Giáo trình môn Xã HộI Học Đại Cương | Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh
Giáo trình môn Xã HộI Học Đại Cương | Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh
Môn: Xã hội học đại cương (Sociology) 34 tài liệu
Trường: Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh 1.2 K tài liệu
Tác giả:
Preview text:
MỤC LỤC
Chương 1 ...................................................................................................................... 4
Phần 1 ....................................................................................................................... 4
Phần 2 ....................................................................................................................... 4
Phần 2.1 ................................................................................................................. 6
Phần 2.2 ................................................................................................................. 7
Phần 2.3 ................................................................................................................. 8
Phần 3 ..................................................................................................................... 10
3.1. Auguste Comte (1798-1857) ............................................................................. 10
3.2. Karl Marx (1818-1883) .................................................................................... 11
3.3. Herbert Spencer (1820-1903) ............................................................................ 12
3.4. Emile Durkheim (1858-1917) ............................................................................ 13
3.5. Max Weber (1864-1920) .................................................................................. 15
Chương 2 .................................................................................................................... 16
Phần 1.2. ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU CỦA XHH ................................................... 16
2.1. Chức năng nhận thức ....................................................................................... 17
2.2. Chức năng thực tiễn ......................................................................................... 18
2.3. Chức năng tư tưởng ......................................................................................... 19
3. Nhiệm vụ của xã hội học ........................................................................................ 20
4.1. Quan hệ giữa xã hội học với triết học ................................................................. 21
4.2. Quan hệ giữa xã hội học với tâm lý học .............................................................. 22
4.3. Quan hệ giữa xã hội học với kinh tế học .............................................................. 23
4.4. Quan hệ giữa xã hội học với nhân chủng học ....................................................... 24
Chương 3 .................................................................................................................... 25
Phần 1. Quan hệ xã hội .............................................................................................. 25
1.1. Khái niệm quan hệ xã hội ................................................................................. 25
1.2. Các loại quan hệ xã hội .................................................................................... 25
1.3. Chủ thể xã hội ................................................................................................. 26 1 | P a g e
Phần 2. Tương tác xã hội ............................................................................................ 28
2.1. Khái niệm tương tác xã hội ............................................................................... 28
Chương 4 .................................................................................................................... 30
Phần 1: khái niệm hành động xã hội ............................................................................. 30
1.1. Phân biệt hành vi và hành động xã hội ................................................................ 31
a. hành vi xã hội .................................................................................................... 31
b. Hành động xã hội: Ý nghĩa chủ quan và động cơ kiến tạo cộng đồn ........................... 31
c. Sự khác biệt bản chất giữa hành vi và hành động xã hội ........................................... 32
2. Cấu trúc của hành động xã hội ................................................................................. 33
2.1. Các thành phần của hành động xã hội ................................................................. 33
2.2. Hành động xã hội và hậu quả không chủ định ...................................................... 34
3. Phân loại hành động xã hội của Max Weber .............................................................. 35
Chương 5 .................................................................................................................... 35
Phần 1 Vị thế xã hội .................................................................................................. 35
1.1. Khái niệm vị thế xã hội .................................................................................... 35
1.2. Phân loại vị thế xã hội ...................................................................................... 36
1.3. Những yếu tố ảnh hưởng đến vị thế xã hội ........................................................... 37
2. Vai trò xã hội ........................................................................................................ 38
2.1. Khái niệm vai trò xã hội ................................................................................... 38
2.2. Phân loại vai trò xã hội ..................................................................................... 38
Chương 6 .................................................................................................................... 39
1. Bất bình đẳng xã hội .............................................................................................. 39
1.1. Khái niệm bất bình đẳng xã hội ......................................................................... 40
1.2. Cơ sở tạo nên bất bình đẳng .............................................................................. 41
1.3. Một vài quan điểm về bất bình đẳng xã hội .......................................................... 41
2. Phân tầng xã hội .................................................................................................... 42
2.1. Khái niệm phân tầng xã hội ............................................................................... 42
2.2. Nguyên nhân dẫn đến sự phân tầng .................................................................... 43
2.3 Các dạng phân tầng .......................................................................................... 44 2 | P a g e
2.4. Lý thuyết phân tầng xã hội ................................................................................ 45
a. Lý thuyết Chức năng: Sự phân tầng như một động lực phát triển .......................... 45
b. Lý thuyết Xung đột: Quyền lực và sự duy trì vị thế thống trị ................................... 46
c. Lý thuyết Marx: Sở hữu tư liệu sản xuất và sự phân cực giai cấp ........................... 46
d. Lý thuyết Dung hòa: Phân tầng đa chiều theo Max Weber và Lenski ...................... 47
Chương 7 .................................................................................................................... 47
Phần 1: Nhóm xã hội ................................................................................................. 47
1.1. Khái niệm nhóm xã hội .................................................................................... 47
1.2. Những đặc trưng cơ bản của nhóm xã hội ............................................................ 48
1.3. Phân loại nhóm xã hội ...................................................................................... 49
1.4. Thủ lĩnh nhóm xã hội ...................................................................................... 51
2.1 Thiết chế xã hội ................................................................................................... 52
2.2. Một số đặc diểm của thiết chế xã hội ...................................................................... 53
2.3.CHỨC NĂNG CỦA THIẾT CHẾ .......................................................................... 54
2.4 Các loại thiết chế xã hội ...................................................................................... 55
Chương 8: XÃ HỘI HÓA CÁ NHÂN ............................................................................. 56
1.Khái niệm xã hội hóa .............................................................................................. 56
2. Các giai đoạn của quá trình xã hội hoá ...................................................................... 57
2.3.MÔI TRƯỜNG XÃ HỘI HOÁ .............................................................................. 58
2.3.1. MÔI TRƯỜNG GIA ĐÌNH .............................................................................. 59
2.3.2 Môi trường trường học ................................................................................. 59
2.3.3 Các nhóm thành viên................................................................................... 60
2.3.4 Thông tin đại chúng ..................................................................................... 61 3 | P a g e Chương 1 Phần 1
Dưới lăng kính xã hội học, sự hình thành của một ngành khoa học không bao giờ là kết
quả của ý muốn chủ quan đơn thuần, mà luôn là sự đáp ứng trước những nhu cầu tự thân
của đời sống xã hội. Nhìn lại lịch sử châu Âu thế kỷ XVIII – XIX, cuộc Cách mạng
Công nghiệp đã tạo ra một "cú sốc" toàn diện lên cấu trúc xã hội. Khi máy móc thay thế
công cụ thủ công và sản xuất đại công nghiệp bùng nổ, thế giới chứng kiến sự rạn nứt của
các thiết chế truyền thống. Những vấn đề như đô thị hóa tự phát, sự phân hóa giàu nghèo
gắt gao, điều kiện sống tồi tàn của giai cấp công nhân và vấn đề lao động trẻ em đã trở
thành những "sự kiện xã hội" nhức nhối. Trong bối cảnh đó, các hệ tư tưởng triết học,
kinh tế học hay đạo đức học cổ điển đã bộc lộ sự bất cập, không đủ sức giải thích và dự
báo những quy luật vận động mới đầy phức tạp.
Chính nhu cầu cấp thiết về một công cụ khoa học có khả năng quan sát, đo lường và lý
giải các biến đổi này đã thúc đẩy Auguste Comte đề xuất khái niệm "Xã hội học" vào
năm 1838. Ông kỳ vọng đây sẽ là môn khoa học độc lập, giúp con người tìm lại trật tự
trong một xã hội đang đầy biến động.
