Văn hóa Việt Nam hướng đến Kỷ nguyên mới | Bài giảng văn hóa Việt Nam

18/11/25 Mục tiêu Chương 5
Bản sắc Văn hóa Truyền thống
5.1. Bản sắc truyền thống Văn hóa Việt Nam
Nhìn lại những giá trị cốt lõi đã định hình bản sắc và sức mạnh nội sinh của dân tộc. •
Tính cộng đồng và cố kết dân tộc. hướng đến Kỷ nguyên • Tính linh hoạt, dung hợp. mới •
Đạo lý nhân văn (Trọng Tình).
5.2. Hệ giá trị Kỷ nguyên mới
Phân tích bản sắc truyền thống và xây dựng hệ giá trị tương lai. •
Hệ giá trị Quốc gia (Hòa bình, Phát triển). 1. Cộng đồng 2. Linh hoạt 3. Dung hợp 4. Nhân văn •
Hệ giá trị Văn hóa (Tiên tiến, Bản sắc).
Tương thân, tương ái, cố kết
Thực dụng, ứng biến, thích
Tiếp biến, hòa trộn, Việt hóa.
Trọng Tình, lòng nhân ái, bao •
Hệ giá trị Con người & Gia đình Hiện đại. dân tộc. nghi. dung. 1 2 3 1 18/11/25
Tính Cộng đồng: Biểu hiện trong Gia đình Gia đình Nho giáo Quan hệ Mở rộng
Bản sắc 1: Tính Cộng đồng & Cố kết
Tính Cộng đồng: Biểu hiện trong Làng Xã
Đề cao lợi ích chung của gia tộc hơn
Không chỉ hạt nhân mà mở rộng ra cá nhân, dù có tôn ti. Họ hàng, Thân tộc. Định nghĩa Nguồn gốc 1 2
Đề cao lợi ích tập thể, tương trợ, đùm bọc, gắn bó mật thiết với gia •
Văn minh Nông nghiệp: Nhu cầu trị thủy, làm đồng cần sức
đình, làng xã, và quốc gia. Là sự cố kết bền chặt dựa trên tình cảm mạnh tập thể.
Tổ chức Hành chính và Xã hội Biểu hiện Tinh thần Trách nhiệm và nghĩa vụ. •
Lịch sử Chống ngoại xâm: Yêu cầu đoàn kết toàn dân để bảo vệ
Tính tự trị cao với "Phép vua thua lệ làng", quản lý bằng Hương
Tín ngưỡng Thờ Thành Hoàng củng cố ý thức tập thể. Lễ hội Cộng
Con cái phụng dưỡng cha mẹ, anh chị em chăm sóc lẫn nhau. đất nước.
ước. Quan hệ thân tộc dựa trên huyết thống, dòng tộc.
đồng tái tạo sức mạnh cố kết. Ví dụ: "Một con ngựa đau, cả tàu bỏ •
Điều kiện Tự nhiên: Sống gần gũi với thiên nhiên, phụ thuộc lẫn cỏ."
Việc xây dựng Nhà thờ Họ và tổ chức Giỗ chạp là biểu hiện rõ nét nhất của tính cố kết nhau. gia tộc. 4 5 6 2 18/11/25
Tính Cộng đồng: Biểu hiện trong Quốc Hai mặt của Tính Cộng So sánh: Cộng đồng gia đồng (Tiêu cực) Phương Đông và Phương Tây Óc Bè phái
Ý thức Quốc gia được xây dựng trên huyền thoại chung
Chỉ quan tâm đến nhóm, làng, họ tộc mình, bỏ qua lợi ích chung hoặc phân biệt với người ngoài. Việt N am (C ộng đồng)
(Con Rồng Cháu Tiên) và các vị anh hùng dân tộc •
Nền tảng: Huyết thống, địa lý (làng xã). Tính Cào bằng
(Thánh Gióng, Hai Bà Trưng). •
Mối quan hệ: Chủ yếu là Trọng Tình, mang tính cảm tính.
Không tôn trọng sự khác biệt cá nhân, xu hướng "đánh đồng" hoặc "chống lại"
Cùng Chung cội nguồn: "Dân tộc" là một gia đình lớn. •
Mục tiêu: Sinh tồn và tương trợ tập thể. người xuất sắc. •
Ưu tiên: Lợi ích tập thể > Lợi ích cá nhân.
