Phân Tích Biện Chứng Giữa Cơ Sở Hạ Tầng và Kiến Trúc Thượng Tầng | Môn Triết học Mác - Lênin - Đại học Kinh Tế Quốc Dân

lOMoAR cPSD| 61457685
3. Biện chứng giữa cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng
3.1. Khái niệm cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng
3.1.1. Cơ sở hạ tầng là toàn bộ những quan hệ sản xuất của một xã hội trong sự vận động hiện thực của chúng
hợp thành cơ cấu kinh tế của xã hội đó.
 Cấu trúc của cơ sở hạ tầng:
• QHSX thống trị (giữ vai trò quyết định) • QHSX tàn dư • QHSX mầm mống
 Kiến trúc thượng tầng (KTTT): toàn bộ những quan điểm, tư tưởng xã hội với những thiết chế xã hội
tương ứng cùng những quan hệ nội tại của thượng tầng hình thành trên một cơ sở hạ tầng nhất định.
Cấu trúc của KTTT (Chiều ngang) gồm những quan điểm, tư tưởng về chính trị, pháp quyền, đạo đức, tôn
giáo, nghệ thuật, triết học… và các thiết chế xã hội tương ứng như nhà nước, đảng phái, giáo hội, các đoàn thể và
tổ chức xã hội khác... Cùng các QHXH nội tại trong các lĩnh vực đó...
Hệ tư tưởng do qhsx quyết định.
Cơ sở hạ tầng quyết định kiến trúc thượng tầng.
Yếu tố nhà nước trong KTTT có tác động mạnh nhất, trực tiếp nhất đến cơ sở hạ tầng sinh ra nó.
3.1.2. Quy luật về mối quan hệ biện chứng giữa cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng
 Quan điểm duy vật lịch sử khẳng định mối quan hệ biện chứng, tác động qua lại giữa CSHT và KTTT, trong
đó có hai chiều chủ yếu là:
1. CSHT, mà trước hết là quan hệ sản xuất thống trị, gữi vai trò quyết định đối với mọi quan hệ về chính
trị, pháp quyền, đạo đức…, tức KTTT…
Vai trò quyết định của CSHT đối với KTT
Tác động trở lại của KTTT đối với CSHT
CSHT (xét đến cùng) quyết định nội dung của KTTT, Tuy CSHT quyết định KTTT, nhưng KTTT cũng có
trước hết là nội dung của những tư tưởng xã hội, do đó tính độc lập tương đối và tác động tích cực trở lại đối
mà quyết định nội dung của những thiết chế xã hội với CSHT...
tương ứng và các quan hệ nội tại của KTTT…
KTTT bảo vệ, củng cố và hoàn thiện CSHT đã sinh ra
nó, Đ/t xóa bỏ CSHT cũ, ngăn chặn CSHT mới… Nếu
giai cấp thống trị không thiết lập được sự thống
trị về chính trị và tư tưởng, thì cơ sở KT của nó
không thể đứng vững được…
CSHT quyết định tính chất của KTTT là tiến bộ, tiên Sự tác động trở lại của kiến trúc thượng tầng đối với
tiến hay lạc hậu, phản động…
cơ sở hạ tầng diễn ra theo 2 chiều:  Nếu KTTT tiên tiến…
=> Tác động phù hợp với qui luật kinh tế khách
CSHT thay đổi thì KTTT sớm hay muộn cũng thay đổi
quan thì sẽ thúc đẩy CSHT P/triển…
theo về nội dung, kết cấu hay vai trò của mỗi bộ phận
=> Thúc đẩy tiến bộ xã hội… của nó…
 KTTT lạc hậu, phản động lOMoAR cPSD| 61457685
CSHT quyết định KTTT, nhưng không như nhau, mà
=> Tác động không phù hợp với qui luật kinh tế
khách quan, thì nó sẽ kìm hãm sự phát triển của
2. Ngược lại KTTT cũng có tác động tích cực trở lại đối với CSHT…
với mỗi yếu tố, mỗi hình thái của KTTT nó có sự tác
động gần, xa; trực tiếp, gián tiếp… khác nhau, rất phức tạp... kinh tế và xã hội…
 Ý nghĩa phương pháp luận
QH B.C SCHT và KTTT là cơ sở khoa học cho việc nhận thức một cách đúng đắn mối quan hệ giữa
 kinh tế và chính trị, trong đó kinh tế quyết định chính trị, nhưng chính trị cũng tác động trở lại mạnh
mẽ đối với kinh tế…
• Trong nhận thức và thực tiễn, nếu tách rời hoặc tuyệt đối hoá một yếu tố nào giữa kinh tế và chính trị đều là sai lầm…
• Đảng Cộng sản Việt Nam chủ trương đổi mới toàn diện cả kinh tế và chính trị, trong đó đổi mới kinh
tế là trọng tâm, đồng thời đổi mới chính trị là quan trọng…
4. Sự phát triển các hình thái kinh tế - xã hội là một quá trình lịch sử - tự nhiên (vì nó chứng minh sự phát
triển của xã hội là tuân theo các quy luật khách quan)
4.1. Phạm trù hình thái kinh tế - xã hội
Khái niệm: Hình thái KT - XH là một phạm trù trung tâm của quan điểm duy vật về lịch sử, dùng để chỉ xã hội ở
từng giai đoạn lịch sử nhất định, với một kiểu QHSX đặc trưng cho nó, được xây dựng trên một trình độ nhất
định của LLSX, và với một KTTT được xây dựng trên những QHSX ấy. lOMoAR cPSD| 61457685
4.2. Tiến trình lịch sử - tự nhiên của xã hội loài người:
 Sự vận động của các yếu tố trong hình thái KT-XH do các quy luật KHÁCH QUAN chi phối = Quy luật
LLSX quyết định QHSX; Quan hệ biện chứng giữa CSHT và KTTT.
