14 trang 45 lượt tải

Tài liệu Nguyên Lý Thống Kê và Vai Trò của Nó | Nguyên lý thống kê | Đại học Kinh tế - Đại học Đà Nẵng

89

Tên tình huống: Sử dụng thông tin thu thập để ra quyết định đầu tư Bạn được thừa hưởng một khoản thừa kế là 500 triệu đồng. Bạn quyết định sẽ làm cho khoản tiền đó sinh lời bằng cách đầu tư vào thị trường chứng khoán. Nhưng đầu tư vào cổ phiếu nào đây? Để đảm bảo cho việc đầu tư của mình là đúng đắn và mang lại thành công, bạn sẽ làm gì? Phải chăng đó là việc thu thập và phân tích các thông tin liên quan đến cổ phiếu đó. Giá cả của nó là bao nhiêu, nó đã tăng bao nhiêu lần so với mệnh giá. Quan trọng hơn, tình hình tài chính của công ty niêm yết hiện nay ra sao? Tài liệu được sưu tầm và soạn thảo dưới dạng file PDF để gửi tới các bạn cùng tham khảo, ôn tập đầy đủ kiến thức, chuẩn bị cho các buổi học thật tốt. Mời bạn đọc đón xem!

Môn: Nguyên lý thống kê (STA2002) 10 tài liệu

Trường: Trường Đại học Kinh tế - Đại học Đà Nẵng 1.4 K tài liệu

Tác giả:

Profile

Mai Nguyệt

1 tháng trước
Tải xuống
Báo cáo
Danh sách Quiz
Tải xuống
/14
Bài 1: Gi th cới thiệu về ống kê họ
v1.0 1
N Mội dung ục tiêu
Thống kê học là gì và đối tượng nghiên
cứu của thống kê học.
Một số khái niệm thường dùng trong
Các loại thang đo thống kê.
Giúp học viên hiểu được thống kê học là gì
và vai trò của thống kê trong đời sống xã hội.
Làm rõ đối tượng nghiên cứu của thống kê học.
Hiểu một số khái niệm và các loạ đi thang o
được dùng nhiều trong thống kê.
Th
ời lượng học c
Hướng dẫn họ
4 tiết
Đọc tài liệu và thảo luận với giảng viên và
các học viên khác về các vấn đề chưa nắm rõ.
Lấy ví dụ nhằm làm rõ các khái niệm.
Trả l p ời các câu hỏi ôn tậ ở cuối bài.
BÀI 1: GIỚI THIỆU VỀ THỐNG KÊ HỌC
Bài 1: Gi th cới thiệu về ống kê họ
2 v1.0
TÌNH HUỐNG DẪ ẬN NH P
Tên tình huống: Sử d p t nh ụng thông tin thu thậ để ra quyế đị đầu tư
Bạn u ng. được thừa hưởng một khoản thừa kế là 500 triệ đồ
Bạn quy nh sết đị ẽ làm cho kho ó sinh lản tiền đ ời bằng cách
đầ ư ứ ư đầ ưu t vào thị trường ch ng khoán. Nh ng u t vào cổ
phiếu nào đây? c c úng Để đảm bảo cho việ đầu tư ủa mình là đ
đắn và mang lạ ại thành công, b n sẽ làm gì?
Phải chăng đó là việc thu thập và phân tích các thông tin liên
quan đế ổn c phiếu c ng đó. Giá cả ủa nó là bao nhiêu, nó đã tă
bao nhiêu l nh giá. Quan trần so với mệ ọng hơn, tình hình tài
chính của công ty niêm yết hiện nay ra sao?
Câu hỏi
Để đ đế đị ủ đi n quyết nh c a mình, bạn ã tìm kiế ảm các báo cáo tài chính, b n cáo bạch, báo cáo
phân tích c u. Bao nhiêu phủa công ty,... để nghiên cứ ần trăm trong số thông tin mà bạn thu
thập hi n d ó phđược thể ệ ưới dạng các con số thống kê và các con số đ ản ánh điều gì?
Bài học này sẽ giúp b ng kê thạn hiểu các con số thố ường phản ánh điều gì và vai trò của thông
tin thố ộng kê trong xã h i hiện nay.
Bài 1: Gi th cới thiệu về ống kê họ
v1.0 3
1.1. Một số v n c ấ đề chung về thống kê họ
1.1.1. Th ống kê học và vai trò của thông tin th ng kê trong ố đời sống xã hội
Thống kê đã ra đời từ r u ất lâu và phát triển theo yêu cầ
của xã hội.
Ngày nay, thố ỏ ọ độ ọng kê len l i trong m i hoạt ng, m i
lĩnh vực của đời sống và thông tin thống kê trở thành
một trong những nguồn lực vô giá để đánh giá bản
chất và xu hướng phát triển c ng. ủa hiện tượ
Thông tin thống kê cũng gợi mở cho người sử d ng ụ
các biện pháp nhằm thúc đẩy quá trình sản xu ki n kh n ng t c ất tốt hơn hay dự ế ả ă đạ đượ
trong thời gian tới. Chính vì v y, Lê-nin ậ đã cho rằng: Thống kê là một công cụ m nh ạ
mẽ nh t nhấ để ận thức xã hội.
Tuỳ theo mục đích khác nhau mà thống kê học ph theo nhục vụ ững khía cạnh
khác nhau.
Các con số thống kê có thể được sử dụng nhi u l n v u mề ầ ới nhiề ục tiêu khác nhau.
Chính vì tính chất khách quan, dễ gây ng cảnh hưởng và lan rộ ủa nó mà thống kê là
một trong những công cụ quan trọng, có vai trò cung cấp các thông tin phục vụ quản
lý c tở ả ầm vi mô và vĩ mô.
Ngày nay, cùng với s tiự phát triển của xã hội loài người, sự ến bộ c ủa khoa h c – kọ ỹ
thuật, khoa học thống kê càng hoàn thiện hơn về lý luận và phương pháp, thông tin.
Thống kê đa dạng, phong phú được sử d áp ng ụng rộng rãi và ngày càng đ ứ được yêu
cầu của người sử d ng. ụ
“Thống kê kinh tế – xã hội là một trong những công cụ mạnh mẽ nhấ để ậ ứt nh n th c
xã hội” , – V.I. Lê-nin, toàn t p 19, trang 432, bập, tậ ản tiếng Việt, NXB Tiến bộ
Motskva, 1980.
1.1.1.1. Định nghĩa thống kê học
Không thể phủ nhận được vai trò quan trọng của thông tin thống kê, vậy thống kê học
là gì? Các nhà thống kê học nổi tiếng trên th u thế giới đề ống nh nh nghất đưa ra đị ĩa
sau về thống kê học:
Thống kê học là môn khoa học xã hội nghiên cứu h ng các phệ thố ương pháp thu thập,
xử lý và phân tích các con số (mặt lượng) của những hi n t ng sệ ượ ố l n u ớ để tìm hiể
bản chất và tính quy luật vốn có của chúng (mặt chất) trong những n a m điều kiệ đị điể
và thời gian cụ thể.
Tr nh: Thước hết, ta phải khẳng đị ống kê học là một môn khoa học xã hội: Thực tế,
thống kê học là sự giao thoa giữa khoa học tự nhiên và khoa học xã hội vì nó vận
dụng phương pháp toán và sử dụng phương pháp lý luận xã hội để phân tích các
hiện t – xã hượng hay các quá trình kinh tế ội. Nhưng vì không chỉ dừng lại ở các
con số mà ta phải c đọ được ý nghĩa của nó và đưa ra kết luận về các hiện tượng nên
người ta xếp thống kê học vào khoa học xã hội.
Thống kê học là một môn khoa học xã hội nghiên cứu không chỉ một phương pháp
mà là mộ ố ửt hệ th ng các phương pháp: thu thập – x lý – phân tích, trong phân tích
thì có phân tích và dự đoán. Trên cơ sở phân tích con số thống kê, người ta rút ra
được bả ậ ện chất và tính quy lu t của hi n tượng. Chính vì vậy, thố ộng kê còn là m t
môn khoa học nh l ng. đị ượ
Bài 1: Gi th cới thiệu về ống kê họ
4 v1.0
Ví dụ: Chúng ta đều bi n mết đế ối liên hệ giữa doanh thu (DT) với giá bán (p) và
lượng hàng hoá tiêu thụ (q): DT = p q
Thống kê học nghiên cứu mức nh h ng cđộ ả ưở ủa p và q tới DT.
Chẳng hạn
09
08
DT
120%
DT
, t m 2009, doanh thu ức là nă đã tăng 20% so với năm 2008.
Trong 20% tăng doanh thu này, ng ng cười ta muốn biết phần biến độ ủa giá làm doanh
thu tăng bao nhiêu và phần biến t động của lượng làm doanh thu tăng bao nhiêu? Mặ
khác, việc tăng doanh thu này có thực sự là tốt hay không? Thống kê sẽ trả l i c ờ đượ
những câu hỏi s . đó trên cơ ở phân tích số liệu thực tế
1.1.1.2. Ph ạm vi nghiên cứu của thống kê học
Các hi u, ện tượng và quá trình kinh tế – xã hội mà thống kê thường nghiên cứ đó là:
Các hiện t ng v ng nhượ ề quá trình tái sản xuất mở rộ ư: cung cấp nguyên liệu, quy
trình công nghệ, chế biến s n phả ẩm...
Các hiện tượng về phân phối, trao đổi, tiêu dùng sản phẩm như: giá cả, lượng hàng
tiêu thụ ấ, xu t nhập khẩu hàng hoá, nguyên liệu...
Các hiện tượng về dân số, lao động như: tỷ lệ sinh, tỷ lệ tử, sự phân bố dân cư, lao động...
Các hiện tượng v n, giề v s băn hoá, y tế, giáo dục như ố trường lớp, số ệnh việ ường
bệnh, s ngố ười mắc bệnh, số thư viện...
Các hiện tượng về đời sống chính trị, xã hội, bầu cử, luật pháp...
Ngoài ra, thống kê còn nghiên cứu ảnh h ng c ng t n sưở ủa các hiện tượ ự nhiên đế ự
phát triển c n t nh hủa các hiệ ượng kinh tế xã hội, như ả ưởng của khí hậu, thời tiết,
ả ệ ậnh hưởng của các bi n pháp khoa họ ỹc k thu t tới quá trình sả ả ản xuất, kết qu s n
xuất và đời sống nhân dân...
1.1.2. Đối tượng nghiên cứu của thống kê học
Đối tượ ượng nghiên cứ ủ ố ọu c a th ng kê h c là mặt l ng trong mối liên hệ ậ ế m t thi t với
mặt chất của các hiện tượng s u kiố lớn trong điề ện thời gian và địa điểm cụ thể.
Từ khái niệm trên, có một số v n cấ đề ần làm rõ như sau:
Thứ nhất, thế nào là mặt lượng trong mối liên hệ với mặt chất?
Trước hết, ta phải hi t lểu mặ ượng là gì, mặt chất là gì? Xuất phát từ lý luận cơ b n ả
của chủ nghĩa duy vật biện chứng, bất kỳ s vự ật, hiện tượng nào cũng đều có hai
mặt ch t chất và lượng. Theo đó, mặ ất của hiện tượng là bản chất trừu tượng giúp ta
phân bi v t ệt hiện tượng, sự ậ đó v ng hiới nhữ ện tượng, sự vật khác.
Ví dụ: Sau khi phân tích các thông tin về công ty A, bạn đánh giá là công ty A có
tình hình tài chính tốt.
Ở đ ố ộ ấ ừ ụ ây, t t là m t biểu hiện về mặt chất, nó r t tr u tượng và chỉ được biểu hiện c
thể qua các thông số nh ng, hi u quư: doanh số, lợi nhuận, năng suất lao độ ệ ả s ử
dụng v ng bi n bốn... chính là mặt lượng. Như vậy, mặt lượng là nhữ ểu hiệ ằng con
số, nó cho biết bản chất c thụ ể c v i ủa sự ật, hiện t ng thông qua quy mô, khượ ố
lượng, trình độ phát triển và mối liên hệ giữa các bộ phận.
Giữa hai mặt của hiện tượng bao giờ cũng t n tồ ại mố ếi liên hệ mật thi t với nhau.
Bất kỳ chất nào cũng được biểu hi n b ng m ng cệ ằ ột lượ ụ thể, l ng nào cượ ũng là
lượng của một chất xác định. Chất của hiện t nh tượng có tính ổn đị ương đối còn
Bài 1: Gi th cới thiệu về ống kê họ
v1.0 5
lượng lại thường xuyên biến động. Khi lượng thay đổi đến một mức nào đó thì
chất sẽ thay đổi. Chính vì vậy, thống kê chúng ta nghiên cứ ưu mặt lượng nh ng
không tách rời mặt chất mà trong mối liên hệ mậ ặ ất thiết với m t ch t.
Mặt lượng, mặt chất ở đây không phải của một vài hiện t n lượng đơ ẻ mà phải là
của hiện tượng số lớn.
Thứ hai, thế nào là các hiện tượng số lớn?
Theo quy luật số ớ l n, khi nghiên cứu một số đủ lớn các
hiện tượng cá biệt thì các nhân tố ngẫu nhiên sẽ ị b triệt
tiêu làm bộc lộ nhân tố cơ bản, bản chất của hiện tượng.
Đối tượng nghiên cứu chủ yếu của thống kê học là các
hiện tượng kinh tế – xã hội số l m ớn, trong đó bao gồ
nhiều đơn v n tị hoặc hiệ ượng cá biệt tạo thành. Thông
qua nghiên cứu m n vột số đủ lớn các đơ ị cá biệt này,
chúng ta sẽ rút ra được kết luận về bản chất, tính quy
luật của sự v s ật, hiện tượng. Kết luận này có thể ẽ
không đúng v n t ng nó ới từng hiệ ượng cá biệt, như
phản ánh l n. đúng v ng sới hiện tượ ố ớ
Ví dụ: Theo kết quả của Tổng điều tra dân số và nhà ở lúc 0 giờ ngày 1/4/2009, trong
tổng thể dân số nước ta hiện nay, tỷ lệ nam/nữ là 98,1/100. Tỷ lệ này có thể không
đúng đối với từng gia đình nhưng đúng với số đông các gia đình ở Việt Nam hiện nay.
Nh iưng con s l c ố nào là đủ ớn thì còn tuỳ vào đặ đ ểm của hiện tượng.
Ví d : ụ Tập hợp 100 trên 120 nhân viên của công ty X có tham gia mua bán trên th ị
trường chứng khoán là một số đủ lớn, nh ng t p 100 ngư ập hợ ười trong tổng dân số
Việt Nam thì không được coi là đủ l n. ớ
Thống kê chỉ nghiên cứu các hiện tượng số l lớn? Câu trả ời là không. Thống kê
chủ y lếu nghiên cứu hi n t ng sệ ượ ố ớn và có kết hợp nghiên cứu c n vả đơ ị, hiện
tượng cá biệt, thường là những hi n t n hoệ ượng có tính chất điển hình tiên tiế ặc
đ ạiển hình l c hậu.
Ví dụ: Trong một nhà máy A, tổ sản xuất B liên tục có năng suất lao động cao
nhất nhà máy trong nhiều năm liền; khi đó, nghiên cứu riêng tổ sản xuất B để rút
ra kết luận, tại sao tổ này có năng suất lao động cao, do tuổi nghề, do bậc thợ, do
trình m độ khéo léo, tăng ca... từ đó rút ra bài học kinh nghiệm trong quản lý nhằ
nâng cao NSLĐ toàn nhà máy.
Thứ ba, tại sao phải nghiên cứu trong điều kiện thời gian và địa điểm cụ thể?
Chúng ta đều bi ng cết, mặt lượ ủa các hiện tượng kinh tế – xã hội thường xuyên
biến động qua thời gian và qua không gian. Khi điều kiện thời gian và không gian
thay đổi, bản chất của sự vật, hiện tượng có thể cũng thay đổi theo. Vì vậy, khi
nghiên cứu ph n tải xác định rõ hiệ ượng i âu. đó xảy ra tại thờ điểm nào và ở đ
Ví dụ: Giá vàng tại các thời gian, không gian khác nhau là khác nhau. Thậm chí
tại cùng thời gian nhưng ở các địa phương khác nhau, các cửa hàng khác nhau, giá
vàng cũng khác nhau.
Mục đích của việc nghiên cứu thống kê là nhằm tìm ra bản chất, tính quy luật
của hiện tượng. Từ đó, chúng ta có nhận thức úng đ đắn về hiện tượng được
nghiên cứu t i t để làm căn cứ cho các quyế định trong quản lý, đồng thờ đề xuấ
được những giải pháp phù hợp nhằm thúc đẩy hi n tệ ượng phát triển theo đúng
quy luật.
Bài 1: Gi th cới thiệu về ống kê họ
6 v1.0
Ví dụ: Với khoản ti a kền thừ ế 500 triệu đồng, sau khi nghiên cứu thông tin về các
loại cổ phiếu và tình hình tài chính của các công ty niêm yết, bạn nh c đã xác đị đượ
có một số lo i cạ ổ phi u t ó nhếu tốt và quyết nh đị đầ ư vào đ ằm mục c đích thu đượ
lợi nhuận cao và bền vững.
Sau khi đã làm rõ đối tượng nghiên cứu của thống kê học, chúng ta sẽ tìm hiểu một số
thuật ngữ riêng thường dùng trong thống kê trước khi đi vào chi tiết các quá trình
nghiên cứu thống kê.
1.2. Các khái niệm thường dùng trong thống kê
1.2.1. Tổng thể thống kê và đơn vị t ổng thể
1.2.1.1. Khái niệm
Tổng thể thống kê là hiện tượng kinh tế – xã hội số l n ớ
mà trong đ ồó bao g m nhiều đơn vị hoặc hiện tượng cá
biệt cần được quan sát, phân tích mặt lượng của chúng.
Từng đơn v n tị, hiệ ượng cá biệt như v y ậ được gọi là
đơn vị tổng thể.
Ví dụ 1: Tổng thể các công ty có cổ phiếu niêm yết
trên sàn giao dịch chứng khoán TP. Hồ Chí Minh.
Đơn vị tổng thể ế ế: từ ổng công ty có c phi u niêm y t
trên sàn giao dịch chứng khoán TP. Hồ Chí Minh.
Ví dụ 2: Tổng thể các cổ đông của công ty A.
Đơn vị tổng thể: Mỗ ổ đ ủi c ông c a công ty A.
Ví dụ 3: Tổng thể nh ng doanh nghiữ ệp có ho t ạ động làm ăn phi pháp.
Đơn vị tổng thể ạ: Từng doanh nghiệp có ho t động làm ăn phi pháp.
Ví dụ 4: Tổng thể những người thích xem phim truyền hình.
Đơn vị tổng thể ề: mỗi người thích xem phim truy n hình.
1.2.1.2. Phân loại tổng thể thống kê
Có nhiều cách để phân loại tổng thể thống kê, c : ụ thể
Căn c n bi n vứ vào sự nhậ ết các đơ ị trong tổng thể
o Tổng thể b t ộc lộ: Tổng thể có ranh giới rõ ràng, có thể nh n biậ ế được tất cả các
đơn vị bằng trực quan.
Ví d 2 ụ 1, ví dụ ở trên là những tổng thể b . ộc lộ
o Tổng thể tiềm t ẩn: Tổng thể có ranh giới không rõ ràng, không nh n biậ ết hế
được tấ ả ểt c các đơn vị trong tổng th .
Ví d 4 ụ 3, ví dụ ở trên là những tổng thể tiềm n. ẩ
Trong thự ổ đ ậc tế, t ng thể tiềm ẩn rất a dạng, vì v y cần xác định tổng thể nghiên
cứu là tổng thể bộc lộ hay tiềm ẩn để tìm cách xác định đối tượng cho phù hợp.
Căn cứ vào m c u ụ đích nghiên cứ
o Tổng thể đồng chất: Bao gồm những m c m đơn vị giống nhau về ột số đặ điể
ch u.ủ y u có liên quan t c ế ới mụ đích nghiên cứ
o Tổng thể không đồng chất: Bao gồm những ng c y u đơn vị có nhữ đặ điểm chủ ế
khác nhau có liên quan tới mục đích nghiên cứu.
Bài 1: Gi th cới thiệu về ống kê họ
v1.0 7
Cách phân loại này khác với cách phân loại c ở trên. Cách phân loại tổng thể ăn cứ
vào s mang tính chự nhận biết các đơn vị trong tổng thể ất tương nh. Trong đối cố đị
khi c c ích đó, cách phân lo n cại că ứ vào mụ đích nghiên cứu lại tuỳ thuộc vào mụ đ
nghiên cứ ụ ụ đ ứ ệ đu c thể. M c ích nghiên c u khác nhau thì vi c xác định đặc iểm nào
là chủ ũ ụ yếu c ng khác nhau. Khi m c đ ứ ổ ểích nghiên c u thay đổi, t ng th đồng chất
có th c lể trở thành tổng th t và ngể không đồng chấ ượ ại.
Ví dụ: Với mục t đích nghiên cứu là hoạ động của các công ty có cổ phiếu niêm
yết trên sàn giao dịch chứng khoán TP. HCM, người ta đưa ra một số tổng thể sau:
Tổng thể các công ty có phát hành cổ phiếu trên địa bàn cả nước (1).
Tổng thể các công ty có c phiổ ếu niêm yết trên sàn giao dịch chứng khoán
đóng trên địa bàn TP. HCM (2).
Tổng thể các công ty có cổ phiếu niêm yết trên các sàn giao dịch chứng khoán
ở Việt Nam (3).
Tổng thể các công ty có c phiổ ếu niêm yết trên sàn giao dịch chứng khoán
TP. HCM (4).
Tổng thể các công ty hoạt t động trong lĩnh v phiực xây dựng có cổ ếu niêm yế
trên sàn giao dịch chứng khoán TP. HCM (5).
Với 5 tổng thể đưa ra ở trên, nếu c n că ứ vào mục đích nghiên cứu, chỉ có tổng thể
(4) và (5) là tổng thể đồng chất dù t ng thổ ể (5) có quy mô hẹp hơn so với yêu cầu.
Còn tổng thể (1), (2) và (3) là những tổng thể không đồng chất.
Căn cứ vào phạm vi nghiên cứu
o Tổng thể chung: Bao gồm tất cả các n vđơ ị thuộc đối tượng nghiên cứu.
o Tổng thể b n: Bao gộ phậ ồm một ph a tần củ ổng thể chung.
Ví dụ: V c t ới mụ đích nghiên cứu là hoạ động của các công ty có cổ phiếu niêm
yết trên sàn giao dịch ch ng th ng thứng khoán ở Việt Nam thì tổ ể (3) ở trên là tổ ể
chung, còn tổng thể (2), (4) và (5) là các tổng thể b n. ộ phậ
Trên thự ế ữ ộ ổ ểc t , phải xác định được nh ng đơn vị nào thu c t ng th nghiên cứu. Tuỳ
thuộ ụ đ ứ ục vào m c ích nghiên c u c thể mà đưa ra những khái niệm, định nghĩa, tiêu
chuẩn, c m nh cđặ điể để xác đị đơn vị đó có thuộc tổng thể ủa chúng ta không.
1.2.2. Tiêu thức thống kê
1.2.2.1. Khái niệm
Tiêu thứ ố đc th ng kê là đặc iểm của t ng đơn vị ổ
thể được chọn ra để nghiên cứu tùy theo mục ích đ
nghiên cứu khác nhau.
Như v ậy, tiêu thức thống kê không phải là tất cả
những c a tđặ điểm củ đơn vị ổng thể mà chỉ là
những c m đặ điể được chọn ra để nghiên cứu.
Ví dụ: Trong tổng thể các cổ đông của công ty A,
mỗi cổ đông là một t ông đơn vị ổng thể. Các cổ đ
này, c được xác định theo các đặ điểm khác nhau như: họ tên, tuổi, giới tính, nghề
nghiệp, số cổ ữ ỷ ữ ỗ đ phiếu nắm gi , t lệ nắm gi ... M i đặc iểm này khi được chọn ra để
nghiên cứu là một tiêu thức thống kê.
Bài 1: Gi th cới thiệu về ống kê họ
8 v1.0
1.2.2.2. Phân loại tiêu thức thống kê
Tiêu thứ ốc th ng kê được phân làm 3 loại.
Tiêu thứ ực th c thể: Nêu lên bản chất của t m: đơn vị ổng thể, bao gồ
o Tiêu thứ ộc thu c tính: Là tiêu thức không có các biểu hiện tr p bực tiế ằng con
số mà bằng các đặc m và tính chđiể ất khác nhau.
Ví d 1:ụ Tiêu thức giới tính, nghề nghiệp, thành phần kinh tế, loại hình sản
xuất kinh doanh... là những tiêu thức có biểu hiện trực tiếp.
Ví dụ 2: Tiêu th c mứ ức sống được biểu hiện gián tiếp qua thu nhập, chi tiêu...
là tiêu thức có biểu hiện gián tiếp.
Những biểu hiện gián tiếp của tiêu thức thuộc tính được gọi là các chỉ báo thống kê.
o Tiêu thứ ốc s lượng: Là tiêu th n trức có các biểu hiệ ực tiếp bằng con số và
những con s ó ố đ được gọi là lượng bi n c c. Có hai lo ng biế ủa tiêu thứ ại lượ ến:
Lượng bi n r ng bi n bi u hi n bế ời rạc là lượ ế ể ệ ằng số nguyên.
Ví d : ụ Tiêu thứ ổ ố ổ ắ ữc tu i, s c phiếu n m gi ...
Lượng bi ng bi u hi n b ng sến liên tục là lượ ến có biể ệ ằ ố thập phân.
Ví d : ụ Tiêu thức thu nhậ ứ ỷ ổ ếp, tiêu th c t lệ c phi u nắm giữ...
o Tiêu thức thay phiên: Là tiêu thứ ểc chỉ có 2 bi u hiện không trùng nhau trên 1
đơn vị tổng thể.
Ví dụ: Tiêu thức giới tính (nam – nữ), tiêu thức NSLĐ (tiên tiến/không tiên
tiến), tiêu thức k t qu c tế ả họ ập (đạt/không t)… đạ
Tiêu thức thời gian: Nêu lên hiện t n cượng nghiên cứu theo sự xuất hiệ ủa nó ở
thời gian nào.
Tiêu thức không gian: Nêu lên phạm vi lãnh thổ ự bao trùm và s xuất hiện theo
địa điể ệm của hi n tượng nghiên cứu.
1.2.3. Ch ỉ tiêu thống kê
1.2.3.1. Khái niệm
Chỉ tiêu thống kê là những con số phản ánh mặt lượng
trong mối liên hệ mật thiết với mặ ất ch t của các hiện
tượng và quá trình kinh tế – xã hội số ớ l n trong điều
kiện thời gian và địa đ ểi m cụ thể.
Ví dụ: Doanh thu của doanh nghiệp A năm 2008 đạt
500 tỷ ng. đồ
Với định nghĩa trên ta thấy, mỗi một chỉ tiêu th ng kê ố
bao gi cờ ũng có tính hai mặt:
Khái niệm của chỉ tiêu: Phản ánh n i dung kinh tộ ế xã hội của chỉ tiêu đó, gồm
các định nghĩa và giới hạn về thực thể, thời gian, không gian. Khái niệm của chỉ
tiêu thường mang tính chất tổng hợp.
Trị s cố ủa chỉ tiêu: Phản ánh mặ ệ ềt lượng của hi n tượng nghiên cứu trong đi u
ki iện thời gian và địa đ ểm cụ thể.
Lưu ý
Đơn vị tính, chia ra thành 3 loại:
Hiện v n v n vật: Hiệ ật đơn: chiếc, cái, con, mét…; hiệ ật kép: m/s, kwh...
Giá trị: VNĐ, USD, EUR...
Thời gian: Ca, ca máy, giờ, một ngày đêm…
Trong quan hệ so sánh, phả ấi thống nh t về ạ nội dung, phương pháp và ph m vi tính toán.
Bài 1: Gi th cới thiệu về ống kê họ
v1.0 9
1.2.3.2. Phân loại chỉ tiêu thống kê
Có nhiều cách thức phân loại chỉ tiêu th ng kê khác nhau. ố
Theo hình thức biểu hiện, chỉ tiêu thống kê được chia thành:
o Chỉ tiêu hiện vật: Biểu hiện bằng đơn vị tự nhiên hoặc đơn vị đo lường quy ước.
Ví d
ụ: Dân số (đơn v n vị người), diện tích (đơ ị km
2
)...
o Chỉ tiêu giá trị: Biểu hi n b n tệ ằng đơn vị tiề ệ.
Ví dụ: GDP (đơn vị đồng Việt Nam), kim ngạch xuất khẩu (đơn vị )... đô la Mỹ
Theo tính chất biểu hiện
o Ch i: Biỉ tiêu tuyệt đố ểu hiện quy mô, s ng c n tố lượ ủa hiệ ượng.
Ví dụ: Tổng kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam năm 2008 là 62.685,1 triệu USD.
o Ch i: Biỉ tiêu tương đố ểu hiện quan h c c ng. ệ so sánh giữa các mứ độ ủa hiện tượ
Ví dụ: Chỉ số giá tiêu dùng CPI của nước ta bình quân năm 2008 so với 2007
là 122,97%.
Theo c đặ điểm về thời gian
o Chỉ tiêu thời kỳ: Ph a hiản ánh trạng thái củ ện tượng nghiên cứu trong một thời
kỳ nhất định, phụ thuộc vào độ dài th u. ời kỳ nghiên cứ
Thông th ng chườ ỉ tiêu này phản ánh kết quả, hiệu qu ng vả, có thể cộ ới nhau để
tính chỉ tiêu trong thời kỳ dài h n. ơ
Ví dụ: Lợi nhuận trước thuế h m ợp nh u nất của Vietcombank trong 6 tháng đầ ă
2009 ng. đạt 2.930 tỷ đồ
o Chỉ tiêu thời điểm: Phản ánh trạng thái của hiện tượng nghiên cứu tại một thời
đ ụ ộiểm nhất định, không ph thu c vào độ dài thời kỳ nghiên cứu.
Thông th ng chườ ỉ tiêu này phản ánh nguồn l ng, vực như lao độ ốn..., không thể
cộng với nhau để tính chỉ tiêu trong thời kỳ dài hơn.
Ví dụ: T c i ổng dân số ủa Việt Nam vào thờ điểm 0 giờ ngày 1/4/2009 là
85.789.573 người.
Theo nội dung phản ánh
o Chỉ tiêu khối lượng: phản ánh quy mô khối lượng của hiện tượng nghiên cứu
theo thờ đ ể ụi gian và địa i m c thể.
Ví dụ: Tổng dân số của Việt Nam vào thời điểm 0 giờ ngày 1/4/2009 là
85.789.573 người.
o Chỉ tiêu chất lượng: biểu hiện trình độ phổ biến và mối quan hệ so sánh trong
tổng thể. Chỉ tiêu này được tính từ ít nhất 2 ch tiêu sỉ ố lượng. Chỉ tiêu chất lượng
có thể là số tương đối, số bình quân chứ không biểu hiện bằng số tuyệt i. đố
Ví d : ụ Hiệu qu ng v n cả s dử ụ ố ủa doanh nghiệp A năm 2008 là 120%.
Ví d tụ ổng kết:
N ữ
Nam
Giới tính
Dân số
T iỷ l n i ệ dân số nam ở ước ta tại thờ đ ểm
0h ngày 1/4/2009 là:
Tỷ lệ dân số ữ n ở nước ta tại thời m điể
0h ngày 1/4/2009 là:
Tổng thể Tiêu thức Biểu hiện Chỉ tiêu
Bài 1: Gi th cới thiệu về ống kê họ
10 v1.0
1.2.3.3. Hệ thống chỉ tiêu thống kê
Khái niệm: Hệ thống chỉ tiêu thống kê là một tập
hợp nhiều chỉ tiêu nhằm phản ánh những c m, đặ điể
tính chất quan trọng nhất, những mối liên hệ chủ
yếu nh n tất của hiệ ượng được nghiên c u. ứ
Những mối liên hệ chủ y u ế ở đây gồm có mối liên
hệ gi n tữa các mặt của hiệ ượng và mối liên hệ giữa
hiện t n tượng nghiên cứu và hiệ ượng có liên quan.
Hệ thống chỉ tiêu thống kê có vai trò rất quan
trọng: là căn cứ, là cơ s ng kê. ở để tiến hành nghiên cứu thố
Ý nghĩa: Hệ thống chỉ tiêu thống kê cho phép lượng hoá các mặt quan tr ng nhọ ất,
lượng hoá cơ c c bấu và các mối liên hệ ơ ản của hiện tượng nghiên cứu để từ đó có
thể nhận thức ng. được bản chất c t cụ thể và tính quy luậ ủa hiện tượ
Nhưng h a để ệ thống chỉ tiêu có chất lượng, hi u qu phệ ả ản ánh được bản chất củ
hiện tượng và có tính khả thi thì nó phải tuân theo mộ ốt s yêu cầu nhất định.
Một số ầ yêu c u cơ b n xây dả để ựng hệ thống chỉ tiêu thống kê
o Phải xuất phát từ m c c ng ụ đích nghiên cứu cụ thể và đặ điểm của hiện tượ
nghiên cứu.
o Phải phản ánh những c đặ điểm, những tính chất chủ yếu nh ng mất, nhữ ối liên
hệ c b u. ơ ản nh n tất của hiệ ượng nghiên cứ
o Phải có tính khả thi, tức là có thể thu thập u được tài liệ để tính toán.
Trong thống kê, mặt lượng bao giờ ũ c ng đi liền với mặt chất của hiện tượng được nghiên
cứu. Tuy nhiên, không phải sự vật, hiện tượng nào cũng có thể lượng hoá được. Do vậy, để
lượng hoá, nhất là khi xử lý các tiêu thức thuộc tính, người ta phải dùng tới các thang đo.
Nhưng có những thang đo nào và chúng dùng để l ng hoá nhượ ư thế nào?
1.3. Thang đo thống kê
Tuỳ theo tính chất của dữ liệu thống kê mà ta có th s dể ử ụng các loại thang đo khác
nhau. Có 4 loại thang đo chủ yếu sau:
1.3.1. Thang o đ định danh
Định nghĩa: Thang o o đ định danh là thang đ đánh số các biể ệ ạu hi n cùng lo i của
cùng một tiêu thức.
Ví dụ: Với tiêu thức giới tính, người ta gán cho nam giá trị bằng 1, nữ giá trị bằng 0.
Đ ậ ụiề ệu ki n v n d ng: Với những tiêu thức mà biểu hi n cệ ủa nó có vai trò như nhau
và cùng loại, thường dđược sử ụng cho các tiêu thức thuộc tính.
Ví d : ụ Tiêu thức giới tính, nghề nghiệp, thành phần kinh tế...
Đặc điểm: Các con số trên thang đo không biểu thị quan hệ h p ơn kém, cao thấ
nhưng khi chuyển từ s u o t. ố này sang số khác thì dấu hiệ đ đã có sự thay đổi về chấ
Không áp dụng các phép tính khi sử d m n ụng loại thang đo này mà chỉ đế được tầ
số xuất hiện của từng bi u hiể ện.
Hạn chế của việc áp dụng loại thang đo này là giữa các phạm trù không thể so sánh
được với nhau, do đ đ ử ụ ộ đ ụó người ta ã s d ng m t loại thang o khác nhằm khắc ph c
nhược điểm này.
Bài 1: Gi th cới thiệu về ống kê họ
v1.0 11
1.3.2. Thang bđo thứ ậc
Định nghĩa: Thang b o nh đo thứ ậc là thang đ đị
danh nhưng gi u hi n cữa các biể ệ ủa tiêu thức có
quan h h p. ệ ơn kém, cao thấ
Ví dụ: Bậc thợ (7 bậc), chất lượng sản phẩm, xếp
hạng huân huy chương...
Đ ậ ụiều kiện v n d ng: Với nhữ ứng tiêu th c mà các
biểu hiện của nó có quan hệ h s ơn kém, có thể ử
dụng cho các tiêu thức thuộc tính và tiêu thức số l ng. ượ
Loại thang đo này c dùng nhi u trong nghiên cđượ ề ứu xã hội, đo các tiêu thức mà
các biểu hi nhện có quan hệ thứ tự ư thái độ, quan điểm của con người đối với các
hiện tượng xã hội.
Đặc điểm: Sự chênh l ch giệ ữa các biểu hiện không nhất thiết phải bằng nhau. Với
thang đo này, có thể tính toán đặc trưng chung cho một tổng thể một cách tương i đố
qua tính số bình quân, còn đối với một đơn vị tổng thể thì không thực hiện c. đượ
Ví dụ: Để đánh giá độ tự tin của bạn khi được giao một công việc mới, người ta đưa
ra một thang đo thứ bậc với 3 nấc: 1. Rất tự tin, 2. Tương đối tự tin, 3. Không tự tin.
Con số 1, 2, 3 ở đ ây không có nghĩa là bạn tự tin gấp 2, g p 3 lấ ần mà chỉ biểu thị
quan hệ ơ h n kém. Tuy nhiên, ta không thể xác định được mức độ cao thấp giữa các
nhóm, khoảng cách giữa các biểu hiện cũng không bằng nhau.
Chính vì những h o khoạn chế trên, thang đ ảng d o được sử ụng thay thế cho thang đ
thứ bậc.
1.3.3. Thang đo khoảng
Định nghĩa: Thang đo khoảng là thang đo thứ
bậc nhưng có khoảng cách đều nhau và không
có điểm gốc không (0) tuyệt đối.
Đ ậ ụiề ệu ki n v n d ng: Với nh c mà ững tiêu thứ
số 0 là một biểu hi n cệ ủa tiêu thức đó chứ không
có nghĩa là không có, thang đo này thường c đượ
sử d lụng cho các tiêu thức số ượng.
Ví d
ụ: Tiêu thứ ộc nhiệt độ không khí, 0
o
C là m t biểu hiện; tiêu thức điểm thi,
điểm 0 là một biểu hiện chứ không có nghĩa là không có m. điể
Đặc điểm: Có thể s d và có thử ụng các phép tính cộng, trừ ể tính được các đặc
trưng c nhủa dãy số ư s l a ố bình quân, phương sai... nhưng không tính được tỷ ệ giữ
các trị s o. ố đ
Ví d
ụ: Nhiệt ng độ trung bình của thành phố A là 30
o
C, thành phố B là 10
o
C, như
đ đ ốiều ó không có nghĩa là thành ph A nóng gấp 3 lần thành phố B.
Trong thự ứ ộc tế nghiên c u xã h i, nhiều thang đo thứ b c o ậ được dùng như thang đ
khoảng, tức b ng đã có những cải tiến thang đo thứ ậc theo hướng thang đo khoả
nhằm h u nào định l ng sượ ự ơn, kém theo một dấu hiệ đó.
Ví dụ: Với câu hỏi “bạn có tự tin khi nhậ ện công vi c mới này hay không, hãy cho
đ đ đ ờ ự ựiểm ánh giá theo thang o sau?” thay vì trả l i theo 3 nấc rất t tin, tương đối t
tin và không tự tin như ở trên, bạn có thể cho điểm theo thang đ ấo khoảng, nếu r t
tự tin thì cho điểm 10 còn hoàn toàn không tự tin thì cho điểm 0.
Bài 1: Gi th cới thiệu về ống kê họ
12 v1.0
Mặc dù ở đây đã lượng hoá được phần nào mức độ tự tin của người được hỏi
nhưng chưa có tiêu chuẩn cụ thể cho mỗ ủ đ đi bậc c a thang o. Việ ấc cho m y iểm
hoàn toàn do cảm tính của người được hỏi mà chưa có chuẩn chính thức.
Hạn chế c b t ơ ản c o khoủa thang đ ảng là chưa có giá trị “không tuyệ đối” mà chỉ có
giá trị 0 quy ước. Chính vì vậy, c c để khắc phụ được nhượ điểm trên, người ta
thường hay sử d i ng kê. ụng loại thang đo dướ đây trong thố
1.3.4. Thang l đo tỷ ệ
Định nghĩa: Thang o t o khođ ỷ lệ là thang đ ảng
có điểm gốc không (0) tuyệt đối.
Đ ậ ụiều kiện v n d ng: Thang o tđ ỷ l ệ được sử
dụng r o l n tất rộng rãi để đ ường các hiệ ượng
kinh tế – xã hội như: thu nhập, chi tiêu, tuổi,...
Các đơn vị đo lường vật lý thông thường
(kg, m, lít,...) cũng là các đơn vị c o ủa thang đ
loại này.
Đặc điểm: Có thể th t cực hiện tấ ả các phép
tính với trị s so sánh các t l s o. ố đo và có thể ỷ ệ giữa các trị ố đ
Tóm lại, thông thường thang đo sau có chất lượng đo lường cao hơn thang đo trước,
đồng thờ ơi việc xây dựng thang đo c ng phũ ức tạp h n. Tuy nhiên, không phải cứ ử s
d iụng thang đo tỷ l c ệ là tốt nh thuất mà phải tuỳ ộc vào đặ đ ểm của hiện tượng và tiêu
thức nghiên cứu mà chọn thang đo thích h p. ợ
Hai loại thang đo định danh và thứ ư bậc ch a có tiêu chuẩn đo ( n vđơ ị đo), thuộc loại
thang o đ định tính. Đó là loại thang đo mà khi thay đổi từ giá trị này sang giá trị khác
thì ng c c đối tượ đo có sự thay đổi v i viề chất, chúng phù hợp vớ ệ đo lường các tiêu thứ
thuộc tính.
Hai loại thang đ ả ỷo kho ng và t lệ đã có tiêu chuẩn m t đo, khi chuyển từ ộ điểm này
sang điểm khác trên thang thì có sự thay đổi về lượng nhưng chưa chắ đc ã có sự thay
đổi về chất. Đây là loại thang đo định lượng, phù hợp để đo l ng các tiêu thườ ức số lượng.
Theo tuần tự c c c t ủa 4 loại thang đo thì việ đo mứ độ ập trung, phân tán và mối liên hệ
của hiện tượng nghiên cứu c ng tũ ăng dần. Với thang đo định danh ta chỉ có thể tính
được tỷ lệ (%) phân bố của tổng thể ể ệ cho từng bi u hi n và tính mố ử ụt (M
0
). S d ng
thang bđo thứ ậc, ta có thể tính thêm được trung vị (M
e
), hệ s tố ương quan cặp và
riêng phần. Muốn thực hi c các phép tính cện đượ ộng, trừ, tính bình quân, ph ng sai, ươ
tỷ lệ, các hệ ố ỷ s và t s t dố ương quan thì phải sử ụng thang đo khoảng. Với thang đo
tỷ l s d i ệ, ta có thể ử ụng mọ độ ng kê. đo thố
Bài 1: Gi th cới thiệu về ống kê họ
v1.0 13
TÓM LƯỢC CUỐI BÀI
Thống kê ra đời và phát triển theo yêu c u cầ ủa xã hội. Ngày nay thống kê trở thành một phần
không thể thiếu của đời sống kinh tế – xã hội, thống kê là công cụ giúp cho việc ra các quyết
định trong quản lý.
Thống kê học là một môn học nghiên cứu v p – xề hệ thống các phương pháp thu thậ ử lý –
phân tích số liệu c n tủa các hiệ ượng và quá trình kinh tế – xã hội.
Đối tượ ượng nghiên cứ ủ ố ọu c a th ng kê h c là mặt l ng trong mối liên hệ mậ ế ặ ất thi t với m t ch t
của các hiện tượng và quá trình kinh tế xã hội số lớn trong điều kiện thời gian và không gian
cụ thể.
Có nhiều thuật ngữ được s t ng c sử dụng trong thống kê, trong đó có 3 thuậ ữ đượ ử d ng ụng rộ
rãi nhất, đó là: (1) tổ ống thể th ng kê, (2) tiêu thức thống kê và (3) chỉ tiêu thống kê.
Để lượ ườ ường hoá các tiêu thức, nhất là với tiêu thứ ộc thu c tính, ng i ta th ng sử dụng 4 loại
thang đ đo sau: thang o b l định danh, thang đo thứ ậc, thang đo kho o tảng và thang đ ỷ ệ. Tuỳ
theo c đặ điểm của hiện tượng nghiên cứu và tiêu thức nghiên cứu mà sử dụng loại thang đo
cho phù hợp.
Bài 1: Gi th cới thiệu về ống kê họ
14 v1.0
CÂU HỎI ÔN TẬP
1. Hãy làm rõ đối tượng nghiên cứu của thống kê học.
2. Trình bày các khái niệm thường dùng trong thống kê.
So sánh các loại tổng thể ố ụ th ng kê, cho ví d minh hoạ.
Phân biệt các loại tiêu thức thống kê, cho ví dụ minh hoạ.
Phân bi minh hoệt các loại chỉ tiêu thống kê, cho ví dụ ạ.
Phân bi ng kê và chệt tiêu thức thố ỉ tiêu thống kê.
3. Phân bi minh hoệt các loại thang đo thống kê. Cho ví dụ ạ.

Tài liệu khác của Trường Đại học Kinh tế - Đại học Đà Nẵng

Preview text:

Bài 1: Giới thiệu về thống kê h c ọ
BÀI 1: GIỚI THIỆU VỀ THỐNG KÊ HỌC Nội dung Mục tiêu
 Thống kê học là gì và đối tượng nghiên
 Giúp học viên hiểu được thống kê học là gì
cứu của thống kê học.
và vai trò của thống kê trong đời sống xã hội.
 Một số khái niệm thường dùng trong
 Làm rõ đối tượng nghiên cứu của thống kê học. thống kê.
 Hiểu một số khái niệm và các loại thang đo
 Các loại thang đo thống kê.
được dùng nhiều trong thống kê.
Thời lượng học
Hướng dẫn học  4 tiết
 Đọc tài liệu và thảo luận với giảng viên và
các học viên khác về các vấn đề chưa nắm rõ.
 Lấy ví dụ nhằm làm rõ các khái niệm.
 Trả lời các câu hỏi ôn tập ở cuối bài. v1.0 1
Bài 1: Giới thiệu về thống kê h c ọ
TÌNH HUỐNG DẪN NHẬP
Tên tình huống: Sử dụng thông tin thu th p
ậ để ra quyết đ nh ị đầu tư
Bạn được thừa hưởng một khoản thừa kế là 500 triệu đồng.
Bạn quyết định sẽ làm cho khoản tiền ó đ sinh lời bằng cách
đầu tư vào thị trường chứng khoán. Nhưng đầu tư vào cổ
phiếu nào đây? Để đảm bảo cho việc đầu t ư của mình là đúng
đắn và mang lại thành công, bạn sẽ làm gì?
Phải chăng đó là việc thu thập và phân tích các thông tin liên
quan đến cổ phiếu đó. Giá cả của nó là bao nhiêu, nó đã tăng
bao nhiêu lần so với mệnh giá. Quan trọng hơn, tình hình tài
chính của công ty niêm yết hiện nay ra sao? Câu hỏi
Để đi đến quyết định của mình, bạn đã tìm kiếm các báo cáo tài chính, bản cáo bạch, báo cáo
phân tích của công ty,... để nghiên cứu. Bao nhiêu phần trăm trong số thông tin mà bạn thu
thập được thể hiện dưới dạng các con số thống kê và các con số ó ph đ ản ánh điều gì?
Bài học này sẽ giúp bạn hiểu các con số th ng ố
kê thường phản ánh điều gì và vai trò của thông
tin thống kê trong xã hội hiện nay. 2 v1.0
Bài 1: Giới thiệu về thống kê h c ọ 1.1.
Một số vấn đề chung về thống kê học 1.1.1.
Thống kê học và vai trò của thông tin thống kê trong đời sống xã hội
Thống kê đã ra đời từ rất lâu và phát triển theo yêu cầu của xã hội.
Ngày nay, thống kê len lỏi trong mọi hoạt động, mọi
lĩnh vực của đời sống và thông tin thống kê trở thành
một trong những nguồn lực vô giá để đánh giá bản
chất và xu hướng phát triển của hiện tư ng. ợ
Thông tin thống kê cũng gợi mở cho người sử dụng
các biện pháp nhằm thúc đẩy quá trình sản xuất tốt hơn hay dự kiến khả năng đạt đư c ợ
trong thời gian tới. Chính vì vậy, Lê-nin đã cho rằng: Thống kê là một công cụ mạnh
mẽ nhất để nhận thức xã hội.
Tuỳ theo mục đích khác nhau mà thống kê học phục vụ theo những khía cạnh khác nhau.
Các con số thống kê có thể được sử dụng nhiều lần với nhiều mục tiêu khác nhau.
Chính vì tính chất khách quan, dễ gây ảnh hưởng và lan r ng ộ của nó mà thống kê là
một trong những công cụ quan trọng, có vai trò cung cấp các thông tin phục vụ quản
lý ở cả tầm vi mô và vĩ mô.
Ngày nay, cùng với sự phát triển của xã hội loài người, s
ự tiến bộ của khoa h c ọ – kỹ
thuật, khoa học thống kê càng hoàn thiện hơn về lý luận và phương pháp, thông tin.
Thống kê đa dạng, phong phú được sử dụng rộng rãi và ngày càng đáp ng ứ được yêu
cầu của người sử d ng. ụ
“Thống kê kinh tế – xã hội là một trong những công cụ mạnh mẽ nhất để nhận thức
xã hội” – V.I. Lê-nin, toàn tập, t p
ậ 19, trang 432, bản tiếng Việt, NXB Tiến b , ộ Motskva, 1980.
1.1.1.1. Định nghĩa thống kê học
Không thể phủ nhận được vai trò quan trọng của thông tin thống kê, vậy thống kê học
là gì? Các nhà thống kê học nổi tiếng trên thế giới đều thống nhất đưa ra định nghĩa sau về thống kê học:
Thống kê học là môn khoa học xã hội nghiên cứu hệ th ng ố
các phương pháp thu thập,
xử lý và phân tích các con số (mặt lượng) của những hiện tư ng ợ số lớn để tìm hiểu
bản chất và tính quy luật vốn có của chúng (mặt chất) trong những điều kiện địa điểm và thời gian cụ thể.
 Trước hết, ta phải khẳng định: Thống kê học là một môn khoa học xã hội: Thực tế,
thống kê học là sự giao thoa giữa khoa học tự nhiên và khoa học xã hội vì nó vận
dụng phương pháp toán và sử dụng phương pháp lý luận xã hội để phân tích các
hiện tượng hay các quá trình kinh tế – xã hội. Nhưng vì không chỉ dừng lại ở các con số mà ta phải đ c
ọ được ý nghĩa của nó và đưa ra kết luận về các hiện tượng nên
người ta xếp thống kê học vào khoa học xã hội.
 Thống kê học là một môn khoa học xã hội nghiên cứu không chỉ một phương pháp
mà là một hệ thống các phương pháp: thu thập – xử lý – phân tích, trong phân tích
thì có phân tích và dự đoán. Trên cơ sở phân tích con số thống kê, người ta rút ra
được bản chất và tính quy luật của hiện tượng. Chính vì vậy, thống kê còn là một
môn khoa học định lư ng. ợ v1.0 3
Bài 1: Giới thiệu về thống kê h c ọ
Ví dụ: Chúng ta đều biết đến mối liên hệ giữa doanh thu (DT) với giá bán (p) và
lượng hàng hoá tiêu thụ (q): DT = p  q
Thống kê học nghiên cứu mức độ ảnh hư ng c ở ủa p và q tới DT. DT Chẳng hạn
09  120% , tức là năm 2009, doanh thu đã tăng 20% so với năm 2008. DT08
Trong 20% tăng doanh thu này, người ta muốn biết phần biến đ n ộ g của giá làm doanh
thu tăng bao nhiêu và phần biến động của lượng làm doanh thu tăng bao nhiêu? Mặt
khác, việc tăng doanh thu này có thực sự là tốt hay không? Thống kê sẽ trả lời đư c ợ
những câu hỏi đó trên cơ sở phân tích số liệu thực tế.
1.1.1.2. Phạm vi nghiên cứu của thống kê học
Các hiện tượng và quá trình kinh tế – xã hội mà thống kê thường nghiên cứu, đó là:  Các hiện tư n
ợ g về quá trình tái sản xuất mở rộng như: cung cấp nguyên liệu, quy
trình công nghệ, chế biến sản phẩm...
 Các hiện tượng về phân phối, trao đổi, tiêu dùng sản phẩm như: giá cả, lượng hàng
tiêu thụ, xuất nhập khẩu hàng hoá, nguyên liệu...
 Các hiện tượng về dân số, lao động như: tỷ lệ sinh, tỷ lệ tử, sự phân bố dân cư, lao động...
 Các hiện tượng về văn hoá, y tế, giáo dục như số trường lớp, số bệnh viện, giường
bệnh, số người mắc bệnh, số thư viện...
 Các hiện tượng về đời sống chính trị, xã hội, bầu cử, luật pháp...
 Ngoài ra, thống kê còn nghiên cứu ảnh hư n ở g của các hiện tư n ợ g tự nhiên đ n ế sự
phát triển của các hiện tượng kinh tế xã hội, như ảnh hưởng của khí hậu, thời tiết,
ảnh hưởng của các biện pháp khoa học kỹ thuật tới quá trình sản xuất, kết quả sản
xuất và đời sống nhân dân... 1.1.2.
Đối tượng nghiên cứu của thống kê học
Đối tượng nghiên cứu của thống kê học là mặt lượng trong mối liên hệ mật thiết với
mặt chất của các hiện tượng số lớn trong điều kiện thời gian và địa điểm cụ thể.
Từ khái niệm trên, có một số vấn đ ề cần làm rõ như sau:
Thứ nhất, thế nào là mặt lượng trong mối liên hệ với mặt chất?
Trước hết, ta phải hiểu mặt lượng là gì, mặt chất là gì? Xuất phát từ lý luận cơ bản
của chủ nghĩa duy vật biện chứng, bất kỳ sự vật, hiện tượng nào cũng đều có hai
mặt chất và lượng. Theo đó, mặt chất của hiện tượng là bản chất trừu tượng giúp ta
phân biệt hiện tượng, sự vật đó với những hiện tượng, sự vật khác.
Ví dụ: Sau khi phân tích các thông tin về công ty A, bạn đánh giá là công ty A có
tình hình tài chính tốt.
Ở đây, tốt là một biểu hiện về mặt chất, nó rất trừu tượng và chỉ được biểu hiện cụ
thể qua các thông số như: doanh số, lợi nhuận, năng suất lao đ n ộ g, hiệu quả sử
dụng vốn... chính là mặt lượng. Như vậy, mặt lượng là những biểu hiện bằng con
số, nó cho biết bản chất cụ thể của sự vật, hiện tư n
ợ g thông qua quy mô, khối
lượng, trình độ phát triển và mối liên hệ giữa các bộ phận.
Giữa hai mặt của hiện tượng bao giờ cũng tồn tại mối liên hệ mật thiết với nhau.
Bất kỳ chất nào cũng được biểu hiện bằng một lư n ợ g cụ thể, lư n ợ g nào cũng là
lượng của một chất xác định. Chất của hiện tượng có tính ổn đ n ị h tương đối còn 4 v1.0
Bài 1: Giới thiệu về thống kê học
lượng lại thường xuyên biến động. Khi lượng thay đổi đến một mức nào đó thì
chất sẽ thay đổi. Chính vì vậy, thống kê chúng ta nghiên cứu mặt lượng nhưng
không tách rời mặt chất mà trong mối liên hệ mật thiết với mặt chất.
Mặt lượng, mặt chất ở đây không phải của một vài hiện tượng đ n ơ lẻ mà phải là
của hiện tượng số lớn.
Thứ hai, thế nào là các hiện tượng số lớn?
Theo quy luật số lớn, khi nghiên cứu một số đủ lớn các
hiện tượng cá biệt thì các nhân tố ngẫu nhiên sẽ bị triệt
tiêu làm bộc lộ nhân tố cơ bản, bản chất của hiện tượng.
Đối tượng nghiên cứu chủ yếu của thống kê học là các
hiện tượng kinh tế – xã hội số lớn, trong đó bao gồm
nhiều đơn vị hoặc hiện tượng cá biệt tạo thành. Thông
qua nghiên cứu một số đủ lớn các đ n ơ vị cá biệt này,
chúng ta sẽ rút ra được kết luận về bản chất, tính quy
luật của sự vật, hiện tượng. Kết luận này có thể sẽ
không đúng với từng hiện tượng cá biệt, nhưng nó
phản ánh đúng với hiện tư n ợ g số lớn.
Ví dụ: Theo kết quả của Tổng điều tra dân số và nhà ở lúc 0 giờ ngày 1/4/2009, trong
tổng thể dân số nước ta hiện nay, tỷ lệ nam/nữ là 98,1/100. Tỷ lệ này có thể không
đúng đối với từng gia đình nhưng đúng với số đông các gia đình ở Việt Nam hiện nay. Nhưng con số nào là đ
ủ lớn thì còn tuỳ vào đ c
ặ điểm của hiện tượng.
Ví dụ: Tập hợp 100 trên 120 nhân viên của công ty X có tham gia mua bán trên thị
trường chứng khoán là một số đủ lớn, nhưng tập hợp 100 người trong tổng dân số
Việt Nam thì không được coi là đủ lớn.
Thống kê chỉ nghiên cứu các hiện tượng số lớn? Câu trả lời là không. Thống kê
chủ yếu nghiên cứu hiện tư n
ợ g số lớn và có kết hợp nghiên cứu cả đ n ơ vị, hiện
tượng cá biệt, thường là những hiện tượng có tính chất điển hình tiên tiến hoặc điển hình lạc hậu.
Ví dụ: Trong một nhà máy A, tổ sản xuất B liên tục có năng suất lao động cao
nhất nhà máy trong nhiều năm liền; khi đó, nghiên cứu riêng tổ sản xuất B để rút
ra kết luận, tại sao tổ này có năng suất lao động cao, do tuổi nghề, do bậc thợ, do
trình độ khéo léo, tăng ca... từ đó rút ra bài học kinh nghiệm trong quản lý nhằm
nâng cao NSLĐ toàn nhà máy.
Thứ ba, tại sao phải nghiên cứu trong điều kiện thời gian và địa điểm cụ thể?
Chúng ta đều biết, mặt lư n
ợ g của các hiện tượng kinh tế – xã hội thường xuyên
biến động qua thời gian và qua không gian. Khi điều kiện thời gian và không gian
thay đổi, bản chất của sự vật, hiện tượng có thể cũng thay đổi theo. Vì vậy, khi
nghiên cứu phải xác định rõ hiện tượng đó xảy ra tại thời điểm nào và ở đâu.
Ví dụ: Giá vàng tại các thời gian, không gian khác nhau là khác nhau. Thậm chí
tại cùng thời gian nhưng ở các địa phương khác nhau, các cửa hàng khác nhau, giá vàng cũng khác nhau.
Mục đích của việc nghiên cứu thống kê là nhằm tìm ra bản chất, tính quy luật
của hiện tượng. Từ đó, chúng ta có nhận thức đúng đắn về hiện tượng được
nghiên cứu để làm căn cứ cho các quyết định trong quản lý, đồng thời đề xuất
được những giải pháp phù hợp nhằm thúc đẩy hiện tượng phát triển theo đúng quy luật. v1.0 5
Bài 1: Giới thiệu về thống kê học
Ví dụ: Với khoản tiền thừa kế 500 triệu đồng, sau khi nghiên cứu thông tin về các
loại cổ phiếu và tình hình tài chính của các công ty niêm yết, bạn đã xác đ n ị h đư c ợ
có một số loại cổ phiếu tốt và quyết đ n ị h đ u
ầ tư vào đó nhằm mục đích thu đư c ợ
lợi nhuận cao và bền vững.
Sau khi đã làm rõ đối tượng nghiên cứu của thống kê học, chúng ta sẽ tìm hiểu một số
thuật ngữ riêng thường dùng trong thống kê trước khi đi vào chi tiết các quá trình nghiên cứu thống kê. 1.2.
Các khái niệm thường dùng trong thống kê 1.2.1.
Tổng thể thống kê và đơn vị tổng thể
1.2.1.1. Khái niệm
Tổng thể thống kê là hiện tượng kinh tế – xã hội số lớn
mà trong đó bao gồm nhiều đơn vị hoặc hiện tượng cá
biệt cần được quan sát, phân tích mặt lượng của chúng.
Từng đơn vị, hiện tượng cá biệt như vậy được gọi là đơn vị tổng thể.
Ví dụ 1: Tổng thể các công ty có cổ phiếu niêm yết
trên sàn giao dịch chứng khoán TP. Hồ Chí Minh.
Đơn vị tổng thể: từng công ty có cổ phiếu niêm yết
trên sàn giao dịch chứng khoán TP. Hồ Chí Minh.
Ví dụ 2: Tổng thể các cổ đông của công ty A.
Đơn vị tổng thể: Mỗi cổ đông của công ty A.
Ví dụ 3: Tổng thể những doanh nghiệp có hoạt động làm ăn phi pháp.
Đơn vị tổng thể: Từng doanh nghiệp có hoạt động làm ăn phi pháp.
Ví dụ 4: Tổng thể những người thích xem phim truyền hình.
Đơn vị tổng thể: mỗi người thích xem phim truyền hình.
1.2.1.2. Phân loại tổng thể thống kê
Có nhiều cách để phân loại tổng thể thống kê, cụ thể:
Căn cứ vào sự nh n
ậ biết các đ n
ơ vị trong tổng thể
o Tổng thể bộc lộ: Tổng thể có ranh giới rõ ràng, có thể nhận biết được tất cả các
đơn vị bằng trực quan.
Ví dụ 1, ví dụ 2 ở trên là những tổng thể bộc lộ.
o Tổng thể tiềm ẩn: Tổng thể có ranh giới không rõ ràng, không nhận biết hết
được tất cả các đơn vị trong tổng thể.
Ví dụ 3, ví dụ 4 ở trên là những tổng thể tiềm ẩn.
Trong thực tế, tổng thể tiềm ẩn rất đa dạng, vì vậy cần xác định tổng thể nghiên
cứu là tổng thể bộc lộ hay tiềm ẩn để tìm cách xác định đối tượng cho phù hợp.
Căn cứ vào mục đích nghiên cứu
o Tổng thể đồng chất: Bao gồm những đơn vị giống nhau về một số đ c ặ điểm
chủ yếu có liên quan tới mục đích nghiên cứu.
o Tổng thể không đồng chất: Bao gồm những đơn vị có những đ c ặ điểm chủ yếu
khác nhau có liên quan tới mục đích nghiên cứu. 6 v1.0
Bài 1: Giới thiệu về thống kê học
Cách phân loại này khác với cách phân loại ở trên. Cách phân loại tổng thể căn cứ
vào sự nhận biết các đơn vị trong tổng thể mang tính chất tương đối cố đ n ị h. Trong
khi đó, cách phân loại căn cứ vào mục đích nghiên cứu lại tuỳ thuộc vào mục đích
nghiên cứu cụ thể. Mục đích nghiên cứu khác nhau thì việc xác định đặc điểm nào
là chủ yếu cũng khác nhau. Khi mục đích nghiên cứu thay đổi, tổng thể đồng chất
có thể trở thành tổng thể không đồng chất và ngư c ợ lại.
Ví dụ: Với mục đích nghiên cứu là hoạt động của các công ty có cổ phiếu niêm
yết trên sàn giao dịch chứng khoán TP. HCM, người ta đưa ra một số tổng thể sau:
 Tổng thể các công ty có phát hành cổ phiếu trên địa bàn cả nước (1).
 Tổng thể các công ty có cổ phiếu niêm yết trên sàn giao dịch chứng khoán
đóng trên địa bàn TP. HCM (2).
 Tổng thể các công ty có cổ phiếu niêm yết trên các sàn giao dịch chứng khoán ở Việt Nam (3).
 Tổng thể các công ty có cổ phiếu niêm yết trên sàn giao dịch chứng khoán TP. HCM (4).
 Tổng thể các công ty hoạt động trong lĩnh vực xây dựng có cổ phiếu niêm yết
trên sàn giao dịch chứng khoán TP. HCM (5).
Với 5 tổng thể đưa ra ở trên, nếu căn cứ vào mục đích nghiên cứu, chỉ có tổng thể
(4) và (5) là tổng thể đồng chất dù tổng thể (5) có quy mô hẹp hơn so với yêu cầu.
Còn tổng thể (1), (2) và (3) là những tổng thể không đồng chất.
Căn cứ vào phạm vi nghiên cứu
o Tổng thể chung: Bao gồm tất cả các đ n
ơ vị thuộc đối tượng nghiên cứu.
o Tổng thể bộ phận: Bao gồm một phần của tổng thể chung.
Ví dụ: Với mục đích nghiên cứu là hoạt động của các công ty có cổ phiếu niêm
yết trên sàn giao dịch chứng khoán ở Việt Nam thì tổng thể (3) ở trên là tổng thể
chung, còn tổng thể (2), (4) và (5) là các tổng thể bộ phận.
Trên thực tế, phải xác định được những đơn vị nào thuộc tổng thể nghiên cứu. Tuỳ
thuộc vào mục đích nghiên cứu cụ thể mà đưa ra những khái niệm, định nghĩa, tiêu chuẩn, đ c ặ điểm để xác đ n
ị h đơn vị đó có thuộc tổng thể của chúng ta không. 1.2.2.
Tiêu thức thống kê
1.2.2.1. Khái niệm
Tiêu thức thống kê là đặc điểm của đơn vị tổng
thể được chọn ra để nghiên cứu tùy theo mục đích nghiên cứu khác nhau.
Như vậy, tiêu thức thống kê không phải là tất cả những đ c
ặ điểm của đơn vị tổng thể mà chỉ là những đ c
ặ điểm được chọn ra để nghiên cứu.
Ví dụ: Trong tổng thể các cổ đông của công ty A,
mỗi cổ đông là một đơn vị tổng thể. Các cổ đông
này, được xác định theo các đ c
ặ điểm khác nhau như: họ tên, tuổi, giới tính, nghề
nghiệp, số cổ phiếu nắm giữ, tỷ lệ nắm giữ... Mỗi đặc điểm này khi được chọn ra để
nghiên cứu là một tiêu thức thống kê. v1.0 7
Bài 1: Giới thiệu về thống kê học
1.2.2.2. Phân loại tiêu thức thống kê
Tiêu thức thống kê được phân làm 3 loại.
Tiêu thức thực thể: Nêu lên bản chất của đơn vị tổng thể, bao gồm:
o Tiêu thức thuộc tính: Là tiêu thức không có các biểu hiện trực tiếp bằng con
số mà bằng các đặc điểm và tính chất khác nhau.
Ví dụ 1: Tiêu thức giới tính, nghề nghiệp, thành phần kinh tế, loại hình sản
xuất kinh doanh... là những tiêu thức có biểu hiện trực tiếp.
Ví dụ 2: Tiêu thức mức sống được biểu hiện gián tiếp qua thu nhập, chi tiêu...
là tiêu thức có biểu hiện gián tiếp.
Những biểu hiện gián tiếp của tiêu thức thuộc tính được gọi là các chỉ báo thống kê.
o Tiêu thức số lượng: Là tiêu thức có các biểu hiện trực tiếp bằng con số và
những con số đó được gọi là lượng biến của tiêu thức. Có hai loại lư n ợ g biến:
 Lượng biến rời rạc là lư n
ợ g biến biểu hiện bằng số nguyên.
Ví dụ: Tiêu thức tuổi, số cổ phiếu nắm giữ...
 Lượng biến liên tục là lư n
ợ g biến có biểu hiện bằng số thập phân.
Ví dụ: Tiêu thức thu nhập, tiêu thức tỷ lệ cổ phiếu nắm giữ...
o Tiêu thức thay phiên: Là tiêu thức chỉ có 2 biểu hiện không trùng nhau trên 1 đơn vị tổng thể.
Ví dụ: Tiêu thức giới tính (nam – nữ), tiêu thức NSLĐ (tiên tiến/không tiên
tiến), tiêu thức kết quả học tập (đạt/không đ t ạ )…
Tiêu thức thời gian: Nêu lên hiện tượng nghiên cứu theo sự xuất hiện của nó ở thời gian nào.
Tiêu thức không gian: Nêu lên phạm vi lãnh thổ bao trùm và sự xuất hiện theo
địa điểm của hiện tượng nghiên cứu. 1.2.3.
Chỉ tiêu thống kê
1.2.3.1. Khái niệm
Chỉ tiêu thống kê là những con số phản ánh mặt lượng
trong mối liên hệ mật thiết với mặt chất của các hiện
tượng và quá trình kinh tế – xã hội số lớn trong điều
kiện thời gian và địa điểm cụ thể.
Ví dụ: Doanh thu của doanh nghiệp A năm 2008 đạt 500 tỷ đ n ồ g.
Với định nghĩa trên ta thấy, mỗi một chỉ tiêu thống kê
bao giờ cũng có tính hai mặt:
Khái niệm của chỉ tiêu: Phản ánh nội dung kinh tế xã hội của chỉ tiêu đó, gồm
các định nghĩa và giới hạn về thực thể, thời gian, không gian. Khái niệm của chỉ
tiêu thường mang tính chất tổng hợp.  Trị s
ố của chỉ tiêu: Phản ánh mặt lượng của hiện tượng nghiên cứu trong điều
kiện thời gian và địa điểm cụ thể. Lưu ý
Đơn vị tính, chia ra thành 3 loại:
 Hiện vật: Hiện vật đơn: chiếc, cái, con, mét…; hiện vật kép: m/s, kwh...
 Giá trị: VNĐ, USD, EUR...
 Thời gian: Ca, ca máy, giờ, một ngày đêm…
Trong quan hệ so sánh, phải thống nhất về nội dung, phương pháp và phạm vi tính toán. 8 v1.0
Bài 1: Giới thiệu về thống kê học
1.2.3.2. Phân loại chỉ tiêu thống kê
Có nhiều cách thức phân loại chỉ tiêu thống kê khác nhau.
Theo hình thức biểu hiện, chỉ tiêu thống kê được chia thành:
o Chỉ tiêu hiện vật: Biểu hiện bằng đơn vị tự nhiên hoặc đơn vị đo lường quy ước.
Ví dụ: Dân số (đơn vị người), diện tích (đ n ơ vị km2)...
o Chỉ tiêu giá trị: Biểu hiện bằng đơn vị tiền tệ.
Ví dụ: GDP (đơn vị đồng Việt Nam), kim ngạch xuất khẩu (đơn vị đô la Mỹ)...
Theo tính chất biểu hiện o Chỉ tiêu tuyệt đ i ố : B
iểu hiện quy mô, số lư n ợ g của hiện tượng.
Ví dụ: Tổng kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam năm 2008 là 62.685,1 triệu USD. o Chỉ tiêu tương đ i ố : B
iểu hiện quan hệ so sánh giữa các mức đ ộ của hiện tư n ợ g.
Ví dụ: Chỉ số giá tiêu dùng CPI của nước ta bình quân năm 2008 so với 2007 là 122,97%.  Theo đ c
ặ điểm về thời gian
o Chỉ tiêu thời kỳ: Phản ánh trạng thái của hiện tượng nghiên cứu trong một thời
kỳ nhất định, phụ thuộc vào độ dài thời kỳ nghiên cứu. Thông thư n
ờ g chỉ tiêu này phản ánh kết quả, hiệu quả, có thể cộng với nhau để
tính chỉ tiêu trong thời kỳ dài hơn.
Ví dụ: Lợi nhuận trước thuế hợp nhất của Vietcombank trong 6 tháng đ u ầ năm 2009 đạt 2.930 tỷ đ n ồ g.
o Chỉ tiêu thời điểm: Phản ánh trạng thái của hiện tượng nghiên cứu tại một thời
điểm nhất định, không phụ thuộc vào độ dài thời kỳ nghiên cứu. Thông thư n
ờ g chỉ tiêu này phản ánh nguồn lực như lao đ n ộ g, vốn..., không thể
cộng với nhau để tính chỉ tiêu trong thời kỳ dài hơn.
Ví dụ: Tổng dân số của Việt Nam vào thời điểm 0 giờ ngày 1/4/2009 là 85.789.573 người.
Theo nội dung phản ánh
o Chỉ tiêu khối lượng: phản ánh quy mô khối lượng của hiện tượng nghiên cứu
theo thời gian và địa điểm cụ thể.
Ví dụ: Tổng dân số của Việt Nam vào thời điểm 0 giờ ngày 1/4/2009 là 85.789.573 người.
o Chỉ tiêu chất lượng: biểu hiện trình độ phổ biến và mối quan hệ so sánh trong
tổng thể. Chỉ tiêu này được tính từ ít nhất 2 chỉ tiêu số lượng. Chỉ tiêu chất lượng
có thể là số tương đối, số bình quân chứ không biểu hiện bằng số tuyệt đ i ố .
Ví dụ: Hiệu quả sử dụng vốn của doanh nghiệp A năm 2008 là 120%.
Ví dụ tổng kết: ỷ ệ ướ đ ể Nam T l dân số nam ở n c ta tại thời i m Giới tính 0h ngày 1/4/2009 là: Dân số đ
Tỷ lệ dân số nữ ở nước ta tại thời iểm Nữ 0h ngày 1/4/2009 là: Tổng thể Tiêu thức Biểu hiện Chỉ tiêu v1.0 9
Bài 1: Giới thiệu về thống kê học
1.2.3.3. Hệ thống chỉ tiêu thống kê
Khái niệm: Hệ thống chỉ tiêu thống kê là một tập
hợp nhiều chỉ tiêu nhằm phản ánh những đ c ặ điểm,
tính chất quan trọng nhất, những mối liên hệ chủ
yếu nhất của hiện tượng được nghiên cứu.
Những mối liên hệ chủ yếu ở đây gồm có mối liên
hệ giữa các mặt của hiện tượng và mối liên hệ giữa
hiện tượng nghiên cứu và hiện tượng có liên quan.
Hệ thống chỉ tiêu thống kê có vai trò rất quan
trọng: là căn cứ, là cơ sở để tiến hành nghiên cứu thống kê.
Ý nghĩa: Hệ thống chỉ tiêu thống kê cho phép lượng hoá các mặt quan trọng nhất,
lượng hoá cơ cấu và các mối liên hệ cơ bản của hiện tượng nghiên cứu để từ đó có
thể nhận thức được bản chất cụ thể và tính quy luật của hiện tư n ợ g. Nhưng đ
ể hệ thống chỉ tiêu có chất lượng, hiệu quả phản ánh được bản chất của
hiện tượng và có tính khả thi thì nó phải tuân theo một số yêu cầu nhất định.
Một số yêu cầu cơ b n ả đ xây d ể
ựng hệ thống chỉ tiêu thống kê
o Phải xuất phát từ mục đích nghiên cứu cụ thể và đ c ặ điểm của hiện tư n ợ g nghiên cứu.
o Phải phản ánh những đ c
ặ điểm, những tính chất chủ yếu nhất, những mối liên
hệ cơ bản nhất của hiện tượng nghiên cứu.
o Phải có tính khả thi, tức là có thể thu thập được tài liệu để tính toán.
Trong thống kê, mặt lượng bao giờ cũng đi liền với mặt chất của hiện tượng được nghiên
cứu. Tuy nhiên, không phải sự vật, hiện tượng nào cũng có thể lượng hoá được. Do vậy, đ ể
lượng hoá, nhất là khi xử lý các tiêu thức thuộc tính, người ta phải dùng tới các thang đo.
Nhưng có những thang đo nào và chúng dùng để lư n ợ g hoá như thế nào? 1.3.
Thang đo thống kê
Tuỳ theo tính chất của dữ liệu thống kê mà ta có thể sử dụng các loại thang đo khác
nhau. Có 4 loại thang đo chủ yếu sau: 1.3.1.
Thang đo định danh
 Định nghĩa: Thang đo định danh là thang đo đánh số các biểu hiện cùng loại của cùng một tiêu thức.
Ví dụ: Với tiêu thức giới tính, người ta gán cho nam giá trị bằng 1, nữ giá trị bằng 0.
 Điều kiện vận dụng: Với những tiêu thức mà biểu hiện của nó có vai trò như nhau
và cùng loại, thường được sử dụng cho các tiêu thức thuộc tính.
Ví dụ: Tiêu thức giới tính, nghề nghiệp, thành phần kinh tế...
 Đặc điểm: Các con số trên thang đo không biểu thị quan hệ hơn kém, cao thấp
nhưng khi chuyển từ số này sang số khác thì dấu hiệu đo đã có sự thay đổi về chất.
Không áp dụng các phép tính khi sử dụng loại thang đo này mà chỉ đ m ế được tần
số xuất hiện của từng biểu hiện.
Hạn chế của việc áp dụng loại thang đo này là giữa các phạm trù không thể so sánh
được với nhau, do đó người ta đã sử dụng một loại thang đo khác nhằm khắc phục nhược điểm này. 10 v1.0
Bài 1: Giới thiệu về thống kê học 1.3.2.
Thang đo thứ bậc
 Định nghĩa: Thang đo thứ bậc là thang đo đ n ị h
danh nhưng giữa các biểu hiện của tiêu thức có
quan hệ hơn kém, cao thấp.
Ví dụ: Bậc thợ (7 bậc), chất lượng sản phẩm, xếp hạng huân huy chương...
 Điều kiện vận dụng: Với những tiêu thức mà các
biểu hiện của nó có quan hệ hơn kém, có thể sử
dụng cho các tiêu thức thuộc tính và tiêu thức số lư n ợ g. Loại thang đo này đư c
ợ dùng nhiều trong nghiên cứu xã hội, đo các tiêu thức mà
các biểu hiện có quan hệ thứ tự như thái độ, quan điểm của con người đối với các hiện tượng xã hội.
 Đặc điểm: Sự chênh lệch giữa các biểu hiện không nhất thiết phải bằng nhau. Với
thang đo này, có thể tính toán đặc trưng chung cho một tổng thể một cách tương đ i ố
qua tính số bình quân, còn đối với một đơn vị tổng thể thì không thực hiện đư c ợ .
Ví dụ: Để đánh giá độ tự tin của bạn khi được giao một công việc mới, người ta đưa
ra một thang đo thứ bậc với 3 nấc: 1. Rất tự tin, 2. Tương đối tự tin, 3. Không tự tin.
Con số 1, 2, 3 ở đây không có nghĩa là bạn tự tin gấp 2, gấp 3 lần mà chỉ biểu thị
quan hệ hơn kém. Tuy nhiên, ta không thể xác định được mức độ cao thấp giữa các
nhóm, khoảng cách giữa các biểu hiện cũng không bằng nhau.
Chính vì những hạn chế trên, thang đo khoảng được sử dụng thay thế cho thang đo thứ bậc. 1.3.3.
Thang đo khoảng
 Định nghĩa: Thang đo khoảng là thang đo thứ
bậc nhưng có khoảng cách đều nhau và không
có điểm gốc không (0) tuyệt đối.
 Điều kiện vận dụng: Với những tiêu thức mà
số 0 là một biểu hiện của tiêu thức đó chứ không
có nghĩa là không có, thang đo này thường đư c ợ
sử dụng cho các tiêu thức số lượng.
Ví dụ: Tiêu thức nhiệt độ không khí, 0oC là một biểu hiện; tiêu thức điểm thi,
điểm 0 là một biểu hiện chứ không có nghĩa là không có điểm.
 Đặc điểm: Có thể sử dụng các phép tính cộng, trừ và có thể tính được các đặc
trưng của dãy số như số bình quân, phương sai... nhưng không tính được tỷ lệ giữa các trị số đo.
Ví dụ: Nhiệt độ trung bình của thành phố A là 30oC, thành phố B là 10oC, nhưng
điều đó không có nghĩa là thành phố A nóng gấp 3 lần thành phố B.
Trong thực tế nghiên cứu xã hội, nhiều thang đo thứ bậc được dùng như thang đo
khoảng, tức đã có những cải tiến thang đo thứ bậc theo hướng thang đo khoảng nhằm định lư n
ợ g sự hơn, kém theo một dấu hiệu nào đó.
Ví dụ: Với câu hỏi “bạn có tự tin khi nhận công việc mới này hay không, hãy cho
điểm đánh giá theo thang đo sau?” thay vì trả lời theo 3 nấc rất tự tin, tương đối tự
tin và không tự tin như ở trên, bạn có thể cho điểm theo thang đo khoảng, nếu rất
tự tin thì cho điểm 10 còn hoàn toàn không tự tin thì cho điểm 0. v1.0 11
Bài 1: Giới thiệu về thống kê học
Mặc dù ở đây đã lượng hoá được phần nào mức độ tự tin của người được hỏi
nhưng chưa có tiêu chuẩn cụ thể cho mỗi bậc của thang đo. Việc cho mấy điểm
hoàn toàn do cảm tính của người được hỏi mà chưa có chuẩn chính thức.
Hạn chế cơ bản của thang đo khoảng là chưa có giá trị “không tuyệt đối” mà chỉ có
giá trị 0 quy ước. Chính vì vậy, để khắc phục được như c
ợ điểm trên, người ta
thường hay sử dụng loại thang đo dư i ớ đây trong thống kê. 1.3.4.
Thang đo tỷ lệ
 Định nghĩa: Thang đo tỷ lệ là thang đo khoảng
có điểm gốc không (0) tuyệt đối.
 Điều kiện vận dụng: Thang đo tỷ lệ được sử
dụng rất rộng rãi để đo lường các hiện tượng
kinh tế – xã hội như: thu nhập, chi tiêu, tuổi,...
Các đơn vị đo lường vật lý thông thường
(kg, m, lít,...) cũng là các đơn vị của thang đo loại này.
 Đặc điểm: Có thể thực hiện tất cả các phép
tính với trị số đo và có thể so sánh các tỷ lệ giữa các trị số đo.
Tóm lại, thông thường thang đo sau có chất lượng đo lường cao hơn thang đo trước,
đồng thời việc xây dựng thang đo cũng phức tạp hơn. Tuy nhiên, không phải cứ sử
dụng thang đo tỷ lệ là tốt nhất mà phải tuỳ thuộc vào đ c
ặ điểm của hiện tượng và tiêu
thức nghiên cứu mà chọn thang đo thích hợp.
Hai loại thang đo định danh và thứ bậc chưa có tiêu chuẩn đo (đ n ơ vị đo), thuộc loại
thang đo định tính. Đó là loại thang đo mà khi thay đổi từ giá trị này sang giá trị khác thì đối tư n
ợ g đo có sự thay đổi về chất, chúng phù hợp với việc đo lường các tiêu thức thuộc tính.
Hai loại thang đo khoảng và tỷ lệ đã có tiêu chuẩn đo, khi chuyển từ một điểm này
sang điểm khác trên thang thì có sự thay đổi về lượng nhưng chưa chắc đã có sự thay
đổi về chất. Đây là loại thang đo định lượng, phù hợp để đo lư n
ờ g các tiêu thức số lượng.
Theo tuần tự của 4 loại thang đo thì việc đo mức đ
ộ tập trung, phân tán và mối liên hệ
của hiện tượng nghiên cứu cũng tăng dần. Với thang đo định danh ta chỉ có thể tính
được tỷ lệ (%) phân bố của tổng thể cho từng biểu hiện và tính mốt (M0). Sử dụng
thang đo thứ bậc, ta có thể tính thêm được trung vị (M ố ươ e), hệ s t ng quan cặp và
riêng phần. Muốn thực hiện đư c
ợ các phép tính cộng, trừ, tính bình quân, phư n ơ g sai,
tỷ lệ, các hệ số và tỷ số tương quan thì phải sử dụng thang đo khoảng. Với thang đo
tỷ lệ, ta có thể sử dụng mọi độ đo thống kê. 12 v1.0
Bài 1: Giới thiệu về thống kê học
TÓM LƯỢC CUỐI BÀI
 Thống kê ra đời và phát triển theo yêu cầu của xã hội. Ngày nay thống kê trở thành một phần
không thể thiếu của đời sống kinh tế – xã hội, thống kê là công cụ giúp cho việc ra các quyết định trong quản lý.
 Thống kê học là một môn học nghiên cứu về hệ thống các phương pháp thu thập – xử lý –
phân tích số liệu của các hiện tượng và quá trình kinh tế – xã hội.
 Đối tượng nghiên cứu của thống kê học là mặt lượng trong mối liên hệ mật thiết với mặt chất
của các hiện tượng và quá trình kinh tế xã hội số lớn trong điều kiện thời gian và không gian cụ thể.
 Có nhiều thuật ngữ được sử dụng trong thống kê, trong đó có 3 thuật ngữ đư c ợ sử dụng rộng
rãi nhất, đó là: (1) tổng thể thống kê, (2) tiêu thức thống kê và (3) chỉ tiêu thống kê.
 Để lượng hoá các tiêu thức, nhất là với tiêu thức thuộc tính, người ta thường sử dụng 4 loại
thang đo sau: thang đo định danh, thang đo thứ bậc, thang đo khoảng và thang đo tỷ lệ. Tuỳ theo đ c
ặ điểm của hiện tượng nghiên cứu và tiêu thức nghiên cứu mà sử dụng loại thang đo cho phù hợp. v1.0 13
Bài 1: Giới thiệu về thống kê học
CÂU HỎI ÔN TẬP
1. Hãy làm rõ đối tượng nghiên cứu của thống kê học.
2. Trình bày các khái niệm thường dùng trong thống kê.
 So sánh các loại tổng thể thống kê, cho ví dụ minh hoạ.
 Phân biệt các loại tiêu thức thống kê, cho ví dụ minh hoạ.
 Phân biệt các loại chỉ tiêu thống kê, cho ví dụ minh hoạ.
 Phân biệt tiêu thức thống kê và chỉ tiêu thống kê.
3. Phân biệt các loại thang đo thống kê. Cho ví dụ minh hoạ. 14 v1.0

Tài liệu liên quan: