Tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên | Môn Cơ sở văn hóa Việt Nam - Đại học Sư Phạm Hà Nội

lOMoAR cPSD| 61463864
Tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên ở Việt Nam I. Nguồn gốc  Khái quát •
Như chúng ta đã biết, dân tộc Việt Nam ta có một nền văn hóa rất phong phú
và đa dạng trên mọi mặt đời sống tinh thần của người Việt cùng với cộng đồng
54 dân tộc anh em vẫn đang ngày ngày gìn giữ những nét văn hóa tốt đẹp từ
lâu đời. Như các dân tộc khác trên thế giới, từ thuở xa xưa dân tộc Việt Nam
đã thờ rất nhiều thần linh. Họ thờ tất cả các thế lực vô hình và hữu hình
mà thực chất là các hiện tượng thiên nhiên và xã hội mà họ chưa thể
giải thích được vào thời đó. Từ đó hình thành nên tín ngưỡng của dân tộc Việt Nam. •
Trong các loại tín ngưỡng thì tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên là một hình thức
tín ngưỡng cơ bản và phổ biến của người Việt, ...Nguyễn Đình Chiểu có câu:
Thà đui mà giữ đạo nhà
Còn hơn sáng mắt cha ông không thờ. •
Vượt lên trên cả khía cạnh tín ngưỡng, tôn giáo,tục thờ cúng tổ tiên thấm
đượm đạo lý uống nước nhớ nguồn, một thứ ứng xử cộng đồng gia tộc, quốc
gia, nó trở thành một chuẩn mực khuôn mẫu của ứng xử của con người Việt Nam.  Cụ thể
1. Thứ nhất: Ở Việt Nam tín ngưỡng thờ cúng Tổ tiên có nguồn gốc từ
xa xưa, trước hết phải đề cập đến chế độ phụ quyền. Khi bước vào
chế độ phụ quyền, vai trò của người đàn ông trở nên quan trọng
trong hoạt động kinh tế và sinh hoạt của gia đình. Con cái mang họ
cha và con trai kế tiếp ý thức về uy quyền trong gia đình của
mình. Tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên bắt nguồn từ đấy.
2. Thứ hai : Đó là sự ảnh hưởng từ ba dòng tôn giáo chính ở ViệtNam: •
Nho giáo: Theo như Khổng Tử, sự sống của con người không phải do tạo
hóa sinh ra càng không phải do bản thân tự tạo ra mà nhờ cha mẹ, sự sống lOMoAR cPSD| 61463864
của cha mẹ lại gắn với ông bà và cứ như vậy thế hệ sau kế tiếp thế hệ trước,
vì thế mà thế hệ sau phải biết ơn thế hệ trước. Từ quan niệm hiếu trong Nho
giáo, người Việt tiếp nhận và thể hiện qua cái bàn thờ tổ tiên.Trải qua
nhiều thế hệ tiếp nối nhau, người Việt đã thể hiện việc hiếu đạo thành một
tập tục gọi là thờ cúng tổ tiên. Cùng với tư tưởng tôn quân, quyền huynh
thế phụ đã củng cố thêm tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên ở nước ta ngày một thể chế hóa. •
Đạo giáo: Nếu như Nho giáo đặt nền tảng lý luận về đạo đức, về trật tự kỷ
cương xã hội cho tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Việt thì Đạo giáo
góp phần củng cố niềm tin vào sự tồn tại và năng lực siêu nhiên của linh
hồn những người đã chết thông qua một số nghi lễ thờ cúng như: gọi hồn,
bùa chú, ma chay, tang lễ, mồ mả và đốt vàng mã. •
Phật giáo: Phật giáo có ảnh hưởng rất lớn đến sự giữ gìn và phát triển tín
ngưỡng thờ cúng tổ tiên ở Việt Nam trước hết là quan niệm của Phật giáo về
cái chết, kiếp luân hồi và nghiệp báo. Những tư tưởng cơ bản của Phật giáo
có ảnh hưởng lớn tới tục thờ cúng tổ tiên nhưng không phải là sự sao chép
hoàn toàn. Người Việt Nam quan niệm rằng cha mẹ tổ tiên luôn lo lắng, quan
tâm cho con cái ngay cả khi họ đã chết. Người sống chăm lo đến linh hồn
người chết, vong hồn người chết sẽ quan tâm đến sự sống của người đang sống.