 Quy luật chung của LS nhân loại là phát triển đi lên từ thấp đến cao (Qua 5 HTKT-XH): Từ HT KT-XH
CXNT => CHNL => P/K => TBCN => CSCN… (= Q/trình TN, K.quan)
 Sự thống nhất giữa lôgíc và lịch sử trong tiến trình P.triển của xã hội cho thấy sự vận động này còn bị ảnh
hưởng bởi các điều kiện lịch sử, cụ thể của từng quốc gia, dân tộc, khu vực… tạo nên sự khác biệt, phong
phú, đa dạng… => QL phát triển không đồng đều…, bao hàm cả sự phát triển tuần tự và sự phát triển “bỏ
qua” một hay vài hình thái kinh tế - xã hội…
 Sự phát triển kế tiếp nhau của 5 hình thái KT-XH trong lịch sử
Quy luật chung của lịch sử nhân loại là phát triển đi lên từ thấp đến cao, từ hình thái kinh tế-xã hội:
CÔNG XÃ NGUYÊN THỦY => XÃ HỘI CHIẾM HỮU NÔ LỆ => XÃ HỘI PHONG KIẾN => XÃ
HỘI TƯ BẢN CHỦ NGHĨA => XÃ HỘI CỘNG SẢN CHỦ NGHĨA (Hậu CN, KT tri thức…)…
4.3. Giá trị khoa học bền vững và ý nghĩa cách mạng…
 Các quan điểm phi Mác-xít về lịch sử và xã hội
- Các quan điểm trước Mác và phi mác-xít về xã hội và LS đều rơi vào duy tâm, siêu hình nên chưa chỉ ra
được bản chất sâu xa, thực sự của các hiện tượng lịch sử và XH, do đó không thể thay thế cho học thuyết của Mác…
- Quan điểm của Phơ Bách (Ludwig Andreas Feuerbach): Lịch sử bị chi phối bởi sự thay thế của các tôn
giáo: Đa thần => Nhất thần => Thần tình yêu…
- Quan điểm của O.Comte (Auguste Comte) (CN thực chứng): Phân chia lịch sử theo sự phát triển của
khoa học: Thần học => Siêu hình học => KH Thực chứng…
- Quan điểm hậu thực chứng: … theo LLSX: Tiền CN => Công nghiệp => Hậu CN
- A. Toffler (Alvin Toffler) : Thuyết ba làn sóng: LS thứ nhất (nông nghiệp) => LS thứ hai (công nghiệp)
=> LS thứ ba (Hậu CN)…
- Peter F. Drucker (Peter Ferdinand Drucker): Xã hội hậu tư bản
 Lựa chọn con đường phát triển như thế nào cho phù hợp là do phải xét tới điều kiện lịch sử của mỗi quốc gia khác nhau lOMoAR cPSD| 61457685
 Vận dụng học thuyết hình thái KT-XH của vào thực tiễn đổi mới ở VN
1. Kiên định mục tiêu chủ nghĩa xã hội là một tất yếu khách quan, hợp quy luật và duy nhất đúng
đắn…, nhưng phải đổi mới một cách căn bản…, thông qua phát triển kinh tế thị trường định hướng XHCN…
2. Đổi mới về QHSX: Xây dựng nền kinh tế thị trường định hướng XHCN… (4 TP KT)
3. Công nghiệp hoá, hiện đại hoá là nhiệm vụ trọng tâm của thời kỳ quá độ CNXH… (ĐM về LLSX) 4. Đổi mới về KTTT II.
GIAI CẤP VÀ DÂN TỘC
1. Vấn đề giai cấp và đấu tranh dân tộc 1.1. Giai cấp lOMoAR cPSD| 61457685 1.1.1.
Quan niệm của M-L về giai cấp:
• Mác không phải là người phát minh ra G.cấp, nhưng M. là người đã chỉ ra cái gốc, cái B.chất của cơ
cấu giai cấp - XH, đó là kinh tế... Hơn nữa C.cấp không phải là vĩnh viễn, mà Đ.tranh G.cấp của G.cấp
vô sản sẽ xóa bỏ Đ.kháng G.cấp..., đưa loài người tiến tới XH không còn bóc lột G.cấp...
• Lênin định nghĩa:“Người ta gọi là giai cấp những tập đoàn to lớn, gồm những người khác nhau về
địa vị của họ trong một hệ thống SX XH nhất định trong lịch sử, khác nhau về quan hệ của họ (…) đối
với những tư liệu SX, về vai trò của họ trong tổ chức lao động XH, và như vậy là khác nhau về cách
hưởng thụ và về phần của cải xã hội ít hoặc nhiều mà họ được hưởng. Giai cấp là những tập đoàn
người mà tập đoàn này có thể chiếm đoạt lao động của tập đoàn khác, do chỗ các tập đoàn có địa vị
khác nhau trong chế độ kinh tế xã hội nhất định”. 1.1.2.
Những đặc trưng cơ bản của giai cấp
1. Sự khác nhau về địa vị (thống trị hay bị trị) của các giai cấp trong hệ thống SX-XH…
2. Khác nhau về sở hữu của họ đối với TLSX (đây là đặc trưng cơ bản nhất - quy định mọi đặc trưng khác của giai cấp)
3. Sự khác nhau về vai trò của họ trong việc tổ chức và quản lý sản xuất, lao động xã hội…
4. Sự khác nhau về phương thức và quy mô thu nhập của cải xã hội (=> Giàu – nghèo)…
TÓM LẠI: Từ 4 đặc trưng cơ bản của giai cấp cho chúng ta thấy bản chất sâu xa nhất của giai cấp là QH
về sở hữu đối với TLSX, đó là đặc trưng quan trọng nhất, tiêu chí cơ bản nhất để phân biệt các giai cấp…,
nó quyết định sự hình thành các mâu thuẫn và xung đột giai cấp trong xã hội… Những hiện tượng giàu
nghèo hay địa vị cao thấp… chỉ là kết quả chứ không phải nguyên nhân, chỉ là hiện tượng chứ không phải
là bản chất, cho nên không thể coi đó là tiêu chuẩn duy nhất để phân biệt các giai cấp… 1.1.3. Nguồn gốc của giai cấp lOMoAR cPSD| 61457685
Nguồn gốc sâu xa của giai cấp:
Nguồn gốc trực tiếp của giai cấp:
LLSX phát triển => Xuất hiện công cụ bằng
Sự hình thành chế độ chiếm hữu tư nhân về tư
đồng, bằng sắt… => Xuất hiện “sản phẩm liệu sản xuất…
thặng dư” => Xuất hiện cơ sở khách quan của sự
bóc lột giai cấp… (= Bóc lột sản phẩm thặng dư…)
2. Kết cấu giai cấp – xã hội Kết cấu giai cấp Xã hội CHNL Xã hội P/K Xã hội TBCN Nông dân và Phong kiến,
Các giai cấp cơ bản Nô lệ & Chủ nô Vô sản và Tư sản Địa chủ
Các giai cấp không cơ Nô lệ & Chủ nô; Vô Nông dân & Địa chủ bản sản và Tư sản Nông dân và Địa chủ
Các tầng lớp trung gian Tăng lữ và Trí thức… Tăng lữ và Trí thức… Trí thức và Tăng lữ…
Các phần tử thoái hoá VS lưu manh, ăn bám VS lưu manh, ăn bám VS lưu manh, ăn bám về mặt G/C XH… XH… XH… 2.1.
Đấu tranh giai cấp 
Định nghĩa (Lênin):
Đấu tranh giai cấp là: “Cuộc đấu tranh của quần chúng bị tước hết quyền, bị áp bức và lao động, chống lại
bọn đặc quyền, đặc lợi, bọn áp bức và bọn ăn bám, cuộc đấu tranh của những người… vô sản chống những
người hữu sản hay giai cấp tư sản”
- Thực chất của Đ/T G/C là cuộc đấu tranh giữa các giai cấp đối kháng về lợi ích, không thể điều hoà được… 2.2.
Đấu tranh giai cấp của giai cấp vô sản 3. Dân tộc
4. Mối quan hệ giai cấp – dân tộc – nhân loại III.
NHÀ NƯỚC VÀ CÁCH MẠNG XÃ HỘI IV. Ý THỨC XÃ HỘI
1. Khái niệm tồn tại xã hội và các yếu tố cơ bản của tồn tại xã hội
Khái niệm: Tồn tại xã hội là khái niệm dùng để chỉ phương diện sinh hoạt vật chất (sử dụng vật chất) và
các điều kiện sinh hoạt vật chất của xã hội. Bao gồm Đ.kiện TN – Đ.lý; Đ.k D.số - D.cư và PTSX, trong
đó PTSX giữ vai trò Q.định… lOMoAR cPSD| 61457685
“BẢN CHẤT CON NGƯỜI LÀ TỔNG HÒA CÁC QUAN HỆ XÃ HỘI”: