Phân tích tác phẩm chuyển thể Oz the Great and Powerful (Raimi, 2013) dưới góc độ lý thuyết chuyển thể | Tiểu luận nghệ thuật điện ảnh

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN ---------- TIỂU LUẬN CUỐI KỲ
Đề tài: Phân tích tác phẩm chuyển thể Oz the Great and Powerful
(Raimi, 2013) dưới góc độ lý thuyết chuyển thể. Sinh viên: Nguyễn Thu Phương Khoa: Văn học Môn:
Chuyển thể kịch bản trongnghệ thuật điện ảnh Hà Nội, 2025 MỤC LỤC
I. Mở đầu:............................................................................................................ 3
II. Cơ sở lý luận về lý thuyết chuyển thể...........................................................3
III. Phân tích dưới góc độ lý thuyết chuyển thể hiện đại................................ 4
3.1. Nội dung và điểm nhìn kể chuyện:........................................................4
3.2. Hình thức thể hiện:.................................................................................5
3.3. Tái cấu trúc nhân vật:............................................................................ 5
3.4. Vai trò của khán giả và hiệu ứng tiếp nhận..........................................5
3.5. Sự khác biệt về chủ đề và tư tưởng giữa hai tác phẩm:...................... 6
IV. Kết luận:........................................................................................................ 7
V. Tài liệu tham khảo:........................................................................................ 7 1 I. Mở đầu:
Trong bối cảnh điện ảnh đương đại, các hình thức chuyển thể (adaptation) không
ngừng gia tăng về số lượng và mức độ đa dạng, với sự xuất hiện phổ biến của các thể
loại như làm lại (remake), ngoại truyện (spin-off), tiền truyện (prequel) và hậu truyện
(sequel), phản ánh nhu cầu tái kể và tái diễn giải các văn bản gốc trong môi trường
văn hóa mới. Lý thuyết chuyển thể hiện đại đóng vai trò quan trọng trong việc phân
tích những cách thức kể lại câu chuyện cũ bằng ngôn ngữ và phương tiện mới.
Xuất phát từ sự quan tâm đặc biệt đối với Oz the Great and Powerful (Raimi, 2013),
bài tiểu luận lựa chọn tác phẩm này làm đối tượng phân tích dưới góc độ lý thuyết
chuyển thể hiện đại, nhằm làm rõ cách bộ phim tái diễn giải văn bản gốc theo hướng hậu hiện đại.
Dù không dựa trên một văn bản cụ thể nào của L. Frank Baum, bộ phim vẫn tồn tại
trong hệ thống liên văn bản mở rộng của thế giới Oz, nơi bản truyện gốc (The
Wonderful Wizard of Oz, 1900), bản phim kinh điển năm 1939 (The Wizard of Oz, do
Fleming đạo diễn), và các biểu tượng văn hóa đại chúng hòa quyện và cộng hưởng.
Phim lựa chọn kể lại “quá khứ” của nhân vật phù thủy Oz, không theo mô hình tuyến
tính, mà mang tính giải thiêng và diễn giải. Việc tái cấu trúc nhân vật, tái định nghĩa
“phép màu” bằng ngôn ngữ kỹ xảo, cùng hàng loạt thủ pháp thị giác và kỹ thuật điện
ảnh đã biến Oz the Great and Powerful thành một văn bản hậu hiện đại giàu chất phê
bình, rất thích hợp để phân tích dưới góc độ lý thuyết chuyển thể.
II. Cơ sở lý luận về lý thuyết chuyển thể
Theo Lý thuyết chuyển thể của Linda Hutcheon (2006), bản dịch tiếng Việt do Hoàng
Cẩm Giang và Phạm Minh Điệp chuyển ngữ, hiệu đính bởi Trần Nho Thìn, chuyển thể
được hiểu là một hình thức “tái kể” giàu tính liên văn bản. Trong đó, tác phẩm chuyển
thể không phải là một bản sao thứ cấp, mà là một hành động sáng tạo. Như vậy, tác
phẩm chuyển thể vừa là sản phẩm vừa là quá trình, đồng thời là một “palimpsest”, tức
là một văn bản mới vẫn giữ dấu vết của văn bản tiền nhiệm nhưng được kiến tạo lại
trong bối cảnh, phương tiện biểu đạt và cộng
đồng tiếp nhận mới (Hutcheon, 2006/Trích dịch). 2
Dưới góc nhìn lý thuyết, có thể phân loại chuyển thể theo hai hình thức cơ bản:
Chuyển thể trung thành: Là hình thức chuyển thể bám sát đường dây cốt truyện, giữ
nguyên cấu trúc, nhân vật và thậm chí cả hình thức kể chuyện của nguyên tác. Hướng
tiếp cận này coi trọng tính toàn vẹn của văn bản gốc và xem chuyển thể như một sự
“diễn đạt lại” trung thực.
