
Khảo sát sự biến thiên của hàm số 2 3 3 2
f (x) = x + (2 − x ) , x ∈( 3 0; 2) ta suy ra được
max f (x) = f ( ) 1 = 2 . x ( 3 ∈ 0; 2)
Đáp số: giá trị lớn nhất của P bằng 2 đạt được khi x = y =1.
II. MỘT SỐ KỸ THUẬT GIẢM BIẾN VÀ ỨNG DỤNG CỦA ĐẠO HÀM ĐỂ TÌM GIÁ
TRỊ NHỎ NHẤT, GIÁ TRỊ LỚN NHẤT CỦA BIỂU THỨC BA BIẾN
1. Các bước giải bài toán
Bước 1: Sử dụng các kĩ thuật giảm biến đưa biểu thức P = f (t) (t cũng có thể là x , y
hoặc z ) hoặc so sánh bất đẳng thức ( ,
≤ ≥ )giữa P với hàm một biến f (t) .
+Kỹ thuật 1: Thế biến để chuyển P về một biến ( là một trong các biến đã cho).
+Kỹ thuật 2: Đặt biến phụ để chuyển P về một biến (là biến phụ đã đặt).
+Kỹ thuật 3: Đánh giá bất đẳng thức ( ,
≤ ≥ ) và đặt biến phụ (nếu cần) để chuyển việc đánh
giá P về khảo sát hàm một biến.
Bước 2: Sử dụng các điều kiện ràng buộc (*), các bất đẳng thức cơ bản (được chứng minh
trước đó) để tìm điều kiện “chặt” của biến t , thực chất đây là miền giá trị của t khi x , y , z
thay đổi thỏa điều kiện (*).
Bước 3: Xét sự biến thiên của hàm f (t) và suy ra kết quả về giá trị nhỏ nhất, giá trị lớn
nhất (nếu có) đối với P .
2. Các ví dụ minh họa
Kỹ thuật 1: Thế biến để đưa biểu thức về một biến
Ví dụ 1: (Đề thi đại học khối B, năm 2012)
Cho các số thực x, y, z thỏa mãn các điều kiện x + y + z = 0 và 2 2 2
x + y + z =1. Tìm giá
trị lớn nhất của biểu thức 5 5 5
P = x + y + z .
Lời giải:
Từ giả thiết x + y + z = 0 và 2 2 2
x + y + z =1 suy ra 2 2 2 2 2 2
(y + z) − (y + z ) 2 1
y + z = −x, y + z =1− x , yz = = x − . 2 2 Suy ra 5 2 2 3 3 2 2
P = x + (y + z )(y + z ) − y z (y + z) 5 2 2 2 2 2 2
= x + (y + z ) (y + z )(y + z) − yz(y + z) − y z (y + z)   2 5 2  2  2 1   2 1 x (1 x )
x(1 x ) x xx  = + − − − + − + −     x   2   2  5 3 = (2x − x). 4 2 2 Mặt khác y + z 2 2 6 6 yz ≤
⇔ 2x −1≤1− x ⇔ − ≤ x ≤ . 2 3 3  6   x = − Xét hàm số 3
f (x) = 2x − x với 6 6 x ∈ 6 − ; , 2
f '(x) = 6x −1, f '(x) = 0 ⇔  . 3 3     6 x =  6  
Ta có f (x) xác định và liên tục trên 6 6 − ; và 3 3     6   6  6  6   6  6 f −  = f   = − , f   = f  −  =  . 3   6  9  3   6  9           Nên 6 6
max f (x) = f   = . Suy ra 5 6 P ≤ .  6 6    36 x∈− 3 9 ;    3 3    
x + y + z = 0  Ta có 5 6  2 2 2 P =
⇔ x + y + z =1 nên với 6 6 x = ; y = z = − thì 5 6 P = . 36  3 6 36 6 x =  3
Vậy, giá trị lớn nhất của P là 5 6 đạt được khi 6 6 x = ; y = z = − . 36 3 6
Nhận xét: Bài toán này có thể tìm được giá trị nhỏ nhất của biểu thức P.
