Sách lịch sử đảng cộng sản Việt Nam | Trường Đại học Sư phạm Kỹ thuật Thành phố Hồ Chí Minh

PHÙNG THẾ ANH - LÊ QUANG CHUNG
ĐỖ THỊ NGỌC LỆ - TRỊNH THỊ MAI LINH
PHẠM VĂN PHƯƠNG - HOÀNG XUÂN SƠN
PHẠM THỊ PHƯƠNG THANH LỊCH SỬ
ĐẢNG CỘNG SẢN VIỆT NAM
(Sách tham khảo)
BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM KỸ THUẬT
THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH ----------v----------
PHÙNG THẾ ANH, LÊ QUANG CHUNG,
ĐỖ THỊ NGỌC LỆ, TRỊNH THỊ MAI LINH,
PHẠM VĂN PHƯƠNG, HOÀNG XUÂN SƠN,
PHẠM THỊ PHƯƠNG THANH LỊCH SỬ
ĐẢNG CỘNG SẢN VIỆT NAM (SÁCH THAM KHẢO)
NHÀ XUẤT BẢN ĐẠI HỌC QUỐC GIA
THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH - 2025 TẬP THỂ TÁC GIẢ STT Họ và tên Cơ quan công tác 1 Phùng Thế Anh
Trường Đại học Sư phạm Kỹ thuật TP. HCM 2 Lê Quang Chung
Trường Đại học Sư phạm Kỹ thuật TP. HCM 3 Đỗ Thị Ngọc Lệ
Trường Đại học Sư phạm Kỹ thuật TP. HCM 4 Trịnh Thị Mai Linh
Trường Đại học Sư phạm Kỹ thuật TP. HCM 5 Phạm Văn Phương
Trường Đại học Sài Gòn 6 Hoàng Xuân Sơn Đại học Kinh tế TP. HCM 7 Phạm Thị Phương
Trường Đại học Kiến trúc Thanh TP. HCM 2 LỜI MỞ ĐẦU
Sách tham khảo môn học là một yếu tố rất quan trọng để góp phần
tạo nên chất lượng đào tạo đối với sinh viên trong các trường đại học, cao
đẳng. Lần đầu tiên, Trường Đại học Sư phạm Kỹ thuật Thành phố Hồ Chí
Minh tổ chức biên soạn cuốn Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam để phục vụ
công tác giảng dạy của giảng viên và học tập của sinh viên trong Trường.
Với kinh nghiệm giảng dạy nhiều năm và năng lực tư duy lý luận sâu sắc,
nhóm tác giả tham gia biên soạn đã hoàn thành sách tham khảo môn học
Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam, được Nhà xuất bản Đại học Quốc gia
Thành phố Hồ Chí Minh xuất bản, đáp ứng yêu cầu công tác nghiên cứu
và học tập của giảng viên và sinh viên.
Cuốn Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam của nhóm tác giả đã thể hiện
yêu cầu về nội dung và hình thức ở tầm chất lượng cao, là sự tích hợp nhuần
nhuyễn, sâu sắc, biện chứng của tính tư tưởng, tính khoa học, tính thực tiễn để
giảng dạy, học tập và nghiên cứu lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam.
Với kết cấu logic, khoa học gồm 04 chương, hệ thống câu hỏi trắc
nghiệm, thảo luận, tự luận, cuốn sách khẳng định tính tư tưởng của Đảng
Cộng sản Việt Nam trong giảng dạy, học tập của sinh viên. Đảng Cộng
sản Việt Nam là hạt nhân lãnh đạo cách mạng Việt Nam, là nhân tố quyết
định mọi thắng lợi vẻ vang của cách mạng Việt Nam từ năm 1930 đến nay;
đồng thời là chủ thể lãnh đạo duy nhất, đóng vai trò quyết định cho mọi
thành công của sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Việt Nam Xã hội
chủ nghĩa trong thời đại ngày nay. Sự nhận thức chung về vai trò lãnh đạo
của Đảng giúp giáo dục sinh viên xây dựng lý tưởng sống tốt đẹp, nỗ lực
học tập, rèn luyện, trở thành những công dân tốt, góp phần tích cực vào sự
nghiệp xây dựng và phát triển đất nước.
Để xác lập tính tư tưởng, tất yếu cuốn Lịch sử Đảng Cộng sản Việt
Nam phải thể hiện tính khoa học sâu sắc. Tính khoa học của cuốn sách
được tích hợp trong mối liên hệ biện chứng giữa yếu tố lịch sử và yếu tố
logic. Sự kiện lịch sử trong cuốn sách được thể hiện toàn diện và tiêu biểu;
đồng thời, phương pháp luận thống nhất giữa lịch sử và logic được sử dụng
để khái quát hóa, trừu tượng hóa các yếu tố lịch sử; từ đó hình thành khái
niệm, quy luật và tư duy lý luận khoa học Lịch sử Đảng. Đây là cơ sở khoa
học để sinh viên nhận thức đúng về hệ thống khái niệm, phạm trù, quy luật
của môn học, củng cố niềm tin vào Đảng và nhân dân, đồng thời giúp sinh
viên xây dựng nhân cách tốt đẹp trong nhận thức, hành động. 3
Tính khoa học của cuốn sách này còn thể hiện trong việc kế thừa
hợp lý, có chọn lọc các giáo trình lịch sử Đảng và các tài liệu đã xuất bản.
Đây là sự kế thừa cần thiết trong khoa học, đảm bảo mối liên hệ và sự phát
triển của tri thức khoa học gắn với tiến trình lịch sử, có tính phổ quát của
tri thức chung, nhưng cũng có những nội dung tri thức đặc thù, riêng biệt.
