Múa Rối Nước: Di Sản Văn Hóa và Nghệ Thuật Việt Nam | Môn Cơ sở văn hóa Việt Nam - Đại học Sư Phạm Hà Nội

lOMoAR cPSD| 61463864
Đề bài : Nghệ thuật múa rối nước
Trong nền nghệ thuật sân khấu thế giới, múa rối nước Việt Nam được biết đến là
một loại hình nghệ thuật diễn xướng độc nhất vô nhị. Rối nước là một đặc sản
của văn hóa Việt, được sinh ra và lớn lên từ môi trường nước và đôi bàn tay khéo
léo cùng sự sáng tạo tài tình của những người nghệ sĩ - nông dân. Những tiết
mục rối nước phản ánh cuộc sống bình dị, dân dã cùng những nghi lễ, phong tục
tập quán nơi làng quê Việt vùng đồng bằng Bắc Bộ. Múa rối nước là một di sản
văn hóa phi vật thể tiêu biểu của Việt Nam. Và vì thế, có thể nói rằng biết và hiểu
về múa rối nước cũng chính là biết và hiểu về văn hóa và con người Việt Nam.
Vậy múa rối nước đã ra đời từ khi nào? Múa rối nước đã ra đời chừng hơn 10 thế kỷ
trước ở vùng châu thổ sông Hồng. Loại hình này thường diễn vào dịp lễ Tết, hội
làng, dùng con rối diễn trò, diễn kịch trên mặt nước. Trò rối nước cũng được coi là
nét văn hóa phi vật thể đặc sắc của dân tộc Việt Nam. Rối nước tồn tại cùng phong
tục hội làng gắn với nghi thức sản xuất nông nghiệp, thông qua trò diễn phản ánh cơ
sở xã hội rối nước. Những hình ảnh trò diễn: Tễu múa, Chèo thuyền, Rồng phun
nước, Lân tranh cầu…thể hiện ý thức cầu mùa.
Để có những màn trình diễn múa rối nước thật ấn tượng thì chắc chắc không thể
thiếu đi sự kì công của những người nghệ nhân tạo hình rối nước. Có thể nói nghệ
thuật chế tác con rối nước rất tự nhiên dựa trên kinh nghiệm, cảm quan của nghệ
nhân chứ chưa được nghiên cứu và hướng dẫn thành quy trình cụ thể. Riêng với múa
rối nước, tạo hình nhân vật được kết hợp hài hòa hai yếu tố: điêu khắc dân gian và
điêu khắc cung đình. Điểm nổi bật của nghệ thuật tạo hình rối nước là thể hiện tính
cách nhân vật rõ nét, có chất rối có sự ngây ngô, ngộ nghĩnh.
Một phần làm nên cái đặc sắc nhất của loại hình nghệ thuật này nằm ở phần trình
diễn những con rối đã được chế tác và người nghệ nhân trình diễn phải thổi hồn vào
nó như một nhân vật thực thụ. Múa rối nước thường được diễn vào dịp lễ, hội làng,
ngày vui, ngày Tết... Múa rối nước là một loại hình nghệ thuật sân khấu nên nghệ
thuật múa rối nước cũng mang tính tổng hợp, đa diện của nhiều thành phần. Theo
chính bản thân tôi thì cái độc đáo của loại hình nghệ thuật này được thể hiện ngay
từ trong tên gọi “Múa rối nước”, tức là lấy nước làm sân khấu biểu diễn. Mặt nước
ao hồ vừa là sân khấu, là môi trường, khung cảnh, vừa là một nhân vật hỗ trợ cho
con rối hoạt động dưới sự điều khiển tài ba của các nghệ nhân. Bên trên mặt nước là
sân khấu, phía dưới mặt nước là hệ thống điều khiển với các kiểu máy, sào, dây
chằng chịt được nối với buồng trò.Họ thao tác từng cây sào, thừng, vọt… hoặc giật lOMoAR cPSD| 61463864
con rối bằng hệ thống dây bố trí ở bên ngoài hoặc dưới nước để con rối chuyển
động… Sự thành công của quân rối nước chủ yếu phụ thuộc vào sự cử động của thân
hình, hành động làm trò đóng kịch của nó.Trong nghệ thuật múa rối nước thì quân
rối chính là diễn viên trực tiếp, là cơ sở vật chất kỹ thuật quan trọng nhất góp phần
tạo lên thành công của tích trò.