Kỹ thuật 2: Đặt biến phụ để đưa biểu thức về một biến
Ví dụ 2: Cho 2 2 2
x + y + z =1. Tìm giá trị nhỏ nhất và giá trị lớn nhất của biểu thức
P = x + y + z + xy + yz + zx .
Lời giải: * Ta có bất đẳng thức 2 2 2 2
(x + y + z) ≤ 3(x + y + z ) (1). Vì 2 2 2 2 2 2
(1) ⇔ 2(x + y + z ) − 2xy − 2yz − 2zx ≥ 0 ⇔ (x − y) + (y − z) + (z − x) ≥ 0 (luôn
đúng). Dấu bằng của (1) xảy ra khi và chỉ khi x= y = z. 2 2 2 2 2 * Đặt t (x y z) (x y z ) t 1
= x + y + z , ta có xy yz zx + + − + + − + + = = nên 2 2 1 2
P = (t + 2t −1) . 2
Áp dụng (1) ta được 2t ≤ 3 ⇔ t ∈ − 3; 3   . Xét hàm số 1 2
f (t) = (t + 2t −1) với t ∈ − 3; 3 f t = t + , f '(t) = 0 ⇔ t = 1 − . 2   , '( ) 1
Ta có f (t) xác định và liên tục trên − 3; 3   và
f (− 3) =1− 3, f ( 3) =1+ 3, f ( 1 − ) = 1 − .
Nên min f (t) = f (− ) 1 = 1
− , max f (t) = f ( 3) =1+ 3 . t  ∈ − 3; 3   t  ∈ − 3; 3   Suy ra P ≥ 1 − 1 − ≤ P ≤1+ 3 . Ta có với x = 1,
− y = 0, z = 0 thì P = 1 − ; với 3
x = y = z = thì P =1+ 3 . 3
Vậy, giá trị nhỏ nhất của P là -1 đạt được khi x = 1,
− y = 0, z = 0 .
giá trị lớn nhất của P là 1+ 3 đạt được khi 3
x = y = z = . 3
Kỹ thuật 3: Đánh giá bất đẳng thức ( ,
≤ ≥ ) để so sánh biểu thức P với biểu thức chứa một biến
Ví dụ 3: (Đề thi đại học khối B, năm 2010)
Cho các số thực không âm x, y, z thỏa mãn x + y + z =1. Tìm giá trị nhỏ nhất của biểu thức 2 2 2 2 2 2 2 2 2
P = 3(x y + y z + z x ) + 3(xy + yz + zx) + 2 x + y + z .
Lời giải:
Đặt t = xy + yz + zx , ta có 2 2
P ≥ (xy + yz + zx) + 3(xy + yz + zx) + 2 1− 2(xy + yz + zx) = t + 3t) + 2 1− 2t . 2
Vì x, y, z (x y z) ≥ 0 và xy yz zx + + + + ≤ nên 1 0 ≤ t ≤ . 3 3 Xét hàm số 2 1 f (t) t
3t) 2 1 2t,t 0;  = + + − ∈  . 3   Ta có 2
f '(t) = 2t + 3− , 2  1 f "(t) 2 0, t 0;  = − ≤ ∀ ∈
, f "(t) = 0 ⇔ t = 0 1− 2t (   − t)3  3 1 2 
nên f '(t) nghịch biến trên  1 0;     , suy ra 1 11
f '(t) ≥ f ' = − 2 3 >  
0 nên f (t) đồng biến trên 3    3  3  1 0;   . 3 
Do đó min f(t)= f(0)=2, suy ra P≥2.  1 0;   3  
x + y + z =1 Ta có P 2 t 0 
= ⇔ = ⇔ xy + yz + zx = 0 nên với (x, y, z) = (1,0,0) ta có P = 2 . xy = yz =  xz
Vậy, giá trị nhỏ nhất của P là 2 đạt được khi (x, y, z) = (1,0,0) .