Có thể xem tính khoa học của cuốn Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam
là yếu tố trung tâm, đóng vai trò quan trọng nhất để xác lập tính tư tưởng
và tính thực tiễn trong giảng dạy và học tập.
Tính thực tiễn của cuốn sách này được nhận thức trong nội hàm của
khái niệm: đối tượng học tập là sinh viên Trường Đại học Sư phạm Kỹ
thuật Thành phố Hồ Chí Minh. Triết lý giáo dục của Trường là “Nhân bản,
Sáng tạo, Hội nhập”. Đây là sách tham khảo môn học Lịch sử Đảng Cộng
sản Việt Nam gắn với thực tiễn giảng dạy và học tập cho đối tượng giảng
viên và sinh viên của Trường.
Vì vậy, kết cấu logic của mỗi chương đều có phần mục tiêu, nội dung
và hệ thống câu hỏi trắc nghiệm, thảo luận, tự luận. Sự vận dụng trong thực
tiễn của nội dung cuốn sách rất phù hợp với yêu cầu đào tạo sinh viên của
Trường, từ giác độ triết lý giáo dục, mục tiêu và phương pháp giáo dục,
phương pháp giảng dạy môn học, yếu tố thời đại trong cuộc Cách mạng
Công nghiệp 4.0, giáo dục trong Kỷ nguyên số,… Có thể khẳng định rằng
cuốn Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam được tiếp cận từ kết cấu logic, nội
dung khoa học, phương pháp nghiên cứu và giảng dạy đảm bảo tính thực
tiễn cao, để sử dụng cuốn sách có hiệu quả đối với hoạt động giảng dạy
của giảng viên và hoạt động học tập của sinh viên trong thực tiễn giáo dục, đào tạo.
Trong xu thế liên kết của các trường đại học về giảng dạy và nghiên
cứu khoa học, cuốn Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam không chỉ dùng cho
sinh viên Trường Đại học Sư phạm Kỹ thuật Thành phố Hồ Chí Minh, mà
còn có thể mở rộng phạm vi để trở thành sách tham khảo môn học Lịch
sử Đảng Cộng sản Việt Nam đối với các trường đại học, cao đẳng khác.
Đó là điều cần thiết để phát huy giá trị tư tưởng, giá trị khoa học và giá trị
thực tiễn của cuốn sách trong công tác giáo dục, đào tạo và giảng dạy sinh
viên ở các trường đại học, cao đẳng, trước hết là trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh.
Với những cố gắng và sự tâm huyết trong biên soạn của nhóm tác
giả, được Nhà xuất bản Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh xuất
bản và đánh giá cao, hy vọng rằng cuốn Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam
sẽ góp phần tích cực và có hiệu quả vào công tác giảng dạy, học tập, nghiên 4
cứu của giảng viên và sinh viên. Suy đến cùng, cuốn sách cũng nhằm mục
đích đào tạo nguồn lực con người chất lượng cao để xây dựng và bảo vệ
Tổ quốc trong “Kỷ nguyên mới - Kỷ nguyên vươn mình của dân tộc Việt
Nam”, như quan điểm chiến lược của đồng chí Tổng Bí thư Đảng Cộng sản
Việt Nam Tô Lâm trong giai đoạn phát triển mới của đất nước.
Trân trọng giới thiệu cuốn sách tham khảo Lịch sử Đảng Cộng sản
Việt Nam với các giảng viên, sinh viên và độc giả.
Thành phố Hồ Chí Minh, tháng 11 năm 2024
PGS.TS.GVCC. Đoàn Đức Hiếu 5 6 MỤC LỤC
CHƯƠNG NHẬP MÔN: ĐỐI TƯỢNG, CHỨC NĂNG, NHIỆM
VỤ, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU, HỌC
TẬP MÔN HỌC LỊCH SỬ ĐẢNG CỘNG SẢN VIỆT NAM ...........11
A. MỤC TIÊU ........................................................................................11
B. NỘI DUNG ........................................................................................11
I. ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU CỦA MÔN HỌC LỊCH SỬ
ĐẢNG CỘNG SẢN VIỆT NAM ......................................................11
1. Các sự kiện lịch sử Đảng ...................................................................11
2. Cương lĩnh, đường lối, chủ trương, chính sách lớn của Đảng ...........12
3. Quá trình chỉ đạo, tổ chức thực tiễn trong tiến trình cách mạng
của Đảng ............................................................................................13
4. Hệ thống tổ chức Đảng, công tác xây dựng Đảng qua các thời
kỳ lịch sử ............................................................................................14
II. CHỨC NĂNG, NHIỆM VỤ CỦA MÔN HỌC LỊCH SỬ ĐẢNG
CỘNG SẢN VIỆT NAM ...................................................................15
1. Chức năng của khoa học Lịch sử Đảng .............................................15
2. Nhiệm vụ của khoa học Lịch sử Đảng ...............................................17
III. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU, HỌC TẬP MÔN HỌC
LỊCH SỬ ĐẢNG CỘNG SẢN VIỆT NAM ......................................18
1. Quán triệt phương pháp luận sử học ..................................................18
2. Các phương pháp cụ thể .....................................................................19
IV. MỤC ĐÍCH, YÊU CẦU CỦA MÔN HỌC LỊCH SỬ ĐẢNG
CỘNG SẢN VIỆT NAM ...................................................................21
C. CÂU HỎI ÔN TẬP ............................................................................23
CHƯƠNG I: ĐẢNG CỘNG SẢN VIỆT NAM RA ĐỜI VÀ LÃNH
ĐẠO ĐẤU TRANH GIÀNH CHÍNH QUYỀN (1930-1945) ..............29
A. MỤC TIÊU ........................................................................................29
B. NỘI DUNG ........................................................................................29