3. Thứ ba: Bắt nguồn từ điều kiện nhận thức và các yếu tố tâm lý khác: •
Về nhận thức: Trong nhận thức dân gian, người Việt quan niệm rằng, con
người có 2 phần: phần xác và phần hồn. Hai phần này vừa gắn bó, vừa
tách biệt, chúng Khi con người còn sống, hồn nhập vào xác điều khiển hành
vi của con người. Khi con người chết, phần hồn rời khỏi xác, thể xác của họ
hoà vào cát bụi, phần hồn vẫn tồn tại và chuyển sang sống ở một thế giới khác. •
Về các yếu tố tâm lý khác:
Sự sợ hãi: Trong cuộc sống con người thường gặp phải những khó khăn,
trở ngại, ốm đau, bệnh tật... Họ thiếu tự tin vào bản thân nên họ cần tới sự lOMoAR cPSD| 61463864
giúp đỡ, che chở của các thế lực khác nhau, nhất là từ ông bà tổ tiên từ
thế giới bên kia.Từ quan niệm dân gian về linh hồn, người ta cho rằng, nếu
không cúng tế linh hồn ông bà tổ tiên đầy đủ thì những linh hồn này trở
thành ma đói và sẽ mang lại rủi ro, quấy nhiễu cuộc sống của những người đang sống.
Sự kính trọng, biết ơn: Yếu tố tâm lý có vai trò quyết định trong việc duy
trì tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Việt đó là sự tôn kính, biết ơn đối
với các thế hệ trước, là tình yêu và lòng hiếu thảo của con cháu đối với ông bà cha mẹ.
II. Bản chất của tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên:
Về bản chất, tín ngưỡng thờ cúng Tổ tiên không phải là một tôn giáo.. Bởi mặc
dù nó có những nghi lễ cụ thể nhưng không có những tín điều, giáo lý chặt chẽ mà
mỗi nơi có những biến tấu khác nhau từ Bắc vào Nam. Mục đích cuối cùng của
việc thờ cúng Tổ tiên là thể hiện một sự tin kính, thương yêu của người đang
sống đối với người đã chết và hy vọng người chết đi sẽ phù hộ, ban phước lành
cho người trong gia đình, dòng họ. Nó mang ý nghĩa tìm về cội nguồn. III. Nội dung
1. Thời điểm thờ cúng •
Người Việt Nam coi trọng nhất việc cúng giỗ vào ngày mất (kỵ nhật)
bởi niềm tin đó là ngày con người đi vào cõi vĩnh hằng. •
Trong một tháng, người Việt đều cúng tổ tiên vào ngày rằm và mồng
một hàng tháng. Bởi theo quan niệm, mùng 1 gọi là ngày “Sóc”, rằm là
ngày “Vọng”; là ngày để thờ cúng tổ tiên, trời đất, thần phật cầu mong những điều tốt đẹp. •
Dịp Tết Nguyên Đán, Tết Thanh minh và các dịp lễ khác •
Bất cứ khi nào trong nhà có việc như dựng vợ gả chồng, sinh con, xây
nhà, thi cử, làm ăn công việc…
2. Cung cách và quan niệm thờ phụng •
Cách bài trí bàn thờ, sắp lễ •
Bàn thờ tổ tiên bao giờ cũng đặt tại nơi cao ráo, sạch sẽ và trang
trọng nhất trong nhà. lOMoAR cPSD| 61463864 •
Trên bàn thờ tổ tiên, ở chính giữa đặt bát hương (tượng trưng cho
tinh tú) và trên bát hương có cây trụ để cắm hương vòng (tượng
trưng cho trục vũ trụ); ở hai góc ngoài bao giờ cũng có hai cây đèn
(hoặc nến) tượng trưng cho Mặt Trời ở bên trái và Mặt Trăng ở bên phải. •
Những đồ thờ cúng là những vật gia bảo thiêng liêng, dù nghèo khó
đến mấy cũng không được bán. •
Hương trên ban thờ bao giờ cũng thắp theo số lẻ (may mắn) •
Người Việt quan niệm “dương sao âm vậy” nên cúng tổ tiên bằng
hương hoa, trà rượu và cả đồ ăn lẫn đồ mặc, đồ dùng, tiền nong (vàng mã). •
Đồ cúng phải là những loại đồ chay như hoa quả tươi, xôi ,trầu cau.