Để có được một buổi biểu diễn hoàn chỉnh mãn nhãn người xem , nghệ thuật múa
rối nước phải tập trung trí tuệ tài ba của nhiều nghệ nhân, có nghệ nhân chuyên sáng
tác tích trò, có nghệ nhân chuyên tạc quân rối, nghệ nhân chuyên chế tạo máy điều
khiển và nghệ nhân điều khiển quân rối trên sàn diễn ăn khớp nhịp nhàng với lời ca,
tiếng nói của nghệ nhân hát xướng. Mỗi công việc đều đòi hỏi tài năng cũng như sự
đam mê và tâm huyết của mỗi cá nhân cùng sự thống nhất, đồng lòng của tập thể các
nghệ nhân làm nghệ thuật rối nước. Âm nhạc trong múa rối nước thường có vai trò
chủ đạo và khá nhộn nhịp với lời ca, tiếng trống, mò, tù và, chen tiếng, pháo thăng
thiên, pháo mở cờ từ dưới nước lên, trong ánh sáng lung linh và màn khói huyền
ảo... Âm nhạc trong rối nước thường sử dụng các làn điệu chèo hoặc dân ca đồng
bằng Bắc bộ. Trong những năm qua, nghệ thuật rối nước của Việt Nam đã và đang
được bảo vệ và phát triển tương xứng với tầm vóc của nó trong di sản văn hóa dân
tộc. Nhiều đoàn nghệ thuật múa rối nước của Việt Nam đã tham dự một số liên hoan
múa rối quốc tế, giành được nhiều giải thưởng cao và đã gây được sự chú ý của khán
giả nhiều nước trên thế giới. Múa rối nước đã trở thành niềm tự hào của quốc gia, là
niềm kiêu hãnh của Việt Nam trên trường quốc tế.
Tôi đã có cơ hội được phỏng vấn các du khách nước ngoài sau buổi biểu diễn họ tỏ
ra khá là thích thú với nghệ thuật múa rối nước của Việt Nam. -->Và tôi có thể cảm
nhận được rằng việc cải biến một số khía cạnh của nghệ thuật múa rối nước truyền
thống cũng được đặt ra như một cách để làm tăng thêm sức hấp dẫn với công chúng
địa phương cũng như những du khách quốc tế đến với đất nước mình.
Nghệ thuật múa rối giờ đây đã được phổ biến rộng rãi hơn so với trước đây, điều đó
chứng minh qua việc thay vì chỉ diễn ra và đc tổ chức ở Miền Bắc và Bắc Trung bộ
thì đến thời điểm hiện tại bộ môn múa rối nước đã và đang được mở rộng, có nhiều
người đón nhân và biết đến hơn.
Dù bộ môn nghệ thuật này đã xuất hiện cách đây khá lâu,nhưng đến hiện tại các nghệ
nhân vẫn đã và đang gìn giữ qua bao thế hệ và trong tương lai ngày càng hướng tới thế hệ trẻ. lOMoAR cPSD| 61463864
Bên cạnh những điểm tích cực của bộ môn nghệ thuật này thì thực trạng của
bộ môn múa rối nước ở thời điểm hiện tại cũng có nhiều điểm tiêu cực:
Hiện nay, trong bối cảnh toàn cầu hóa, sự giao lưu và tiếp biến các giá trị văn hóa
đang diễn ra mạnh mẽ văn hóa truyền thống của dân tộc có nguy cơ bị lãng quên hay
bị coi nhẹ. Nghệ thuật múa rối nước truyền thống cũng chịu chung số phận đó.
Sự mai một nghệ thuật múa rối diễn ra ở các làng quê trong bối cảnh bị xâm lấn bởi
hàng loạt yếu tố văn hóa ngoại lai như phim ảnh và âm nhạc Hàn Quốc, Nhật Bản
và các nước phương Tây -
Khán giả việt kém mặn mà với múa rối nước. đứng trước thời đại hội nhập
nhiềuđiều thú vị mới lạ, bộ môn nghệ thuật múa rối nước dần bị lãng quên, không
nhận được sự quan tâm của khán giả Việt, nhất là giới trẻ hiện nay.
-Theo AFP, múa rối nước Việt Nam tồn tại là nhờ khách du lịch và người bản địa
đón nhận nghệ thuật này không nhiều, nhất là thế hệ trẻ. -
Người đến thưởng thức đông đảo nhất trong các buổi biểu diễn rối nước lại
khôngphải người Việt Nam mà là khách du lịch ở các nước đến từ châu Á, châu Âu.
+1 số tổ chức múa rối nước tổ chức ra không hẳn với 1 điều để nối tiếp truyền thống,
bảo tồn vốn nghệ thuật truyền thống và phục vụ cho nhân dân, mà chủ yếu tổ chức để thu lợi.
Múa rối nước dân gian Việt Nam đang có xu hướng hiện đại hóa và đang mờ dần
bản sắc, vì nó bị tác động bởi cơ chế thị trường, đồng thời không được quản lý có định hướng rõ ràng.
