Tiểu luận: Tín ngưỡng thờ cúng thần Táo quân và sự biến tướng trong tư duy văn hóa ngày nay | Môn Cơ sở văn hóa Việt Nam - Đại học Sư Phạm Hà Nội

lOMoAR cPSD| 61464806 lOMoAR cPSD| 61464806 MỤC LỤC PHẦN MỞ ĐẦU
...................................................................................................1
1. Lí do chọn đề tài ................................................................................................1
2. Mục đích nghiên cứu .........................................................................................1
3. Đối tượng nghiên cứu ........................................................................................2
4. Phương pháp nghiên cứu ...................................................................................2
PHẦN NỘI DUNG ...............................................................................................3
CHƯƠNG I. TÍN NGƯỠNG THỜ CÚNG TÁO QUÂN
............................................3
1. Về tên gọi Táo quân ...........................................................................................3
2. Nguồn gốc tín ngưỡng cúng Táo quân ...............................................................3 3.
Nghi thức cúng Táo quân ở ba miền ..................................................................5
CHƯƠNG II. Ý NGHĨA CỦA TÍN NGƯỠNG CÚNG TÁO QUÂN
........................9
CHƯƠNG III. BIẾN TƯỚNG TRONG TƯ DUY VĂN HÓA NGÀY NAY TRONG NGÀY CÚNG TÁO QUÂN
.........................................................................................10
1. Nghi thức cúng Táo quân xưa và nay ...............................................................10 2.
Sự biến tướng trong tư duy văn hóa trong ngày cúng Táo quân ......................11
KẾT LUẬN .........................................................................................................14
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
..........................................................15 lOMoAR cPSD| 61464806
DANH SÁCH TỪ VIẾT TẮT, THUẬT NGỮ PGS: Phó Giáo sư TS: Tiến sĩ GV: Giảng viên PCN: Phó Chủ nhiệm PGĐ: Phó Giám đốc lOMoAR cPSD| 61464806 DANH SÁCH BẢNG
Bảng 1: Sự khác nhau giữa mâm cúng và lễ vật ở ba miền
Bảng 2: Sự khác nhau về thời gian trong nghi thức cúng Táo quân ở ba miền lOMoAR cPSD| 61464806 PHẦN MỞ ĐẦU
1. Lí do chọn đề tài
“Nước ta có hệ thống thần linh rất đa dạng, bên cạnh các thần linh được cộng
đồng làng thờ cúng, còn có những vị thần thờ cúng trong mỗi gia đình. Nhìn chung, trong
đa thần giáo, mồi vị thần tiêu biểu cho một sức mạnh, một hiện tượng nhất định của thiên
nhiên, xã hội hay tâm lý con người, đồng thời tiều biếu cho một trật tự cao hơn trong các
bộ lạc nguyên thủy” (TS.Trịnh Thị Lan, Tạp chi Dân tộc học số 6, 2020, tr.121). Mỗi vị
thần sẽ có một sức mạnh, quyền năng riêng và đều có một vị trí nhất định trong đời sống tâm linh của con người.
Tín ngưỡng dân gian Việt Nam coi Táo quân là vị thần cai quản việc bếp núc và là một
trong những vị thần quan trọng của hệ thống thần bảo hộ gia đình, gồm Thổ công, Thổ
địa, Tổ tiên. Người Việt thờ cúng Táo quân với mong ước về sự no ấm, đầy đủ và bảo vệ
sự bình yên trong gia đình. Vì vậy, tục thờ Táo quân là một tín ngưỡng văn hóa dân gian
hết sức phổ biến và có từ lâu đời của nhân dân ta từ Bắc chí Nam, chứa đựng những
truyền thống tốt đẹp.
Sau một thời gian tìm hiểu và nghiên cứu và từ những kiến thức thu được trong
quá trình học tập và thực tế, tôi đã chọn đề tài "Tín ngưỡng thờ cúng thần Táo quân và
sự biến tướng trong tư duy văn hóa ngày nay" với mong muốn hiểu một cách toàn diện
hơn về một tín ngưỡng quan trọng trong cộng đồng người Việt cũng như làm giàu vốn
kiến thức về văn hóa cho bản thân. Đồng thời tôi cũng muốn giới thiệu cho những ai
chưa biết, hoặc chưa hiểu rõ về tín ngưỡng này sẽ được tiếp cận và có cái nhìn đúng đắn.