Tại Việt Nam hiện nay, tính tất yếu này vẫn giữ nguyên giá trị thực tiễn. Trong tiến trình
công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế, xã hội chúng ta đang đối mặt với
những thách thức tương tự nhưng mang sắc thái đặc thù: từ sự biến đổi cấu trúc gia đình
truyền thống, làn sóng di cư lao động, cho đến những áp lực tâm lý trong kỷ nguyên số.
Xã hội học không chỉ dừng lại ở lý thuyết hàn lâm mà đã trở thành kim chỉ nam cho việc
hoạch định chính sách công.
Ví dụ điển hình: Các nghiên cứu xã hội học về đời sống công nhân tại các khu công
nghiệp đã giúp các nhà quản lý nhận diện rõ sự thiếu hụt về an sinh xã hội. Kết quả từ
những khảo sát thực địa này chính là cơ sở khoa học để Nhà nước và doanh nghiệp triển
khai các dự án nhà ở xã hội, mô hình “nhà trẻ công nhân” và các chính sách phúc lợi thiết
thực. Điều này minh chứng rằng: Xã hội học là một khoa học của sự vận động, luôn đồng
hành cùng thực tiễn để kiến tạo một xã hội phát triển bền vững, hài hòa và nhân văn. Phần 2 Ví dụ minh họa
Một ví dụ cho thấy vì sao xã hội học phải ra đời là tình trạng khủng hoảng toàn diện của
xã hội châu Âu thế kỷ XVIII – đầu XIX. Khi các đô thị công nghiệp mới hình thành, dân
cư đổ về thành phố ồ ạt khiến mật độ dân số tăng nhanh, kéo theo nghèo đói, thất nghiệp,
bệnh tật và tội phạm. Bên cạnh đó, mâu thuẫn giai cấp gay gắt giữa tư sản và vô sản, 4 | P a g e
xung đột dân tộc – tôn giáo, chiến tranh, khủng hoảng kinh tế và sự tan rã của các thiết
chế truyền thống khiến xã hội rơi vào tình trạng hỗn loạn chưa từng có. Những vấn đề
này ngày càng phức tạp đến mức các ngành khoa học cũ không còn đủ khả năng giải
thích hay đưa ra giải pháp. Phân tích ví dụ
Từ ví dụ trên có thể thấy rõ rằng xã hội châu Âu lúc bấy giờ đã đặt ra một nhu cầu hoàn
toàn mới: cần một ngành khoa học có chức năng “chẩn đoán” xã hội. Quan điểm của
Emile Durkheim càng khẳng định điều này khi ông cho rằng nhà xã hội học giống như
một bác sĩ – phải biết xã hội “khỏe mạnh” hay “bệnh tật”, và từ đó đề xuất phương thuốc
phù hợp. Nghĩa là xã hội học ra đời không từ lý thuyết suông, mà từ nhu cầu thực tiễn
của một xã hội đang khủng hoảng, đòi hỏi tri thức khoa học có khả năng quan sát, phân
tích nguyên nhân và dự báo xu thế vận động của xã hội. Chỉ khi các điều kiện kinh tế,
chính trị và tri thức phát triển đến mức đủ chín muồi thì xã hội học mới hình thành như
một ngành khoa học thực sự vào nửa sau thế kỷ XIX. Điều này chứng minh rằng sự xuất
hiện của xã hội học là kết quả tất yếu của lịch sử, chứ không phải sự ngẫu nhiên.
Liên hệ thực tiễn Việt Nam
Tính tất yếu này cũng thể hiện rõ trong xã hội Việt Nam hiện nay. Khi đất nước bước vào
giai đoạn công nghiệp hóa, hiện đại hóa và toàn cầu hóa, nhiều vấn đề xã hội mới tiếp tục
phát sinh: khoảng cách giàu nghèo gia tăng, thanh niên chịu áp lực tâm lý, nhập cư vào
đô thị lớn gây quá tải hạ tầng, an sinh xã hội chưa đồng đều, sự suy giảm của các thiết
chế truyền thống như gia đình ba thế hệ… Các vấn đề này không thể được giải quyết nếu
thiếu nghiên cứu khoa học xã hội.
Nhờ các khảo sát xã hội học, nhiều khu công nghiệp đã nhận ra nhu cầu về nhà trẻ cho
con công nhân, dẫn đến việc mở các trường mầm non trong hoặc gần khu công nghiệp.
Ngành giáo dục cũng dựa vào nghiên cứu xã hội học để nhận diện tình trạng bạo lực học
đường, từ đó xây dựng mô hình tư vấn tâm lý học đường. Điều này cho thấy xã hội học
đóng vai trò “chẩn đoán” và “kê đơn” cho xã hội Việt Nam giống như Durkheim từng nhấn mạnh. Kết luận
Từ phân tích trên có thể thấy rằng xã hội học ra đời là kết quả của yêu cầu tất yếu từ sự
vận động và biến động phức tạp của xã hội. Khi đời sống xã hội trở nên khó dự đoán, đa
dạng và đầy mâu thuẫn, con người cần một khoa học có khả năng chỉ ra bản chất của các
vấn đề và đề xuất giải pháp hợp lý. Ở Việt Nam hiện nay, xã hội học tiếp tục chứng minh
vai trò quan trọng trong hoạch định chính sách, ổn định xã hội và phát triển con người. Vì 5 | P a g e
vậy, hiểu và vận dụng xã hội học là điều cần thiết, góp phần giúp xã hội vận hành theo
hướng tiến bộ và bền vững. Phần 2.1 Ví dụ minh họa
Một ví dụ tiêu biểu cho thấy xã hội học ra đời là một tất yếu khách quan chính là sự sụp
đổ của hệ thống phong kiến châu Âu và sự trỗi dậy mạnh mẽ của kinh tế tư bản chủ nghĩa
trong thế kỷ XIX. Các cuộc cách mạng công nghiệp diễn ra trước hết ở Anh rồi lan sang
Pháp, Đức, Hà Lan… khiến nền sản xuất thủ công truyền thống bị phá vỡ hoàn toàn. Hệ
thống nhà máy, xí nghiệp, công ty thương mại và thị trường hàng hóa quy mô lớn xuất
hiện, thu hút hàng triệu người nông dân rời bỏ ruộng đất để tham gia lao động công
nghiệp. Đồng thời, đất đai và của cải không còn nằm trong tay quý tộc phong kiến mà
chuyển sang giới tư sản – lực lượng nắm quyền lực kinh tế mới. Từ đó, xã hội châu Âu
biến đổi sâu sắc và trở nên phức tạp hơn bao giờ hết. Phân tích ví dụ
Từ ví dụ trên, có thể thấy rằng sự thay đổi về kinh tế kéo theo những biến đổi toàn diện
trong đời sống xã hội châu Âu. Khi hệ thống phong kiến bị phá vỡ, các chuẩn mực, thiết
chế, quan hệ xã hội truyền thống không còn giữ được vai trò ổn định xã hội như trước.
Đô thị hóa làm gia tăng mâu thuẫn xã hội, phân hóa giàu nghèo, xung đột giai cấp và sự
lệ thuộc giữa thành thị – nông thôn. Những biến động này khiến con người không thể
hiểu và quản lý xã hội bằng những cách tiếp cận cũ. Chính vì vậy, yêu cầu cấp thiết đặt ra
là phải có một khoa học chuyên biệt để nhận diện cấu trúc xã hội mới, phân tích các hiện
tượng xã hội, dự báo xu hướng biến đổi và đề xuất giải pháp ổn định xã hội.
Emile Durkheim từng ví nhà xã hội học như một bác sĩ của xã hội – có nhiệm vụ xác
định xã hội đang “khỏe mạnh” hay “bệnh tật”, từ đó “kê đơn” phù hợp. Hình ảnh này
chính xác mô tả vai trò mà xã hội học được kỳ vọng khi những biến động kinh tế – xã hội
của thế kỷ XIX đặt châu Âu vào trạng thái bất ổn nghiêm trọng. Vì thế, xã hội học ra đời
như một tất yếu nhằm đáp ứng nhu cầu nhận thức và nhu cầu thiết lập trật tự xã hội trong
bối cảnh khủng hoảng ấy.
Liên hệ thực tiễn Việt Nam
Thực tiễn Việt Nam trong quá trình đổi mới và hội nhập cũng cho thấy tính tất yếu của
việc cần đến khoa học xã hội học. Khi Việt Nam chuyển từ nền kinh tế bao cấp sang kinh
tế thị trường, những biến đổi kinh tế – xã hội xuất hiện tương tự châu Âu thế kỷ XIX: đô
thị hóa nhanh, phân hóa giàu nghèo, di cư lao động mạnh mẽ, thay đổi cấu trúc gia đình,
áp lực cạnh tranh kinh tế và sự suy giảm của nhiều giá trị truyền thống. Những biến đổi 6 | P a g e
này đã làm xuất hiện nhiều vấn đề xã hội mới như bạo lực học đường, tệ nạn xã hội,
stress ở giới trẻ, bất bình đẳng giới, ô nhiễm môi trường đô thị…
Nhờ các nghiên cứu xã hội học, nhà nước có thể xây dựng chính sách phù hợp hơn: quy
hoạch đô thị theo hướng bền vững, hỗ trợ người lao động nhập cư, xây dựng mô hình an
sinh xã hội cho khu công nghiệp, hay nghiên cứu hành vi người dân để hoàn thiện chính
sách công. Những ứng dụng thực tiễn đó cho thấy xã hội học không chỉ giải thích hiện
tượng mà còn góp phần định hướng phát triển xã hội. Kết luận
Từ những phân tích trên có thể khẳng định rằng xã hội học ra đời là kết quả tất yếu của
sự biến đổi sâu rộng trong đời sống kinh tế – xã hội châu Âu thế kỷ XIX. Khi xã hội trở
nên phức tạp, đa dạng và liên tục biến động, con người cần một ngành khoa học có khả
năng phân tích, dự báo và hướng dẫn hành động xã hội. Thực tiễn Việt Nam hiện nay
cũng chứng minh xã hội học có vai trò quan trọng trong việc ổn định, phát triển xã hội và
định hướng con người thích ứng với các biến đổi của thời đại. Vì vậy, xã hội học không
chỉ là khoa học của thế kỷ XIX mà còn là khoa học thiết yếu cho sự phát triển bền vững
của xã hội hiện đại. Phần 2.2 Ví dụ minh họa
Một ví dụ khác phản ánh rõ biến động chính trị làm thay đổi xã hội châu Âu và thúc đẩy
sự ra đời của xã hội học là Phong trào Hiến chương ở Anh (Chartism) vào những năm
1830–1840. Đây là phong trào đấu tranh đòi quyền bầu cử, cải cách nghị viện và quyền
chính trị cho giai cấp công nhân trong bối cảnh nước Anh đang chịu tác động mạnh của
công nghiệp hóa. Dù không thành công ngay, phong trào đã làm chính quyền Anh buộc
phải xem xét lại quan hệ giữa giai cấp tư sản – vô sản và cách thức quản trị xã hội. Phân tích ví dụ
Phong trào Hiến chương chỉ xuất hiện khi công nhân bắt đầu nhận thấy họ bị gạt ra khỏi
đời sống chính trị, dù chính họ tạo ra giá trị trong các nhà máy thời kì cách mạng công
nghiệp. Những cuộc tuần hành, kiến nghị, đình công quy mô lớn buộc xã hội phải đối
mặt với hai vấn đề: sự bất bình đẳng về quyền lực và nguy cơ rạn nứt trật tự xã hội.
Chính tình trạng này đặt ra nhu cầu phải hiểu xem vì sao xã hội rơi vào căng thẳng, cơ
chế nào dẫn tới bất công, và những quy luật nào chi phối sự ổn định xã hội.
Những câu hỏi đó trở thành động lực hình thành xã hội học:
Comte muốn tìm “khoa học về trật tự xã hội” để tránh hỗn loạn. 7 | P a g e
Durkheim nghiên cứu sự gắn kết xã hội (solidarity) trong một xã hội phân hóa mạnh.
Marx phân tích xung đột giai cấp phát sinh từ quan hệ tư bản – lao động.
Như vậy, không chỉ Cách mạng Pháp mà chính khủng hoảng chính trị từ phong trào Hiến
chương ở Anh cũng góp phần hình thành nền tảng lý luận của xã hội học thế kỷ XIX.
Liên hệ thực tiễn Việt Nam
Trong bối cảnh hiện nay tại Việt Nam, mỗi biến động hay thay đổi trong quản lý kinh tế –
xã hội đều kéo theo nhu cầu đánh giá, phân tích khoa học. Ví dụ, khi Việt Nam bước vào
thời kỳ đô thị hóa nhanh, tình trạng di cư lao động từ nông thôn ra thành phố tăng mạnh.
Điều này tạo ra các vấn đề mới: nhu cầu nhà ở, áp lực giao thông, chênh lệch thu nhập, sự
thay đổi cấu trúc gia đình. Những biến đổi xã hội này buộc các nhà quản lý và các nhà
nghiên cứu phải tiến hành điều tra xã hội học, khảo sát đời sống người dân để xây dựng chính sách phù hợp.
Giống như châu Âu thế kỷ XIX phải đặt câu hỏi “làm sao tổ chức xã hội để tránh rối
loạn”, Việt Nam hiện nay cũng cần khoa học xã hội học để hiểu cơ chế vận hành xã hội
trong thời kì hội nhập và hiện đại hóa. Kết luận
Từ ví dụ về Phong trào Hiến chương ở Anh có thể thấy: mỗi khi trật tự xã hội bị thách
thức, xã hội cần một ngành khoa học giúp giải thích và định hướng tổ chức xã hội. Chính
những biến động chính trị – xã hội sâu sắc đã khiến xã hội học ra đời như một “khoa học
của trật tự và tiến bộ”.
Ngày nay, xã hội học tiếp tục giữ vai trò đó khi Việt Nam đối diện những thay đổi lớn về
kinh tế, dân số và văn hóa. Phần 2.3 Ví dụ minh họa
Một ví dụ thể hiện rõ việc xã hội học ra đời dựa trên nền tảng các khoa học trước đó là sự
phát triển của cơ học cổ điển của Newton vào thế kỷ XVII. Học thuyết cơ học với các
quy luật về chuyển động, lực, quán tính đã cho con người thấy rằng tự nhiên vận hành
theo những quy luật khách quan, có thể nhận thức được bằng quan sát và thực nghiệm.
Cách tiếp cận này khi lan sang khoa học xã hội đã khơi gợi tư tưởng rằng xã hội cũng có
những quy luật vận động riêng, không phải phụ thuộc tùy tiện vào vua chúa hay ý chí thần linh. Phân tích ví dụ 8 | P a g e
Từ “cú hích khoa học” đó, các nhà tư tưởng như Bacon, Descartes rồi đến Comte bắt đầu
cho rằng xã hội cần được nghiên cứu bằng phương pháp khoa học giống như tự nhiên.
Comte thậm chí gọi xã hội học là “vật lý học xã hội”, hàm ý rằng xã hội có thể giải thích
thông qua quy luật, dữ kiện và phương pháp thực chứng.
Như vậy, sự sụp đổ của chế độ phong kiến cùng sự trỗi dậy của khoa học tự nhiên đã tạo
ra hai điều kiện quan trọng:
Giải phóng tư duy khỏi thần học và kinh viện, cho phép con người nhìn xã hội bằng lý trí và bằng chứng.
Cung cấp phương pháp nghiên cứu mới: quan sát, thực nghiệm, phân tích, kiểm chứng –
những phương pháp mà xã hội học sau này kế thừa và biến đổi phù hợp với đối tượng nghiên cứu của mình.
Vì thế, các nhà xã hội học như Marx đã dùng phương pháp duy vật lịch sử để phân tích
các quy luật phát triển xã hội, còn Durkheim xây dựng phương pháp “xem sự kiện xã hội
như sự vật”, rõ ràng đều chịu ảnh hưởng của khoa học tự nhiên thời kỳ đó.
Liên hệ thực tiễn Việt Nam
Hiện nay, trong nhiều nghiên cứu về đô thị hóa, di cư, nghèo đói hay mạng xã hội tại Việt
Nam, các nhà xã hội học đều kết hợp mạnh mẽ cách làm của các ngành khác.
Ví dụ, khi khảo sát sự lan truyền thông tin sai lệch trên mạng, các nhà xã hội học sử dụng thêm:
mô hình toán học về tương tác mạng,
phân tích dữ liệu lớn (big data), tâm lý học hành vi,
kỹ thuật trực quan hóa dữ liệu.
Đây là minh chứng cho việc xã hội học không đứng độc lập mà luôn phát triển trên cơ sở
tiếp thu thành tựu của các ngành khác – đúng như cách mà Comte hay Marx từng làm trong thế kỷ XIX.
Việc liên ngành này cho phép đưa ra những lý giải khoa học, khách quan và xác thực hơn
về các vấn đề xã hội đương đại của Việt Nam. Kết luận 9 | P a g e
Từ ví dụ trên có thể thấy rằng sự ra đời của xã hội học không phải là ngẫu nhiên, mà dựa
trên quá trình kế thừa lâu dài những thành tựu của khoa học tự nhiên, khoa học về con
người và triết học. Khi chế độ phong kiến suy tàn và khoa học phát triển mạnh, con người
có nhu cầu tìm ra các quy luật chi phối đời sống xã hội. Nhờ vận dụng sáng tạo các
phương pháp khoa học, xã hội học đã hình thành và phát triển thành một khoa học độc
lập, góp phần giải thích và định hướng sự vận động của xã hội. Phần 3
3.1. Auguste Comte (1798-1857) Ví dụ minh họa
Một ví dụ rõ ràng về đóng góp của Auguste Comte là tư tưởng về Tĩnh học và Động học
xã hội. Comte nghiên cứu trật tự xã hội thông qua các thiết chế như gia đình, tôn giáo,
văn hóa và các tổ chức xã hội. Đồng thời, ông nghiên cứu quy luật biến đổi xã hội theo
thời gian, chia xã hội thành ba giai đoạn: thần học, siêu hình và thực chứng khoa học.
Quan điểm của Comte cho thấy, sự ra đời xã hội học là một tất yếu lịch sử, nhằm phân
tích cấu trúc xã hội và các quá trình vận động của nó. Phân tích ví dụ
Từ ví dụ trên có thể thấy rằng Comte đã đặt nền móng cho xã hội học bằng cách:
Xác định đối tượng nghiên cứu rõ ràng: Tĩnh học tập trung vào cấu trúc xã hội, các thiết
chế, mối quan hệ giữa các tiểu cấu trúc; Động học nghiên cứu các quy luật phát triển,
biến đổi xã hội theo thời gian.
Vận dụng phương pháp khoa học tự nhiên: Quan sát, thực nghiệm, so sánh, lịch sử –
tương tự như vật lý, sinh học – để phân tích xã hội một cách khách quan.
Đặt mục tiêu thực tiễn: Xã hội học không chỉ giải thích mà còn giúp “sắp xếp và lập lại
trật tự xã hội”, hướng tới sự ổn định và tiến bộ.
Quan điểm này cho thấy xã hội học ra đời không chỉ là lý thuyết suông mà xuất phát từ
nhu cầu thực tế: hiểu cấu trúc xã hội, nhận diện mâu thuẫn, dự đoán biến động và đề xuất giải pháp.
Liên hệ thực tiễn Việt Nam
Tư tưởng Comte vẫn còn nguyên giá trị trong nghiên cứu xã hội hiện đại ở Việt Nam. Ví
dụ, khi khảo sát tác động của đô thị hóa và di cư lao động ở các thành phố lớn như Hà
Nội hay TP.HCM, các nhà xã hội học hiện đại áp dụng: 10 | P a g e
Phương pháp quan sát: khảo sát đời sống cộng đồng, hành vi cư dân.
Phương pháp so sánh: đối chiếu khu vực nông thôn và thành thị.
Phương pháp lịch sử: nghiên cứu quá trình di cư và thay đổi cấu trúc gia đình qua thời gian.
Phương pháp thực nghiệm: đánh giá tác động của chính sách nhà ở, giao thông, an sinh xã hội.
Nhờ đó, các nghiên cứu này giúp hoạch định chính sách phù hợp, duy trì trật tự và ổn
định xã hội trong bối cảnh đô thị hóa mạnh. Kết luận
Từ nghiên cứu của Comte về Tĩnh học và Động học xã hội, có thể thấy xã hội học ra đời
là kết quả tất yếu từ nhu cầu phân tích trật tự và biến đổi xã hội. Comte đã kết hợp tư
tưởng thực chứng với nghiên cứu xã hội, định hình đối tượng, phương pháp và mục tiêu
thực tiễn cho xã hội học. Ngày nay, phương pháp luận của ông vẫn được vận dụng trong
nghiên cứu hiện đại tại Việt Nam, góp phần phát hiện mâu thuẫn xã hội, lập kế hoạch
phát triển, và hướng tới một xã hội ổn định, tiến bộ. 3.2. Karl Marx (1818-1883) Ví dụ minh họa
Một ví dụ điển hình về ảnh hưởng của Marx đối với xã hội học là học thuyết hình thái
kinh tế – xã hội và lý thuyết xung đột giai cấp. Marx phân tích lịch sử loài người qua năm
hình thái kinh tế – xã hội: công xã nguyên thủy, chiếm hữu nô lệ, phong kiến, tư bản chủ
nghĩa và cộng sản chủ nghĩa. Ông chỉ ra rằng sự bất bình đẳng xã hội xuất phát từ sở hữu
tư nhân về tư liệu sản xuất, dẫn tới mâu thuẫn giữa các giai cấp thống trị và bị trị. Phân tích ví dụ
Từ ví dụ này, có thể thấy Marx đã đóng góp những nội dung quan trọng cho xã hội học:
Nhìn nhận xã hội qua xung đột và mâu thuẫn: Theo Marx, mọi thay đổi xã hội đều xuất
phát từ mâu thuẫn lợi ích giữa các giai cấp. Xung đột giai cấp là động lực thúc đẩy biến đổi xã hội.
Đặt nền tảng cho phương pháp phân tích cấu trúc xã hội: Marx không chỉ nghiên cứu các
cá nhân hay thiết chế xã hội, mà tập trung vào mối quan hệ kinh tế – xã hội và quyền sở
hữu tư liệu sản xuất, giúp xã hội học phân tích các nguyên nhân gốc rễ của bất bình đẳng và xung đột. 11 | P a g e
Liên kết nghiên cứu với thực tiễn: Marx vừa là nhà lý luận vừa là người thực hành chính
trị, vì vậy lý thuyết của ông không chỉ mang tính học thuật mà còn xuất phát từ các vấn
đề xã hội thực tế, tạo cơ sở để xã hội học ứng dụng vào phân tích hiện tượng thực tiễn.
Liên hệ thực tiễn Việt Nam
Ở Việt Nam hiện nay, lý thuyết của Marx vẫn được vận dụng để nghiên cứu các vấn đề
như bất bình đẳng kinh tế, phân hóa giàu nghèo và mâu thuẫn lợi ích trong xã hội. Ví dụ,
khi nghiên cứu sự phân tầng xã hội tại các đô thị lớn, các nhà xã hội học phân tích:
Những khoảng cách giàu – nghèo giữa dân cư thành thị và di cư lao động nông thôn;
Mâu thuẫn lợi ích giữa các nhóm lao động, doanh nghiệp và người sử dụng lao động;
Tác động của quyền sở hữu, quản lý tài nguyên và đất đai đến cơ cấu xã hội.
Những nghiên cứu này giúp xây dựng các chính sách giảm bất bình đẳng, bảo đảm quyền
lợi công bằng cho mọi nhóm xã hội, từ đó duy trì ổn định và tiến bộ xã hội. Kết luận
Từ học thuyết của Marx về hình thái kinh tế – xã hội và xung đột giai cấp, có thể thấy
rằng xã hội học không chỉ nghiên cứu hiện tượng xã hội mà còn phải đi sâu vào nguyên
nhân cấu trúc và mâu thuẫn trong xã hội. Marx đã đặt nền móng lý thuyết quan trọng, cho
phép xã hội học phát triển phương pháp phân tích xã hội một cách khoa học và thực tiễn.
Ở Việt Nam và nhiều xã hội hiện đại, lý thuyết này vẫn giữ vai trò quan trọng trong việc
giải thích mâu thuẫn, bất bình đẳng và hướng tới việc xây dựng xã hội ổn định, công bằng, tiến bộ.
3.3. Herbert Spencer (1820-1903) Ví dụ minh họa (mới)
Một ví dụ điển hình về tư tưởng của Herbert Spencer là quan niệm về xã hội như một
siêu sinh thể và nguyên lý tiến hóa xã hội. Spencer cho rằng xã hội phát triển từ cấu trúc
nhỏ, đơn giản và không ổn định sang cấu trúc lớn, liên kết chặt chẽ, giống như cơ thể
sinh học. Ông phân chia các tác nhân ảnh hưởng đến xã hội thành chủ quan, bên ngoài và
tự sinh, đồng thời nhấn mạnh cơ chế thích nghi: chỉ những phần xã hội nào phù hợp với
môi trường mới tồn tại và phát triển. Phân tích ví dụ
Từ ví dụ này, có thể thấy Spencer đã đóng góp quan trọng cho xã hội học: 12 | P a g e
Xem xã hội như một hệ thống hữu cơ: Mỗi bộ phận xã hội có chức năng riêng, tác động
qua lại với các bộ phận khác để duy trì trật tự và phát triển. Đây là cơ sở hình thành xu
hướng chức năng luận (functionalism) trong xã hội học hiện đại.
Nguyên lý tiến hóa xã hội: Xã hội tiến hóa từ đơn giản đến phức tạp, cho thấy biến đổi xã
hội có quy luật và có thể dự đoán phần nào các xu hướng phát triển.
Nhận thức tác nhân xã hội: Phân tích tác nhân chủ quan (cảm xúc, trí tuệ), tác nhân bên
ngoài (môi trường) và tác nhân tự sinh (dân số, tương tác xã hội) giúp xã hội học hiểu rõ
các yếu tố tạo nên tiến trình xã hội.
Lý thuyết gắn kết với thực tiễn: Spencer áp dụng quan niệm “bàn tay vô hình” của thị
trường và tự do cạnh tranh, giải thích cách các xã hội công nghiệp hiện đại duy trì trật tự
mà không cần kiểm soát tập trung.
Liên hệ thực tiễn Việt Nam
Ở Việt Nam hiện nay, tư tưởng Spencer vẫn có ý nghĩa khi nghiên cứu tác động của phân
hóa xã hội và cơ cấu tổ chức trong xã hội hiện đại. Ví dụ:
Khi nghiên cứu sự phát triển các đô thị công nghiệp và khu kinh tế, các nhà xã hội học
xem xét cách các bộ phận xã hội (công nhân, doanh nghiệp, chính quyền, cộng đồng dân
cư) tương tác để duy trì trật tự, ổn định và phát triển kinh tế.
Việc áp dụng nguyên lý tiến hóa xã hội giúp phân tích quá trình chuyển đổi từ xã hội
nông thôn truyền thống sang xã hội công nghiệp hiện đại, xác định những bộ phận cần
thích nghi, thay đổi hoặc phát triển.
Phân loại xã hội quân sự – xã hội công nghiệp cũng giúp đánh giá hiệu quả cơ chế quản
lý và vai trò nhà nước trong điều kiện khác nhau. Kết luận
Từ quan điểm của Spencer về xã hội như một siêu sinh thể và tiến hóa xã hội, có thể thấy
xã hội học ra đời và phát triển trên cơ sở nhận thức xã hội như một hệ thống có cấu trúc
và chức năng. Spencer đã cung cấp những nguyên lý giúp xã hội học phân tích các quy
luật phát triển, các mối quan hệ và tác nhân xã hội. Ở Việt Nam, lý thuyết của ông vẫn
được vận dụng để nghiên cứu cơ cấu xã hội, quản lý đô thị và phát triển bền vững trong
xã hội công nghiệp hiện đại.
3.4. Emile Durkheim (1858-1917) Ví dụ minh họa 13 | P a g e
Một ví dụ điển hình về tư tưởng xã hội học của Emile Durkheim là nghiên cứu về “sự
kiện xã hội” và “đoàn kết xã hội”. Durkheim cho rằng xã hội tồn tại trước cá nhân, các
chuẩn mực và thiết chế xã hội áp đặt lên cá nhân. Ông phân loại đoàn kết xã hội thành hai
loại: đoàn kết cơ học (dựa trên sự giống nhau, tồn tại trong xã hội truyền thống) và đoàn
kết hữu cơ (dựa trên sự phân công lao động, tồn tại trong xã hội công nghiệp). Phân tích ví dụ
Từ ví dụ này, có thể thấy Durkheim đóng góp quan trọng cho xã hội học:
Xác định đối tượng nghiên cứu rõ ràng: Sự kiện xã hội được xem như những “sự vật”
khách quan, có thể quan sát và phân tích. Việc coi các hiện tượng xã hội là dữ liệu khách
quan tạo cơ sở khoa học cho xã hội học hiện đại.
Phân tích cấu trúc và chức năng xã hội: Bằng cách nghiên cứu các hình thức đoàn kết xã
hội, Durkheim chỉ ra cách xã hội duy trì trật tự và gắn kết các cá nhân, đặc biệt trong bối
cảnh xã hội biến đổi từ đơn giản sang phức tạp.
Nguyên lý nhân quả và khoa học: Khác với Comte hay Spencer, Durkheim nhấn mạnh
việc nghiên cứu mối quan hệ nhân quả giữa các hiện tượng xã hội, thay vì chỉ quan sát tự
nhiên hay dùng phương pháp tư tưởng.
Quan điểm này cho thấy xã hội học ra đời nhằm hiểu rõ cấu trúc xã hội, các mối quan hệ,
và phương thức duy trì trật tự trong xã hội hiện đại, đồng thời phát triển phương pháp
luận khoa học cho nghiên cứu xã hội.
Liên hệ thực tiễn Việt Nam
Ở Việt Nam, tư tưởng Durkheim được vận dụng trong nghiên cứu các hiện tượng xã hội
trong bối cảnh đô thị hóa và công nghiệp hóa. Ví dụ:
Khi nghiên cứu sự thay đổi trong cộng đồng dân cư đô thị, các nhà xã hội học phân tích
các chuẩn mực, giá trị và thiết chế xã hội ảnh hưởng đến hành vi cá nhân, từ đó xác định
các chính sách hỗ trợ ổn định cộng đồng.
Trong lĩnh vực giáo dục, nguyên lý “xã hội hóa” giúp các nhà nghiên cứu và quản lý giáo
dục hiểu cách học sinh, sinh viên được hình thành và tuân thủ các chuẩn mực xã hội.
Phân tích đoàn kết xã hội cơ học và hữu cơ giúp đánh giá mức độ gắn kết trong các cộng
đồng truyền thống và xã hội công nghiệp hiện đại, từ đó xây dựng các biện pháp duy trì
trật tự và tiến bộ xã hội. Kết luận 14 | P a g e
Từ nghiên cứu của Durkheim về sự kiện xã hội và đoàn kết xã hội, có thể thấy xã hội học
ra đời nhằm phân tích các hiện tượng xã hội như các sự vật khách quan, xác định mối
quan hệ nhân quả và phát triển cơ sở khoa học cho nghiên cứu xã hội. Quan điểm của
Durkheim giúp xã hội học hiện đại vận dụng vào việc duy trì trật tự, ổn định và phát triển
các cộng đồng xã hội, bao gồm cả trong bối cảnh Việt Nam hiện nay. 3.5. Max Weber (1864-1920) Ví dụ minh họa
Một ví dụ điển hình về tư tưởng xã hội học của Max Weber là nghiên cứu mối quan hệ
giữa tôn giáo và kinh tế trong xã hội. Trong tác phẩm Đạo Tin Lành và tinh thần của chủ
nghĩa tư bản, Weber chỉ ra rằng sự phát triển của chủ nghĩa tư bản không chỉ dựa vào
động lực kinh tế mà còn bị ảnh hưởng bởi các giá trị tôn giáo, như thái độ làm việc cần
cù, tiết kiệm và kỷ luật của đạo Tin Lành. Ông cũng phân loại hành động xã hội thành
bốn loại: hành động hợp lý theo mục đích, hợp lý theo giá trị, hành động theo truyền
thống và hành động mang tính cảm xúc, để giải thích định hướng của hành vi con người trong xã hội. Phân tích ví dụ
Từ ví dụ này, có thể thấy Weber đã đóng góp quan trọng cho xã hội học:
Xã hội học giải thích hành động xã hội: Không chỉ quan sát hiện tượng bên ngoài, Weber
còn nhấn mạnh phải nắm bắt ý nghĩa chủ quan của hành động, tức là lý giải động cơ, mục
đích và nhu cầu của con người.
Vai trò của tôn giáo và văn hóa: Ông chỉ ra rằng các yếu tố phi kinh tế như tôn giáo, văn
hóa, uy tín, dòng dõi cũng ảnh hưởng đến địa vị xã hội và bất bình đẳng. Điều này mở
rộng phạm vi phân tích xã hội học, không chỉ dựa vào cơ sở vật chất hay kinh tế như Marx.
Phương pháp luận: Weber để lại các phương pháp nghiên cứu xã hội quan trọng, bao gồm
quan sát, giải thích trực tiếp và gián tiếp, giúp xã hội học phân tích được mối quan hệ
nhân quả và ý nghĩa của hành vi trong bối cảnh xã hội.
Liên hệ thực tiễn Việt Nam
Ở Việt Nam, tư tưởng của Weber được vận dụng trong nghiên cứu hành vi xã hội, văn
hóa tổ chức và quản lý đô thị. Ví dụ:
Khi nghiên cứu tác động của văn hóa và tôn giáo đến kinh doanh và phát triển doanh
nghiệp, các nhà xã hội học xem xét cách giá trị, niềm tin và hành vi cá nhân ảnh hưởng 15 | P a g e
đến kết quả kinh tế, tương tự như Weber phân tích đạo Tin Lành và tinh thần chủ nghĩa tư bản.
Trong lĩnh vực giáo dục và quản lý hành chính, việc phân loại hành động xã hội giúp
đánh giá động cơ, ý thức và thái độ của con người khi tham gia vào các dự án cộng đồng
hoặc các chương trình phát triển xã hội.
Tư tưởng về bất bình đẳng xã hội của Weber cũng giúp phân tích vai trò của cơ hội, năng
lực và nguồn lực phi kinh tế trong việc xác định địa vị và quyền lực xã hội ở Việt Nam hiện nay. Kết luận
Từ nghiên cứu của Max Weber về hành động xã hội, tôn giáo và bất bình đẳng xã hội, có
thể thấy xã hội học ra đời để giải thích nguyên nhân, điều kiện và hệ quả của hành vi xã
hội, không chỉ dựa vào hiện tượng bên ngoài mà còn nắm bắt ý nghĩa chủ quan. Các
phương pháp nghiên cứu của Weber vẫn còn giá trị thực tiễn trong việc phân tích, dự
đoán hành vi xã hội và xây dựng chính sách, đặc biệt trong bối cảnh xã hội Việt Nam hiện đại. Chương 2
Phần 1.2. ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU CỦA XHH Ví dụ minh họa
Xã hội học không nhìn nhận xã hội như một tập hợp những cá nhân rời rạc, mà tập trung
vào hệ thống các hành vi xã hội, các mối quan hệ và cấu trúc nhóm mà con người là
thành viên. Để minh họa, chúng ta hãy phân tích sâu hơn về thói quen sử dụng mạng xã
hội của chính sinh viên trường ta. Dưới góc nhìn xã hội học, hành vi này không đơn
thuần là sở thích cá nhân mà là một hiện tượng chịu sự chi phối mạnh mẽ của cấu trúc
nhóm. Chẳng hạn, một sinh viên khoa Quản lý Văn hóa có thể dành nhiều thời gian trên
Instagram để xây dựng hình ảnh cá nhân theo phong cách nghệ thuật, bởi họ chịu áp lực
từ "chuẩn mực nhóm" và mong muốn khẳng định bản sắc trong cộng đồng cùng chuyên
ngành. Ngược lại, sinh viên khối ngành Di sản có thể ưu tiên các hội nhóm trên Facebook
để chia sẻ tư liệu lịch sử. Qua đó, nhà xã hội học nhận diện được các "tiểu văn hóa" khác
nhau: nhóm câu lạc bộ nghệ thuật thường có xu hướng tương tác mở, mang tính trình
diễn và sáng tạo; trong khi các nhóm học thuật lại đề cao tính kỷ luật và sự chuẩn xác
trong chia sẻ thông tin. Những hành vi này không diễn ra ngẫu nhiên mà được định hình
bởi các thiết chế và mạng lưới quan hệ mà các em đang tham gia. 16 | P a g e
Việc xác định đúng đối tượng nghiên cứu này mang lại những giá trị thực tiễn vô cùng
quan trọng trong công tác quản lý giáo dục tại Việt Nam hiện nay. Khi hiểu được cơ chế
vận hành của các nhóm và cộng đồng sinh viên, nhà trường không còn áp dụng những
phương thức quản lý hành chính khô cứng mà chuyển sang quản trị dựa trên sự thấu hiểu tương tác xã hội.
Liên hệ thực tế cụ thể: Tại Đại học Văn hóa hay các cơ sở đào tạo tương đương, từ kết
quả nghiên cứu về tương tác nhóm, nhà trường có thể thiết kế các mô hình "Không gian
sáng tạo" hoặc phát triển các câu lạc bộ nòng cốt để định hướng sinh viên tránh xa các
hành vi tiêu cực trên không gian mạng như bạo lực ngôn từ hay tin giả. Đặc biệt, việc
nhận diện được các "nhóm yếu thế" hoặc những sinh viên có xu hướng cô lập xã hội giúp
các bộ phận hỗ trợ sinh viên kịp thời xây dựng các chương trình tư vấn tâm lý và kết nối
cộng đồng. Thêm vào đó, việc nghiên cứu mối quan hệ giữa sinh viên và thị trường lao
động giúp các khoa đào tạo điều chỉnh chương trình học, tăng cường các hoạt động thực
tế để sinh viên không chỉ giỏi lý thuyết mà còn có khả năng thích ứng cao với các thiết
chế xã hội ngoài trường học.
Kết luận: Qua phân tích trên, các em có thể thấy xã hội học đóng vai trò như một chiếc
"la bàn" giúp chúng ta định vị được vị thế của cá nhân trong mạng lưới xã hội phức tạp.
Việc xác định phạm vi hành vi, hệ thống cấu trúc và bản sắc cộng đồng không chỉ giúp
chúng ta giải thích các hiện tượng xã hội mà còn là nền tảng để xây dựng những giải
pháp chính sách nhân văn, góp phần tạo ra một môi trường học đường phát triển bền vững và gắn kết.
2.1. Chức năng nhận thức
Dưới lăng kính xã hội học, chức năng nhận thức không chỉ đơn thuần là sự mô tả bề mặt các hiện
tượng mà là quá trình bóc tách các lớp cấu trúc để hiểu rõ bản chất và quy luật vận động bên
trong. Hãy cùng phân tích thực tiễn thông qua hiện tượng thanh niên tại các đô thị lớn ở Việt
Nam tham gia hoạt động tình nguyện. Nếu một báo cáo thông thường chỉ dừng lại ở việc thống
kê số lượng, thì xã hội học thực hiện chức năng nhận thức bằng cách đi sâu vào phân tích cơ chế
và động cơ xã hội. Thông qua các phương pháp nghiên cứu thực chứng như khảo sát xã hội học,
phỏng vấn sâu và phân tích dữ liệu, chúng ta nhận diện được rằng hành vi tình nguyện không
diễn ra ngẫu nhiên mà chịu tác động bởi hệ thống các thiết chế như gia đình (nền tảng giáo dục),
nhà trường (chính sách khuyến khích, điểm rèn luyện) và cộng đồng (áp lực đồng trang lứa hoặc lý tưởng sống).
Việc trang bị hệ thống tri thức khoa học này giúp chúng ta nhận thấy những quy luật khách quan:
thanh niên có xu hướng dấn thân mạnh mẽ hơn khi tồn tại một môi trường xã hội có tính nâng đỡ
và các chính sách tôn vinh giá trị cộng đồng rõ rệt. Đặc biệt, xã hội học giúp chúng ta xác định
sự khác biệt về nhu cầu giữa các nhóm: có nhóm tham gia tình nguyện như một phương thức tích 17 | P a g e
lũy “vốn xã hội” và kỹ năng mềm để chuẩn bị cho thị trường lao động, trong khi nhóm khác lại
hướng tới việc thực hiện trách nhiệm đạo đức và gắn kết xã hội.
Tại Việt Nam hiện nay, chức năng nhận thức này mang lại những giá trị thực tiễn vô cùng lớn
lao. Kết quả từ các nghiên cứu xã hội học chính là tiền đề phương pháp luận để các cơ quan
hoạch định chính sách, các tổ chức Đoàn - Hội hay chính quyền địa phương xây dựng những
chương trình tình nguyện có tính trọng tâm, trọng điểm. Thay vì các phong trào mang tính hình
thức, chúng ta có thể thiết kế các mô hình “tình nguyện chuyên môn” phù hợp với năng lực của
từng nhóm thanh niên, từ đó nâng cao hiệu quả quản lý và phát huy tối đa tinh thần trách nhiệm
của thế hệ trẻ đối với sự phát triển bền vững của quốc gia.
Kết luận: Có thể khẳng định, thông qua chức năng nhận thức, xã hội học đã cung cấp một cái
nhìn thấu thấu thị và khoa học về các quá trình xã hội. Nó không chỉ giúp chúng ta giải thích
hiện tại mà còn dự báo được các xu hướng vận động, từ đó hỗ trợ đắc lực cho việc ra các quyết
sách quản lý xã hội nhân văn và hiệu quả.
2.2. Chức năng thực tiễn
Chức năng thực tiễn. Sociology không phải là những trang lý thuyết nằm im trong thư
viện; nó là một khoa học dấn thân, biến những dữ liệu định lượng và định tính thành
"nguồn nhiên liệu" để cải thiện đời sống con người và quản trị xã hội một cách nhân văn.
Để thấu hiểu chức năng này, chúng ta hãy cùng mổ xẻ hiện tượng sử dụng mạng xã hội
của thanh thiếu niên tại các đô thị lớn ở Việt Nam hiện nay dưới nhãn quan xã hội học.
Việc một người trẻ dành hàng giờ lướt điện thoại không đơn thuần là hành vi cá nhân hay
sở thích nhất thời, mà là một sự kiện xã hội mang tính hệ thống, phản ánh sự biến đổi
của cấu trúc xã hội trong kỷ nguyên số. Thông qua chức năng nhận thức, xã hội học
giúp chúng ta bóc tách các lớp tương tác ảo để thấy rằng khi sự kết nối trực tuyến bùng
nổ, các hình thức tương tác truyền thống (mặt đối mặt) đang có xu hướng suy giảm mạnh,
dẫn đến sự lỏng lẻo trong sợi dây liên kết gia đình và sự xuất hiện của các "cộng đồng
ảo" với những chuẩn mực đạo đức mới. Đặc biệt, chức năng dự báo cho phép các nhà xã
hội học dựa trên dữ liệu thực chứng từ các cuộc khảo sát quy mô lớn để cảnh báo về
những "sang chấn" tiềm ẩn: từ nguy cơ cô lập xã hội trong đời thực đến sự thay đổi sâu
sắc trong cách thức tiếp nhận giá trị văn hóa của thế hệ "bản địa số" (Digital Natives).
Điểm mấu chốt của chức năng thực tiễn nằm ở việc nhận diện các mối quan hệ xã hội để
tìm ra "đòn bẩy" điều tiết hành vi. Xã hội học chỉ ra rằng cá nhân không hành động biệt
lập; họ chịu sự chi phối của hệ sinh thái bao gồm gia đình, nhà trường và các chính sách
quản lý. Liên hệ thực tiễn tại Việt Nam, chúng ta thấy rõ vai trò của xã hội học trong
việc chuyển hóa tri thức thành hành động tại các đô thị như Hà Nội hay TP. Hồ Chí
Minh. Thay vì những biện pháp cấm đoán cực đoan mang tính hành chính, kết quả 18 | P a g e
nghiên cứu xã hội học về bạo lực ngôn từ và tin giả đã trở thành cơ sở khoa học để các
nhà quản lý xây dựng Luật An ninh mạng và các quy tắc ứng xử văn minh trên không gian số.
Cụ thể hơn, trong môi trường giáo dục, khi nhận diện được xu hướng thanh thiếu niên dễ
rơi vào trạng thái "trầm cảm số" do áp lực đồng trang lứa trên Facebook hay TikTok, các
trường đại học và phổ thông đã thiết kế lại các chương trình ngoại khóa, tập trung vào kỹ
năng tương tác trực tiếp và tư vấn tâm lý học đường để giảm thiểu bạo lực mạng. Đối với
thiết chế gia đình, xã hội học trang bị cho phụ huynh những tri thức về quy luật vận động
của giới trẻ, giúp họ thay đổi phương pháp giáo dục từ áp đặt sang đồng hành, giúp trẻ
thích ứng tích cực với môi trường mạng thay vì tạo ra những xung đột thế hệ gắt gao.
Như vậy, xã hội học đóng vai trò như một cầu nối bền vững giữa lý luận và hành động.
Bằng cách phản ánh trung thực hiện trạng và dự báo chính xác các xu hướng, ngành khoa
học này cung cấp những giải pháp thực tiễn để xây dựng các chính sách xã hội nhân văn,
góp phần vào sự phát triển bền vững và gắn kết cộng đồng trong tương lai của đất nước. Kết luận
Qua ví dụ trên, chức năng nhận thức và dự đoán khoa học của xã hội học được thể hiện
rõ: không chỉ phản ánh hiện trạng xã hội mà còn dự đoán xu hướng phát triển, tạo cơ sở
khoa học cho các chính sách xã hội, góp phần định hướng phát triển xã hội bền vững trong tương lai.
2.3. Chức năng tư tưởng
Xã hội học không chỉ dừng lại ở việc quan sát thế giới; nó còn mang sứ mệnh định hướng các giá
trị và hành vi xã hội theo hướng tiến bộ. Hãy cùng xem xét ví dụ về việc giáo dục ý thức bảo vệ
môi trường đô thị tại Việt Nam hiện nay. Dưới nhãn quan xã hội học, ý thức môi trường không
phải là một đức tính bẩm sinh, mà là kết quả của sự tương tác giữa nhận thức cá nhân, áp lực từ
nhóm xã hội và sự hiệu quả của các thiết chế quản lý. Thay vì chỉ đưa ra những lời kêu gọi
chung chung, nhà xã hội học sẽ đi sâu nghiên cứu các yếu tố thúc đẩy hoặc cản trở hành vi có
trách nhiệm. Chẳng hạn, một nghiên cứu thực chứng có thể chỉ ra rằng: cá nhân có xu hướng
phân loại rác thải tốt hơn khi họ thấy cộng đồng xung quanh cùng thực hiện (áp lực nhóm) và khi
hệ thống thu gom được tổ chức khoa học (thiết chế hỗ trợ).
Việc trang bị hệ thống tri thức về quy luật xã hội này giúp cộng đồng hiểu rõ mối liên hệ hữu cơ
giữa hành vi cá nhân và lợi ích chung. Chức năng giáo dục của xã hội học thể hiện ở việc biến
những số liệu khảo sát định lượng và phỏng vấn sâu thành các chương trình giáo dục công dân
và chiến dịch truyền thông có chiều sâu. Điểm khác biệt cốt lõi ở đây chính là tính khách quan
và khoa học. Các kết luận xã hội học không dựa trên định kiến hay cảm tính, mà dựa trên dữ
liệu thực tiễn được kiểm chứng, từ đó tạo ra sự thuyết phục đối với quần chúng và hướng họ đến
những giá trị nhân văn, tinh thần hợp tác. 19 | P a g e
Trong thực tiễn tại Việt Nam, sự đóng góp của xã hội học là vô cùng rõ nét. Các cơ quan quản lý
đô thị và các tổ chức xã hội đã dựa trên kết quả nghiên cứu để xây dựng các mô hình như "Khu
phố xanh", "Trường học không rác thải nhựa". Tại chính môi trường Đại học Văn hóa của chúng
ta, các chiến dịch tình nguyện hay phong trào xây dựng lối sống xanh đều được thiết kế dựa trên
sự thấu hiểu tâm lý nhóm và cấu trúc cộng đồng sinh viên. Điều này không chỉ giúp nâng cao
nhận thức mà còn trực tiếp củng cố các giá trị trách nhiệm xã hội, giúp mỗi cá nhân trở thành
một mắt xích tích cực trong mạng lưới cộng đồng.
Kết luận: Xã hội học chính là nhịp cầu nối giữa tri thức khoa học và hành động thực tiễn. Thông
qua chức năng giáo dục, ngành khoa học này không chỉ giúp chúng ta hiểu về thế giới mà còn
cung cấp công cụ để cải thiện thế giới đó, định hướng xã hội vận hành theo những chuẩn mực
văn minh và phát triển bền vững.
3. Nhiệm vụ của xã hội học Ví dụ minh họa
Xét việc lập kế hoạch phát triển đô thị thông minh: các nhà xã hội học nghiên cứu mối
quan hệ giữa dân cư, các tổ chức hành chính, cơ sở hạ tầng, và hành vi cộng đồng để xác
định cơ chế vận hành và các quy luật xã hội tác động đến hiệu quả quản lý đô thị. Phân tích
Nghiên cứu hình thái biểu hiện và cơ chế xã hội: Xã hội học phân tích các hành vi, thói
quen, mức độ tương tác giữa cư dân và tổ chức quản lý, từ đó xác định những yếu tố
quyết định sự thành công hoặc thất bại trong quản lý đô thị.
Phục vụ công tác tổ chức và quản lý: Kết quả nghiên cứu giúp đưa ra các giải pháp điều
phối nguồn lực, thiết lập hệ thống dịch vụ công hiệu quả, đồng thời cải thiện mối quan hệ
giữa chính quyền và người dân.
Cơ sở phương pháp luận cho chuyên ngành và khoa học khác: Các phương pháp điều tra,
quan sát, phân tích dữ liệu xã hội được áp dụng cho nghiên cứu chuyên ngành về quản lý
đô thị, xã hội học công nghiệp, xã hội học giáo dục… giúp nâng cao hiệu quả quản lý và ra quyết định. Liên hệ thực tiễn
Trong thực tế, các dự án phát triển đô thị thông minh ở các thành phố lớn như Hà Nội,
TP.HCM hay Singapore đều dựa trên nghiên cứu xã hội học để hiểu hành vi cư dân, tối
ưu hóa giao thông, quy hoạch hạ tầng và dịch vụ công. Việc này vừa nâng cao chất lượng
sống, vừa giảm xung đột xã hội, tăng hiệu quả quản lý công. Kết luận 20 | P a g e
Tài liệu liên quan:
-
Đề cương môn Xã hội học đại cương - Trường Đại học Khoa học xã hội và nhân văn , Đại học quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh.
16 8 -
Đề cương môn Xã hội học đại cương - Trường Đại học Khoa học xã hội và nhân văn , Đại học quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh.
18 9 -
Tiểu luận Các thành tựu nghiên cứu của Pierre Bourdieu môn Xã hội học đại cương - Trường Đại học Khoa học xã hội và nhân văn , Đại học quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh.
15 8 -
Đề cương môn Xã hội học đại cương - Trường Đại học Khoa học xã hội và nhân văn , Đại học quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh.
13 7 -
Thảo luận về sống thử_ Quan điểm không ủng hộ tại Việt Nam môn Xã hội học đại cương - trường đại học Khoa học xã hội và nhân văn – Đại học quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh.
22 11