Ví dụ 4: (Đề thi đại học khối A, năm 2011)
Cho x, y, z là ba số thực thuộc [1;4] và x ≥ y, x ≥ z . Tìm giá trị nhỏ nhất của biểu thức x y z P = + + .
2x + 3y y + z z + x Lời giải:
Trước hết, ta chứng minh 1 1 2 + ≥
(1) với a,b > 0 và ab ≥1.
1+ a 1+ b 1+ ab Thật vậy, 2
(*) ⇔ (a + b + 2)(1+ ab) ≥ 2(1+ a)(1+ b) ⇔ ( a − b) ( ab −1) ≥ 0 (luôn
đúng với a,b > 0 và ab ≥1). Dấu bằng xảy ra, khi và chỉ khi a = b hoặc ab =1. Áp dụng (1), ta có 1 1 1 1 2 P = + + ≥ + . 2 + 3 y 1 z + 1 x + 2 + 3 y 1 x x y z x + y
Dấu bằng xảy ra, khi và chỉ khi 2
z = xy hoặc x = y . 2 Đặt x t =
với t ∈[1;2] (vì x, y ∈[1;4] và x ≥ y ). Khi đó t 2 P ≥ + . y 2 2t + 3 1+ t 2 Xét hàm t 2 f (t) = + ,t ∈ 1;2 , ta có 2 [ ] 2t + 3 1+ t 3 2
− t (4t − 3) + 3t(2t −1) + 9 f '(t)   = < 0 nên 34
P ≥ f (t) ≥ f (2) = . 2 2 2 (2t + 3) (1+ t) 33 Ta có 34 P =
khi x = 4, y =1, z = 2 . 33
Vậy, giá trị nhỏ nhất của P là 34 , đạt được khi x = 4, y =1, z = 2 . 33
3. Bài tập rèn luyện
* Kỹ thuật thế biến:
Bài 1. Cho các số thực a,b,c không đồng thời bằng 0 thỏa mãn điều kiện 2 2 2
a + b + c = 2(ab + bc + ca) . Tìm giá trị lớn nhất của biểu thức 3 3 3 a + b + c P = . 2 2 2
(a + b + c)(a + b + c )
Hướng dẫn giải: Đặt 4a x = , 4b y = , 4c z = . a + b + c a + b + c a + b + c
Ta có x + y + z = 4 và 2 2 2
a + b + c = 2(ab + bc + ca) ⇔ xy + yz + zx = 4 . 3 3 3 3 2 Suy ra x y z
3x 12x 12x 16 P + + − + + = = . 32 32 2
Áp dụng bất đẳng thức (y z) yz + ≤ suy ra 8 0 ≤ x ≤ . 4 3 3 2 Xét hàm số
3x −12x +12x +16 f (x) = , 8 0 ≤ x ≤ , suy ra 32 3 m f x = f ( ) 1 in ( ) 0 = ,  8  11 a
m x f (x) = f =    8 x 0;  ∈ 2  8 x  ∈  3  18  0; . 3    3  
Đáp số: giá trị nhỏ nhất của P là 1 đạt được khi a = 0,b = c ≠ 0, giá trị lớn nhất của P là 2
11 đạt được khi a = 4 ,bb = c ≠ 0.