2. Mục đích nghiên cứu đề tài
Đề tài nghiên cứu này chỉ ra được nét đặc trưng cơ bản về tín ngưỡng thờ cúng Táo
quân của người Việt. Đồng thời làm rõ những giá trị của tín ngưỡng thờ Táo quân đối
với đời sống tinh thần của nhân dân ta. Qua đó, có thể làm nổi bật cũng như lan tỏa nét lOMoAR cPSD| 61464806
tín ngưỡng đặc trưng của người dân Việt Nam nói chung, góp phần giữ gìn và phát huy
các giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc.
3. Đối tượng nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu thuộc lĩnh vực tôn giáo tín ngưỡng. Tiểu luận tìm hiểu về nguồn
gốc tục thờ Táo công ở Việt Nam, về sự xuất hiện của Táo quân trong các thư tịch cổ
cũng như trong truyền thuyết, các nghi lễ, nghi thức thờ cúng Táo quân và ý nghĩa của
tín ngưỡng. Ngoài ra, trong bài tiểu luận này, tôi còn đưa ra sự so sánh giữa tục thờ cúng
Táo công xưa và nay, qua đó làm nổi bật sự biến tướng trong việc thực hành tín ngưỡng
của người dân Việt Nam trong xã hội hiện đại.
4. Phương pháp nghiên cứu
Tôi sử dụng phương pháp nghiên cứu gắn liền với định tính, đưa ra các nhận định tri
thức chủ yếu dựa vào các quan điểm. Bên cạnh đó tôi còn sử dụng các thao tác phân tích
và tổng hợp dữ liệu từ nhiều nguồn tìm được, sàng lọc nguồn tư liệu thứ cấp. Từ đó hệ
thống hóa đối tượng và tiến hành phân tích vấn đề. Vận dụng lý thuyết Chức Năng Luận
để lý giải vai trò của tín ngưỡng thờ cúng Táo quân là điều gì đó thiêng liêng, quan trọng
trong cuộc sống của người Việt. PHẦN NỘI DUNG lOMoAR cPSD| 61464806
CHƯƠNG I. TÍN NGƯỠNG CÚNG TÁO QUÂN
Người Việt Nam quan niệm Táo Quân sẽ lên trời và thưa với Ngọc Hoàng
những sự kiện xảy ra trong năm vừa qua ở dưới trần gian. Vì thế người Việt Nam làm
lễ tiễn ông Công, ông Táo rất thịnh soạn với mong muốn những điều tốt đẹp nhất sẽ
được thưa với Ngọc Hoàng, và những điều không may mắn hoặc không tốt sẽ được báo cáo nhẹ đi.
Lễ cúng tiễn đưa Ông Táo chầu Trời được cúng vào tối ngày 22 tháng Chạp Âm
lịch hàng năm, vì đầu ngày 23 tháng Chạp Ông Táo đã chầu Trời, nếu để sang ngày 23
tháng Chạp mới cáo lễ tiễn đưa Ông Táo về Trời, e rằng Ông Táo sẽ không nhận được
lễ vật tâm thành của gia chủ. “Nguyên ở trong đạo Lão Tử có nói rằng: ngày hai mươi
ba tháng chạp thì Táo quân lên chầu trời để tâu việc thiện ác của nhân gian” (Phan Kế
Bính, Việt Nam phong tục, 2005, tr.50). Sau khi bày lễ, thắp hương và khấn vái xong,
đợi hương tàn lại thắp thêm một tuần hương nữa, lễ tạ rồi hóa vàng mã và thả cá chép
ra ao, hồ, sông, suối… để thả cá chở ông Táo lên chầu Trời.
1. Về tên gọi Táo quân
Táo quân (灶君), dân gian gọi nôm na là Vua bếp hay ông Công ông Táo, được xem là
vị thần cai quản việc bếp núc trong mỗi nhà. Tên đầy đủ của vị thần này theo tiếng Hán
là “Đông trù Tư mệnh Cửu linh Nguyên vương Định phước Thần quân”, tục xưng Táo
quân hoặc Táo vương. Theo truyền thuyết, Ngọc hoàng sắc phong cho ngài là “Ngọc
thanh Phụ tướng Cửu thiên Đông trù Tư mệnh Táo vương Chân quân”. “Đông trù” và
“Táo” trong tiếng Hán đều mang nghĩa chỉ “nhà bếp, bếp”.