Con cháu muốn dâng cúng cỗ mặn phải đặt ở một chiếc bàn phụ
phía trước và thấp hơn bàn thờ chính. Ngày Tết trên ban thờ
thường bày mâm ngũ quả (miền Bắc là 5 màu - ngũ hành; miền
Nam: Cầu sung vừa đủ xài) •
Rượu có thể có hoặc không nhưng ly nước thì nhất thiết phải có vì
ý nghĩa triết lí nước là thứ quý nhất của dân trồng lúa nước. Sau khi tàn
hương, đồ vàng mã được đem đốt, chén rượu cùng đem rót xuống đống
tàn vàng - như vậy người chết mới nhận được đồ cúng tế. Đó là sự hòa
quyện của lửa-nước (âm dương) và trời-đất-nước (tam tài) mang tính triết lý sâu sắc. •
Dù bàn thờ đơn giản hay cầu kì thì cốt ở tấm lòng. Việc thờ cúng
tổ tiên phải đặt đạo hiếu làm đầu và sự hướng vọng về tổ tiên mới là điều quan trọng
=> Ý nghĩa nhân văn lớn nhất. •
Cách thức khấn, vái, lễ: •
Trước khi tiến hành nghi lễ thờ cúng, gia chủ phải tắm rửa sạch sẽ
và ăn mặc chỉnh tề; đồng thời phải lau dọn bàn thờ cẩn thận. •
Người thực hiện nghi lễ thường là gia trưởng (có thể là chủ hộ, con
trưởng nam hoặc đích tôn, …) khăn áo chỉnh tề, thắp hương, đứng
trước bàn thờ vái 3 vái và khấn
++ Vái: trước khi khấn vái 3 vái ngắn, khấn xong vái 4 vái dài và 3 vái ngắn ++
Lạy: “bốn lạy rưỡi”, có quy tắc riêng lOMoAR cPSD| 61463864
++ Khấn: thông thường văn khấn chia làm 3 đoạn chính: đoạn thứ nhất nêu
ngày tháng, tên của người thực hiện cúng tế và nêu lễ vật; đoạn thứ hai nêu tên
tuổi thụy hiệu các vị được cúng lễ; đoạn ba: mục đích tế lễ
IV. Giá trị đạo đức và truyền thống •
Tri ân quá khứ, truyền thống và lịch sử. •
Lời răn dạy về lòng hiếu thảo, đạo lý uống nước nhớ nguồn, biết ơn tổ
tiên, ông bà, cha mẹ đã sinh thành và gây dựng nên cuộc sống cho con cháu. •
Cơ hội tu sửa, hoàn thiện bản thân, sám hối để sống cuộc sống có đạo đức
hơn, trọng chữ “hiếu”, lối sống “mình vì mọi người”. •
Thỏa mãn niềm tin, tín ngưỡng của mình, tạo ra một nền tảng văn hóa. •
Giáo dục mỗi người luôn phải có trách nhiệm với quê hương đất nước;
bảo tồn và phát huy những giá trị tốt đẹp mà tổ tiên ta đã dày công vun đắp.
=> Tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên không chỉ là nét đẹp truyền thống của
văn hóa dân tộc; mà nó còn là bài học đạo đức vô giá trong tiềm thức của
mỗi người làm nên sức sống trường tồn của dân tộc Việt Nam trước bao
biến cố của lịch sử mấy ngàn năm dựng nước và giữ nước.