Đoàn kết Lớn: Sức mạnh toàn dân tộc được huy động Trọng Tình quá mức
triệt để trong mọi cuộc chiến tranh vệ quốc. Phương Tây (C á nhân)
Dễ bị chi phối bởi tình cảm, quan hệ cá nhân ("Tình làng nghĩa xóm") hơn là
nguyên tắc công bằng, lý trí. •
Nền tảng: Hợp đồng, luật pháp. •
Mối quan hệ: Chủ yếu là Trọng Lý, mang tính lý trí.
Ví dụ: Hiện tượng "Con ông cháu cha" hoặc ưu tiên người quen trong tuyển dụng •
Mục tiêu: Phát triển và tự chủ cá nhân. (trọng Tình hơn Lý). •
Ưu tiên: Quyền cá nhân > Quyền tập thể. 7 8 9 3 18/11/25
Chuyển Hóa & Tinh Thần Đội Nhóm Tính Cộng Đồng trong
Hệ giá trị Kỷ nguyên mới Kỷ Nguyên Mới Chuyển hóa Cộng Tinh thần Đội nhóm Trách nhiệm Xã hội đồng (CSR)
Sự chuyển mình từ cộng đồng truyền thống sang các hình thái mới, nhấn
Phát huy sức mạnh đoàn kết trong
mạnh tinh thần đoàn kết và trách nhiệm xã hội.
Từ "Làng xã" sang "Quốc gia - Dân
môi trường làm việc hiện đại.
Phát triển lòng nhân ái thành đóng tộc" và "Doanh nghiệp".
góp cho xã hội (ví dụ: cứu trợ thiên Hòa bình & Phát triển Tiên tiến & Bản sắc Con người & Gia đình tai). Hiện đại
Giá trị cốt lõi cho sự thịnh vượng
Văn hóa vừa hiện đại vừa giữ gìn quốc gia. truyền thống.
Phát triển cá nhân trong bối cảnh gia đình bền vững. 10 11 12 4 18/11/25
Bản Sắc 2: Tính Linh Hoạt & Thực Dụng
Tính Linh Hoạt: Biểu Hiện trong Ứng Xử Nguồn Gốc Định Nghĩa
Môi trường Sông nước: Đối phó lũ lụt, Từ Cố Kết đến Thích
Khả năng ứng biến nhanh chóng, thiên tai bất thường. Giao Tiếp Pháp Luật
mềm dẻo trước thay đổi. Đề cao
Lịch sử Xâm lược: Sử dụng chiến tranh Nghi
hiệu quả thực tế hơn lý thuyết cứng
du kích, "lấy yếu đánh mạnh".
Mềm dẻo, uyển chuyển, thích nghi với đối tượng (kính
Nguyên tắc "Phép vua thua lệ làng" thể hiện sự linh hoạt nhắc.
ngữ, xưng hô theo vai vế). của luật pháp.
Là phẩm chất "Trọng Tính" trong
Tính cộng đồng tạo sức mạnh đoàn kết, còn tính linh hoạt giúp dân tộc tồn hành động.
tại qua biến cố và hội nhập thành công. Kinh Doanh Tục Ngữ
Tinh thần làm ăn nhỏ lẻ, đa ngành, dễ dàng chuyển đổi
"Khôn ngoan đối đáp người ngoài, Gà cùng một mẹ chớ ("liệu cơm gắp mắm"). hoài đá nhau." 13 14 15 5 18/11/25
Linh Hoạt trong Tiếp Biến Văn Hóa (1)
Linh Hoạt trong Tiếp Biến Văn Hóa (2)
Bản Sắc 3: Tính Dung Hợp (Tổng Hợp) Ẩm Thực Việt Hóa Sáng Tạo Chữ Nôm Định Nghĩa
Khi chữ Hán không thể ghi lại tiếng nói dân tộc, người Việt đã
Người Việt tiếp nhận món ăn nước ngoài (Pháp, Trung Quốc) và
Khả năng tiếp nhận, hòa trộn nhiều luồng văn hóa (bản địa, Đông Á, Phương
thay đổi để phù hợp khẩu vị, nguyên liệu địa phương.
tự tạo ra Chữ Nôm bằng cách vay mượn và cải tạo chữ Hán.