2. Nguồn gốc tín ngưỡng cúng Táo quân
2.1. Sự sùng bái đối với Lửa
GV Trần Hạnh Nguyên, Đại học Tây Bắc, tỉnh Sơn La cho rằng, ban đầu sự sùng
bái đối với bếp lửa có ba ông đầu rau chính là tầng sâu tính biểu tượng và nội hàm văn
hóa của tín ngưỡng thờ cúng thần Thổ công kiểu “Tam vị nhất thể” của người Việt, đã lOMoAR cPSD| 61464806
tồn tại trước khi tín ngưỡng thờ thần Táo quân của người Hán truyền sang, là sự kế thừa
từ thời xa xưa của các bậc tiền nhân và lưu truyền cho đến tận ngày nay. Dưới góc độ
Dân tộc học, tín ngưỡng thờ thần Táo quân của người Việt có từ thời viễn cổ. Hiện tượng
ba hòn đá tạo thành chỉnh thể của “Tam vị nhất thể” là tượng trưng của đống lửa và có
quan hệ mật thiết với sùng bái đá từ thời xa xưa vì đá có thể tạo ra lửa. Bếp lửa bao hàm
nội hàm văn hóa và tích lũy lịch sử một cách sâu sắc, từ chức năng đơn thuần là chiếu
sáng, sưởi ấm, nấu ăn đến hình thành một tín ngưỡng vừa mang nội dung văn hóa xã hội
vừa là nơi để người và thần giao tiếp với nhau. Đồng thời, bếp lửa cũng là tượng trưng
của gia đình với nhiều chức năng khác nhau. Bếp lửa, có thể nói, là một trong những
điểm khởi đầu cho cuộc sống tinh thần của mỗi dân tộc. Người Việt ngày nay sùng bái
Thổ công chính là sự kế thừa tập tục thờ cúng thần Lửa, thần Bếp trước đây, là sự tri ân
của con người với bếp lửa (Nghiên cứu so sánh tín ngưỡng thờ thần Táo quân của người
Việt ở Việt Nam và người Hán ở Trung Quốc, 2014).
2.2. Sự tích về Táo quân
Trong dân gian Việt Nam vẫn còn lưu truyền câu ca dao “Thế gian một vợ một
chồng/Không như vua bếp hai ông một bà” để nhắc lại sự tích Táo quân.
Theo sự tích này, ngày xưa, có hai vợ chồng nghèo khổ. Một năm nọ, Trời làm
mất mùa, người chồng phải đi làm ăn xa, đã nhiều năm trôi qua mà không thấy về. Người
vợ để tang chồng rồi nối duyên với một người đã cưu mang nàng. Một hôm, trong khi
người chồng mới đi vắng thì người chồng cũ sau bao năm bặt tin bỗng trở về. Người vợ
chỉ còn biết ôm người chồng cũ khóc than rồi đem cơm rượu cho ăn. Rồi để tránh tiếng,
người vợ bảo người chồng cũ ra đống rơm núp tạm. Người chồng mới về vào bếp lấy tro
bón ruộng không có, bèn ra đốt đống rơm, vô tình giết chết người chồng cũ. Thấy người
chồng cũ chết oan trong đống rơm, người vợ thương xót quá bèn nhảy vào lửa cùng chết.
Người chồng mới thấy vậy, tuy không hiểu đầu đuôi, nhưng vì thương vợ cũng nhảy vào
lửa chết theo. Trời thấy ba người sống đầy tình nghĩa bèn phong cho cả ba cùng làm Vua
Bếp (Táo quân, ông Táo, do vậy mà bếp có ba ông đầu rau) để được gần nhau mãi mãi
và để lửa luôn đốt nóng tình yêu của họ. lOMoAR cPSD| 61464806
Còn rất nhiều dị bản khác được lưu truyền trong dân gian nhưng nhìn chung nội
dung chủ yêu giống như câu chuyện kể trên.
3. Nghi thức cúng Táo quân ở ba miền
Ngày ông Công, ông Táo là một trong những dịp lễ quan trọng để nhân dân Việt Nam
thể hiện tấm lòng thành kính của mình đối với các vị Táo Quân. Vào những ngày này,
dù bận rộn tới mấy, người dân ba miền đều có sự chuẩn bị chu đáo riêng của mình. Ngày
nay, dù đã có sự giao thoa, nghi thức cúng ông Táo ba miền vẫn có những nét khác nhau
cơ bản. Tôi xin phép trình bày những điểm khác biệt đó trong các bảng sau đây:
3.1. Mâm cúng và lễ vật Miền Bắc Miền Trung Miền Nam - Đủ các món ăn - Một số vùng - Có sự tương đồng
truyền thống như xôi, như Huế và Hội An có với người miền Bắc.
gà, giò, chả, canh tục cúng tượng đất - Ngoài những măng, nem,... món mặn chủ đạo như:
Táo quân và dựng cây nem, giò, bánh chưng, -
Ở nhiều địa nêu sau ngày 23 tháng hành muối, gà luộc...,
phương khu vực Bắc Chạp. người miền Nam có Bộ sẽ có xôi chè,
thêm một đĩa đậu phộng, Mâm cỗ - Bộ tượng đất
thường là chè bà cốt, kẹo vừng đen...
nấu bằng nếp cái, xôi có đầy đủ đồ cúng, hoa
vò, đường nâu và tươi, hoa quả, đặt gừng.
tượng mới và tượng cũ cạnh nhau. - Mâm cơm phải có cá thu hoặc cá ngừ. lOMoAR cPSD| 61464806 -
Hai mũ ông và Thường cúng một con Thường cúng mũ, áo và
một mũ bà. Mũ dành ngựa bằng giấy có đủ đôi hia bằng giấy, đốt bộ yên, cương. giấy in mộc bản hình cho các ông Táo thì có “cò bay, ngựa chạy”. hai cánh chuồn, mũ Táo bà thì không có
Lễ vật cánh chuồn. - Dùng hai hoặc ba con cá chép làm đồ cúng lễ (cá chép sống hoặc giấy).
Bảng 1: Sự khác nhau giữa mâm cúng và lễ vật ở ba miền
3.2. Thời gian và không gian làm lễ cúng 3.2.1. Thời gian Miền Bắc Miền Trung Miền Nam
Lễ cúng được làm từ khá Thời gian cúng Lễ được làm vào buổi tối, từ 20h - 23h.
sớm, không nhất thiết phải ông Công ông Người miền Nam cho rằng vào cuối
đúng vào ngày 23 tháng Táo là đêm 22, ngày, sau khi cả gia đình đã dùng xong
Chạp mà có thể bắt đầu từ rạng ngày 23 bữa tối, không còn nấu nướng và dùng
ngày 20, muộn nhất là 12h âm lịch.
đến bếp thì mới được tiễn ông Táo lên trưa ngày 23 tháng Chạp. gặp Ngọc Hoàng.
Bảng 2: Sự khác nhau về thời gian trong nghi thức cúng Táo quân ở ba miền 3.2.2. Không gian
Trên thực tế, không có một tài liệu nào quy định rõ ràng về việc vị trí đặt mâm lễ cúng
ông Công ông Táo ở đâu bởi còn khá nhiều quan niệm khác nhau xoay quanh vấn đề
này. Tuy nhiên, theo quan niệm của đa số người Việt Nam, cúng bái luôn là việc yêu cầu
sự trang nghiêm nên lễ cúng ông Công ông Táo cũng nên được thực hiện ở nơi trang lOMoAR cPSD| 61464806
trọng. Một số gia đình có bàn thờ ông Táo riêng, điều này sẽ giúp lễ cúng thêm trang nghiêm hơn.
Nhà nghiên cứu văn hóa PGS.TS Trần Lâm Biền cho biết, mâm cỗ cúng ông Công
ông Táo phải được đặt ở một nơi riêng. Các gia đình có thể tiến hành lễ cúng Táo quân
ở trong nhà, dưới bếp, ngoài khu vực vỉa hè, tùy từng phong tục tập quán mỗi vùng miền.
Theo chuyên gia phong thủy Phạm Cương, trong lễ cúng ông Công ông Táo, nếu
nhà bạn có ban thờ Táo quân (thường đặt gần bếp) thì thắp hương ở ban thờ này. Nếu
không có ban thờ Táo quân riêng thì phải thắp hương ở ban thờ thần linh hoặc gia tiên
chứ không nên cúng lễ ở bếp vì từ xưa đến nay, ban thờ luôn được coi là ăng ten để giao
tiếp giữa hai thế giới âm dương, giữa người trần thế và thần linh.
Mặc dù còn khá nhiều quan niệm khác nhau xung quanh việc cúng ông Công ông
Táo ở đâu thế nhưng dù thực hiện lễ cúng này ở trong bếp hay ở bàn thờ riêng, hay bàn
thờ thần linh thì gia chủ cũng cần thể hiện sự thành tâm của mình.
3.3. Ý nghĩa của tục thả cá chép
Truyền thuyết kể lại rằng: “Hàng năm, Táo quân được ông Trời phái xuống trần
gian theo dõi và ghi chép những việc làm thiện – ác của loài người. Sau đó, cứ vào ngày
23 tháng Chạp hàng năm, Táo quân lại cưỡi cá chép hóa rồng lên Thiên đình báo cáo tất
cả việc làm tốt và chưa tốt của con người trong một năm để Thiên đình định đoạt công
tội, thưởng phạt phân minh cho tất cả loài người”. Đến đêm Giao thừa, Táo quân mới trở
lại trần gian để tiếp tục công việc trông coi bếp lửa gia đình. Bởi thế cứ đến ngày Tết ông
Công ông Táo là người Việt lại làm lễ cúng cá chép. Người dân thường chuẩn bị hai hoặc
ba con cá chép sống, thả trong chậu nước, cúng cùng các đồ lễ khác. Sau khi cúng xong
sẽ đem “phóng sinh” ở sông, ao, hồ, nghĩa là để đưa ông Táo về trời.
Trong một cuộc phỏng vấn, ông Nguyễn Cung Hà, PCN bộ môn Cận Tâm Lý
thuộc Viện Nghiên cứu và Ứng dụng tiềm năng con người, PGĐ trung tâm nghiên cứu
và ứng dụng văn hóa Á Đông cho biết: “Các gia đình thả cá chép trong ngày 23 tháng lOMoAR cPSD| 61464806
Chạp là dựa trên sự tích cá chép vượt vũ môn và hóa rồng. Trong tất cả các loài sống
dưới nước chỉ có cá chép là có thể vượt qua vũ môn lên trời và hoá thành rồng được”.
Ngoài ra, trong tâm thức người Việt, “cá vượt vũ môn” hay “cá chép hóa rồng”
còn mang ý nghĩa của sự thăng hoa, biểu tượng của tinh thần vượt khó, sự kiên trì, bền
chí chinh phục tri thức để đi tới thành công, biểu trưng cho nhân cách thanh cao tiềm ẩn
hoặc hướng đến một kết quả tốt đẹp. Phóng sinh cá chép ngày Tết ông Công ông Táo
không chỉ là một nét đẹp văn hóa, mà còn thể hiện sự từ bi quý báu của người Việt Nam.
CHƯƠNG II. Ý NGHĨA CỦA TÍN NGƯỠNG CÚNG TÁO QUÂN
Không những định đoạt cát hung, phước đức cho gia đình, phước đức từ những
việc làm đúng theo đạo lý của gia chủ và những người trong nhà; các vị Táo còn ngăn lOMoAR cPSD| 61464806
cản sự xâm phạm của ma quỷ vào thổ cư, giữ bình yên cho mọi người trong nhà. Ngoài
ra theo học phái Lão Tử, ông Công là một vị thần trông coi việc thiện, ác của từng gia
đình để cuối năm lên tâu Ngọc Hoàng. Người dân thành kính phụng thờ, tin tưởng thần
lực của các vị Táo quân. Họ thường nghĩ đến Táo quân khi trong nhà có việc không suôn sẻ.
Táo quân được cho là vị thần theo sát cuộc sống của mọi người với vai trò là cầu
nối của Ngọc Hoàng đến với muôn nhà. Hằng ngày, Táo quân ghi lại những công tội,
tốt xấu của mọi người để trở về trời báo cáo với Ngọc Hoàng, để thưởng cho cái tốt và
phạt cái xấu. Vì vậy, để được Táo quân phù trợ, người ta thường làm lễ tiễn đưa ông
Táo về chầu trời rất long trọng.
Một năm mới bắt đầu bằng Tết Nguyên Đán và kết thúc vào 23 tháng Chạp, tiễn
ông Táo về trời. Đến đêm 30 tháng Chạp, ông Táo trở về cùng gia đình bước vào năm
mới. Như vậy, làm thành một chu trình khép kín, âm dương chuyển hóa cho nhau. Lễ
tiễn đưa ông Táo về chầu trời thường được cúng khá sớm và thời gian muộn nhất là 12
giờ trưa 23 tháng Chạp Âm lịch bởi người ta quan niệm rằng sau giờ đó ba vị Táo quân đã về trời.
Vì vậy tục cúng ông Táo mang ý nghĩa cầu mong cho sự ấm no, đầy đủ, sau đó
mới đến ý nghĩa thờ “thần Bếp” chuyên cai quản việc bếp núc.
CHƯƠNG III. BIẾN TƯỚNG TRONG TƯ DUY VĂN HÓA NGÀY NAY
TRONG NGÀY CÚNG TÁO QUÂN lOMoAR cPSD| 61464806
1. Nghi thức cúng Táo quân xưa và nay
1.1. Tục cúng cá chép
Trước kia, cứ đến ngày Tết ông Công ông Táo, người Việt lại làm lễ cúng cá chép
sống, thả trong chậu nước, cúng cùng các đồ lễ khác. Sau khi cúng xong sẽ đem thả ở
sông, ao, hồ, nghĩa là “phóng sinh” để đưa ông Táo về trời. Ngày nay, tục phóng sinh cá
chép vẫn còn một số gia đình ưa chuộng.
Tuy nhiên thời gian gần đây, để giản tiện hơn, một số gia đình mua cá giấy thay
cho cá sống. Sau khi cúng xong sẽ đem đốt cùng các đồ cúng khác. Việc làm này vừa
giản tiện, đỡ tốn thời gian, đồng thời cũng tiết kiện chi phí cho gia chủ. Hơn nữa, đốt cá
chép giấy, ông Công ông Táo vẫn có thể sử dụng để lên chầu trời thay vì phóng sinh cá sống. 1.2. Mâm cúng
Theo phong tục trước kia, mâm cỗ cúng ông Công ông Táo thường phải có đủ: • 1 đĩa gạo; • 1 đĩa chè kho; • 1 đĩa muối; • 1 đĩa hoa quả;
• 5 lạng thịt vai luộc; • 1 bát canh • 1 ấm trà sen; mọc; • 3 chén rượu;
• 1 đĩa xào thập cẩm; • 1 quả bưởi; • 1 đĩa giò; • 1 quả cau, lá trầu;
• 1 con cá chép rán (hoặc cá chép • 1 lọ hoa đào nhỏ; sống); • 1 lọ hoa cúc; • 1 đĩa xôi gấc;
• 1 tập giấy tiền, vàng mã.
Dần dần, trải qua các thời kỳ phát triển, các món cúng ông Táo có nhiều thay đổi.
Bên cạnh một số món ăn chính là xôi, thịt lợn, xào thập cẩm…, mâm cúng sẽ giản tiện
một số món như gạo, muối, chè kho, bưởi, trà sen… Thay vào đó, sẽ bổ sung thêm những
món ăn khác phù hợp hơn với thói quen và điều kiện của các gia đình. Thậm chí, các gia
đình còn thay thịt vai luộc bằng một con gà luộc ngậm hoa hồng hoặc chủ động thay đổi lOMoAR cPSD| 61464806
các món canh như canh măng, canh mọc, canh bóng…gà luộc ngậm hoa hồng hay ớt đỏ
tỉa hoa và chuẩn bị những món hơi khác nhưng cũng vẫn giữ được tính truyền thống và
bản sắc như: bánh chưng gấc, xôi vò, xôi chè, thịt đông, nem rán, cá kho riềng, trám hoặc
thịt kho tàu, giò xào, giò nạc, món xào, canh măng, hành muối,... 1.3. Lễ vật cúng
Ngày xưa, đồ vàng mã cúng Táo quân thường bao gồm có ba bộ mã, hai bộ đàn
ông tượng trưng cho hai Táo ông và một bộ đàn bà tượng trưng cho Táo bà. Mỗi bộ sẽ
bao gồm mũ áo, hia hài Táo Quân.
Tuy nhiên, khi đời sống con người thay đổi và ngày càng hiện đại hơn. Người ta
quan niệm, thời nay khi cuộc sống ngày càng phát triển, ông Công ông Táo cũng vì thế
mà sử dụng được những thứ mà người trần vẫn sử dụng để tiện hơn cho việc lên chầu trời và đi lại.
Vì thế, một số gia đình “phú quý sinh lễ nghĩa”, còn chuẩn bị cả những vật dụng
bằng vàng mã khác cho ông Công ông Táo như điện thoại, thuốc lá, rượu ngoại, thậm
chí còn tậu nhà lầu, xe hơi, máy bay với đủ loại vòng vàng để “cậy nhờ” Táo làm đẹp
bản báo cáo dâng lên Ngọc Hoàng, qua đó có thể nhận được nhiều tài lộc.
2. Sự biến tướng trong tư duy văn hóa trong ngày cúng Táo quân
2.1. Lạm dụng vàng mã
Ngày nay người Việt Nam làm lễ tiễn ông Công, ông Táo rất thịnh soạn với mong
muốn những điều tốt đẹp sẽ được thưa với Ngọc Hoàng và những điều không may mắn
hoặc không tốt sẽ được báo cáo nhẹ đi. Đây là việc áp đặt suy nghĩ của con người lên
các vị thần. Hiện nay có không ít gia đình bỏ tiền sắm đồ lễ cầu kỳ, tốn kém, ngoài mũ
áo ông Công, ông Táo, còn trang bị nhà lầu, xe hơi, điện thoại, máy tính..., với dụng ý
xin tài lộc. Điều này khiến phong tục đẹp của dân tộc bị méo mó, đó là chưa nói đến việc
đốt vàng mã với số lượng lớn gây ảnh hưởng tới môi trường. lOMoAR cPSD| 61464806
GS. Lê Văn Lan cho rằng, “việc đốt hàng đống vàng mã, nào quần, nào áo, nào
nhà lầu, xe hơi, thậm chí là cả trực thăng trong ngày tết ông Công, ông Táo thể hiện cách
hiểu sai, sự biến tướng về tư duy văn hóa. Đó là sản phẩm của tư duy “thị trường”, của
quan niệm “trần sao âm vậy”, cố gắng đốt thật nhiều đồ mã sang trọng để nhận được
nhiều lộc, nhiều tiền, được thăng quan, tiến chức.”
Đốt vàng mã chỉ là hình thức thỏa mãn nhu cầu tâm linh của mỗi người. Nếu có
lòng thành thì chúng ta chỉ cần để tiền lộc, sau đó xin lộc chi tiêu hoặc lấy tiền đó đi làm
việc thiện. Việc ngày càng có nhiều người dân tiễn Táo Quân về chầu Trời bằng những
đồ mã đắt tiền một mặt là do người dân chưa hiểu hết giá trị, ý nghĩa của cái Tết đặc biệt này.
2.2. Biến tướng trong tục thả cá
Một vài năm gần đây, xuất hiện việc sử dụng cá KOI hay cá vàng để cúng phóng sinh
thay cho cá chép. Chuyên gia nghiên cứu văn hóa dân gian Nguyễn Hùng Vĩ phản đối
hình thức dùng cá KOI cúng lễ ông Công, ông Táo. Ông giải thích, theo truyền thuyết
dân gian, cá chép hóa rồng nên ông Công, ông Táo sử dụng cá chép làm phương tiện lên
chầu trời và cúng ông Công, ông Táo phải có cá chép. Ngoài ra, theo quan niệm của Phật
giáo, việc thả cá là hình thức phóng sinh, bảo vệ môi trường nhưng không vì thế mà
chuyển sang phóng sinh cá KOI. Như vậy, chúng ta đang làm mất đi giá trị ý nghĩa ban
đầu của truyền thống dân gian.
Và năm nào cũng vậy, cứ đến ngày ông Công, ông Táo là các hồ, sông lớn nhỏ đều đầy
túi ni lông ảnh hưởng trầm trọng đến môi trường sinh thái. Ngoài ra việc ứ đọng túi ni
lông trong hồ, sông khiến nước càng ô nhiễm khiến cho cá bị chết. Vậy không hiểu thả
cá là việc tốt hay đang gián tiếp sát sinh, tạo thêm một tội nữa trong tội trạng của mình.
Nhiều người thản nhiên vứt cả túi nilong đựng cá ném từ cầu xuống sông. Nhiều chú cá
chưa kịp sống đã chết cứng đơ vì rơi từ độ cao hàng chục mét. Không những thế, có một
số người còn chờ mọi người sau khi thả cá xong sẽ chích điện, bắt cá với số lượng lớn lOMoAR cPSD| 61464806
để đem đi bán tiếp. Tuy biết họ làm vậy vì cuộc sống phải mưu sinh nhưng dẫu sao đấy
vẫn là những việc làm không đúng.
2.3. Ý thức của người dân trong việc giữ gìn đúng bản chất của tín ngưỡng
Các nghi thức cúng bái chẳng qua cũng chỉ là hình thức để chúng ta bày tỏ tấm
lòng với thiên nhiên cũng như các vị thần. Vậy nên, là những người hiểu đạo, chúng ta
cần phải sáng suốt, không nên cổ xúy và hùa theo những thói mê tín dị đoan cổ hủ, lỗi
thời. Và nếu như mỗi người trong cuộc sống hằng ngày luôn cố gắng sống tốt, làm việc
thiện, tránh làm việc ác thì tất nhiên sẽ không ai nói xấu về mình. Tín ngưỡng dân gian
giúp đời sống văn hóa của chúng ta thêm phong phú nhưng quan trọng hơn cả chúng ta
cần phải hiểu giá trị, ý nghĩa thực sự của các ngày Tết, lễ hội để tránh những tư tưởng
sai lệch, thiếu khoa học. Suy cho cùng tất cả mọi hình thức tín ngưỡng văn hóa dân gian
đều muốn giúp mỗi người hướng đến cái thiện, rời họa được phúc, có một đời sống bình yên và an lạc. lOMoAR cPSD| 61464806 KẾT LUẬN
Trong thời đại phát triển và hội nhập ngày nay, ngày càng có nhiều tín ngưỡng
cổ truyền bị mai một. Chính vì vậy, việc tìm hiểu và duy trì những giá trị văn hóa đó
trở nên đặc biệt quan trọng.
Với tiêu chí “hòa nhập chứ không hòa tan”, trong bài tiểu luận em đã trình bày
những thông tin khái quát nhất về tín ngưỡng thờ cúng Táo quân từ khái niệm, nguồn
gốc, nghi thức và ý nghĩa đến cách hiểu sai lệch trong việc thực hành tín ngưỡng đó
trong xã hội hiện đại. Tuy nhiên do vốn kiến thức và kinh nghiệm hạn chế nên bài tiểu
luận không khó tránh khỏi những thiếu sót. Em hy vọng sẽ nhận được những nhận xét,
đóng góp để bài tiểu luận được hoàn thiện hơn.
Em xin chân thành cảm ơn! lOMoAR cPSD| 61464806
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Phan Kế Bính (2005[1913]), Việt Nam phong tục, NXB Văn học, Hà Nội.
2. Trần Ngọc Thêm (1997), Cơ sở văn hóa Việt Nam, NXB Giáo dục, Hà Nội.
3. Trần Hạnh Nguyên. (2014). Nghiên cứu so sánh tín ngưỡng thờ thần Táo quân của
người Việt ở Việt Nam và người Hán ở Trung Quốc. Nghiên cứu tôn giáo. Số 1 (127).
4. Trịnh Thị Lan. (2020). Tình hình nghiên cứu về tín ngưỡng truyền thống của một số
tộc người thiểu số ở miền núi phía Bắc Việt Nam. Tạp chí Dân tộc học. Số 6.
5. “Tết ông Công, ông Táo: Văn hóa truyền thống bị biến tướng”, nguồn:
https://vov.vn/xa-hoi/tet-ong-cong-ong-tao-van-hoa-truyen-thong-bi-bien-tuong-
307176.vov, ngày đăng 22/01/2014, ngày truy cập 03/12/2022
6. “Tết ông Công ông Táo - Sự tích và nét văn hóa”, nguồn: Tết ông Công ông Táo -
Sự tích và nét văn hóa (baochinhphu.vn), ngày đăng 20/01/2017, ngày truy cập 01/12/2022.
7. “Phong tục cúng ông Công ông Táo ở 3 miền khác nhau như thế nào?”, nguồn:
https://vtv.vn/xa-hoi/phong-tuc-cung-ong-cong-ong-tao-o-3-mien-khac-nhau-nhu-
thenao-20210202154626046.htm, ngày đăng 02/12/2021, ngày truy cập 30/11/2022.
8. “Phân tích phong tục cúng ông Công, ông Táo của người Việt Nam”, nguồn:
https://www.luatquanghuy.edu.vn/blog/bai-tap-luat/dai-cuong-van-hoa/phan-
tichphong-tuc-cung-ong-cong-ong-tao-cua-nguoi-viet-nam/, ngày đăng 26/05/2022, ngày truy cập 29/11/2022.
9. “Cúng ông táo ở bếp hay trên bàn thờ, Vị trí đặt bàn thờ cúng ông táo phù hợp theo
chuyên gia phong thuỷ”, nguồn: https://banthotantam.com/cung-ong-tao-o-bep-
haytren-ban-tho.html, ngày đăng 14/08/2022, ngày truy cập 02/12/2022.