Chuyển thể tự do: Là sự sáng tạo vượt ra ngoài nguyên tác, chỉ lấy cảm hứng từ một
vài chi tiết, hình tượng hoặc ý tưởng cốt lõi. Hình thức này cho phép người chuyển thể
tự do phóng tác, tái tạo và “thổi hồn” mới vào tác phẩm, từ đó tạo ra những diễn giải
có tính cá nhân hóa và gắn với bối cảnh văn hóa hiện đại.
Cả hai hình thức chuyển thể nói trên đều thể hiện bản chất sáng tạo của quá trình tái diễn giải, trong
đó người chuyển thể đóng vai trò chủ thể “tái sinh” tác phẩm gốc
thông qua góc nhìn và ngôn ngữ nghệ thuật mới.
III. Phân tích dưới góc độ lý thuyết chuyển thể hiện đại
3.1. Nội dung và điểm nhìn kể chuyện:
The Wonderful Wizard of Oz (Baum, 1900) là một truyện cổ tích hiện đại giàu yếu tố
phiêu lưu, tưởng tượng và ẩn dụ chính trị – xã hội. Nhân vật chính Dorothy đại diện
cho hình mẫu đứa trẻ Mỹ lý tưởng, còn xứ Oz là không gian vừa mộng mơ vừa phản
ánh trật tự quyền lực xã hội. Phù thủy xứ Oz là nhân vật biểu tượng: không có phép
thuật thực sự nhưng được thần thánh hóa nhờ hình ảnh và năng lực trình diễn. Trong
khi đó, Oz the Great and Powerful không kể lại câu chuyện của Dorothy mà chọn cách
tái hiện tiền truyện: hành trình từ một ảo thuật gia bịp bợm tên Oscar Diggs đến khi ở
thành biểu tượng quyền lực của xứ Oz.
Đây là một trường hợp chuyển thể tự do rõ nét, khi tác phẩm mới thay đổi hoàn toàn
điểm nhìn, thời gian kể chuyện và đối tượng nhân vật, đồng thời vẫn giữ lại các yếu tố
nhận diện từ nguyên tác như
phù thủy, đường gạch vàng, thành phố ngọc lục bảo,
khinh khí cầu, người dân munchkin,... Việc chuyển từ trung tâm là nhân vật thiếu nhi
sang nhân vật người lớn, và từ hành trình “trở về nhà” sang hành trình “tìm bản ngã” 3
cũng đồng nghĩa với việc thay đổi thông điệp từ cổ tích sang phản ánh tâm lý đương đại.
3.2. Hình thức thể hiện:
Về hình thức, Oz the Great and Powerful mở đầu bằng khung hình 1.33:1 và màu
sepia để gợi cảm giác hoài cổ, sau đó mở rộng thành 2.40:1 với màu sắc Technicolor
rực rỡ, một cú chuyển mã hình ảnh rõ ràng để dẫn người xem vào thế giới huyền ảo.
Đây là yếu tố được học tập từ bản phim năm 1939.
Âm thanh, ánh sáng, và nhịp dựng của phim cũng góp phần tạo không khí nửa thực,
nửa giả tưởng. Đây là sự chuyển dịch từ ngôn ngữ văn học sang ngôn ngữ điện ảnh, từ
cổ tích thuần túy sang “thế giới ảo nhưng có thực”.
3.3. Tái cấu trúc nhân vật:
Không chỉ vậy, phim còn đối thoại với văn bản gốc ở cấp độ biểu tượng. Phù thủy Oz
không còn là hình mẫu toàn năng mà là người biết sử dụng kỹ thuật để tạo niềm tin,
một nhân vật không hoàn hảo, nhưng giàu tính tự nhận thức và phản tỉnh. Đây là mẫu
hình anh hùng hậu hiện đại: không dựa trên sức mạnh cá nhân mà dựa trên khả năng
“kể chuyện” để tạo dựng cộng đồng và niềm tin.
3.4. Vai trò của khán giả và hiệu ứng tiếp nhận
Tác phẩm cũng mời gọi người xem tham gia vào quá trình so sánh, hồi tưởng và tái
kiến tạo ý nghĩa: từ những khán giả từng biết đến phim 1939 hay truyện gốc, đến khán
giả hiện đại lần đầu tiếp cận. Các biểu tượng như đường gạch vàng, khí cầu, khung
hình sepia... không chỉ tồn tại như yếu tố thị giác mà còn kích hoạt ký ức văn hóa,
tăng sự liên kết đến văn bản gốc, cũng như “vũ trụ Oz” từ bản phim năm 1939.
Cụ thể, văn bản gốc hướng đến trẻ em Mỹ đầu thế kỷ 20, như một dạng cổ tích hiện
đại với mục đích giáo dục và giải trí. Bản phim chuyển thể Oz the Great and Powerful
lại hướng đến khán giả đa tầng, đặc biệt là người trưởng thành có ký ức về phim 1939,
hoặc khán giả hiện đại thích điện ảnh kỳ ảo, kỹ xảo, và tâm lý nhân vật phức tạp. Cách 4
kể chuyện của phim phù hợp với cảm thức đương đại với nhiều xung đột nội tâm, biểu
tượng ẩn dụ, và đặt vấn đề đạo đức về truyền thông, quyền lực, bản ngã.
Từ những phân tích trên, có thể khẳng định rằng Oz the Great and Powerful là một
chuyển thể mang tính tự do rõ nét: không sao chép, không minh họa, mà sáng tạo độc
lập dựa trên chất liệu quen thuộc. Dưới góc độ lý thuyết của Hutcheon, tác phẩm này
không chỉ là minh chứng cho sức sống của thế giới Oz, mà còn cho thấy tiềm năng
của chuyển thể như một hành động văn hóa năng động, nơi những câu chuyện cũ có
thể được kể lại theo cách hoàn toàn mới, cho một thế hệ người xem mới.
3.5. Sự khác biệt về chủ đề và tư tưởng giữa hai tác phẩm:
Sự khác biệt về chủ đề và tư tưởng giữa The Wonderful Wizard of Oz và Oz the Great and Powerful phản ánh
không chỉ khoảng cách thời đại mà còn là sự chuyển dịch
trong cách nhìn về quyền lực, anh hùng và niềm tin.
Tác phẩm gốc của Baum tập trung vào hành trình của Dorothy, một cô bé đại diện cho
hình ảnh người Mỹ thuần hậu cuối thế kỷ 19, đầu thế kỷ 20, người đã tìm thấy dũng
khí, trí tuệ và lòng nhân ái trong chính mình. Chủ đề trung tâm của truyện là sự trưởng
thành và khám phá giá trị nội tại. Tư tưởng của Baum thể hiện niềm tin vào tiềm năng
của con người bình thường và sự giản dị của chân lý: phép màu thực sự nằm trong mỗi cá nhân.
Ngược lại, Oz the Great and Powerful (Raimi, 2013) lại đặt trọng tâm vào hành trình
trở thành biểu tượng: một kẻ nói dối trở thành người dẫn dắt. Phim chất vấn bản chất
của sự vĩ đại và cho rằng nó không nhất thiết đến từ năng lực thực sự mà có thể được
xây dựng thông qua trình diễn, hình ảnh và sự tin tưởng của cộng đồng. Đây là tư
tưởng hậu hiện đại tiêu biểu: niềm tin có thể được “kể” và “truyền thông hóa”, quyền
lực là sản phẩm của biểu tượng hơn là bản chất.
Nếu tác phẩm gốc cổ vũ cho sự tự tin vào bản thân, thì bản chuyển thể lại cho thấy
con đường vươn lên không luôn bắt đầu từ sự chân thành, mà đôi khi từ khả năng tạo
ấn tượng, miễn là mục đích cuối cùng hướng đến điều tốt đẹp. Sự khác biệt này không 5
đối lập hoàn toàn mà bổ sung cho nhau: một bên là nền tảng đạo đức, một bên là thực tiễn xã hội. IV. Kết luận:
Oz the Great and Powerful là một minh chứng tiêu biểu cho hình thức chuyển thể tự
do, nơi tính trung thành không còn là tiêu chí trung tâm, mà được thay thế bằng tinh
thần tái diễn giải và sáng tạo. Tác phẩm không chỉ làm sống lại thế giới Oz qua lăng
kính mới, mà còn cho thấy khả năng thích ứng linh hoạt của một văn bản trong bối
cảnh văn hóa, thị hiếu khán giả và phương tiện biểu đạt đã thay đổi. Qua đó, bộ phim
khẳng định rằng giá trị của chuyển thể nằm không phải ở việc lặp lại nội dung cũ, mà
ở khả năng kể lại câu chuyện theo cách khiến người xem đương đại không chỉ tiếp
nhận mà còn chủ động tham gia vào quá trình kiến tạo ý nghĩa. V. Tài liệu tham khảo:
1. Hutcheon, L. (2006), Hoàng Cẩm Giang & Phạm Minh Điệp dịch; Trần Nho Thìn
hiệu đính, Lý thuyết chuyển thể.
2. Johnson, D., Rangel, F., Long, E., Danoff, O., & Klein, B. (2013, March 8). 'Oz the
Great and Powerful' Sequel Already in the Works, Screen Rant,
https://screenrant.com/oz-great-powerful-2-sequel-in-works/ (Truy cập ngày 25 tháng 6, 2025)
3. Kendrick, B., Fox, J., Zamlout, N., Rangel, F ., Howard, B., Witherspoon, P ., &
Wilde, K. (2013, March 8). 'Oz the Great and Powerful' Review . Screen Rant,
https://screenrant.com/oz-great-powerful-reviews/ (Truy cập ngày 23 tháng 6, 2025) 6