I. ĐẢNG CỘNG SẢN VIỆT NAM RA ĐỜI VÀ CƯƠNG LĨNH
CHÍNH TRỊ ĐẦU TIÊN ....................................................................29
1. Hoàn cảnh lịch sử ...............................................................................29
2. Nguyễn Ái Quốc chuẩn bị các điều kiện thành lập Đảng ..................33 7
3. Thành lập Đảng Cộng sản Việt Nam và Cương lĩnh chính trị
đầu tiên của Đảng ...............................................................................35
4. Ý nghĩa lịch sử của việc thành lập Đảng Cộng sản Việt Nam ...........38
II. ĐẢNG LÃNH ĐẠO ĐẤU TRANH, XÂY DỰNG LỰC LƯỢNG,
TIẾN TỚI GIÀNH CHÍNH QUYỀN (1930-1945) .................................39
1. Phong trào cách mạng 1930-1935 ......................................................39
2. Phong trào dân chủ 1936-1939 ..........................................................48
3. Phong trào giải phóng dân tộc 1939-1945 .........................................58
4. Tính chất, ý nghĩa và bài học kinh nghiệm của Cách mạng Tháng
Tám năm 1945 ...................................................................................87
C. CÂU HỎI ÔN TẬP ............................................................................91
CHƯƠNG II: ĐẢNG LÃNH ĐẠO HAI CUỘC KHÁNG CHIẾN
CHỐNG NGOẠI XÂM, HOÀN THÀNH GIẢI PHÓNG DÂN
TỘC, THỐNG NHẤT ĐẤT NƯỚC (1945-1975) ..............................103
A. MỤC TIÊU ......................................................................................103
B. NỘI DUNG ......................................................................................103
I. LÃNH ĐẠO XÂY DỰNG, BẢO VỆ CHÍNH QUYỀN CÁCH
MẠNG, KHÁNG CHIẾN CHỐNG THỰC DÂN PHÁP XÂM
LƯỢC (1945-1954) .........................................................................103
1. Xây dựng và bảo vệ chính quyền cách mạng (1945-1946)..............103
2. Đường lối kháng chiến toàn quốc và quá trình tổ chức thực hiện
(1946-1950) ............................................................................................111
3. Đẩy mạnh cuộc kháng chiến đến thắng lợi (1951-1954) .................115
4. Ý nghĩa lịch sử và kinh nghiệm của Đảng trong lãnh đạo kháng
chiến chống Pháp và can thiệp Mỹ ..................................................120
II. LÃNH ĐẠO XÂY DỰNG CHỦ NGHĨA XÃ HỘI Ở MIỀN
BẮC VÀ KHÁNG CHIẾN CHỐNG ĐẾ QUỐC MỸ XÂM
LƯỢC, GIẢI PHÓNG MIỀN NAM, THỐNG NHẤT ĐẤT
NƯỚC (1954-1975) .........................................................................122
1. Sự lãnh đạo của Đảng đối với cách mạng hai miền Nam - Bắc
(1954-1965) ......................................................................................122
2. Đảng lãnh đạo cách mạng cả nước (1965-1975) .............................132
3. Ý nghĩa lịch sử và kinh nghiệm lãnh đạo của Đảng thời kỳ
1954-1975 ........................................................................................143
C. CÂU HỎI ÔN TẬP ..........................................................................145 8
CHƯƠNG III: ĐẢNG LÃNH ĐẠO CẢ NƯỚC QUÁ ĐỘ LÊN
CHỦ NGHĨA XÃ HỘI VÀ TIẾN HÀNH CÔNG CUỘC ĐỔI MỚI
(TỪ NĂM 1975 ĐẾN NAY) .................................................................156
A. MỤC TIÊU ......................................................................................156
B. NỘI DUNG ......................................................................................156
I. LÃNH ĐẠO CẢ NƯỚC XÂY DỰNG CHỦ NGHĨA XÃ HỘI
VÀ BẢO VỆ TỔ QUỐC (1975-1986) ............................................156
1. Xây dựng chủ nghĩa xã hội và bảo vệ Tổ quốc 1975-1981 .............156
2. Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ V của Đảng và các bước đột
phá tiếp tục đổi mới kinh tế 1982-1986 ...........................................166
II. LÃNH ĐẠO CÔNG CUỘC ĐỔI MỚI, ĐẨY MẠNH CÔNG
NGHIỆP HÓA, HIỆN ĐẠI HÓA VÀ HỘI NHẬP QUỐC TẾ
(TỪ NĂM 1986 ĐẾN NAY) ...........................................................169
1. Đổi mới toàn diện, đưa đất nước ra khỏi khủng hoảng kinh tế -
xã hội 1986-1996 .............................................................................169
2. Tiếp tục công cuộc đổi mới, đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại
hóa và hội nhập quốc tế (từ năm 1996 đến nay) ..............................177
3. Thành tựu, kinh nghiệm của công cuộc đổi mới ..............................196
C. CÂU HỎI ÔN TẬP ..........................................................................200
KẾT LUẬN ...........................................................................................212
TÀI LIỆU THAM KHẢO ...................................................................214 9 10 CHƯƠNG NHẬP MÔN
ĐỐI TƯỢNG, CHỨC NĂNG, NHIỆM VỤ, NỘI DUNG
VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU, HỌC TẬP MÔN
HỌC LỊCH SỬ ĐẢNG CỘNG SẢN VIỆT NAM A. MỤC TIÊU
1. Về kiến thức: Cung cấp cho sinh viên những kiến thức về đối
tượng, chức năng, nhiệm vụ, nội dung và phương pháp nghiên cứu, học tập
môn Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam.
2. Về tư tưởng: Cung cấp cơ sở khoa học cho việc xác định phương
pháp, mục đích đúng đắn khi nghiên cứu, học tập môn Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam.
3. Về kỹ năng: Trang bị cho sinh viên những phương pháp nghiên
cứu, học tập khoa học và biện chứng. B. NỘI DUNG
I. ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU CỦA MÔN HỌC LỊCH SỬ
ĐẢNG CỘNG SẢN VIỆT NAM
Đối tượng nghiên cứu của khoa học Lịch sử Đảng là sự ra đời, phát
triển và các hoạt động lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam qua các thời
kỳ lịch sử. Đối tượng nghiên cứu của khoa học Lịch sử Đảng bao gồm:
Các sự kiện lịch sử Đảng; Cương lĩnh, đường lối, chủ trương, chính sách
lớn của Đảng; Quá trình chỉ đạo, tổ chức thực tiễn trong tiến trình cách
mạng của Đảng và Hệ thống tổ chức Đảng, công tác xây dựng Đảng qua
các thời kỳ lịch sử.
1. Các sự kiện lịch sử Đảng
Môn học lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam là một chuyên ngành của
khoa học lịch sử, dựa trên cứ liệu của khoa học lịch sử để nghiên cứu về
quá trình hình thành và phát triển của Đảng Cộng sản Việt Nam, đồng thời
phân tích một cách có hệ thống các sự kiện lịch sử Đảng gắn với sự ra đời
và lãnh đạo cách mạng Việt Nam giải phóng dân tộc và xây dựng, phát
triển đất nước theo con đường xã hội chủ nghĩa hiện nay.
Cần phân biệt rõ sự kiện lịch sử Đảng với sự kiện lịch sử dân tộc. Sự
kiện lịch sử dân tộc là toàn bộ các hoạt động, sự kiện gắn liền với sự hình
thành và phát triển của một dân tộc Việt Nam trên tất cả mọi lĩnh vực từ
quá khứ đến hiện tại (cả trước và sau khi có Đảng Cộng sản Việt Nam). 11
Sự kiện lịch sử dân tộc có nội hàm rộng hơn rất nhiều so với sự kiện lịch
sử Đảng, và sự kiện lịch sử Đảng chỉ là một bộ phận trong sự kiện lịch sử
dân tộc. Điểm chung giữa sự kiện lịch sử dân tộc và sự kiện lịch sử Đảng
là đều được tái hiện dựa trên cơ sở tư liệu lịch sử chính xác, trung thực và khách quan.
Sự kiện lịch sử Đảng là những sự kiện gắn liền trực tiếp với sự lãnh
đạo của Đảng, từ lãnh đạo cách mạng dân tộc dân chủ nhân dân để giải
phóng dân tộc đến lãnh đạo xây dựng đất nước theo con đường xã hội chủ
nghĩa. Sự kiện lịch sử Đảng là hoạt động lãnh đạo, đấu tranh phong phú
và vẻ vang của Đảng trong sự nghiệp giải phóng dân tộc, kháng chiến cứu
quốc và xây dựng, phát triển đất nước; làm sáng rõ những thắng lợi, những
thành tựu to lớn cũng như chỉ ra được những hạn chế, khuyết điểm, khó
khăn và thách thức trong quá trình lãnh đạo cách mạng Việt Nam của Đảng
Cộng sản Việt Nam với tư cách là một đảng chính trị, đảng cầm quyền đại
biểu trung thành cho lợi ích của giai cấp công nhân, nhân dân lao động và
của cả dân tộc Việt Nam.
2. Cương lĩnh, đường lối, chủ trương, chính sách lớn của Đảng
Đảng Cộng sản Việt Nam là đảng cầm quyền, là lực lượng lãnh đạo
Nhà nước và xã hội. Đảng lãnh đạo Nhà nước và xã hội bằng Cương lĩnh,
đường lối, chủ trương, chính sách lớn. Để cách mạng giành được thắng
lợi thì Đảng cần phải xây dựng và đề ra được cương lĩnh, đường lối, chủ
trương, chính sách đúng đắn, phù hợp với thực tiễn lịch sử của đất nước
dựa trên nền tảng của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh. Vì
vậy, muốn nghiên cứu lịch sử Đảng thì phải làm rõ được cương lĩnh, đường
lối của Đảng để lãnh đạo cách mạng Việt Nam (bao gồm cả cơ sở lý luận,
thực tiễn và giá trị hiện thực của cương lĩnh, đường lối).
Tính từ ngày thành lập đến nay, dưới những hình thức và tên gọi
khác nhau, Ðảng Cộng sản Việt Nam đã năm lần ban hành cương lĩnh hoặc
những văn bản có tính cương lĩnh. Các cương lĩnh này đều có giá trị lý luận
và thực tiễn lớn lao, có vai trò trọng đại và định hướng con đường phát
triển của cách mạng Việt Nam phù hợp với từng thời kỳ phát triển của lịch
sử dân tộc. Năm cương lĩnh đó bao gồm:
+ Chánh cương vắn tắt, sách lược vắn tắt (tháng 2/1930);
+ Luận cương chính trị của Đảng Cộng sản Đông Dương (tháng 10/1930);
+ Chính cương của Đảng Lao động Việt Nam (tháng 2/1951); 12
+ Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội (tháng 6/1991);
+ Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa
xã hội (bổ sung, phát triển năm 2011).
Đường lối của Đảng là sự cụ thể hóa cương lĩnh, nghị quyết của
Đảng; là hệ thống quan điểm chính trị về mục tiêu, phương hướng, nhiệm
vụ và giải pháp của cách mạng Việt Nam. Đường lối của Đảng được xây
dựng trên cơ sở lý luận khoa học của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ
Chí Minh. Đường lối của Đảng bao gồm: đường lối chung, xuyên suốt
cả một thời kỳ lịch sử lâu dài (đường lối độc lập dân tộc gắn liền với chủ
nghĩa xã hội); đường lối cho từng giai đoạn (đường lối cách mạng dân tộc
dân chủ nhân dân; đường lối cách mạng xã hội chủ nghĩa; đường lối đổi
mới…) và đường lối cụ thể cho từng lĩnh vực cụ thể (đường lối chính trị,
đường lối kinh tế, đường lối văn hóa, đường lối quân sự, đường lối đối
ngoại…). Đường lối của Đảng phải phản ánh đúng thực tiễn khách quan
của lịch sử, đòi hỏi Đảng phải thường xuyên nghiên cứu, tổng kết lý luận
và thực tiễn để kịp thời bổ sung, phát triển đường lối phù hợp với thực tiễn
để lãnh đạo cách mạng Việt Nam đến thắng lợi.
3. Quá trình chỉ đạo, tổ chức thực tiễn trong tiến trình cách mạng của Đảng
Đảng Cộng sản Việt Nam không chỉ xây dựng và hoạch định cương
lĩnh, đường lối, chủ trương, chính sách lớn cho cách mạng Việt Nam, vai
trò của Đảng còn được thể hiện thông qua quá trình chỉ đạo, tổ chức thực
tiễn trong tiến trình lãnh đạo cách mạng. Vì vậy, nghiên cứu, học tập lịch
sử Đảng Cộng sản Việt Nam còn cần làm rõ những thắng lợi, thành tựu,
kinh nghiệm, bài học của cách mạng Việt Nam do Đảng lãnh đạo qua các
thời kỳ lịch sử, từ thời kỳ giải phóng dân tộc đến công cuộc đổi mới toàn
diện đất nước để xây dựng chủ nghĩa xã hội hiện nay.
Từ khi ra đời đến nay, Đảng đã lãnh đạo nhân dân ta liên tục đi từ
thắng lợi này đến thắng lợi khác, xây dựng một nước Việt Nam ngày càng
phát triển; chính trị, xã hội ổn định, độc lập, chủ quyền và quốc phòng - an
ninh được giữ vững; vị thế và uy tín của đất nước ngày càng được nâng cao
trên trường quốc tế. Dưới sự lãnh đạo của Đảng, bằng thắng lợi của Cách
mạng Tháng Tám năm 1945, Việt Nam từ một nước thuộc địa nửa phong
kiến đã trở thành quốc gia độc lập, nhân dân ta từ thân phận nô lệ đã trở
thành người làm chủ đất nước, mở ra bước ngoặt vĩ đại của cách mạng,
đưa dân tộc Việt Nam bước sang kỷ nguyên mới - kỷ nguyên độc lập dân 13
tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội; tiến hành ba mươi năm chiến tranh cách
mạng chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ xâm lược để bảo vệ nền độc
lập của dân tộc, thống nhất đất nước, hoàn thành cuộc cách mạng dân tộc
dân chủ nhân dân và đưa cả nước quá độ lên chủ nghĩa xã hội; thực hiện
công cuộc đổi mới toàn diện đất nước đạt được nhiều thành tựu to lớn, có
ý nghĩa lịch sử vì mục tiêu dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn
minh. Đồng thời, Đảng ta cũng chỉ rõ những hạn chế, khuyết điểm, khó
khăn và thách thức trong quá trình lãnh đạo đất nước, từ đó rút ra những
bài học, kinh nghiệm để đề ra các đường lối, chủ trương, chính sách phù
hợp để đưa đất nước phát triển bền vững. Do đó, thông qua việc nghiên
cứu và học tập môn học Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam, cần giáo dục
sâu sắc những thắng lợi, thành tựu, bài học và kinh nghiệm trong quá trình
lãnh đạo cách mạng của Đảng cho nhân dân, đặc biệt là thế hệ trẻ.
4. Hệ thống tổ chức Đảng, công tác xây dựng Đảng qua các thời kỳ lịch sử
Nghiên cứu, học tập lịch sử Đảng còn cần phải làm rõ hệ thống tổ
chức Đảng, công tác xây dựng Đảng qua các thời kỳ lịch sử của cách mạng
Việt Nam trên các lĩnh vực chính trị, tư tưởng, tổ chức và đạo đức. Trong
đó, xây dựng Đảng về chính trị là xây dựng cương lĩnh, đường lối, chủ
trương của Đảng phù hợp với quy luật khách quan cũng như thực tiễn của
đất nước và tổ chức thực hiện thắng lợi cương lĩnh, đường lối đó để đảm
bảo tính đúng đắn của đường lối và đảm bảo thắng lợi của cách mạng Việt
Nam. Xây dựng Đảng về tư tưởng là đảm bảo Đảng lấy chủ nghĩa Mác
- Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh làm nền tảng tư tưởng, kim chỉ nam cho
hành động; xây dựng Đảng về tư tưởng là xác định, truyền bá, vận dụng,
bổ sung, phát triển, bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng; nghiên cứu hoạch
định, tuyên truyền tạo sự thống nhất nhận thức, cổ vũ thực hiện đường lối,
chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước. Xây dựng Đảng
về tổ chức là củng cố, phát triển hệ thống tổ chức, bộ máy của Đảng, Nhà
nước, Mặt trận, các đoàn thể chính trị - xã hội từ Trung ương đến cơ sở một
cách khoa học, đồng bộ, tinh gọn và hiệu quả; xây dựng và phát triển đội
ngũ cán bộ, đảng viên của Đảng vừa hồng vừa chuyên, đảm bảo tuân thủ
các nguyên tắc tổ chức, tuân thủ Điều lệ Đảng; xây dựng hệ thống các tổ
chức cơ sở Đảng trong sạch, vững mạnh để nâng cao năng lực lãnh đạo và
sức chiến đấu của Đảng, đáp ứng được yêu cầu của tình hình và nhiệm vụ
cách mạng trong giai đoạn hiện nay. Xây dựng Đảng về đạo đức là nhằm
xây dựng, giáo dục, rèn luyện và thực hiện các quy tắc, chuẩn mực của đạo 14
đức cách mạng cho các cấp ủy Đảng, tổ chức Đảng, đội ngũ cán bộ, đảng
viên để ngăn chặn và đẩy lùi sự suy thoái về đạo đức, lối sống, tự diễn biến,
tự chuyển hóa của một bộ phận cán bộ, đảng viên; thông qua việc giáo dục,
rèn luyện đạo đức cách mạng cho mỗi cán bộ, đảng viên sẽ góp phần tạo
nên sức mạnh cho Đảng để vượt qua mọi khó khăn, thách thức, lãnh đạo
nhân dân hoàn thành mọi nhiệm vụ chính trị của cách mạng Việt Nam.
II. CHỨC NĂNG, NHIỆM VỤ CỦA MÔN HỌC LỊCH SỬ
ĐẢNG CỘNG SẢN VIỆT NAM
1. Chức năng của khoa học Lịch sử Đảng
1.1. Chức năng nhận thức
Chức năng nhận thức của khoa học Lịch sử Đảng được thể hiện ở
việc nâng cao nhận thức của người học về lịch sử Đảng cũng như về lịch
sử dân tộc và các vấn đề chính trị - xã hội. Cụ thể, nghiên cứu và học tập
lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam giúp người học có nhận thức đầy đủ,
toàn diện, khách quan và có hệ thống những tri thức về lịch sử lãnh đạo,
đấu tranh và cầm quyền của Đảng từ khi ra đời đến nay; nhận thức rõ về
Đảng với tư cách là một đảng chính trị, đảng cầm quyền và là người tổ
chức lãnh đạo giai cấp công nhân, nhân dân lao động và dân tộc Việt Nam.
Sự lãnh đạo của Đảng là nhân tố quyết định mọi thắng lợi của cách mạng Việt Nam.
Ngoài ra, nghiên cứu, học tập lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam còn
nhằm nâng cao nhận thức về thời đại mới của dân tộc - thời đại Hồ Chí
Minh, góp phần bồi đắp nhận thức lý luận từ thực tiễn Việt Nam; nâng cao
nhận thức về giác ngộ chính trị, góp phần làm rõ những vấn đề của khoa
học chính trị (chính trị học) và khoa học lãnh đạo, quản lý; nhận thức rõ
những vấn đề lớn của đất nước, dân tộc trong mối quan hệ với những vấn
đề của thời đại và thế giới; nhận thức quy luật của cách mạng giải phóng
dân tộc, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, quy luật đi lên chủ nghĩa xã hội ở
Việt Nam; năng lực nhận thức và hành động theo quy luật là điều kiện bảo
đảm sự lãnh đạo đúng đắn của Đảng1.
1.2. Chức năng giáo dục
Nghiên cứu, giảng dạy và học tập lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam
góp phần giáo dục sâu sắc tinh thần yêu nước, ý thức, niềm tự hào, tự tôn,
ý chí tự lực, tự cường dân tộc; giáo dục lý tưởng cách mạng với mục tiêu
1. Bộ Giáo dục và Đào tạo: Giáo trình Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam, NXB Chính
trị Quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2021, tr.18-19. 15
chiến lược là độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội; giáo dục tư tưởng chính
trị, nâng cao nhận thức tư tưởng, lý luận, con đường phát triển của cách
mạng Việt Nam; giáo dục chủ nghĩa anh hùng cách mạng, tinh thần chiến
đấu bất khuất, đức hy sinh, tính tiên phong gương mẫu của các tổ chức
đảng, những chiến sĩ cộng sản tiêu biểu trong sự nghiệp đấu tranh giải
phóng dân tộc và xây dựng đất nước; giáo dục truyền thống của Đảng và
dân tộc; giáo dục đạo đức cách mạng, nhân cách, lối sống cao đẹp1 như
Chủ tịch Hồ Chí Minh đã khẳng định: “Đảng ta là đạo đức, là văn minh”2.
1.3. Chức năng dự báo và phê phán
Từ việc nhận thức đúng và khách quan những gì đã diễn ra trong
quá khứ để từ đó hiểu rõ được các giai đoạn phát triển của quốc gia -
dân tộc, rút ra được những bài học, kinh nghiệm cho hiện tại và đưa ra
những dự báo tương lai của sự phát triển là một trong những chức năng
của khoa học Lịch sử Đảng. Trong quá trình lãnh đạo cách mạng Việt
Nam, Đảng cần phải nâng cao năng lực dự báo, chủ động nắm bắt tình
hình thế giới và trong nước để dự báo đúng xu hướng phát triển, để từ
đó phục vụ cho việc hoạch định đường lối, chính sách đúng đắn để phát triển đất nước.
Nghiên cứu lịch sử Đảng không chỉ giúp người học thấy được vai
trò lãnh đạo, sự sáng suốt của Đảng trong việc đề ra đường lối phù hợp với
thực tiễn để lãnh đạo đất nước và nhân dân vượt qua những giai đoạn khó
khăn, thử thách của lịch sử, mà còn góp phần tăng cường sự lãnh đạo, nâng
cao sức chiến đấu của Đảng thông qua việc làm rõ và phê phán những biểu
hiện tiêu cực, lạc hậu, trái với với quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin,
tư tưởng Hồ Chí Minh, trái với cương lĩnh, đường lối của Đảng… Tự phê
bình và phê bình là quy luật phát triển của Đảng, là nguyên tắc quan trọng
để nâng cao năng lực lãnh đạo và sức chiến đấu của Đảng, góp phần giữ
vững vai trò lãnh đạo của Đảng và củng cố niềm tin của nhân dân với
Đảng. Trong giai đoạn hiện nay, trong bối cảnh tình hình quốc tế và trong
nước có nhiều diễn biến phức tạp, khó lường, chức năng phê phán của lịch
sử Đảng sẽ góp phần ngăn chặn, đẩy lùi sự suy thoái về tư tưởng chính
trị, đạo đức, lối sống và những biểu hiện “tự diễn biến”, “tự chuyển hóa” trong nội bộ.
1. Bộ Giáo dục và Đào tạo: Giáo trình Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam, NXB Chính
trị Quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2021, tr.19.
2. Hồ Chí Minh: Toàn tập, NXB Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 2011, t.12, tr.403. 16
2. Nhiệm vụ của khoa học Lịch sử Đảng
Nhiệm vụ của khoa học Lịch sử Đảng được thể hiện ở bốn nhiệm vụ:
Trình bày có hệ thống Cương lĩnh, đường lối của Đảng; Tái hiện tiến trình
lịch sử lãnh đạo, đấu tranh của Đảng; Tổng kết lịch sử Đảng và Làm rõ
vai trò, sức chiến đấu của hệ thống tổ chức đảng từ Trung ương đến cơ sở
trong lãnh đạo, tổ chức thực tiễn.
2.1. Trình bày có hệ thống Cương lĩnh, đường lối của Đảng
Khoa học Lịch sử Đảng có nhiệm vụ hàng đầu là khẳng định, chứng
minh giá trị khoa học và hiện thực của những mục tiêu chiến lược và sách
lược cách mạng mà Đảng đề ra trong Cương lĩnh, đường lối từ khi Đảng ra
đời và suốt quá trình lãnh đạo cách mạng. Cương lĩnh, đường lối của Đảng
là sự vận dụng sáng tạo chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh vào
điều kiện cụ thể của cách mạng Việt Nam, là sự thống nhất giữa lý luận và
thực tiễn, phù hợp với quy luật khách quan của lịch sử.
2.2. Tái hiện tiến trình lịch sử lãnh đạo, đấu tranh của Đảng
Từ hiện thực lịch sử, các cứ liệu lịch sử, các nguồn tư liệu thành văn
và không thành văn, khoa học Lịch sử Đảng có nhiệm vụ rất quan trọng là
làm rõ những sự kiện lịch sử, làm nổi bật các thời kỳ, giai đoạn và dấu mốc
phát triển căn bản của tiến trình lịch sử, nghĩa là tái hiện chân thực, khách
quan quá trình lịch sử lãnh đạo và đấu tranh của Đảng1.
2.3. Tổng kết lịch sử của Đảng
Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam không dừng lại ở việc mô tả,
tái hiện sự kiện và tiến trình lịch sử, mà còn có nhiệm vụ tổng kết từng
chặng đường và suốt tiến trình lịch sử, làm rõ kinh nghiệm, bài học,
quy luật và những vấn đề lý luận của cách mạng Việt Nam. Trong đó,
cần phân biệt kinh nghiệm lịch sử và bài học lịch sử. Kinh nghiệm lịch
sử thì gắn liền với những sự kiện hoặc một giai đoạn lịch sử nhất định;
còn bài học lịch sử thì có tính khái quát cao hơn, gắn liền với một thời
kỳ lâu dài, một vấn đề của chiến lược cách mạng hoặc khái quát toàn
bộ tiến trình lịch sử của Đảng2.
1. Bộ Giáo dục và Đào tạo: Giáo trình Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam, NXB Chính
trị Quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2021, tr.21.
2. Bộ Giáo dục và Đào tạo: Giáo trình Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam, NXB Chính
trị Quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2021, tr.22. 17
2.4. Làm rõ vai trò, sức chiến đấu của hệ thống tổ chức đảng từ
Trung ương đến cơ sở trong lãnh đạo, tổ chức thực tiễn
Vai trò, sức chiến đấu của hệ thống tổ chức đảng từ Trung ương đến
cơ sở là nền tảng vững chắc bảo đảm cho việc thực hiện thắng lợi nhiệm
vụ chính trị, phát triển kinh tế - xã hội. Vai trò, sức chiến đấu của hệ thống
tổ chức đảng từ Trung ương đến cơ sở được thể hiện qua tính tiên phong,
gương mẫu, trí tuệ, bản lĩnh, những phẩm chất đạo đức cách mạng của
Chủ tịch Hồ Chí Minh và các nhà lãnh đạo, của những chiến sĩ cộng sản
kiên trung, của các cán bộ, đảng viên qua các thời kỳ cách mạng1. Những
giá trị đó luôn là động lực thúc đẩy sự phát triển của cách mạng Việt Nam
và thể hiện bản chất cách mạng của Đảng. Nâng cao vai trò lãnh đạo và
sức chiến đấu của Đảng trong giai đoạn hiện nay là nâng cao năng lực của
Đảng trong việc xây dựng, phát triển và tổ chức thực hiện đường lối trong thực tiễn.
III. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU, HỌC TẬP MÔN HỌC
LỊCH SỬ ĐẢNG CỘNG SẢN VIỆT NAM
1. Quán triệt phương pháp luận sử học
Phương pháp nghiên cứu, học tập Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam
cần dựa trên phương pháp luận khoa học mác xít, đặc biệt là phải nắm
vững chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử để nghiên
cứu và nhận thức lịch sử một cách khách quan, trung thực và đúng quy
luật. Nhận thức rõ các sự kiện và tiến trình lịch sử trong các mối quan hệ:
nguyên nhân và kết quả, hình thức và nội dung, hiện tượng và bản chất, cái
chung và cái riêng, phổ biến và đặc thù2.
Chủ nghĩa duy vật lịch sử là một bộ phận cơ bản của triết học Mác
- Lênin, là hệ thống quan điểm duy vật biện chứng về xã hội. Chủ nghĩa
duy vật lịch sử là sự kết hợp giữa thế giới quan duy vật biện chứng và phương
pháp luận biện chứng duy vật vào nghiên cứu đời sống xã hội và sự vận động,
phát triển của loài người trong lịch sử. Do đó, nghiên cứu và học tập lịch sử
Đảng Cộng sản Việt Nam cần phải dựa trên quan điểm của chủ nghĩa Mác -
Lênin, vận dụng đúng đắn và sáng tạo chủ nghĩa duy vật lịch sử để nhận thức
tiến trình cách mạng dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam.
1. Bộ Giáo dục và Đào tạo: Giáo trình Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam, NXB Chính
trị Quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2021, tr.23.
2. Bộ Giáo dục và Đào tạo: Giáo trình Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam, NXB Chính
trị Quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2021, tr.24. 18
Đại hội VII của Đảng (tháng 6/1991) đã khẳng định: Chủ nghĩa Mác
- Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh là nền tảng tư tưởng, kim chỉ nam cho
hành động của Đảng. Vì vậy, nghiên cứu và học tập lịch sử Đảng còn phải
dựa trên tư tưởng Hồ Chí Minh. Tư tưởng Hồ Chí Minh là một hệ thống
quan điểm toàn diện và sâu sắc về những vấn đề cơ bản của cách mạng Việt
Nam, là kết quả sự vận dụng sáng tạo và phát triển chủ nghĩa Mác - Lênin
vào điều kiện cụ thể của nước ta, kế thừa và phát triển các giá trị truyền
thống tốt đẹp của dân tộc, tiếp thu tinh hoa văn hóa của nhân loại nhằm
giải phóng dân tộc, giải phóng giai cấp, giải phóng con người. Tư tưởng
Hồ Chí Minh là nền tảng lý luận và định hướng để Đảng xây dựng đường
lối cách mạng đúng đắn, tổ chức lực lượng và lãnh đạo nhân dân giành
thắng lợi trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ
nghĩa. Nghiên cứu, nắm vững tư tưởng Hồ Chí Minh và tư duy, phong cách
khoa học của Người là cơ sở và định hướng về phương pháp nghiên cứu,
học tập Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam, không ngừng sáng tạo, chống
chủ nghĩa giáo điều và chủ quan duy ý chí1: “Lý luận không phải là một cái
gì cứng nhắc, nó đầy tính chất sáng tạo; lý luận luôn luôn cần được bổ sung
bằng những kết luận mới rút ra từ trong thực tiễn sinh động”2.
2. Các phương pháp cụ thể
2.1. Phương pháp lịch sử
Phương pháp lịch sử là phương pháp xem xét, trình bày các sự vật,
hiện tượng một cách liên tục, nhiều mặt, có trước có sau và trong mối liên
hệ với các sự vật, hiện tượng khác; là các con đường, cách thức tìm hiểu và
trình bày quá trình phát triển của các sự vật và hiện tượng với đầy đủ tính
cụ thể, sống động, quanh co của nó.
Tất cả các sự vật và hiện tượng đều có quá trình lịch sử, nghĩa là có
quá trình phát sinh, phát triển và tiêu vong. Quá trình lịch sử đó là một quá
trình luôn vận động và biến đổi, có những quanh co phức tạp trong những
hoàn cảnh, điều kiện khác nhau và theo một trật tự thời gian nhất định. Do
đó, phương pháp lịch sử là nhằm diễn lại tiến trình phát triển của lịch sử
với muôn màu muôn vẻ, nhằm thể hiện cái lịch sử với tính cụ thể hiện thực,
tính sinh động của nó. Nó giúp chúng ta nắm vững được cái lịch sử để có
cơ sở nắm cái logic được sâu sắc3.
1. Bộ Giáo dục và Đào tạo: Giáo trình Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam, NXB Chính
trị Quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2021, tr.25.
2. Hồ Chí Minh: Toàn tập, NXB Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2011, t.11, tr.95.
3. Bộ Giáo dục và Đào tạo: Giáo trình Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam, NXB Chính
trị Quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2021, tr.26. 19