Múa rối nước dân gian đang tồn tại và phát triển tự do và tùy tiện, mạnh ai nấy làm,
theo nhận thức riêng của mình, theo khả năng nhân lực và tài chính cho phép.
Trong cuộc sống hiện đại, do có những hạn chế trong công tác đào tạo, nghệ thuật
múa rối đang lâm vào tình trạng thiếu cán bộ múa rối trầm trọng, đặc biệt là đội ngũ
các nhà biên kịch, đạo diễn, diễn viên ma rối, tạo hình con rối… (Giải pháp)
Có 1 câu hỏi khiến tôi luôn trăn trở là “Tại sao người Việt Nam đặc biệt là giới trẻ
lại không xuất hiện ở nơi đây?”. Trả lời cho câu hỏi đó các chuyên gia trong nghề
cho biết: “Khán giả Việt Nam đến xem rất ít nếu không muốn nói là không có. Sở dĩ
họ ít xem bởi họ còn có nhiều sở thích khác. Vậy chúng ta sẽ cần có những giải pháp
ntn để bôj môn nghệ thuật truyền thống này sẽ đến được gần hơn với dân tộc mình lOMoAR cPSD| 61463864
và đặc biệt là giới trẻ? Trước tiên cần phải biết tiếp cận với truyền thông đại chúng
nhiều hơn để có thể tiếp cận được với giới trẻ hiện nay để giới trẻ có thể biết thêm
nh hơn về văn hóa nuớc mình.
Sử dụng nghệ thuật, văn hóa truyền thống vào quảng bá du lịch là 1 việc tốt, việc
nên làm, song không được đặt sai mục đích. Cái du khách cần biết đến là cái tinh
hoa, cái đặc điểm của văn hóa truyền thống nói chung cũng như nghệ thuật múa rối
nước nói riêng chứ không phải nhũng yếu tố vụ lợi.
Cũng cần nhận thức rằng, không có nghệ thuật truyền thống nào không được cải tiến
và nâng cao mà có tác động trong thời hiện đại, nhưng mọi cải tiến và nâng cao phải
đảm bảo đặc tính tinh hoa của nó trong mối quan hệ với bản sắc dân tộc, theo định hướng văn hóa của ta. -
Cần phát triển mạnh mẽ bên mảng truyền thông đại chúng để mọi người
ngàycàng biết đến bộ môn múa rối,để môn này trở nên gần gũi hơn với mọi người
đặc biệt là thế hệ trẻ. -
Kết hợp giữa truyền thống và hiện đại để các bạn trẻ( thời đại gen Z) hiện
naykhông bị quá xa lạ,khiến các bạn trẻ thêm yêu thích và tìm hiểu. Cùng với sự
năng động và phát triển của thời đại 4.0,
Nhà nước cần phải quan tâm tạo điều kiện cũng như giúp đỡ hỗ trợ nhiều hơn tới
các nghệ nhân đã và đang cống hiến hết mình cho bộ môn nghệ thuật này
Trước đây múa rối nước chỉ là một trò chơi của nhân dân lao động, nông dân, để
mua vui, rồi trở thành một nhóm người chơi tiến lên một phường, một gánh diễn
và dần phát triển thành một nền văn hóa của con người Việt. Qua nhiều thế kỉ
hình thành và phát triển, múa rối nước truyền thống trải qua những thăng trầm,
lúc phát triển rực rỡ khi lại trầm lắng, rơi vào nguy cơ mai một, nhưng vẫn giữ
được “linh hồn của đồng ruộng Việt Nam”. Có thể nói múa rối nước là một báu
vật của dân tộc, thể hiện văn hóa truyền thống lâu đời của cư dân nông nghiệp
trồng lúa nước vùng châu thổ sông Hồng, tái hiện sinh hoạt hay những cái rất
đời thường hàng ngày, tái hiện hơi thở, cái hồn và ước mơ của người Việt, của
làng quê Việt. Múa rối nước Việt Nam cũng luôn được bạn bè quốc tế trân trọng,
đón nhận và mời các nghệ nhân đi lưu diễn khắp năm châu. Có rất nhiều lời
đánh giá cao dành cho rối nước Việt Nam: “Những con rối nước Việt Nam -
những thiên thần của đồng ruộng Việt Nam lần đầu tiên rời bỏ sông Hồng tiến
về sông Sen bắt Pari và cả thế giới hiểu rằng ngoài nền văn minh của mình còn lOMoAR cPSD| 61463864
nền văn minh khác nước…”, “Hãy đến xem múa rối để có dịp chiêm ngưỡng một
kỳ quan nghìn tuổi. Đây mới là nghệ thuật dân gian đích thực…”