18 * Kỹ thuật đặt biến phụ:
Bài 2. Cho các số thực x, y, z ≥ 0 ; x, y, z không đồng thời bằng 0, thoả mãn π
x = ⇒ t = 3 . Tìm giá trị lớn nhất của biểu thức 3
P = 2(xy + yz + zx) + . 2
x + y + z
Hướng dẫn giải: Đặt 2 4
t = x + y + z ⇒ 2(xy + yz + zx) = t − . Suy ra 2 3 4 P = t + − . 3 t 3 Ta có 2 2 2
x + y + z ≤ (x + y + z)2 2 2 2 4 2 2 3
≤ 3(x + y + z ) ⇒ ≤ t ≤ 4 ⇒ ≤ t ≤ 2. 3 3   Xét hàm số 2 3 4
f (t) = t + − trên 2 3 25  ;2 , suy ra a
m x f (t) = f (2) = . t 3  3   2 3  t∈ 6  ;2  3   
Đáp số: giá trị lớn nhất của P là 25 đạt được khi 2
x = y = z = . 6 3
Bài 3. Cho các số thực không âm x, y, z thoả mãn xy + yz + zx = 3. Tìm giá trị nhỏ nhất của biểu thức 2 2 2 16
P = x + y + z + . x + y + z
Hướng dẫn giải:
§Æt t = x + y + z ⇒ 2 2 2 2 2 2 2 2
t = x + y + z + 6 ⇒ x + y + z =t − 6 . Khi ®ã 2 16 P = t − 6 + . t Ta cã 2 2 2 2
(x + y + z) ≤ 3(x + y + z ) nªn 2 2
t ≤ 3(t − 6) ⇒ t ≥ 3 v× t > 0. 25 XÐt hµm sè 2 5
f (t) = t − 6 + ,t ≥ 3 ta được min f (t) = f (3) = t t [ ∈ 3;+∞) 3
Đáp số: giá trị nhỏ lớn nhất của P là 25 đạt được khi x = y = z =1. 3
Bài 4. Cho các số thực x, y, z thoả mãn 2 2 2
x + y + z = 2. Tìm giá trị nhỏ nhất và giá trị lớn nhất của biểu thức 3 3 3
P = x + y + z − 3xyz .
Hướng dẫn giải: 3 t
§Æt t = x + y + z , ta có 2 2 2
P = (x + y + z)(x + y + z − xy − yz − zx) = − + 3t . 2
Ta có (x + y + z)2 2 2 2
≤ 3(x + y + z ) 2
⇒ t ≤ 6 ⇔ − 6 ≤ t ≤ 6. 3 Xét hàm số ( ) t
f t = − + 3t,t ∈ −
min f (t) = f (− 2)
 6, 6 , ta tính được = 2 − 2 , 2 t  ∈ − 6, 6  
max f (t) = f ( 2) = 2 2 . t  ∈ − 6, 6  
Đáp số: giá trị nhỏ nhất của P là - 2 2 đạt được khi x = − 2, y = z = 0 , giá trị lớn nhất
của P là 2 2 đạt được khi x = 2, y = z = 0 .
* Kỹ thuật đánh giá bất đẳng thức:
Bài 5. (Đề đại học khối B, năm 2013) Cho a,b,c là các số thực dương. Tìm giá trị lớn nhất của biểu thức 4 9 P = − . 2 2 2
a + b + c + 4 (a + b) (a + 2c)(b+ 2c)
Hướng dẫn giải:
Dùng bất đẳng thức Cosi ta có 2 2
a + b + 4c a + b + 2ab + 4ac + 4 ( + ) ( + 2 )( + 2 ) ≤ ( + ) bc a b a c b c a b = ≤ 2( 2 2 2
a + b + c ) 2 2 Đặt 2 2 2
t = a + b + c + 4 thì t > 2 và 4 9 P ≤ − . 2 t 2(t − 4)
Khảo sát sự biến thiên của hàm số 4 9 f (t) = −
với t > 2 ta được 2 t 2(t − 4) 5
max f (t) = f (4) = . t>2 8
Đáp số : giá trị lớn nhất của P là 5 đạt được khi a = b = c = 2. 8
Bài 6. (Đề đại học khối A, năm 2003)
Cho x, y, z là ba số dương và x + y + z ≤1. Tìm giá trị nhỏ nhất của biểu thức 2 1 2 1 2 1 P = x + + y + + z + . 2 2 2 x y z
Hướng dẫn giải:         
Áp dụng bất đẳng thức u + v + w ≥ u + v + w ≥ u + v + w cho ba vectơ
  1    1    1   
u  ;x ,v y; ,w  z;  = = =
( x, y, z >0) . Đẳng thức xảy ra khi u,v, w đôi một cùng xy z      hướng. Ta được 2   2 1 2 1 2 1 2 3 9 3 P = x + + y + + z + ≥ (3 xyz) +   = 9t + với = ( )2 3 t xyz . 2 2 2  3 x y zxyz t  2 Ta có  x y z  1 0 < t + + ≤ ≤  . 3    9 Xét hàm số 9  1 f (t) 9t ,t  1  0;  = + ∈
, ta tính được min f (t) = f =   82 . t 9    1 t 0;  ∈  9  9  
Đáp số: Giá trị nhỏ nhất của biểu thức P bằng 82 , đạt được khi 1
x = y = z = . 3
Bài 7. Cho x, y, z ∈[0;2] và x + y + z = 3. Tìm giá trị lớn nhất của biểu thức 2 2 2
P = x + y + z .
Hướng dẫn giải:
Giả sử: x ≤ y ≤ z ⇒ 3 = x + y + z ≤ 3z ⇒ z ≥1⇒ z ∈[1;2]. Lại có: 2 2 2
x + y ≤ x + y ⇒ P ≤ ( − z)2 2 2 ( ) 3
+ z = 2z − 6z + 9 . Xét hàm số 2
f (z) = 2z − 6z + 9, z ∈[1;2], ta được max f (z) = f (2) = 5. z [ ∈ 1;2]
Đáp số: Giá trị lớn nhất của P là 5, đạt được khi x = 0, y =1, z = 2 .
Bài 8. Cho x, y, z là ba số dương và x + y + z = 3. Tìm giá trị lớn nhất của biểu thức
P = x + xy + 2xyz
Hướng dẫn giải: 2 2 P  + +  −
= x + xy + 2xyz = x[1+ y(1+ 2z)] mà 1 1 2y 1 2z (7 2x) .2y(1+ 2z) ≤ . = nên 2 2  2    8 2  (7 − 2x)  P ≤ x1+ . 8   
Vì x, y, z là ba số dương và x + y + z = 3 nên x∈(0;3) . 2  −  Xét hàm số (7 2x) f (x) = x  3  9 1+
, x ∈(0;3) , ta được m ax f (x) = f =   .  8  x ( ∈ 0;3)  2  2
Đáp số: Giá trị lớn nhất của biểu thức P bằng 9 , đạt được khi 3 1
x = , y =1, z = . 2 2 2
Bài 9. Cho x, y, z > 0 thỏa mãn x + y + z =1. Tìm giá trị nhỏ nhất của biểu thức 1 1 P = + . xz yz
Hướng dẫn giải: 2 2 Đặt t (x y)
= x + y , ta có z =1− t , t ∈(0;1) và t xy + ≤ = . 4 4 1 1 t 4 P = + = ≥ . 2 xz yz xy(1− t) t − + t Xét hàm số 4 f (t) =
,t ∈(0;1), ta được  1
min f (t) f  = =   16 . 2 t − + t t ( ∈ 0;1)  2 
Đáp số: Giá trị nhỏ nhất của biểu thức P bằng 16 , đạt được khi 1 1
x = y = , z = . 4 2
Bài 10. Cho x, y, z ≥ 0 . Tìm giá trị nhỏ nhất và giá trị lớn nhất của biểu thức 1 1 P = − .
x + y + z +1 (1+ x)(1+ y)(1+ z)
Hướng dẫn giải:
Đặt t = x + y + z , ta có t ≥ 0 . 2 3
Áp dụng các bất đẳng thức (x y z) xy yz zx + + + + ≤ và (x y z) xyz + + ≤ , ta có 3 27 1 1 1 27 P = − ≤ − . 3
(x + y + z) +1 xyz + (xy + yz + zx) + (x + y + z) +1 t +1 (t + 3) Xét hàm số 1 27 f (t) = −
,t ∈ 0;+∞ , ta được min f (t) = f (0) = 0 , 3 [ ) t +1 (t + 3) t [ ∈ 0;+∞) f t = f ( ) 1 max ( ) 3 = . t [ ∈ 0;+∞) 8
Đáp số: Giá trị nhỏ nhất của biểu thức P bằng 0 , đạt được khi x = y = z = 0; giá trị lớn
nhất của biểu thức P bằng 1 , đạt được khi x = y = z =1; 8