Tây) và biến chúng thành yếu tố của chính mình, tạo nên sự đa dạng. Là sự Việt
Bánh Mì: Từ Baguette của Pháp, biến thành món ăn Việt Nam
hóa các yếu tố ngoại lai trên nền tảng "Trọng Tinh" và "Linh hoạt".
Mục tiêu: Bảo vệ ngôn ngữ dân tộc. với nhân tươi, rau thơm.
Bản chất: Sự sáng tạo linh hoạt, thực dụng phục vụ nhu cầu giao tiếp.
Phở: Món ăn gốc Tàu/Pháp, được Việt hóa thành món quốc hồn Cơ Chế Dung Hợp quốc túy. •
Không bài xích: Tìm cách hòa nhập yếu tố mới. •
Tạo ra Bản sắc mới: Hòa trộn tạo cái mới, độc đáo. •
Ví dụ: Triết lý "Tam Giáo Đồng Nguyên". 16 17 18 6 18/11/25
Kết hợp kiến trúc Tây phương (đối xứng, thức cột) và thích nghi khí hậu nhiệt đới (mái dốc, lam gió).
Tính Dung Hợp: Biểu Hiện trong Tôn Giáo
Phương Tây (Tân Cổ điển, Art Deco).
Việt hóa (mái ngói, hoa văn tứ quý, hành lang rộng).
Tính Dung Hợp: Kiến Trúc Pháp-Việt Phật Giáo Kiến Trúc Đông Dương
Tinh thần từ bi, hướng thiện và đời sống tâm linh. Nho Giáo 3 Bản sắc Định hình
Khuôn khổ đạo đức xã hội và lễ nghi.
Khám phá ba bản sắc cốt lõi định hình văn hóa Việt Nam: Cộng đồng, Linh Đạo Giáo hoạt và Dung hợp. Chi Tiết
Triết lý thiên nhiên, y học và thuật số. Tam Giáo Đồng Nguyên
Sự tồn tại song song và hòa quyện của Nho giáo, Phật giáo, và Đạo giáo, tạo nên một hệ thống tín ngưỡng độc đáo. 19 20 21 7 18/11/25 Bản sắc 1: Cộng đồng Bản sắc 2: Linh hoạt Bản sắc 3: Dung hợp Sức mạnh Nội sinh Khả năng Thích nghi Sự Đa dạng, Phong phú
Tạo nên sức mạnh nội sinh và tinh thần đoàn kết.
Tạo nên khả năng thích nghi và vượt qua khó khăn.
Tạo nên sự đa dạng, phong phú và không bị đồng hóa. Tính Thực dụng Tính Tổng hợp
Thể hiện qua sự ứng biến và giải quyết vấn đề hiệu quả.
Khả năng tiếp thu và hòa nhập các yếu tố khác nhau. Tính Âm (Hướng Nội)
Đặc trưng bởi sự gắn kết và hướng về bên trong. 22 23 24 8 18/11/25 Chuyển tiếp: Đạo lý Đạo lý Nhân văn: Nhân văn (Trọng Tình) Đạo lý Nhân văn: Biểu hiện Phong cách Lãnh đạo
Nếu tính cộng đồng là tổ chức xã hội, thì đạo lý nhân văn là chuẩn mực đạo
đức cốt lõi điều chỉnh mọi hành vi của người Việt. Phong cách Hồ Chí Minh Trong Gia đình Trong Xã hội 1 Định nghĩa
Kết hợp Trọng Lý (Pháp quyền, Khoa học) và Trọng Tình •
Lòng Hiếu thảo: Phụng dưỡng
Sợi dây gắn kết cộng đồng, tạo sự
(yêu thương dân, gần gũi quần chúng).
