bài tập lớn: Giải thích luận điểm của C.Mác: “Tôi coi sự phát triển của các hình thái kinh tế-xã hội là một quá trình lịch sử-tự nhiên”-Trường Đại học Tài nguyên và môi trường Hà Nội

TRƯỜNG ĐẠI HỌC TÀI NGUYÊN VÀ MÔI TRƯỜNG HÀ NỘI
KHOA LÍ LUẬN CHÍNH TRỊ
KỲ THI KẾT THÚC HỌC PHẦN
HỌC KỲ I NĂM HỌC 2021 -2022
Tên chủ đề bài tập lớn: Giải thích luận điểm của C.Mác: “Tôi coi sự phát
triển của các hình thái kinh tế-xã hội là một quá trình lịch sử-tự nhiên”.
Vận dụng lý luận hình thái kinh tế-xã hội để làm rõ tính tất yếu của con
đường quá độ lên chủ nghĩa xã hội bỏ qua giai đoạn tư bản chủ nghĩa ở Việt Nam.
Họ và tên sinh viên : Mã sinh viên : Lớp : Tên học phần :
Tên giảng viên hướng dẫn :
Hà nội, ngày tháng năm MỤC LỤC
I. LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI ................................................................................... 1
II. SỰ PHÁT TRIỂN CÁC HÌNH THÁI KINH TẾ - XÃ HỘI LÀ MỘT
QUÁ TRÌNH LỊCH SỬ TỰ NHIÊN ................................................................ 2
1. Phạm trù hình thái kinh tế - xã hội. .............................................................. 2
2. Tiến trình lịch sử - tự nhiên của loại người. ................................................. 2
3. Giá trị khoa học của học thuyết Mác về hình thái kinh tế xã hội. ............... 4
III. TÍNH TẤT YẾU CỦA CON ĐƯỜNG QUÁ ĐỘ LÊN CHỦ NGHĨA
XÃ HỘI BỎ QUA GIAI ĐOẠN TƯ BẢN CHỦ NGHĨA Ở VIỆT NAM .... 4
IV. KẾT LUẬN ................................................................................................... 7
V. TÀI LIỆU THAM KHẢO ............................................................................ 8 LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI
Trong lịch sử tư tưởng nhân loại, trước Mác đã có không ít cách tiếp cận,
nghiên cứu lịch sử phát triển của xã hội. Xuất phát từ những nhận thức khác
nhau, với những quan điểm lập trường khác nhau mà có sự phân chia lịch sử, sự
tiến hoá của xã hội theo những cách khác nhau.
Dựa trên những kết quả nghiên cứu lý luận và tổng thể quá trình lịch sử,
các nhà sáng lập chủ nghĩa Mác đã vận dụng phép biện chứng duy vật để
nghiên cứu đời sống xã hội và lịch sử nhân loại, hình thành nên lý luận "hình
thái kinh tế xã hội". Lý luận hình thái kinh tế - xã hội là lý luận cơ bản của
chủ nghĩa duy vật lịch sử do C. Mác xây dựng lên, có vị trí quan trọng trong
triết học Mác-Lênin là phương pháp luận thực sự khoa học để phân chia giai
đoạn phát triển, xem xét mỗi quan hệ lẫn nhau giữa các mặt trong đời sống xã
hội, được khoa học thừa nhận và là phương pháp luận cơ bản trong việc
nghiên cứu lĩnh vực xã hội.
Nhờ có lý luận hình thái kinh tế - xã hội, lần đầu tiên trong lịch sử loài
người, C.Mác đã chỉ rõ nguồn gốc, động lực bên trong, nội tại của sự phát
triển xã hội, bản chất của từng chế độ xã hội, nghiên cứu về cấu trúc cơ bản
của xã hội, cho phép phân tích đời sống hết sức phức tạp của xã hội để chỉ ra
các mối quan hệ biện chứng giữa các lĩnh vực cơ bản của nó; chỉ ra quy luật
vận động và phát triển của nó như một qua trình lịch sử - tự nhiên, giúp chúng
ta nghiên cứu một cách đúng đắn và khoa học sự vận hành của xã hội trong
những giai đoạn phát triển nhất định cũng như tiến trình vận động lịch sử nói
chung của xã hội loài người.
Vậy nên việc nghiên cứu lý luận hình thái kinh tế - xã hội để làm rõ tính
tất yếu của con đường quá độ lên chủ nghĩa xã hội bỏ qua giai đoạn tư bản
chủ nghĩa ở Việt Nam là một vấn đề cấp thiết, nghiêm túc có ý nghĩa thiết
thực cả về lí luận và thực tiễn. 1
I. SỰ PHÁT TRIỂN CÁC HÌNH THÁI KINH TẾ - XÃ HỘI LÀ MỘT
QUÁ TRÌNH LỊCH SỬ TỰ NHIÊN
1. Phạm trù hình thái kinh tế - xã hội
Hình thái kinh tế - xã hội là một phạm trù cơ bản của chủ nghĩa duy vật
lịch sử dùng để chỉ xã hội ở từng nấc thang lịch sử nhất định với một kiểu
quan hệ sản xuất đặc trưng cho xã hội đó, phù hợp với một trình độ nhất định
của lực lượng sản xuất và một kiến trúc thượng tầng tương ứng được xây
dựng trên quan hệ sản xuất đặc trưng ấy.
Phạm trù hình thái kinh tế - xã hội chỉ ra kết cấu xã hội trong mỗi giai
đoạn lịch sử nhất định bao gồm ba yếu tố cơ bản, phổ biến bao gồm:
• Lực lượng sản xuất là nền tảng vật chất xã hội, tiêu chuẩn khách quan
để phân biệt các thời đại kinh tế khác nhau, yếu tố xét đến cùng quyết
định sự vận động, phát triển của hình thái kinh tế- xã hội.
• Quan hệ sản xuất( cơ sở hạ tầng) là quan hệ khách quan, cơ bản, chi
phối, và quyết định mọi quan hệ xã hội, đồng thời là tiêu chuẩn quan
trọng nhất để phân biệt bản chất các chế độ xã hội khác nhau.
• Kiến trúc thượng tầng là sự thể hiện các mối quan hệ giữ người với
người trong lĩnh vực tinh thần, tiêu biểu cho bộ mặt tinh thần đời sống xã hội.
Phạm trù hình thái kinh tế - xã hội mang tính trừu tượng và tính cụ thể.
2. Tiến trình lịch sử - tự nhiên của loại người.
Quan điểm của C. Mác: “Tôi coi sự phát triển của các hình thái kinh tế -
xã hội là một quá trình lịch sử - tự nhiên. Tức diễn ra theo các quy luật khách
quan, chứ không phải theo ý muốn chủ quan. Xã hội loài người vận động, phát
triển liên tục từ thấp đến cao không phụ thuộc vào ý muốn chủ quan của con
người, mà do các quy luật nội tại của đời sống xã hội quy định, trong đó trước
hết và cơ bản là quy luật quan hệ sản xuất phù hợp với trình độ phát triển của 2
lực lượng sản xuất. Khi lực lượng sản xuất phát triển về chất đòi hỏi phải xóa
bỏ quan hệ sản xuất cũ, thiết lập quan hệ sản xuất mới về chất, từ đó dẫn đến sự
thay đổi về chất của cơ sở hạ tầng. Khi cơ sở hạ tầng xã hội biến đổi về chất
dẫn đến sự biến đổi, phát triển căn bản của kiến trúc thượng tầng xã hội làm
cho hình thái kinh tế - xã hội cũ mất đi, hình thái kinh tế - xã hội mới tiến bộ
hơn ra đời. Trong đó có sự thống nhất giữa quy luật chung cơ bản phổ biến với
quy luật đặc thù và quy luật riêng của lịch sử.
Tiến trình lịch sử xã hội loài người là kết quả của sự thống nhất giữa logic
và lịch sử, sự thống nhất này bao hàm cả sự phát triển tuần tự đối với lịch sử
phát triển toàn thế giới và sự phát triển “bỏ qua” một hay vài hình thái kinh tế -
xã hội đối với một số quốc gia, dân tộc cụ thể. Bản chất của việc bỏ qua đó là
rút ngắn các gia đoạn, bước đi của nền văn minh loài người mà cốt lõi là sự
tăng trưởng nhảy vọt của lực lượng sản xuất. Sự phát triển phong phú, nhiều
vẻ, đa dạng, phức tạp của các hình thái kinh tế - xã hội bao gồm cả những bước
quanh co thụt lùi, sự ảnh hương của đặc điểm về lịch sử, không gian, thời gian,
các tác động nhân tố khách quan , chủ quan mà những quốc gia có thể phát
triển tuần tự qua tất cả các giai đoạn lịch sử hoặc bỏ qua một hay vài hình thái
kinh tế - xã hội nào đó. Quy luật thừa kế sự phát triển lịch sử luôn luôn cho
phép các quốc gia dân tộc có thể bỏ qua các giai đoạn phát triển không cần
thiết để vươn tới trình độ tiên tiến của nhân loại. Hình thái kinh tế - xã hội cộng
sản chủ nghĩa ra đời là tất yếu khách quan của lịch sử xã hội, phát triển là xu
hướng tất yếu cơ bản của lịch sử xã hội loại người, chính những mâu thuẫn cơ
bản trong lòng xã hội tư bản đã làm xuất hiện những tiền đề vật chất, tinh thần
quyết định sự vận động phát triển của xã hội loại người. Đó là lực lượng sản
xuất hiện đại với tính chất xã hội hóa cao và giai cấp vô sản tiên tiến, cách
mạng đã phát triển cao cả về số lượng, chất lượng, sự xuất hiện hệ tư tưởng
Mác- lenin khoa học và cách mạng xã hội. 3
3. Giá trị khoa học của học thuyết Mác về hình thái kinh tế xã hội.
Lý luận hình thái kinh tế xã hội ra đời đem lại một cuộc cách mạng trong
toàn bộ quan niệm về lịch sử xã hội. Bác bỏ quan niệm trừu tượng, duy vật
tầm thường, duy tâm, phi lịch sử về xã hội trước đó, cơ sở phương pháp luận
khoa học và cách mạng cho sự phân tích lịch sử xã hội.
Lý luận hình thái kinh tế - xã hội đã giải quyết một cách khoa học về vấn
đề phân loại các chế độ xã hội và phân kỳ lịch sử, thay đổi các quan niệm duy
tâm, siêu hình trước đó đã thống trị khoa học xã hội. Động lực phát triển của
lịch sử xã hội không phải do một lực lượng tinh thần, siêu nhiên thần bí nào
cả mà là do hoạt động thực tiễn của con người, trước hết là thực tiễn sản xuất
dưới sự tác động của các quy luật khách quan.
Để nhận thức và cải tạo xã hội cũ, xây dựng xã hội mới phải nhận thức và
tác động vào lực lượng sản xuất, quan hệ sản xuất và kiến trúc thượng tầng
mà xét đến cùng là bắt đầu từ xây dựng phát triển lực lượng sản xuất.
II. TÍNH TẤT YẾU CỦA CON ĐƯỜNG QUÁ ĐỘ LÊN CHỦ NGHĨA
XÃ HỘI BỎ QUA GIAI ĐOẠN TƯ BẢN CHỦ NGHĨA Ở VIỆT NAM.
Con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam bỏ qua chế độ tư bản chủ
nghĩa là một tất yếu khách quan, phù hợp với xu thế vận động tiến bộ của thời
đại và điều kiện lịch sử cụ thể của Việt Nam, hoàn toàn không đi ngược với
học thuyết hình thái kinh tế xã hội.
Học thuyết hình thái kinh tế - xã hội là cơ sở khoa học cho việc xác định
con đường phát triển của Việt Nam đó là quá độ lên chủ nghĩa xã hội, bỏ qua
chế độ tư bản chủ nghĩa. Đây chính là sự lựa chọn đúng đắn, có khả năng và
điều kiện thực hiện. Con đường phát triển quá độ lên chủ nghĩa xã hội, bỏ qua
chế độ tư bản chủ nghĩa ở Việt Nam là phù hợp với tính quy luật của việc “bỏ
qua” một hay vài hình thái kinh tế - xã hội trong sự phát triển lịch sử. 4
Quá độ lên chủ nghĩa xã hội bỏ qua chế độ tư bản chủ nghĩa ở Việt Nam là
phù hợp với quy luật phát triển rút ngắn trong lịch sử loài người. Bản chất của
sự phát triển rút ngắn xã hội là rút ngắn các giai đoạn, các bước đi của nền
văn minh loài người, cốt lõi là sự tăng trưởng nhảy vọt của lực lượng sản
xuất. Qua quá trình tổng kết thực tiễn, phát triển lí luận, Đảng Cộng sản Việt
Nam đã chỉ ra thực chất của việc bỏ qua chế độ tư bản chủ nghĩa, quá độ lên
chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam hiện nay: “ Con đường đi lên của nước ta là sự
phát triển quá độ lên chủ nghĩa xã hội bỏ qua chế độ tư bản chủ nghĩa, tức là
bỏ qua việc xác lập vị trí thống trị của quan hệ sản xuất và kiến trúc thượng
tầng tư bản chủ nghĩa, những tiếp thu kế thừa những thành tựu của nhân loại
đã đạt được dưới chế độ tư bản chủ nghĩa, đặc biệt là về khoa học công nghệ,
để phát triển nhanh lực lượng sản xuất, xây dựng nền kinh tế hiện đại.
Học thuyết hình thái kinh tế - xã hội là cơ sở lí luận, phương pháp luận khoa
học trong quán triệt quan điểm đường lối của Đản Cộng sản Việt Nam. Mô
hình, mục tiêu chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam được xác định với các tiêu chí về
lực lượng sản xuất, quan hệ xản xuất, kiến trúc thượng tầng. Đồng thời xác
định các phương hướng xây dựng chủ nghĩa xã hội trong thời kỳ quá độ lên
chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam.
Học thuyết còn là cơ sở lí luận phương pháp luận khoa học và cách mạng
trong đấu tranh bác bỏ những quan điểm thù địch, sai trái, phiến diện về xã
hội. Phê phán thuyết kỹ trị, thuyết hội tụ đã tuyệt đối hóa yếu tố kinh tế - kỹ
thuật, xóa nhòa sự khác nhau về bản chất của các chế độ xã hội nhằm chứng
minh cho sự tồn tại vĩnh viễn của chế độ tư bản.
Tại đại hội XI của Đảng Cộng sản Việt Nam đã thông qua Cương lĩnh xây
dựng đất nước trong thời kì quá độ lên chủ nghĩa xã hội( bổ sung và phát triển
năm 2011) của nước ta là “ đi lên chủ nghĩa xã hội là khát vọng của nhân dân
ta, là sự lựa chọn đúng đắn của Đảng Cộng sản Việt Nam và Chủ tịch Hồ Chí 5
Minh, phù hợp với xu thế phát triển của lịch sử. Đây là một quá trình cách
mạng sâu sắc, triệt để, đấu tranh phức tạp giữa cái cũ và cái mới nhằm tạo ra
sự biến đổi về chất trên tất cả các lĩnh vực của đời sống xã hội, nhất thiết phải
trải qua một thời kỳ quá độ lâu dài với nhiều bước phát triển, nhiều hình thức
tổ chức kinh tế, xã hội đan xen”. Xã hội chủ nghĩa mà nhân dân ta xây dựng
là một xã hội Dân giàu nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh, do nhân
dân làm chủ có nền kinh tế phát triển cao dựa trên lực lượng sản xuất hiện đại
và quan hệ sản xuất tiến bộ phù hợp, có nền văn hóa tiên tiến đậm đà bản sắc
dân tộc, con người có cuộc sống ấm no, tự do, hạnh phúc, có điều kiện phát
triển toàn diện, các dân tộc trong cộng đồng Việt Nam bình đẳng, đoàn kết,
tôn trọng và giúp nhau cùng phát triển, có nhà nước pháp quyền xã hội chủ
nghĩa của nhân dân, do nhân dân vì nhân dân do Đảng Cộng sản lãnh đạo, có
quan hệ hữu nghị và hợp tác với các nước trên thế giới. 6 III. KẾT LUẬN
Ngày nay thực tiễn xã hội và sự phát triển nhận thức khoa học đã bổ sung,
phát triển mới các quan niệm lịch sử xã hội song lí luận hình thái kinh tế - xã
hội vẫn giữ nguyên giá trị, là quan niệm duy nhất khoa học và cách mạng để
phân tích lịch sử và nhận thức các vấn đề xã hội, là cơ sở nền tảng lí luận cho
chủ nghĩa xã hội khoa học.
Học thuyết hình thái kinh tế - xã hội là nền tảng chính của mọi quốc gia
trên thế giới, trong đó những yếu tố để hình thành nên hình thái kinh tế - xã
hội bao gồm lực lượng sản xuất, quan hệ sản xuất, kiến trúc thượng tầng, sinh hoạt, văn hóa xã hội.
Việc nghiên cứu lý luận hình thái kinh tế xã hội có ý nghĩa rất quan trọng
đối với nâng cao nhận thức về bản chất khoa học và cách mạng của chủ nghĩa
Mác- Lênin, quán triệt sâu sắc đường lối của Đảng Cộng sản Việt Nam về xây
dựng chủ nghĩa xã hội. Là cơ sở khoa học cách mạng trong cuộc đấu tranh tư
tưởng chống lại các quan điểm phiến diện, sai lầm, phản động hòng phủ nhận
mục tiêu lí tưởng con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam. 7
IV. TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Bàn luận về con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam hiện nay -
Khoa học và niềm tin- báo Đảng Cộng sản ( https://bitly.com.vn/4jupmg).
2. Giáo trình môn Triết học Mác- lênin.
3. Thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội – Báo điện tử Đảng Cộng sản
(https://bitly.com.vn/7hkxqk ). 8