âsassasasasasasasasasasasasasasasasas

Nghiªn cøu Gia ®×nh vµ Giíi Sè 5 - 2010 Tuæi kÕt h«n ë ViÖt Nam vµ c¸c yÕu tè t¸c ®éng NguyÔn H÷u Minh ViÖn Gia ®×nh vµ Giíi
Tãm t¾t: Dùa trªn kÕt qu¶ mét sè nghiªn cøu thùc nghiÖm, bµi
viÕt t×m hiÓu mét sè ®Æc ®iÓm cña khu«n mÉu tuæi kÕt h«n lÇn
®Çu ë ViÖt Nam, mèi quan hÖ cña nã víi qu¸ tr×nh hiÖn ®¹i ho¸,
vai trß cña nhµ nưíc vµ t¸c ®éng cña chiÕn tranh. Bµi viÕt chØ ra
r»ng qu¸ tr×nh hiÖn ®¹i hãa vµ chiÕn tranh lµ nh©n tè quyÕt ®Þnh
lµm tuæi kÕt h«n t¨ng ®¸ng kÓ trong mÊy thËp kû qua. T¸c gi¶
dù b¸o kh¶ n¨ng tuæi kÕt h«n cña nam n÷ ë ViÖt Nam sÏ tiÕp tôc
t¨ng mÆc dï ë nhÞp ®é chËm h¬n. Bµi viÕt còng chØ ra mét sè trë
ng¹i trong viÖc kiÓm chøng c¸c gi¶ thuyÕt xung quanh c¸c yÕu
tè t¸c ®éng ®Õn khu«n mÉu tuæi kÕt h«n trong c¸c nghiªn cøu
cho ®Õn nay vÒ vÊn ®Ò nµy.
Tõ khãa: H«n nh©n; Gia ®×nh; Tuæi kÕt h«n.
I. Mét sè c¸ch tiÕp cËn nghiªn cøu tuæi kÕt h«n
ë hÇu hÕt c¸c nưíc ch©u ¸ ®ang diÔn ra qu¸ tr×nh biÕn ®æi tõ m« h×nh
h«n nh©n truyÒn thèng sang m« h×nh h«n nh©n hiÖn ®¹i. §Æc trưng chñ yÕu
cña qu¸ tr×nh nµy lµ tuæi kÕt h«n t¨ng lªn, tØ lÖ nh÷ng ngưêi sèng ®éc th©n
cao, c¸c c¸ nh©n cã quyÒn tù do lín h¬n trong viÖc quyÕt ®Þnh h«n nh©n
cña m×nh (Xenos vµ Gultiano, 1992; Chengung vµ ®ång t¸c gi¶, 1985).
NhiÒu nhµ nghiªn cøu ®· cè g¾ng t×m kiÕm c¸c yÕu tè lµm thay ®æi 4
Nghiªn cøu Gia ®×nh vµ Giíi. QuyÓn 20, sè 5, tr. 3-15
khu«n mÉu tuæi kÕt h«n. Lý thuyÕt hiÖn ®¹i hãa cña Goode (1963) nhÊn
m¹nh t¸c ®éng cña c«ng nghiÖp ho¸, hiÖn ®¹i hãa. Trong sè c¸c yÕu tè
hiÖn ®¹i hãa, quan träng nhÊt lµ sù gia t¨ng c¸c c¬ héi gi¸o dôc, thay ®æi
c¬ cÊu viÖc lµm vµ ®« thÞ hãa. Goode dù b¸o r»ng, do t¸c ®éng cña c¸c yÕu
tè nµy, trong c¸c x· héi ®ang hiÖn ®¹i hãa, viÖc kÕt h«n cña c¸c c¸ nh©n
sÏ ngµy cµng Ýt lÖ thuéc h¬n vµo gia ®×nh, thanh niªn cã quyÒn tù chñ lín
h¬n vµ phô n÷ ngµy cµng cã vÞ thÕ x· héi cao h¬n. KÕt qu¶ lµ, trªn ph¹m
vi toµn x· héi sÏ cã xu hưíng kÕt h«n muén h¬n. ë cÊp ®é c¸ nh©n, lý
thuyÕt cña Goode dÉn ®Õn gi¶ thuyÕt thùc nghiÖm lµ nh÷ng c¸ nh©n cã vÞ
thÕ x· héi cao (häc vÊn cao, lµm viÖc trong c¸c ngµnh nghÒ hiÖn ®¹i,...)
thưêng kÕt h«n muén h¬n nh÷ng c¸ nh©n cã vÞ thÕ x· héi thÊp. Tư¬ng tù,
nh÷ng ngưêi sinh ra vµ lín lªn ë c¸c vïng ®« thÞ thưêng kÕt h«n muén h¬n
nh÷ng ngưêi sinh ra vµ lín lªn ë n«ng th«n. Trong sè c¸c yÕu tè hiÖn ®¹i
ho¸, gi¸o dôc ®ưîc coi lµ yÕu tè quan träng nhÊt.
MÆc dï c¸c nh©n tè hiÖn ®¹i ho¸ ®ưîc thõa nhËn lµ ¸p lùc chñ yÕu g©y
nªn sù biÕn ®æi khu«n mÉu tuæi kÕt h«n, t¸c ®éng cña c¸c nh©n tè nµy ë
c¸c nưíc lµ kh«ng gièng nhau. Cã nh÷ng kh¸c biÖt nhÊt ®Þnh gi÷a c¸c
nưíc ch©u ¸ vÒ khu«n mÉu tuæi kÕt h«n, cho dï c¸c nưíc ®ã cã cïng tr×nh
®é ph¸t triÓn kinh tÕ. §ång thêi còng cã nh÷ng yÕu tè quan träng kh¸c ®·
t¸c ®éng ®Õn khu«n mÉu tuæi kÕt h«n ë mçi nưíc, như yÕu tè vïng ë Th¸i
Lan, yÕu tè d©n téc ë Malaysia, sù can thiÖp cña nhµ nưíc vµo vÊn ®Ò gia
®×nh ë Trung Quèc. TÝnh ®Õn nh÷ng thùc tÕ ®ã, Dixon (1971) ®· ®Ò xuÊt
mét lưîc ®å x· héi häc nhÊn m¹nh tÇm quan träng cña ba biÕn sè ®iÒu
chØnh sù t¸c ®éng cña cÊu tróc x· héi ®Õn c¸c khu«n mÉu h«n nh©n. C¸c
biÕn sè ®ã lµ: kh¶ n¨ng cã thÓ cña h«n nh©n (availability of marriage),
tÝnh kh¶ thi cña h«n nh©n (feasibility of marriage) vµ sù mong muèn h«n
nh©n (desirability of marriage).
Theo Dixon, kh¶ n¨ng cã thÓ cña h«n nh©n ®ưîc quyÕt ®Þnh chñ yÕu
bëi sù c©n ®èi vÒ tuæi vµ giíi tÝnh cña nh÷ng ngưêi trong ®é tuæi kÕt h«n
vµ cã thÓ kÕt h«n, còng như bëi tÝnh chÊt cuéc h«n nh©n lµ ®ưîc s¾p xÕp
hay tù nguyÖn. TÝnh kh¶ thi cña h«n nh©n liªn quan chñ yÕu ®Õn nh÷ng
®iÒu kiÖn cÇn thiÕt ®Ó cÆp vî chång míi cã thÓ æn ®Þnh cuéc sèng gia ®×nh,
ch¼ng h¹n như ®Êt ®ai vµ thu nhËp. H«n nh©n sÏ xuÊt hiÖn sím h¬n trong
c¸c gia ®×nh cã ®iÒu kiÖn kinh tÕ thuËn lîi h¬n ®Ó hç trî cho c¸c cÆp vî
chång míi t¹o lËp cuéc sèng riªng. Như vËy, ë nh÷ng n¬i mµ gia ®×nh më
réng lµ phæ biÕn, mäi ngưêi cã xu hưíng kÕt h«n sím h¬n bëi v× trong m«i
trưêng ®ã sù trî gióp kinh tÕ cho c¸c gia ®×nh trÎ lµ dÔ dµng h¬n. Mong
muèn h«n nh©n bÞ quyÕt ®Þnh chñ yÕu bëi c¸c ¸p lùc x· héi còng như ®éng
c¬ c¸ nh©n khi kÕt h«n. ¸p lùc x· héi cã thÓ lµ nh÷ng lîi Ých c¸ nh©n nhËn NguyÔn H÷u Minh 5
®ưîc tõ h«n nh©n như duy tr× dßng gièng, trî gióp kinh tÕ khi khã kh¨n,
®êi sèng t×nh c¶m... còng như nh÷ng mÊt m¸t mµ c¸ nh©n ph¶i chÞu nÕu
hä ®i ngưîc l¹i víi chuÈn mùc, ch¼ng h¹n như t×nh tr¹ng sèng c« ®¬n, chÞu
®ùng nh÷ng lêi ®µm tiÕu. §iÓm m¹nh trong c¸ch tiÕp cËn cña Dixon lµ sù
nhÊn m¹nh ®Õn t¸c ®éng cña c¸c thiÕt chÕ x· héi như hÖ thèng gia ®×nh vµ
c¸c chuÈn mùc h«n nh©n, còng như c¸c yÕu tè kh¸c cã thÓ ¶nh hưëng ®Õn
sù c©n ®èi cña tØ suÊt tuæi - giíi tÝnh. C¸c yÕu tè nµy kh«ng nhÊt thiÕt biÕn
®æi cïng nhÞp ®é víi qu¸ tr×nh hiÖn ®¹i ho¸. Ch¼ng h¹n, yÕu tè chiÕn tranh
cã thÓ lµm thay ®æi sù t¸c ®éng cña c¸c yÕu tè hiÖn ®¹i ho¸ ®Õn khu«n mÉu
tuæi kÕt h«n th«ng qua viÖc thay ®æi tØ suÊt tuæi – giíi tÝnh vµ lµm gi¶m
nhÑ ¸p lùc cña chuÈn mùc truyÒn thèng ®èi víi h«n nh©n.
YÕu tè nhµ nưíc, th«ng qua luËt ph¸p còng như c¸c chÝnh s¸ch kinh tÕ-
x· héi cô thÓ cã thÓ t¸c ®éng ®Õn tuæi kÕt h«n b»ng viÖc thay ®æi sù mong
muèn h«n nh©n, tÝnh kh¶ thi cña h«n nh©n, vµ kh¶ n¨ng cã thÓ cña h«n
nh©n (mưîn thuËt ng÷ cña Dixon, 1971) ®èi víi mäi ngưêi, ®Æc biÖt lµ
nh÷ng ngưêi lµm viÖc cho nhµ nưíc. Mét sè nghiªn cøu ë Trung Quèc cho
thÊy c¸c c«ng chøc nhµ nưíc thưêng chÞu nhiÒu ¸p lùc cña chÝnh s¸ch nhµ
nưíc vÒ c«ng t¸c d©n sè vµ kÕ ho¹ch hãa gia ®×nh h¬n nh÷ng ngưêi kh¸c
v× hä phô thuéc nhiÒu vµo c¸c tæ chøc nhµ nưíc trong viÖc cÊp nhµ, ®i häc
cho con c¸i, ®Ò b¹t, v.v. (Whyte vµ Parish, 1984; Liao, 1989). Tuy nhiªn
¶nh hưëng cña vÞ thÕ lµm viÖc trong khu vùc nhµ nưíc hay kh«ng lµm viÖc
trong khu vùc nhµ nưíc ®Õn tuæi kÕt h«n còng kh«ng hoµn toµn ®¬n gi¶n
như vËy. Lµm viÖc trong khu vùc nhµ nưíc cã thÓ cã kh¶ n¨ng t¹o ra c¸c
nguån lùc nhiÒu h¬n ®Ó ®¸p øng yªu cÇu cña h«n nh©n. Trong trưêng hîp
®ã, nÕu cha mÑ lµm viÖc cho nhµ nưíc th× con c¸i cã nhiÒu kh¶ n¨ng kÕt
h«n sím h¬n v× hä cã thÓ dùa nhiÒu h¬n vµo gia ®×nh.
Dùa trªn kÕt qu¶ mét sè cuéc nghiªn cøu thùc nghiÖm gÇn ®©y, bµi viÕt
nµy tr×nh bµy mét sè ®Æc ®iÓm cña khu«n mÉu tuæi kÕt h«n lÇn ®Çu ë ViÖt
Nam, mèi quan hÖ cña nã víi qu¸ tr×nh hiÖn ®¹i ho¸, vai trß cña nhµ nưíc
vµ t¸c ®éng cña chiÕn tranh.
II. Khu«n mÉu tuæi kÕt h«n vµ xu hưíng
Tû lÖ kÕt h«n ë nhãm tuæi 45-49 thÓ hiÖn møc ®é phæ biÕn cña h«n nh©n
liªn quan ®Õn t¸i s¶n xuÊt d©n sè. N¨m 1989 tû lÖ nµy lµ 98,5% ®èi víi nam
vµ 96,5% ®èi víi n÷ (NguyÔn H÷u Minh, 2000a). Theo sè liÖu Tæng ®iÒu
tra d©n sè n¨m 1999 th× cã 98,8% nam vµ 94,2% n÷ ®é tuæi 45-49 ®· tõng
kÕt h«n (Tæng côc Thèng kª, 2001). KÕt qu¶ Tæng ®iÒu tra d©n sè n¨m
2009 chØ ra r»ng cã 97,9% nam giíi vµ 94,4% n÷ giíi ë ®é tuæi 45-49 ®·
tõng kÕt h«n (Ban chØ ®¹o Tæng ®iÒu tra d©n sè vµ nhµ ë trung ư¬ng 6
Nghiªn cøu Gia ®×nh vµ Giíi. QuyÓn 20, sè 5, tr. 3-15
(T§TDST¦), 2010: 48). Møc ®é æn ®Þnh cña tû lÖ kÕt h«n ë nhãm tuæi 45-
49 qua 20 n¨m qua kh¼ng ®Þnh r»ng h«n nh©n ë ViÖt Nam lµ phæ biÕn.
Mét ®iÒu kh¸c ®¸ng quan t©m lµ tuæi kÕt h«n ®èi víi nam vµ n÷ ë ®é
tuæi vÞ thµnh niªn. §èi víi nam giíi, ë ®é tuæi 15-19 cã 2,2% ®· tõng kÕt
h«n vµ víi n÷ giíi lµ 8,5%. Cã 1,2% n÷ ë ®é tuæi 15 ®· tõng kÕt h«n, 2,6%
ë ®é tuæi 16 vµ 5,6% ë ®é tuæi 17. Như vËy, mét bé phËn kh«ng nhá thanh
niªn ViÖt Nam kÕt h«n dưíi tuæi luËt ®Þnh, tøc lµ 18 víi n÷ vµ 20 víi nam
(Ban chØ ®¹o T§TDST¦, 2010: 51).
Nh×n chung n÷ cã xu hưíng kÕt h«n sím h¬n nam. Tuæi kÕt h«n trung
b×nh lÇn ®Çu (SMAM)1 ë ViÖt Nam lµ 24,4 ®èi víi nam vµ 23,2 ®èi víi n÷
theo Tæng ®iÒu tra d©n sè n¨m 1989. Sè liÖu tư¬ng øng n¨m 1999 lµ 25,4
®èi víi nam vµ 22,8 ®èi víi n÷ vµ n¨m 2009 lµ 26,2 víi nam vµ 22,8 víi
n÷ (Ban chØ ®¹o T§TDST¦, 2010: 48). Như vËy cã thÓ nhËn thÊy tuæi kÕt
h«n trung b×nh lÇn ®Çu cña nam giíi cã xu hưíng t¨ng lªn trong vßng 20
n¨m qua, tuy nhiªn tuæi kÕt h«n cña n÷ l¹i cã xu hưíng gi¶m nhÑ.
So s¸nh víi c¸c nưíc trong vïng cã thÓ thÊy r»ng, d©n sè nam ë ViÖt
Nam cã xu hưíng kÕt h«n sím h¬n so víi c¸c nưíc kh¸c ë §«ng Nam ¸.
C¸c chØ sè vÒ thêi ®iÓm kÕt h«n cña d©n sè nam ë ViÖt Nam như tuæi trung
b×nh kÕt h«n lÇn ®Çu vµ tØ lÖ nam giíi cßn ®éc th©n ë tuæi 15-19 ë mét møc
®é nµo ®ã lµ thÊp h¬n c¸c chØ b¸o cïng lo¹i ë hÇu hÕt c¸c nưíc §«ng Nam
¸, vµ tØ lÖ ®· tõng kÕt h«n lµ cao nhÊt trong vïng. Trong khi ®ã tuæi trung
b×nh kÕt h«n lÇn ®Çu cña d©n sè n÷ ViÖt Nam vµ tØ lÖ phô n÷ chưa tõng kÕt
h«n ë ®é tuæi 15-19 lµ xÕp thø ba trong sè c¸c nưíc §«ng Nam ¸, sau
Malaysia vµ Singapore (NguyÔn H÷u Minh, 2000a).
Xu hưíng qu¸ ®é tõ khu«n mÉu tuæi kÕt h«n sím sang tuæi kÕt h«n
muén h¬n ë ViÖt Nam ®· ®ưîc kh¼ng ®Þnh ë c¸c nghiªn cøu, ch¼ng h¹n
tõ kÕt qu¶ Tæng ®iÒu tra d©n sè 1999, 2009; §iÒu tra Gia ®×nh ViÖt Nam
(§TG§VN) 2006 hoÆc sè liÖu ë ®iÒu tra chän mÉu (Tæng côc thèng kª,
2001; Lª Ngäc V¨n, 2006; NguyÔn H÷u Minh, 2007; Bé V¨n hãa, ThÓ
thao vµ Du lÞch vµ c¬ quan kh¸c, 2008; Ban chØ ®¹o T§TDST¦, 2010).
III. C¸c yÕu tè t¸c ®éng
3.1. C¸c yÕu tè hiÖn ®¹i hãa
Sù n©ng cao tr×nh ®é gi¸o dôc, t¨ng cưêng ®« thÞ ho¸ vµ më réng c¸c
c¬ héi lµm viÖc trong khu vùc phi n«ng nghiÖp thùc sù thóc ®Èy m¹nh mÏ
qu¸ tr×nh chuyÓn khu«n mÉu tuæi kÕt h«n ë ViÖt Nam tõ truyÒn thèng sang hiÖn ®¹i. NguyÔn H÷u Minh 7
§ãng vai trß næi bËt trong viÖc lµm biÕn ®æi hÖ thèng gi¸ trÞ vÒ h«n
nh©n vµ gia ®×nh ë ViÖt Nam trưíc hÕt lµ sù ph¸t triÓn cña hÖ thèng gi¸o
dôc. Tr×nh ®é häc vÊn cña d©n cư, ®Æc biÖt lµ cña phô n÷, ®· t¨ng lªn ®¸ng
kÓ trong mÊy thËp niªn qua (Ban chØ ®¹o T§TDST¦, 2000: 69). Tr×nh ®é
häc vÊn t¨ng lªn ®· t¹o thuËn lîi cho viÖc truyÒn b¸ nh÷ng quan niÖm míi
vÒ h«n nh©n vµ gia ®×nh trong nh÷ng ngưêi trÎ tuæi.
§èi víi c¶ nam vµ n÷, sè n¨m häc tËp lµ yÕu tè quan träng nhÊt t¸c ®éng
®Õn tuæi kÕt h«n lÇn ®Çu. Tuæi kÕt h«n t¨ng dÇn ®Òu cïng víi sù t¨ng lªn
cña tr×nh ®é häc vÊn (NguyÔn H÷u Minh, 2000a, 2000b, 2007). Lý do chñ
yÕu cña viÖc nµy lµ thanh niªn ph¶i dµnh nhiÒu thêi gian h¬n cho häc tËp.
Qu¸ tr×nh ®« thÞ ho¸ ë ViÖt Nam, mÆc dï diÔn ra cßn chËm, ®· t¹o ra
mét lèi sèng kh¸c biÖt víi lèi sèng n«ng th«n. TØ lÖ phô n÷ ®· tõng kÕt h«n
ë c¸c vïng ®« thÞ lµ thÊp h¬n ®¸ng kÓ so víi c¸c vïng n«ng th«n. Theo sè
liÖu Tæng ®iÒu tra d©n sè 1989 vµ 1999, nam ë ®« thÞ kÕt h«n muén h¬n
nam ë n«ng th«n kho¶ng 3 n¨m vµ sù kh¸c biÖt ë n÷ lµ 2 n¨m (Tæng côc
Thèng kª, 2001: 4). Sè liÖu Tæng ®iÒu tra d©n sè n¨m 2009 cho biÕt tuæi
kÕt h«n trung b×nh lÇn ®Çu cña nam thµnh thÞ lµ 27,7 vµ n÷ lµ 24,4, trong
khi ë n«ng th«n tư¬ng øng lµ 25,6 vµ 22,0. Møc chªnh lÖch thµnh thÞ n«ng
th«n lµ kho¶ng 2 n¨m. Tû träng chưa tõng kÕt h«n cña d©n sè tõ 15 tuæi
trë lªn cña thµnh thÞ cao h¬n cña n«ng th«n (31% so víi 25%) vµ tû träng
kÕt h«n vÞ thµnh niªn cña n«ng th«n cao h¬n gÇn ba lÇn so víi cña thµnh
thÞ (Ban chØ ®¹o T§TDST¦, 2010).
D©n cư ë khu vùc n«ng th«n cã xu hưíng kÕt h«n sím h¬n d©n cư ë
khu vùc thµnh thÞ v× ë thµnh thÞ, ngoµi chuyÖn h«n nh©n, thanh niªn cßn
cã nhiÒu mèi quan t©m kh¸c như häc hµnh, c«ng viÖc. Ngưêi d©n ®« thÞ
cã nhu cÇu vÒ cuéc sèng cao h¬n, viÖc t¹o ra ®iÒu kiÖn vËt chÊt tháa m·n
nhu cÇu ®êi sèng ®ßi hái nhiÒu thêi gian h¬n vµ tuæi kÕt h«n, do ®ã, còng
trë nªn muén h¬n. KÕt qu¶ ph©n tÝch nhiÒu cuéc ®iÒu tra kh¸c nhau chØ ra
r»ng møc ®é ®« thÞ ho¸ ë n¬i sinh lµ mét trong nh÷ng yÕu tè cã vai trß
quan träng nhÊt t¸c ®éng ®Õn khu«n mÉu tuæi kÕt h«n lÇn ®Çu (NguyÔn
H÷u Minh, 2000a, 2000b, 2007).
Sù ph¸t triÓn kinh tÕ còng ®· më réng c¸c c¬ héi nghÒ nghiÖp phi n«ng
nghiÖp cho d©n cư, ®Æc biÖt cho phô n÷, v× vËy ®ßi hái thanh niªn nam n÷
ph¶i cÇn thªm thêi gian ®µo t¹o vµ t×m kiÕm viÖc lµm ngoµi ph¹m vi ®ång
ruéng cña m×nh. §ã lµ mét yÕu tè lµm t¨ng thªm tuæi kÕt h«n.
KÕt qu¶ §TG§VN 2006 cho thÊy nh÷ng ngưêi lµm c¸c c«ng viÖc cã
tr×nh ®é kü thuËt cã tuæi kÕt h«n trung b×nh cao h¬n nh÷ng ngưêi lµm c¸c
c«ng viÖc lao ®éng ch©n tay ®¬n gi¶n. Cô thÓ, nh÷ng ngưêi lµm c«ng viÖc 8
Nghiªn cøu Gia ®×nh vµ Giíi. QuyÓn 20, sè 5, tr. 3-15
chuyªn m«n kü thuËt cao cã tuæi kÕt h«n trung b×nh lµ 25,8 víi nam vµ
24,1 víi n÷ trong khi tuæi kÕt h«n trung b×nh cña ngưêi lµm c«ng viÖc lao
®éng ®¬n gi¶n lµ 22,9 víi nam vµ 20,7 víi n÷. Nguyªn nh©n lµ trong khi
nh÷ng ngưêi lµm c«ng viÖc lao ®éng ®¬n gi¶n dµnh thêi gian cho viÖc yªu
®ư¬ng vµ lËp gia ®×nh th× nh÷ng ngưêi lµm c«ng viÖc chuyªn m«n kü thuËt
ph¶i ®Çu tư thêi gian cho häc tËp, c«ng viÖc råi míi tÝnh ®Õn chuyÖn lËp
gia ®×nh (Bé V¨n hãa, ThÓ thao vµ Du lÞch vµ c¸c c¬ quan kh¸c, 2008: 40).
Nh÷ng ngưêi lµm viÖc trong c¸c ngµnh nghÒ phi n«ng nghiÖp cã xu
hưíng kÕt h«n muén h¬n nh÷ng ngưêi lµm nghÒ n«ng nghiÖp (NguyÔn
H÷u Minh, 2000a, 2000b). Tuy nhiªn, t¹i mét sè hoµn c¶nh nhÊt ®Þnh,
ch¼ng h¹n, ë nh÷ng ®Þa bµn kh¶o s¸t mµ c¸c nghÒ nghiÖp phi n«ng nghiÖp
kh«ng ®ßi hái nhiÒu vÒ viÖc ®µo t¹o ®Ó n©ng cao kü n¨ng nghÒ nghiÖp nªn
nhu cÇu ph¶i ®×nh ho·n h«n nh©n ®Ó häc nghÒ hoÆc n©ng cao tr×nh ®é
chuyªn m«n kh«ng cao, th× t¸c ®éng lµm chËm l¹i tuæi kÕt h«n cña nghÒ
nghiÖp phi n«ng nghiÖp lµ kh«ng lín (NguyÔn H÷u Minh, 2007), 3.2. YÕu tè kinh tÕ
Theo lËp luËn cña Dixon (1971), yÕu tè kinh tÕ cã vai trß quan träng v×
nã b¶o ®¶m tÝnh kh¶ thi cña h«n nh©n. NÕu hai ngưêi cã mong muèn h«n
nh©n nhưng chưa ®ñ nh÷ng ®iÒu kiÖn vÒ kinh tÕ ®Ó x©y dùng gia ®×nh
riªng, th× viÖc kÕt h«n cã thÓ ph¶i lïi l¹i. Trong thùc tÕ, mét sè nghiªn cøu
ë ViÖt Nam ®· cè g¾ng ®o lưêng t¸c ®éng cña biÕn sè ®iÒu kiÖn kinh tÕ
®Õn tuæi kÕt h«n. Tuy vËy, do chưa cã nh÷ng chØ b¸o thÝch hîp ®o lưêng
®iÒu kiÖn kinh tÕ cña c¸c c¸ nh©n vµ gia ®×nh vµo thêi ®iÓm kÕt h«n, c¸c
ph©n tÝch ®Þnh lưîng cho ®Õn nay chưa cho thÊy vai trß quan träng cña
biÕn sè nµy (NguyÔn H÷u Minh, 2007). §©y cã thÓ lµ mét nhiÖm vô cho
c¸c nghiªn cøu tiÕp theo vÒ chñ ®Ò nµy. Ngưîc l¹i, c¸c kÕt qu¶ kh¶o s¸t
®Þnh tÝnh gîi ra r»ng, yÕu tè kinh tÕ thùc sù cã ý nghÜa trong viÖc quyÕt
®Þnh thêi ®iÓm kÕt h«n. NhiÒu ngưêi ®· kh«ng thÓ lÊy vî khi chưa chuÈn
bÞ ®ñ tiÒm lùc kinh tÕ, bëi hä hiÓu r»ng x©y dùng gia ®×nh nghÜa lµ ph¶i
®èi diÖn víi viÖc tù lo cho gia ®×nh riªng cña m×nh. NhiÒu ngưêi ®· 29-30
tuæi nhưng chưa s½n sµng cho viÖc x©y dùng gia ®×nh bëi lÏ ®©y lµ viÖc
lín, liªn quan ®Õn nguån tiÒn ®Ó tæ chøc lÔ cưíi vµ t¹o dùng cuéc sèng ®éc
lËp sau ®ã. Mét nam giíi lµm tiÓu thñ c«ng nghiÖp ë Phó §a (Thõa Thiªn-
HuÕ) ph¸t biÓu: “§i lµm như thÕ, nghÌo qu¸, kh«ng cã tiÒn cã b¹c th× c¸c
c« g¸i kh«ng ưa, kh«ng ai lÊy. Như anh nµy 35 tuæi mµ chưa cã vî. KiÕm
¨n chưa ®ñ th× lÊy vî r¨ng ®ưîc. NghÌo c¸c c« g¸i kh«ng thÝch. Nãi thiÖt
®ã. Cø thÊt nghiÖp ë nhµ th× khã lÊy vî l¾m.” (Tµi liÖu ®Þnh tÝnh Dù ¸n
SIDA - Gia ®×nh n«ng th«n ViÖt Nam trong chuyÓn ®æi). NguyÔn H÷u Minh 9
Liªn quan ®Õn vai trß cña yÕu tè kinh tÕ, mét tû lÖ ®¸ng kÓ ngưêi tr¶
lêi trong cuéc §TG§VN 2006 ë ®é tuæi 18-60 (27,4%) cho r»ng hä t×m
®Õn viÖc kÕt h«n “®Ó b¶n th©n cã chç dùa vÒ vËt chÊt vµ tinh thÇn” (Bé V¨n
hãa, ThÓ thao vµ Du lÞch vµ c¸c c¬ quan kh¸c, 2008: 54). Râ rµng, c¸c c¸
nh©n mong ®îi cuéc h«n nh©n sÏ lµ c¬ héi c¶i thiÖn cuéc sèng cña hä. Mét
sè ngưêi còng cho r»ng, trong nhiÒu trưêng hîp, viÖc lÊy vî lÊy chång cßn
cã thÓ t¹o ®iÒu kiÖn ®Ó bè mÑ giµ vµ c¸c thµnh viªn kh¸c cña gia ®×nh ®ưîc
ch¨m sãc, gióp ®ì tèt h¬n. Còng chÝnh v× vËy, mét trong hai nguyªn nh©n
hµng ®Çu cña viÖc chưa tõng lÊy vî lÊy chång khi ë ®é tuæi 40 ®èi víi n÷
vµ 45 ®èi víi nam t¹i cuéc §TG§VN 2006 chÝnh lµ “do hoµn c¶nh gia
®×nh” (28,1%), ch¼ng h¹n, gia ®×nh neo ®¬n, kinh tÕ khã kh¨n (s®d: 51).
RÊt nhiÒu ngư êi trong nhãm ®éc th©n lµ trô cét chÝnh trong gia ®×nh, viÖc
lËp gia ®×nh cã thÓ ¶nh hư ëng xÊu ®Õn møc sèng cña hé.
3.3. C¸c yÕu tè v¨n hãa
Mét trong nh÷ng yÕu tè v¨n hãa quan träng gi¶i thÝch cho viÖc lùa chän
thêi ®iÓm kÕt h«n lµ quan niÖm h«n nh©n lµ phæ biÕn ë ViÖt Nam. Sè liÖu
§TG§VN 2006 cho biÕt, ®èi víi hÇu hÕt ngưêi ViÖt Nam, x©y dùng gia
®×nh riªng lµ mét gi¸ trÞ cuéc sèng. Như c©u thµnh ng÷ “trai kh«n dùng
vî, g¸i ngoan g¶ chång”, ngưêi ta cho r»ng kÕt h«n lµ viÖc ph¶i lµm. ChÝnh
v× vËy, mäi ngưêi ®Òu mong muèn x©y dùng gia ®×nh sím nhÊt cã thÓ khi
héi ®ñ c¸c ®iÒu kiÖn. Mong muèn cña bè mÑ ®èi víi h«n nh©n cña con trai
nh»m duy tr× nßi gièng, còng như ưíc mong cña bè mÑ r»ng con g¸i hä sÏ
kh«ng bÞ l©m vµo c¶nh sèng c« ®¬n khi vÒ giµ, lµ nh÷ng lý do chñ yÕu ®Ó
bè mÑ can thiÖp vµo viÖc h«n nh©n cña con c¸i. Sù tham gia cña cha mÑ
vµo viÖc lùa chän b¹n ®êi cña con c¸i thưêng ®ưîc coi như mét tr¸ch
nhiÖm trong cuéc sèng. ChÝnh v× vËy, nhiÒu bËc cha mÑ mong muèn thùc
hiÖn nhiÖm vô nµy cµng sím cµng tèt. YÕu tè v¨n hãa nµy sÏ t¸c ®éng ®Õn
tuæi kÕt h«n cña mäi ngưêi.
Phï hîp víi kÕt qu¶ cña nh÷ng nghiªn cøu kh¸c ë c¸c nưíc ch©u ¸, sè
liÖu ®iÒu tra ë ViÖt Nam cho thÊy nh÷ng cuéc h«n nh©n do cha mÑ s¾p xÕp
thưêng diÔn ra sím h¬n nh÷ng cuéc h«n nh©n kh¸c (NguyÔn H÷u Minh,
2000b). KÕt qu¶ mét cuéc kh¶o s¸t cho biÕt, trung b×nh, nh÷ng nam giíi mµ
h«n nh©n chñ yÕu do cha mÑ s¾p xÕp thưêng kÕt h«n sím h¬n 3,6 n¨m so víi
nh÷ng ngưêi tù m×nh quyÕt ®Þnh viÖc h«n nh©n (NguyÔn H÷u Minh, 2000a).
Trong mét sè khung c¶nh, sù Ðp buéc trong h«n nh©n cã ¶nh hưëng
kh¸c nhau lªn tuæi kÕt h«n cña nam vµ n÷ vµ ¸p lùc gia ®×nh ®èi víi viÖc
kÕt h«n cña n÷ lµ m¹nh h¬n so víi viÖc kÕt h«n cña nam (NguyÔn H÷u
Minh, 2007). §iÒu nµy phï hîp víi quan ®iÓm chung cña nh÷ng thÕ hÖ cha
1 0 Nghiªn cøu Gia ®×nh vµ Giíi. QuyÓn 20, sè 5, tr. 3-15
mÑ thêi kú trưíc, lo l¾ng cho con g¸i “tuæi xu©n vïn vôt qua ®i” vµ mong
muèn gióp con cã chång cµng sím cµng tèt.
Mét yÕu tè v¨n hãa kh¸c cã t¸c ®éng ®Õn tuæi kÕt h«n lµ t«n gi¸o. KÕt
qu¶ nghiªn cøu ë khu vùc ®ång b»ng s«ng Hång cho thÊy nh÷ng ngưêi
theo ®¹o Thiªn chóa thưêng kÕt h«n sím h¬n so víi nh÷ng ngưêi kh«ng
theo ®¹o Thiªn chóa vµ t¸c ®éng cña yÕu tè tham gia t«n gi¸o m¹nh h¬n
®èi víi nh÷ng ngưêi n÷. §iÒu nµy x¸c nhËn gi¶ thuyÕt cho r»ng nh÷ng
ngưêi theo §¹o Thiªn chóa trong vïng cã thÓ coi néi h«n vµ kÕt h«n sím
như lµ nh÷ng c¸ch duy tr× sù ®oµn kÕt vµ ph¸t triÓn cña nhãm
(Godscheider, 1969; Kennedy, 1973). T¸c ®éng cña viÖc theo Thiªn chóa
gi¸o ®èi víi n÷ m¹nh h¬n ®èi víi nam cã lÏ v× phô n÷ theo ®¹o Thiªn chóa
chÞu nhiÒu ¸p lùc ph¶i lÊy chång trong cïng t«n gi¸o tõ phÝa gia ®×nh.
Theo phong tôc truyÒn thèng, c¸c c« d©u vïng ®ång b»ng s«ng Hång
thưêng vÒ nhµ chång sau khi kÕt h«n. V× thÕ, c¸c bËc cha mÑ trong c¸c gia
®×nh Thiªn chóa gi¸o cã thÓ e ng¹i r»ng nÕu con g¸i hä cưíi mét ngưêi chång
ngo¹i ®¹o th× con g¸i hä sÏ kh«ng cßn g¾n bã víi Thiªn chóa gi¸o n÷a.
Vai trß quan träng cña con trai c¶ trong gia ®×nh vµ dßng hä t¹i nhiÒu
x· héi ¸ ch©u còng gîi ý xu hưíng kÕt h«n sím h¬n cña nh÷ng ngưêi lµ
con trai c¶ so víi nh÷ng ngưêi kh¸c. Nh÷ng nghiªn cøu ë ViÖt Nam cho
®Õn nay cho thÊy t¸c ®éng cña yÕu tè con trai c¶ trong gia ®×nh ®Õn khu«n
mÉu tuæi kÕt h«n kh«ng nhÊt qu¸n gi÷a c¸c cuéc ®iÒu tra. Ch¼ng h¹n, kh¶o
s¸t t¹i 10 x·/phưêng ë ba tØnh Hµ Nam, Nam §Þnh, Ninh B×nh n¨m 1995
cho thÊy vai trß cña yÕu tè con trai c¶ kh«ng lín. Tuy nhiªn, cuéc kh¶o s¸t
t¹i ba ®iÓm d©n cư n«ng th«n ë Yªn B¸i, Thõa Thiªn-HuÕ, TiÒn Giang n¨m
2004-2006 l¹i x¸c nhËn r»ng nh÷ng ngưêi con trai c¶ cã xu hưíng kÕt h«n
sím h¬n so víi nh÷ng ngưêi con trai kh¸c, sau khi ®· tÝnh ®Õn vai trß cña c¸c yÕu tè kh¸c.
TËp tôc cña c¸c d©n téc cã ¶nh hưëng quan träng ®Õn ®é tuæi kÕt h«n.
Ch¼ng h¹n, mét nghiªn cøu t¹i ba x· ë Yªn B¸i, Thõa Thiªn-HuÕ vµ TiÒn
Giang cho thÊy nam giíi d©n téc Kinh kÕt h«n muén h¬n nam giíi c¸c d©n
téc thiÓu sè gÇn hai n¨m (NguyÔn H÷u Minh, 2007). Mét sè thanh niªn
ngưêi d©n téc Hm«ng ë ®Þa bµn kh¶o s¸t thËm chÝ cã thÓ kÕt h«n ë ®é tuæi 14-15.
3.4. YÕu tè nhµ nưíc
Nh÷ng c¶i c¸ch luËt ph¸p nh»m hîp ph¸p ho¸ quyÒn tù do lùa chän b¹n
®êi còng như t¨ng tuæi kÕt h«n tèi thiÓu cã thÓ gãp phÇn quan träng vµo
viÖc ®Þnh h×nh mét khu«n mÉu míi vÒ tuæi kÕt h«n. LuËt H«n nh©n vµ Gia
®×nh n¨m 1959 cña ChÝnh phñ ViÖt Nam d©n chñ céng hoµ (®ưîc thi hµnh NguyÔn H÷u Minh 1 1
ë miÒn B¾c cho ®Õn n¨m 1975 vµ ¸p dông chung cho c¶ nưíc tõ n¨m 1976
®Õn n¨m 1986) vµ c¸c bé luËt söa ®æi tiÕp theo ®· kh¼ng ®Þnh tuæi kÕt h«n
®ưîc quy ®Þnh lµ 18 cho n÷ vµ 20 cho nam. Phong trµo vËn ®éng sinh ®Î
cã kÕ ho¹ch, vËn ®éng thanh niªn kÕt h«n muén (26 tuæi ®èi víi nam, 22
tuæi ®èi víi n÷), còng ®· gãp phÇn cñng cè chuÈn mùc tuæi kÕt h«n míi.
T¸c ®éng cña yÕu tè nhµ nưíc ®Õn tuæi kÕt h«n thÓ hiÖn qua c¸c chØ b¸o
®o lưêng kh¸c nhau. §èi víi cuéc ®iÒu tra LÞch ®¹i ViÖt Nam n¨m 1995 t¹i
10 x·/phưêng ë ba tØnh (®· nªu trªn), vai trß trùc tiÕp cña yÕu tè nhµ nưíc
®ưîc ®o lưêng th«ng qua chØ b¸o “cha/mÑ lµm viÖc trong khu vùc nhµ
nưíc” kh«ng thÓ hiÖn râ (NguyÔn H÷u Minh, 2000b). Tuy nhiªn, cuéc
kh¶o s¸t t¹i ba x· n«ng th«n ë Yªn B¸i, Thõa Thiªn - HuÕ, TiÒn Giang cho
thÊy lµm viÖc trong khu vùc nhµ nưíc cã vai trß quan träng nhÊt trong viÖc
t¨ng tuæi kÕt h«n cña nh÷ng ngưêi ®ưîc hái. Mét trong nh÷ng nguyªn nh©n
khiÕn nh÷ng ngưêi lµm viÖc trong khu vùc nhµ nưíc kÕt h«n muén h¬n lµ
v× hä ph¶i lo häc hµnh ®Ó xin ®ưîc viÖc lµm cÇn thiÕt, tiÕp ®ã l¹i ph¶i cè
g¾ng trong nghÒ nghiÖp ®Ó cßn lo kinh tÕ gia ®×nh vµ sù nghiÖp. Ngoµi ra,
hä thưêng sèng xa gia ®×nh, kh«ng bÞ gia ®×nh rµng buéc nªn dÔ dµng tù
quyÕt ®Þnh thêi ®iÓm kÕt h«n cña m×nh h¬n (NguyÔn H÷u Minh, 2007).
¶nh hưëng quan träng cña yÕu tè nhµ nưíc cßn ®ưîc thÓ hiÖn th«ng
qua viÖc thi hµnh c¸c chÝnh s¸ch cã liªn quan ë c¸c thêi kú kh¸c nhau.
Ch¼ng h¹n, cuéc kh¶o s¸t ë ba tØnh ®ång b»ng s«ng Hång cho thÊy ®· cã
sù t¨ng lªn ®¸ng kÓ vÒ tuæi kÕt h«n gi÷a hai thêi kú, trưíc vµ sau LuËt H«n
nh©n vµ Gia ®×nh n¨m 1959. ChÝnh s¸ch nhµ nưíc còng cã thÓ t¸c ®éng
®Õn tuæi kÕt h«n th«ng qua viÖc n©ng cao tr×nh ®é häc vÊn vµ më réng c¬
héi nghÒ nghiÖp ngoµi ph¹m vi n«ng nghiÖp. Thªm vµo ®ã, nh÷ng ngưêi
cã häc vÊn cao vµ lµm nghÒ phi n«ng nghiÖp thưêng bÞ ¶nh hưëng nhiÒu
nhÊt bëi c¸c chÝnh s¸ch nhµ nưíc. Khu«n mÉu tuæi kÕt h«n sau khi thùc
hiÖn LuËt H«n nh©n vµ Gia ®×nh n¨m 1959 phæ biÕn nhanh h¬n trong
nh÷ng ngưêi cã häc vÊn cao h¬n, lµm nghÒ phi n«ng nghiÖp (NguyÔn H÷u Minh, 2000b).
3.5. YÕu tè tham gia qu©n ®éi vµ chiÕn tranh
ChiÕn tranh cã thÓ lµm thay ®æi khu«n mÉu tuæi kÕt h«n do nam giíi
ph¶i tr× ho·n h«n nh©n ®Ó phôc vô trong qu©n ®éi vµ tØ lÖ chÕt cao cña nam
thanh niªn trong ®é tuæi kÕt h«n. Mét hËu qu¶ nÆng nÒ kh¸c cña cuéc
chiÕn tranh l©u dµi lµ sè lưîng lín nh÷ng ngưêi thư¬ng tËt, mÊt kh¶ n¨ng
lao ®éng (Banister, 1993). Kh¶ n¨ng tham gia vµo h«n nh©n cña nhãm
ngưêi nµy thưêng thÊp h¬n nh÷ng ngưêi kh¸c. KÕt qu¶ lµ hä buéc ph¶i kÕt
h«n muén h¬n hoÆc sèng ®éc th©n.
1 2 Nghiªn cøu Gia ®×nh vµ Giíi. QuyÓn 20, sè 5, tr. 3-15
T¸c ®éng cña yÕu tè chiÕn tranh ®Õn ®é tuæi kÕt h«n ë ViÖt Nam kh¸
râ rµng. KÕt qu¶ tõ §iÒu tra nh©n khÈu häc vµ søc kháe ViÖt Nam 1988,
Tæng ®iÒu tra d©n sè 1989, §iÒu tra lÞch sö cuéc sèng ViÖt Nam 1991 vµ
c¸c cuéc ®iÒu tra kh¸c gîi ý r»ng chiÕn tranh cã t¸c ®éng ®Õn khu«n mÉu
tuæi kÕt h«n lÇn ®Çu cña c¶ hai giíi nam vµ n÷. §èi víi nam giíi, nh÷ng
ngưêi tham gia qu©n ®éi thưêng kÕt h«n muén h¬n nh÷ng ngưêi kh«ng
tham gia qu©n ®éi. Nh÷ng nam thanh niªn tham gia lùc lưîng qu©n ®éi
trưíc khi kÕt h«n thËm chÝ cßn tr× ho·n h«n nh©n cña hä l©u h¬n. Nh÷ng
phô n÷ cã chång tham gia qu©n ®éi còng kÕt h«n muén h¬n ®¸ng kÓ so víi
nh÷ng phô n÷ mµ chång cña hä kh«ng tham gia qu©n ®éi. TØ lÖ lín nam
giíi tham gia qu©n ®éi trong thêi gian chiÕn tranh chèng Mü ®ãng vai trß
quan träng t¹o nªn xu hưíng kÕt h«n muén h¬n cña nam giíi trong mét
kho¶ng thêi gian dµi (NguyÔn H÷u Minh, 2000a, 2000b).
¶nh hưëng cña chiÕn tranh lªn khu«n mÉu tuæi kÕt h«n lÇn ®Çu kh«ng
chØ biÓu hiÖn ë viÖc tr× ho·n x©y dùng gia ®×nh ®Ó nam giíi tham gia phôc
vô qu©n ®éi mµ cßn thÓ hiÖn ë viÖc lµm t¨ng sè lưîng phô n÷ sèng ®éc
th©n do mét sè lưîng ®¸ng kÓ nam thanh niªn bÞ chÕt trong thêi gian chiÕn
tranh (Hirschman vµ ®ång t¸c gi¶, 2009).
Trong nh÷ng trưêng hîp t¸c ®éng cña yÕu tè chiÕn tranh kh«ng ®ưîc
®o mét c¸ch trùc tiÕp th×, trong mét sè nghiªn cøu, nh÷ng chØ b¸o gi¸n tiÕp
như so s¸nh gi÷a c¸c líp thÕ hÖ kÕt h«n thuéc giai ®o¹n 1948-1975 g¾n
liÒn víi 30 n¨m chiÕn tranh b¶o vÖ tæ quèc cña chóng ta víi c¸c giai ®o¹n
kh¸c vÒ sau còng cho thÊy r»ng chiÕn tranh ®· thùc sù ®Ó l¹i dÊu Ên trªn
khu«n mÉu tuæi kÕt h«n cña d©n cư ViÖt Nam, víi viÖc lµm t¨ng tuæi kÕt
h«n cña nh÷ng ngưêi trưëng thµnh trong giai ®o¹n chiÕn tranh (NguyÔn H÷u Minh, 2007).
3.6. C¸c yÕu tè kh¸c
Do h¹n chÕ vÒ sè liÖu trong c¸c nghiªn cøu, nhiÒu biÕn sè ph©n tÝch
chưa gi¶i thÝch ®ưîc ®Çy ®ñ xu hưíng lÞch sö biÕn ®æi tuæi kÕt h«n. §iÒu
nµy gîi ý r»ng cã mét thiªn hưíng chung vÒ kÕt h«n muén theo thêi gian
hoµn toµn kh«ng phô thuéc vµo nh÷ng ®Æc trưng c¸ nh©n vµ gia ®×nh ®·
xem xÐt trong c¸c m« h×nh ph©n tÝch. Nh÷ng yÕu tè kh¸c cã thÓ ®· t¹o nªn
sù thay ®æi vÒ thêi ®iÓm kÕt h«n.
Mét vÝ dô lµ yÕu tè níi láng chuÈn mùc x· héi trong quan hÖ t×nh dôc
cña thanh niªn. ViÖc cã thÓ quan hÖ t×nh dôc mµ kh«ng cÇn ®Õn h«n nh©n
®· ®ưîc mét bé phËn kh«ng nhá d©n cư chÊp nhËn, nhÊt lµ khi quan hÖ
t×nh dôc ®ã dùa trªn t×nh yªu (Bé V¨n hãa, ThÓ thao vµ Du lÞch vµ c¸c c¬
quan kh¸c, 2008). ChÝnh ®iÒu ®ã t¹o ®iÒu kiÖn cho nhiÒu thanh niªn hiÖn NguyÔn H÷u Minh 1 3
nay cã thÓ tháa m·n quan hÖ t×nh dôc mµ kh«ng cÇn véi v· kÕt h«n. Sù
mÊt c©n b»ng giíi tÝnh t¹i mét sè vïng do t¸c ®éng cña yÕu tè di cư còng
lµm t¨ng tuæi kÕt h«n cho mét nhãm d©n cư nµo ®ã, n÷ hoÆc nam. Ch¼ng
h¹n, nhiÒu nam thanh niªn di cư ®Õn c¸c vïng ®« thÞ hoÆc c¸c tØnh phÝa
Nam lµm ¨n råi ë l¹i ®ã x©y dùng gia ®×nh cã thÓ lµm cho mét bé phËn n÷
thanh niªn ë c¸c ®Þa phư¬ng phÝa B¾c gi¶m ®i c¬ héi t×m hiÓu vµ lùa chän
b¹n ®êi, do ®ã chËm x©y dùng gia ®×nh. Ngưîc l¹i, t¹i mét sè ®Þa phư¬ng
cã hiÖn tưîng nhiÒu phô n÷ trÎ lÊy chång §µi Loan hoÆc Hµn Quèc ®· lµm
cho nhiÒu nam giíi gi¶m c¬ héi t×m kiÕm vî t¹i ®ã vµ ph¶i t×m hiÓu ë c¸c
®Þa phư¬ng kh¸c, do ®ã chËm viÖc kÕt h«n. §iÒu nµy liªn quan ®Õn yÕu tè
kh¶ n¨ng lùa chän b¹n ®êi như c¸ch nãi cña Dixon (1971).
NhiÒu yÕu tè kh¸c cã thÓ t¸c ®éng ®Õn khu«n mÉu tuæi kÕt h«n nhưng
chưa ®ưîc ®ưa vµo c¸c m« h×nh ph©n tÝch ®Þnh lưîng như ¶nh hưëng cña
truyÒn th«ng ®¹i chóng, nh÷ng cuéc th¶o luËn réng r·i vÒ luËt ph¸p trong
nh©n d©n ®èi víi sù thay ®æi nhËn thøc cña thanh niªn. Ch¼ng h¹n, mét sè
kÕt qu¶ ph©n tÝch ®Þnh tÝnh t¹i ba x· n«ng th«n thuéc Yªn B¸i, Thõa Thiªn
- HuÕ, TiÒn Giang cho thÊy thanh niªn cã xu hưíng kÕt h«n muén v× hä cho
r»ng trưíc m¾t nªn lo lµm ¨n, lo vui b¹n bÌ ®·, ®Ó hiÓu x· héi h¬n råi míi
bưíc vµo cuéc sèng vî chång. V× ®· bưíc vµo h«n nh©n lµ ph¶i lo l¾ng, lo
kiÕm tiÒn vÒ nu«i gia ®×nh riªng, lo tiÒn cho con ®i häc còng như nhiÒu thø
lo kh¸c. T¹i nhiÒu n¬i, xu hưíng kÕt h«n muén cña phô n÷ thÓ hiÖn râ rµng
h¬n cña nam giíi. Thêi gian trưíc ®©y c¸c c« g¸i 17-18 tuæi ®· ph¶i lo lÊy
chång, nÕu chưa cã ai ®Õn hái th× cha mÑ sÏ rÊt lo l¾ng, th× giê ®©y 25-26
tuæi chưa lÊy chång hä còng kh«ng thÊy lµ muén.
Ngoµi ra, cã mét bé phËn sèng ®éc th©n do søc kháe kh«ng cho phÐp
hä lËp gia ®×nh (12,1%) hoÆc do b¶n th©n hä thÝch cuéc sèng tù do (12,6%
ngưêi sèng ®éc th©n) (Bé V¨n hãa, ThÓ thao vµ Du lÞch vµ c¸c c¬ quan
kh¸c, 2008). Tû lÖ thÊp nh÷ng ngưêi sèng ®éc th©n v× thÝch cuéc sèng tù
do ph¶n ¸nh sù kh¸c biÖt cña ViÖt Nam víi c¸c nưíc phư¬ng T©y. Tuy
nhiªn, nã còng cho thÊy xu hưíng míi vÒ h«n nh©n cña mét bé phËn ngưêi d©n trong x· héi. KÕt luËn
Nh÷ng nghiªn cøu trong h¬n mét thËp niªn qua ë ViÖt Nam ®· x¸c
nhËn mét sè nguyªn nh©n chÝnh cña sù thay ®æi ®¸ng kÓ vÒ khu«n mÉu
tuæi kÕt h«n ë ViÖt Nam, trong ®ã cã vai trß rÊt quan träng cña c¸c yÕu tè
hiÖn ®¹i hãa, yÕu tè kinh tÕ còng như v¨n hãa. §ång thêi c¸c nghiªn cøu
®· chØ ra ¶nh hưëng m¹nh mÏ cña yÕu tè nhµ nưíc vµ chiÕn tranh lªn tuæi
kÕt h«n. Qu¸ tr×nh hiÖn ®¹i hãa vµ chiÕn tranh ®ưîc coi lµ nh©n tè quyÕt
1 4 Nghiªn cøu Gia ®×nh vµ Giíi. QuyÓn 20, sè 5, tr. 3-15
®Þnh lµm tuæi kÕt h«n t¨ng ®¸ng kÓ trong mÊy thËp kû qua.
Do t¸c ®éng ®an xen cña c¸c yÕu tè hiÖn ®¹i hãa, chÝnh s¸ch nhµ nưíc
vµ chiÕn tranh ®èi víi sù biÕn ®æi tuæi kÕt h«n cña d©n cư, sÏ Ýt kh¶ n¨ng
cã sù t¨ng nhanh tuæi kÕt h«n ë ViÖt Nam trong vµi thËp niªn tíi. Thay vµo
®ã, cã thÓ sÏ diÔn ra hiÖn tưîng kÕt h«n sím h¬n trong mét sè ngưêi trÎ
tuæi so víi nh÷ng ngưêi ®· tr¶i qua thêi gian chiÕn tranh. Tuy nhiªn ®ã
kh«ng ph¶i lµ hiÖn tưîng quay trë l¹i khu«n mÉu kÕt h«n sím truyÒn
thèng. Nh÷ng nhu cÇu míi vÒ n©ng cao tr×nh ®é häc vÊn vµ cã ®ưîc c¬ héi
nghÒ nghiÖp míi ngoµi ph¹m vi n«ng nghiÖp do c¶i c¸ch kinh tÕ ®ưa l¹i sÏ
tiÕp tôc khuyÕn khÝch nh÷ng ngưêi trÎ tuæi lïi l¹i viÖc x©y dùng gia ®×nh.
Cã thÓ dù b¸o r»ng tuæi kÕt h«n cña nam n÷ ë ViÖt Nam sÏ tiÕp tôc t¨ng
mÆc dï ë nhÞp ®é chËm h¬n nhiÒu so víi c¸c thËp niªn trưíc.
B»ng chøng thùc nghiÖm cña c¸c cuéc kh¶o s¸t ë ViÖt Nam gîi ra r»ng
phÇn lín c¸c m« h×nh ph©n tÝch chưa gi¶i thÝch ®ưîc mét c¸ch ®Çy ®ñ xu
hưíng biÕn ®æi tuæi kÕt h«n. Nh÷ng khã kh¨n vÒ mÉu kh¶o s¸t, c¸ch ®o
lưêng cã thÓ lµ trë ng¹i trong viÖc kiÓm chøng mét c¸ch hoµn toµn c¸c gi¶
thuyÕt lý thuyÕt xung quanh c¸c yÕu tè t¸c ®éng ®Õn khu«n mÉu tuæi kÕt
h«n như lý thuyÕt cña Goode, Dixon vµ ®iÒu nµy lµ ®éng lùc cho c¸c
nghiªn cøu tiÕp theo vÒ chñ ®Ò nµy.n Chó thÝch
(1) Tuæi kÕt h«n trung b×nh lÇn ®Çu cho biÕt sè n¨m trung b×nh cña thÕ hÖ gi¶ ®Þnh
®· sèng ®éc th©n trưíc khi kÕt h«n lÇn ®Çu. Tµi liÖu tham kh¶o
Ban chØ ®¹o Tæng ®iÒu tra d©n sè vµ nhµ ë trung ư¬ng. 2000. Tæng ®iÒu tra d©n
sè vµ nhµ ë ViÖt Nam 1999: KÕt qu¶ ®iÒu tra mÉu. Nxb. ThÕ giíi. Hµ N
Ban chØ ®¹o Tæng ®iÒu tra d©n sè vµ nhµ ë trung ư¬ng. 2010. Tæng ®iÒu tra d©n
sè vµ nhµ ë ViÖt Nam n¨m 2009: C¸c kÕt qu¶ chñ yÕu. Hµ Néi, 6/2010.
Banister, Judith. 1993. Vietnam Population Dynamics and Prospects. Institute of
East Asian Studies, University of California. Berkeley.
Bé V¨n hãa, ThÓ thao vµ Du lÞch, Tæng côc Thèng kª, ViÖn Gia ®×nh vµ Giíi vµ
Quü nhi ®ång Liªn hîp quèc. 2008. KÕt qu¶ ®iÒu tra Gia ®×nh ViÖt Nam n¨m 2006. Hµ Néi, 6/2008.
Cheung Paul, Cabigon, Josefina, Chamratrithirong Aphichat, McDonal F. Peter,
Syed Sabila, Cherlin Andrew and Smith C. Peter. 1985. Cultural variations
in the transition to marriage in four Asian Societies. B¸o c¸o tr×nh bµy t¹i
Héi nghÞ D©n sè Quèc tÕ, Florence, 1985, Vol.3 (Lie’ge, International Union NguyÔn H÷u Minh 1 5
for the Schientific study of population), pp.293-308.
Dù ¸n SIDA - Gia ®×nh n«ng th«n ViÖt Nam trong chuyÓn ®æi (VS/RDE-05). C¸c
tµi liÖu ®Þnh lưîng vµ ®Þnh tÝnh.
Dixon, Ruth. 1971. “Explaining Cross-cutltural Variation in Age at Marriage and
Proportions never Marrying”. Population Studies, Vol. 25, No. 2, Pp. 215-234.
Goldscheider, Calvin and Peter R. Uhlenberg. 1969. “Minority Group Status and
Fertility”. The American Journal of Sociology, Vol. 74, Pp. 361-372.
Goode William. 1963. World Revolution and Family Patterns. Glencoe, Free Press.
Hirschman Charles, Samuel Preston vµ Vò M¹nh Lîi. 2009. Nh÷ng n¹n nh©n
ViÖt Nam trong cuéc chiÕn tranh chèng Mü: mét ®¸nh gi¸ míi. Trong
NguyÔn H÷u Minh, §Æng Nguyªn Anh vµ Vò M¹nh Lîi: D©n sè ViÖt Nam
qua c¸c nghiªn cøu x· héi häc (tuyÓn tËp mét sè c«ng tr×nh nghiªn cøu gÇn
®©y). TËp 2. Nxb. Khoa häc x· héi. Hµ Néi.
Kennedy, Robert E. Jr. 1973. “Minority Group Status and Fertility: The Irish”.
American Sociological Review, Vol. 38, February, Pp. 85-96.
Lª Ngäc V¨n. 2006. “VÒ quan hÖ h«n nh©n hiÖn nay”. T¹p chÝ Nghiªn cøu Gia
®×nh vµ Giíi, QuyÓn 16, sè 2/2006, trang 3-15.
Liao, Cailian. 1989. Sociodemographic Factors on the Timing of Marital
Formation and Dissolution in China. Ph. D. Dissertation. Brigham Young University.
NguyÔn H÷u Minh. 2000a. Transformations socio-e’conomiques et nuptialite
[BiÕn ®æi kinh tÕ-x· héi vµ khu«n mÉu h«n nh©n]. In Patrick Gubry (editor)
Population et developpement au Vietnam. Marthala-CEPED. Pp. 83-116.
(French and Vietnamese). B¶n tiÕng ViÖt ®· ®ưîc c«ng bè n¨m 2004. Nxb.
ThÕ giíi. (D©n sè vµ ph¸t triÓn ë ViÖt Nam: Patrick Gubry, NguyÔn H÷u
Dòng, Ph¹m Thóy Hư¬ng chñ biªn).
NguyÔn H÷u Minh. 2000b. “C¸c yÕu tè t¸c ®éng ®Õn khu«n mÉu tuæi kÕt h«n cña
d©n cư ®ång b»ng s«ng Hång”. T¹p chÝ X· héi häc, sè 4 (72), trang 21-32.
NguyÔn H÷u Minh. 2007. Khu«n mÉu tuæi kÕt h«n lÇn ®Çu ë 3 ®Þa bµn kh¶o s¸t
vµ c¸c yÕu tè t¸c ®éng. B¸o c¸o thuéc Dù ¸n SIDA “Gia ®×nh n«ng th«n ViÖt Nam trong chuyÓn ®æi”.
Tæng côc Thèng kª. 2001. Tæng ®iÒu tra d©n sè vµ nhµ ë ViÖt Nam 1999. Chuyªn
kh¶o vÒ h«n nh©n, sinh ®Î vµ tö vong ë ViÖt Nam: møc ®é, xu hưíng vµ
nh÷ng kh¸c biÖt. Nxb. Thèng kª.Hµ Néi.
Whyte, Martin King and William L. Parish. 1984. Urban Life in Contemporary
China. Chicago. Univerisity of Chicago Press.
Xenos Peter and Gultiano, Socorro A. 1992. Trends in Female and Male Age at
Marriage and Celibacy in Asia. Papers of the program on population. East-
West Center. Honolulu, Hawaii, No.120, September.