Tôn trọng phẩm giá con người, đề cao lòng nhân ái, bao cha mẹ bằng tấm lòng.
bao dung, vị tha. Chuẩn mực đạo
dung, đặt Tình cảm, Đạo đức lên trên nguyên tắc cứng nhắc. •
Trọng người già: Kính trọng
đức cao nhất là lòng nhân ái. kinh nghiệm và tình cảm. Nghệ thuật Lãnh đạo Nguồn gốc
"Thương người như thể thương •
Ví dụ: "Con có cha như nhà có 2 thân"
Lấy lòng dân, đồng cam cộng khổ. Tư tưởng "Dân là gốc",
Ảnh hưởng Phật giáo (Từ bi, Vô ngã) và văn hóa Lúa nước nóc."
nhân dân là chủ thể quyền lực. (tương trợ). 25 26 27 9 18/11/25
3 Trụ cột Hệ giá trị Việt Nam Hiện đại
Tóm tắt: 4 Bản sắc & Mối liên hệ Linh hoạt & Dung hợp
Linh hoạt là phương tiện, Dung hợp là Cộng đồng & Nhân kết quả.
Xây dựng Hệ giá trị Kỷ nguyên mới văn
Cộng đồng là cấu trúc, Nhân văn là 01 02 03 tinh thần điều chỉnh. Tổng hợp Vì sao cần? Thách thức Toàn cầu Phát huy Nội lực
Tất cả phục vụ mục tiêu bảo tồn và
Thách thức toàn cầu (công nghệ số, toàn
Thay đổi nhanh cần Sáng tạo, Lý trí. Hội
Hài hòa Trọng Tình (Truyền thống) và phát triển dân tộc. Quốc gia Văn hóa Con người & Gia đình
cầu hóa) đòi hỏi thích ứng cao hơn.
nhập cần Đạo đức Công dân toàn cầu.
Trọng Lý (Hiện đại) cho Phát triển Bền vững.
Khát vọng, Mục tiêu Phát triển (Dân giàu,
Nền tảng tinh thần (Tiên tiến, Bản sắc).
Chủ thể, Động lực Phát triển (Trí tuệ, Đạo Nước mạnh). đức, Sáng tạo). 28 29 30 10 18/11/25
Hệ giá trị Quốc gia: Khát vọng Phát triển
Quốc gia: Dân giàu, Nước mạnh
Mục tiêu: Xây dựng đất nước Hòa bình,
Nền tảng: Củng cố lòng yêu nước, Độc lập, Thống nhất, vươn lên trở thành
ý chí tự cường, tự chủ, tự lực.
quốc gia phát triển, thu nhập cao.
Quốc gia: Hòa bình & Hợp tác Hòa bình Hợp tác
Mục tiêu tối thượng, kết tinh từ lịch sử chiến đấu gian khổ.
Chủ động, tích cực hội nhập quốc tế. Áp dụng tinh thần
Khát vọng không chỉ là không có chiến tranh mà là sự phát
Dung hợp trong quan hệ đối ngoại để học hỏi và cùng triển ổn định. phát triển.
Ví dụ: Việt Nam tham gia tích cực vào các tổ chức quốc tế (ASEAN, Liên Hợp Quốc). Dân giàu Nước mạnh
Chuyển hóa tính Thực dụng thành tinh thần kinh doanh, làm
Xây dựng nền kinh tế tri thức, tăng trưởng bền vững, nâng cao
giàu chính đáng, cải thiện đời sống cá nhân và cộng đồng. vị thế quốc tế. 31 32 33 11 18/11/25
Hệ giá trị Văn hóa: Vai trò & Mục tiêu
Văn hóa: Yếu tố Dân tộc Kế thừa Lòng yêu nước
Quốc gia: Dân chủ & Công bằng Vai trò Mục tiêu
Bảo tồn và phát huy các di sản văn hóa vật thể và phi vật thể
Biểu hiện qua sự trân trọng lịch sử, truyền thống; là chất keo gắn
(Áo Dài, Ca Trù, Công Chiêng. .). kết các thế hệ.
Văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, là mục tiêu và
Xây dựng nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc.
động lực cho sự phát triển. Dân chủ Công bằng •
Tiên tiến: Hiện đại, khoa học, phản ánh đúng quy luật xã hội.
