tài liệu ôn tập giữa kỳ 1 kinh tế chinh trị

I, Thị trường

1, khái niệm thị trường

- thị trường là tổng hòa những quan hệ kinh tế, trong đó nhu cầu của các chủ được đáp ứng thông qua việc trao đổi, mua bán với sự xác định giá cả và số lượng hàng hóa, dịch vụ tương ứng với trình độ phát triển nhất định của nền kinh sản xuất xã hội.

2, phân loại thị trường

- căn cứ vào đối tượng trao đổi, buôn bán mà thị trường được phân loại thành 2 loại là: thị trường hàng hóa và thị trường dịch vụ

- căn cứ vào phạm vi quan hệ các quan hệ thì có thị trường trong nước và thị trường thế giới

- căn cứ vào vai trò của các yếu tố đc trao đổi, mua bán thì có thị trường tiêu dùng và thih trường tư liệu sản xuất

- căn cứ vào tính chất và cơ chế vận hành, có thể chia thị trường thành: thị trường tự do, thị trường có điều tiết, thị trường cạnh tranh hoàn hảo và thị trường cạnh tranh không hoàn hảo.

=> kinh tế phát triển kéo theo thị trường cx biến đổi cho phù hợp với điều kiện và trình độ phát triển của nền kinh tế

II, Vai trò của thị trường

• Thúc đẩy sản xuất và trao đổi hàng hóa đồng thời cũng thúc đẩy tiến bộ xã hội, cụ thể:

+ thị trường thực hiện giá trị hàng hóa là điều kiện, môi trường để nền sản xuất phát triển 🡪 hàng hóa càng nhiều yêu cầu thị trường tiêu thụ càng lớn vì thế thúc đẩy sản xuất phát triển, thị trường là điều kiện ko thể thiếu của quá trình sản xuất kinh doanh

+ thị trường là cầu nối giữa sản xuất và tiêu dùng, đặt ra các nhu cầu cho sản xuất cũng như nhu cầu cho tiêu dùng 🡪 vì thế thị trường có vai trò thông tin, định hướng cho mọi nhu cầu sản xuất kinh doanh

+ thị trường kích thích sự sáng tạo của mọi thành viên trong xã hội 🡪 tạo ra cách thức phân bổ nguồn lực hiệu quả cho nền kinh tế

+ thị trường thúc đẩy các quan hệ kinh tế không ngừng phát triển 🡪 thúc đẩy sự sáng tạo không ngừng nghỉ của các thành viên trong xã hội để thích ứng với sự phát triển cuả thị trường, sự sáng tạo thị trường khi đc chấp nhận sẽ tạo ra lợi ích tương xứng🡪 trở thành động lực để kích thích sự sáng tạo

+ thị trường điều tiết, phân bố chọn lọc ra những chủ thể có năng lực để sử dụng hiệu quả các nguồn lực hiệu quả trong nền sản xuất

+ thị trường gắn kết tế thành 1 chỉnh thể, gắn kết nền kinh tế quốc gia với nền kinh tế thế giới

+ thị trường làm cho các quan hệ sản xuất lưu thông, phân phối, tiêu dùng thành 1 thể thống nhất, thị trường không phụ thuộc vào địa giới hành chính mà gắn kết mọi chủ thể giữa các khâu, giữa các vùng miền vào 1 chỉnh thể thống nhất 🡪 thị trưởng không chỉ gắn kết các quan hệ lưu thông sản xuất trong phạm vi nội bộ mà còn gắn kết với thế giới nên thị trường đã góp phần thúc đẩy sự gắn kết nền kinh tế quốc gia với nền kinh tế thế giới

• Vai trò của thị thị trường không thể tác rời với cơ chế thị trường: thị trường sôi động nhờ cơ chế thị trường ( cơ chế thị trường là hệ thống các quan hệ mang tính tự điều chỉnh để tuân theo yêu cầu của các quy luật kinh tế)
• Thị trường cx chính là phương thức cơ bản để phân phối và sử dụng nguồn vốn, tài nguyên, công nghệ, sức lao động, trí tuệ …trong nền kinh tế thị trường. 🡪 đây chính là 1 cơ chế vận hành mang tính khách quan do bản thân nền kinh tế hàng hóa hình thành.

III, Nền kinh tế thị trường và độc quyền trong nền kinh tế

1, khái niệm nền kinh tế thị trường

• Nền kinh tế thị trường là nền kinh tế được vận hành theo cơ chế thị trường. Đó là nền kinh tế hàng hóa phát triển cao, ở đó mọi quan hệ sane xuất và trao đổi đều được thông qua thị trường, chịu sự tác động, điều tiết các quy luật thị trường

2, Độc quyền trong nền kinh tế

• độc quyền theo kinh tế chính trị Mác-Lênin được hiểu là sự liên minh của các nhà tư bản lớn, không phải chỉ một doanh nghiệp duy nhất, nhằm chi phối sản xuất và tiêu thụ hàng hóa để thu được lợi nhuận độc quyền cao. Điều này khác với khái niệm độc quyền trong kinh tế học tư sản, thường chỉ đề cập đến việc một doanh nghiệp duy nhất tồn tại trên thị trường.

3, đặc điểm của độc quyền

+ Tập trung sản xuất và độc quyền: Sản xuất được tích tụ và tập trung ở mức độ cao, dẫn đến sự ra đời của các tổ chức độc quyền như cartel, syndicate, trust, và consortium.

+ Tư bản tài chính và tư bản tài phiệt: Tư bản ngân hàng và tư bản công nghiệp hợp nhất, tạo ra tư bản tài chính và tầng lớp tư bản tài phiệt chi phối kinh tế.

+ Xuất khẩu tư bản: Thay vì xuất khẩu hàng hóa, các nước tư bản độc quyền tập trung xuất khẩu tư bản (đầu tư) ra nước ngoài để tìm kiếm lợi nhuận cao.

+ Phân chia kinh tế thế giới: Các tập đoàn độc quyền quốc tế phân chia thị trường, nguồn nguyên liệu và khu vực ảnh hưởng với nhau.

+ Phân chia lãnh thổ thế giới: Các cường quốc tư bản tranh giành thuộc địa và lãnh thổ, gây ra mâu thuẫn và chiến tranh.

4, Mặt tích cực của độc quyền trong nền kinh tế thị trường

+ Thúc đẩy tiến bộ khoa học-kỹ thuật: Các tổ chức độc quyền có nguồn lực lớn để đầu tư vào nghiên cứu và phát triển (R&D), tạo ra sản phẩm và công nghệ mới.

+ Tăng năng suất và hiệu quả sản xuất: Nhờ quy mô lớn và ứng dụng công nghệ hiện đại, độc quyền có thể giảm chi phí và nâng cao năng suất.

+ Phát triển sản xuất lớn, hiện đại: Độc quyền giúp thay thế sản xuất nhỏ lẻ bằng các cơ sở sản xuất quy mô lớn, tiên tiến.

+Ổn định sản xuất trong một số ngành: Trong các ngành độc quyền tự nhiên (như điện, nước), độc quyền có thể đảm bảo dịch vụ ổn định và hiệu quả.

5, Mặt tiêu cực của độc quyền trong nền trong nền kinh tế thị trường

- Độc quyền trong nền kinh tế thị trường mang lại nhiều mặt tiêu cực, thể hiện rõ sự kìm hãm và mâu thuẫn của chủ nghĩa tư bản ở giai đoạn này.

+ Kìm hãm sự phát triển kỹ thuật và tiến bộ xã hội: các tổ chức độc quyền có xu hướng kìm hãm sự đổi mới kỹ thuật nếu việc này đe dọa vị thế độc quyền hoặc làm giảm lợi nhuận. Chúng thường chỉ đưa ra những sáng chế mới khi cần thiết để cạnh tranh với nhau hoặc để tăng cường vị thế của mình. .

+ Giá cả độc quyền và bóc lột người lao động: độc quyền cho phép các doanh nghiệp ấn định giá bán cao hơn giá trị thực của hàng hóa, đồng thời mua các yếu tố sản xuất (như nguyên liệu, sức lao động) với giá rẻ. Điều này dẫn đến sự bóc lột người tiêu dùng và người lao động một cách tàn nhẫn, làm gia tăng phân hóa giàu nghèo.

+ Cạnh tranh phi kinh tế: độc quyền không xóa bỏ cạnh tranh mà làm cho nó trở nên gay gắt hơn và mang tính chất phi kinh tế. Các tập đoàn độc quyền sử dụng nhiều thủ đoạn như:

• Đầu cơ, tích trữ để làm rối loạn thị trường.
• Dùng vũ lực để đàn áp, thôn tính các doanh nghiệp nhỏ.
• Chạy đua vũ trang, chuẩn bị chiến tranh để giành giật thị trường và thuộc địa.

+ Gây khủng hoảng kinh tế và chiến tranh: sự chi phối của các tổ chức độc quyền làm cho nền kinh tế mất cân đối, dẫn đến các cuộc khủng hoảng kinh tế trầm trọng và thường xuyên hơn. Mâu thuẫn giữa các tập đoàn độc quyền và giữa các cường quốc tư bản về phân chia thế giới cũng là nguyên nhân trực tiếp dẫn đến các cuộc chiến tranh giành giật thị trường và thuộc địa.

IV, Nhận xét chung

• Độc quyền là một hiện tượng phức tạp. Mặc dù có những lợi ích nhất định như thúc đẩy tiến bộ kỹ thuật và sản xuất quy mô lớn, nó lại gây ra nhiều tác hại nghiêm trọng như bóp méo thị trường, gia tăng bất bình đẳng, và là mầm mống của khủng hoảng, chiến tranh.

V, Giải pháp khắc phục

• Để hạn chế những tiêu cực của độc quyền, cần có các giải pháp sau:

+ Nhà nước kiểm soát: Ban hành luật chống độc quyền, kiểm soát giá cả để bảo vệ người tiêu dùng và doanh nghiệp nhỏ.

+Thúc đẩy cạnh tranh: Tạo môi trường kinh doanh bình đẳng, khuyến khích các doanh nghiệp nhỏ và vừa phát triển.

+ Phát triển kinh tế đa thành phần: Cân bằng quyền lực kinh tế bằng cách phát triển kinh tế nhà nước và các thành phần kinh tế khác.

+Hội nhập quốc tế: Mở cửa thị trường để tạo áp lực cạnh tranh từ bên ngoài, phá vỡ thế độc quyền.