Mọi quyền lực thuộc về nhân dân. Áp dụng nguyên tắc Lý trí
Đảm bảo an sinh xã hội, thu hẹp khoảng cách giàu nghèo, tạo
Ví dụ: UNESCO công nhận các Di sản văn hóa phi vật thể của Việt Nam. •
Bản sắc: Gìn giữ 4 giá trị cốt lõi (Cộng đồng, Linh hoạt, Dung hợp, Nhân văn). và Pháp quyền.
cơ hội đồng đều cho mọi tầng lớp.
Ví dụ: Chính sách xóa đói giảm nghèo, bảo hiểm y tế toàn dân. 34 35 36 12 18/11/25
Văn hóa: Yếu tố Dân chủ & Khoa học
Con người: Yêu nước & Nhân ái Đa dạng & Tự do Khoa học Hệ giá trị Con người
Tôn trọng sự đa dạng văn hóa của 54 dân tộc. Đề cao tự do sáng tạo trong văn học, nghệ thuật, phù hợp với •
Tư duy Thực nghiệm: Chuyển từ tư duy cảm tính sang tư duy Lý trí, Phân tích. nguyên tắc pháp quyền. •
Kỹ năng Số: Đẩy mạnh giáo dục kỹ năng số, thích ứng với cách mạng công nghiệp 4.0. Việt Nam: Mục tiêu 01 Xây dựng Chủ thể
Con người là mục tiêu, động lực của sự phát triển. Xây dựng hình mẫu công Nhân ái
dân vừa có phẩm chất truyền thống, vừa có năng lực hiện đại.
Phát huy lòng Trọng Tinh, bao dung, tương thân tương ái. Là phẩm chất giúp giải quyết mâu thuẫn xã hội. 02 Phẩm chất Cần có Yêu nước •
Đạo đức: Yêu nước, Nhân ái, Trung thực, Trách nhiệm.
Chuyển hóa thành trách nhiệm công dân và ý chí vươn lên xây dựng đất nước. •
Năng lực: Sáng tạo, Hội nhập, Kỹ năng nghề nghiệp. 37 38 39 13 18/11/25
Trung thực & Trách nhiệm
Tầm nhìn Việt Nam: Hướng tới Tương lai Thịnh vượng Hòa bình
Dân giàu, nước mạnh, kinh tế tri thức. Con người: Trung thực
Ổn định và phát triển bền vững. & Trách nhiệm Công bằng
An sinh xã hội, cơ hội đồng đều.
Con người Việt Nam hiện đại cần có sự trung thực và trách nhiệm, là nền Con người
tảng đạo đức công dân vững chắc. Trung thực Bản sắc Trách nhiệm
Đạo đức, năng lực, hội nhập.
Văn hóa tiên tiến, đậm đà dân tộc.
Với bản thân, gia đình, công việc và xã hội. Đối lập với thói quen dựa dẫm .
Nguyên tắc cơ bản trong kinh tế, khoa học và quan hệ xã hội. Thượng tôn pháp luật.
Việt Nam đang vững bước trên con đường xây dựng một quốc gia phát triển, văn minh và hạnh phúc. 40 41 42 14 18/11/25 Sáng tạo & Hội nhập
Hệ giá trị Gia đình Hiện đại: Vai trò
Con người: Sáng tạo & Sáng tạo Hội nhập Tế bào Xã hội
Khả năng đổi mới, áp dụng khoa học kỹ thuật, chuyển hóa tính linh
hoạt thành năng lực sáng tạo.
Gia đình là nền tảng quan trọng nhất, nơi giáo dục phẩm chất con người.
Để trở thành công dân toàn cầu, con người cần phát huy khả năng sáng tạo và hội nhập. Thách thức Hội nhập
Xung đột giữa giá trị truyền thống (phụ quyền) và giá trị hiện đại (bình
Kỹ năng giao tiếp, làm việc trong môi trường đa văn hóa và khả năng đẳng cá nhân). thích ứng cao. 43 44 45 15 18/11/25 Gia đình: Giá trị Bổ
Tổng kết: Mối liên hệ 3 Hệ giá trị sung Văn hóa
Bình đẳng & Tôn trọng
Nền tảng tinh thần, định hướng mọi hành động.
Gia đình: Giá trị Kế thừa
Vợ chồng bình đẳng, con cái có tiếng nói, tôn trọng sự khác biệt. Quốc gia
Mục tiêu và môi trường phát huy giá trị. Văn minh & Tiến bộ Con người & Gia đình
Hiếu thảo & Hòa thuận Ấm no & Thủy chung
Lối sống khoa học, hiện đại, khuyến khích học tập và phát triển cá
Chủ thể thực hiện và động lực sáng
Đảm bảo mối quan hệ liên thế hệ, giữ gìn bầu không khí
Củng cố kinh tế gia đình, nền tảng phát triển và đạo đức nhân. tạo. yêu thương. vợ chồng. 46 47 48 16 18/11/25 Tầm nhìn Văn hóa Việt Nam trong Thế kỷ XXI Kết luận
HỆ GIÁ TRỊ CỐT LÕI CỦA
Văn hóa phải là sức mạnh nội sinh, góp phần tạo nên
Văn hóa là nền tảng tinh thần, vừa là mục tiêu, vừa là động lực cho sự phát
triển bền vững đất nước trong kỷ nguyên mới.
NGƯỜI VIỆT HIỆN ĐẠI
một Việt Nam hùng cường, hạnh phúc và nhân văn. Cảm ơn & Hỏi đáp 49 50 51 17 18/11/25
Con Người: Sáng Tạo &
Gia Đình Hiện Đại: Vai Trò & Thách Thức Con Người: Trung Hội Nhập Tế Bào Xã Hội Thách Thức
Gia đình là nền tảng quan trọng nhất, nơi giáo dục phẩm chất con người.
Xung đột giữa giá trị truyền thống (phụ quyền) và giá trị hiện đại (bình đẳng cá nhân). Thực & Trách Nhiệm Trung Thực Sáng Tạo
Nguyên tắc cơ bản trong kinh tế, khoa học và quan hệ xã hội. Thượng
Khả năng đổi mới, áp dụng khoa học kỹ thuật, chuyển hóa tính linh hoạt tôn pháp luật.
thành năng lực sáng tạo. Trách Nhiệm
Với bản thân, gia đình, công việc và xã hội. Đối lập với thói quen dựa Hội Nhập dẫm.
Kỹ năng giao tiếp, làm việc trong môi trường đa văn hóa, khả năng thích ứng cao. 52 53 54 18 18/11/25 Gia Đình: Giá Trị Bổ Gia Đình: Giá Trị Kế Sung (Hội Nhập Lý Trí)
Mối Liên Hệ 3 Hệ Giá Trị Thừa (Nền Tảng Tình Cảm) Văn Hóa
Bình Đẳng & Tôn Trọng
Nền tảng tinh thần, định hướng hành
Hiếu Thảo & Hòa Thuận
Vợ chồng bình đẳng, con cái có tiếng nói, tôn trọng sự khác biệt và động. Quốc Gia
Đảm bảo mối quan hệ liên thế hệ, giữ gìn bầu không khí yêu quyền riêng tư. thương, đùm bọc.
Mục tiêu và môi trường phát huy giá trị. Con Người & Gia Đình Ấm No & Thủy Chung
Chủ thể thực hiện và động lực sáng Văn Minh & Tiến Bộ
Củng cố kinh tế gia đình, nền tảng phát triển và giá trị đạo đức tạo. cơ bản của vợ chồng.
Lối sống khoa học, hiện đại, không mê tín dị đoan, khuyến khích học
tập, phát triển cá nhân. 55 56 57 19 18/11/25 Tầm Nhìn Văn Hóa Việt Nam Trong Thế Kết Luận Hỏi Đáp Kỷ XXI
Thảo Luận: Bài Học Từ Trị Thủy
Văn hóa là nền tảng tinh thần, vừa là mục tiêu, vừa là động lực cho sự phát
Nạn lũ lụt thường xuyên ở đồng bằng sông Hồng đã dạy chúng ta về tính
Văn hóa phải là sức mạnh nội sinh, góp phần tạo
triển bền vững đất nước trong kỷ nguyên mới.
nên một Việt Nam hùng cường, hạnh phúc và
Cộng đồng cao (đắp đê, trị thủy) và tính Linh hoạt (sống chung với lũ). nhân văn. 58 59 60 20