Bài Tập Nhóm Cơ sở lý luận báo chí truyền thông | Trường Đại học Khoa Học Xã Hội và Nhân Văn, Đại học Quốc gia Hà Nội

Trường đại học KHXH&NV Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam
Khoa Báo chí và Truyền thông Độc lập - Tự do - Hạnh phúc -------- ----------- BÀI TẬP NHÓM SỐ 2
MÔN: CƠ SỞ LÝ LUẬN BÁO CHÍ VÀ TRUYỀN THÔNG LỚP BÁO CHÍ: CLC K24.2 SỐ TIẾT: 45
GV PHỤ TRÁCH: NGUYỄN VĂN HÀ
NHÓM SV THỰC HIỆN: Linh Chi, Xuân Thùy,
Phương Uyên, Ngọc Linh, Yến Vy, Kim Uyên
NICKNAME: LẦN ĐẦU HỌC BÁO
Đề bài: Trong báo chí, liệu tính chính trực của nhà báo có thể bị xem nhẹ, thậm chí là
không cần thiết khi mưu cầu sự thật (đảm bảo tính chính xác, khách quan) trong quá trình
tác nghiệp không? (Xoay quanh những ý kiến bất đồng về thủ thuật, tiểu xảo lấy tin của
phóng viên Mazher Mahmood của tờ News of The World, phóng viên Hoàng Khương của
báo Tuổi Trẻ và các trường hợp tương tự).
Trình bày ý kiến của nhóm về các trường hợp trên. Thử nêu giải pháp khả dĩ để nhà báo
vừa không đánh mất tính trung thực vừa tìm kiếm được sự thật trong quá trình tác nghiệp. Bài làm
Trong báo chí, nói lên sự thật luôn là điều tối thượng của nhà báo nhưng đó chưa
bao giờ là điều dễ dàng. Không ít nhà báo đã phải đứng giữa lằn ranh của tính chính trực
và mưu cầu sự thật. Các trường hợp như Mazher Mahmood của News of The World hay
Hoàng Khương của báo Tuổi Trẻ là minh chứng rõ nét, đặt ra câu hỏi lớn: liệu tính chính
trực của nhà báo có thể bị xem nhẹ để đạt được mục tiêu tìm kiếm sự thật? Và nếu không,
giải pháp nào để duy trì giá trị đạo đức trong khi không làm lu mờ sứ mệnh cao cả của nghề báo?
Chính trực là ngay thẳng, trung thực, không thỏa hiệp với sai trái, không lừa dối
người khác và không lừa chính mình. Đây là tư chất phải có của một nhà báo. Một nhà
báo chính trực luôn kiên định với sự thật, nói lên lẽ phải mà không sợ mất lòng, không
khuất phục trước quyền uy và đặc biệt không dùng thủ đoạn gian dối để thu thập tư liệu.
Người làm báo phải có tính chính trực vì chỉ một thông tin sai lệch hay vi phạm đạo đức PAGE \* MERGEFORMAT 2
nghề nghiệp cũng có thể làm tổn hại nghiêm trọng uy tín và bộ mặt cơ quan báo chí.
Janet Cooke, phóng viên tờ The Washington Post đã
giành giải Pulitzer năm 1981 với bài
báo "Jimmy’s World" kể về cuộc đời một cậu bé 8 tuổi nghiện ma túy. Sau đó, bài báo bị
phát hiện là bịa đặt, Janet phải trả lại giải thưởng và uy tín của tờ báo bị ảnh hưởng nặng
nề. Vụ bê bối trên cũng một lần nữa khẳng định tầm quan trọng của tính chính trực đối
với mỗi nhà báo nói riêng và cơ quan báo chí nói chung.
Bên cạnh đó, sự thật và mưu cầu sự thật cũng là một mục tiêu hàng đầu của nghề
báo. Đó là quá trình nhà báo tìm kiếm, thu thập, xác minh và trình bày thông tin một cách
trung thực, chính xác và khách quan nhằm mang đến cho công chúng cái nhìn đúng đắn
nhất về thực tế. Anna Politkovskaya, một trong những nhà báo được ca ngợi nhất của
Nga đã từng nhận định: “Nhiệm vụ của bác sĩ là đem lại sức khỏe cho bệnh nhân, nhiệm
vụ của ca sĩ là hát, và nhiệm vụ của nhà báo là viết những gì nhìn thấy trong thực tế”. Từ
đó càng khẳng định tầm quan trọng của sự thật đối với nhà báo và hoạt động báo chí.
Trên thực tế, việc mưu cầu sự thật không ít lần xung đột với tính chính trực trong
báo chí, bởi báo chí ngày nay không đơn thuần là câu chuyện của sự thật mà còn là phép
thử đạo đức nghề nghiệp. Xét trong quá trình làm báo, báo chí vừa phải đối mặt với các
nguồn tin cố tình bóp méo, che giấu sự thật khiến việc tiếp cận, xác minh thông tin trở
nên khó khăn; vừa phải cạnh tranh với thông tin nhanh từ các nền tảng khác, đòi hỏi sản
xuất tin tức nhanh chóng, hấp dẫn. Điều này vô tình tạo ra mâu thuẫn sâu sắc giữa việc
duy trì tính chính trực và nhiệm vụ phơi bày sự thật phục vụ cộng đồng. Xét về khía cạnh
xã hội, trong thời đại tin tức giật gân, gây sốt được ưa chuộng, công chúng có xu hướng
chỉ quan tâm đến thông tin mà bỏ qua cách thức nhà báo thu thập chúng. Điều này gián
tiếp đặt nhà báo trước ngã rẽ: kiên định với đạo đức nghề nghiệp hay đánh đổi để chiều lòng thị hiếu?
Ngoài ra, dưới góc nhìn chính trị - xã hội, tính chính trực của nhà báo còn bị ảnh
hưởng bởi sự kiểm duyệt khắt khe và sức ép từ các thế lực quyền uy. Không ít trường
hợp, nhà báo bị buộc phải phục vụ cho lợi ích của các cá nhân hoặc tổ chức thay vì thực
hiện sứ mệnh làm sáng tỏ sự thật. Những điều này đã và đang tạo nên một thực trạng
đáng lo ngại, khi tính chính trực – vốn là nền tảng đạo đức của nghề báo – dần bị xem
nhẹ, nhường chỗ cho những toan tính nhằm đáp ứng nhu cầu thông tin tức thời hoặc
những áp lực đến từ các tác nhân bên ngoài. Nhưng lỗi không chỉ nằm ở hoàn cảnh, khi
chính bản thân những nhà báo cũng có lúc thỏa hiệp, vi phạm chuẩn mực đạo đức, sử
dụng những “thủ thuật” lừa dối để đạt được mục tiêu nghề nghiệp hoặc tìm kiếm tin tức
độc quyền. Có thể thấy, ranh giới giữa việc nói lên sự thật và hành vi phi đạo đức trong PAGE \* MERGEFORMAT 2
thu thập thông tin là rất mong manh, nhất là đối với nghề báo, một nghề đòi hỏi cao về
kiến thức chuyên môn, kỹ năng cũng như đạo đức tác nghiệp.
Mazher Mahmood, nhà báo điều tra nổi tiếng của tờ News of the World, là minh
chứng rõ nét cho ranh giới mong manh giữa tính chính trực và nói lên sự thật. Ông được
mệnh danh là “Bá vương bẫy người” (Fake Sheikh) nhờ sử dụng thủ đoạn giả danh để thu
thập thông tin và phơi bày các vụ bê bối. Các tiểu xảo trên rõ ràng giúp Mahmood vạch
trần nhiều hành vi sai trái, từ dàn xếp tỷ số bóng đá đến các vụ sử dụng ma tuý của người
nổi tiếng. Tuy nhiên, ông đã vượt quá ranh giới đạo đức và pháp lý trong vụ gài bẫy ca sĩ
Tulisa Contostavlos năm 2014 bằng cách giả danh nhà sản xuất phim để dụ cô mua bán
cocaine. không chỉ sử dụng tiểu xảo, ông còn chỉnh sửa, dàn dựng chứng cứ để buộc tội
nữ ca sĩ, dẫn đến bản án 15 tháng tù với tội danh cản trở công lý. Vụ việc gây chấn động
dư luận Anh, đặt ra câu hỏi về tính đạo đức và pháp lý trong phương pháp tác nghiệp của báo chí điều tra.
Tương tự trường hợp trên, nhà báo Hoàng Khương của Tuổi Trẻ cũng đã sử dụng
phương pháp gian dối để lấy được tin tức. Năm 2011, ông giả danh người hối lộ để thu
thập bằng chứng về tham nhũng trong ngành cảnh sát giao thông. Tuy bài viết Cảnh sát
giao thông giải cứu xe đua trái phép đã thành công phơi bày hành vi sai trái của cảnh sát,
hành động của Hoàng Khương bị kết luận là vi phạm pháp luật. Ông bị kết án 4 năm tù
vào năm 2012 vì tội “đưa hối lộ” theo Bộ luật Hình sự Việt Nam.
Hai trường hợp của Mazher Mahmood và Hoàng Khương là minh chứng rõ ràng
cho ranh giới mong manh giữa việc phơi bày sự thật và tuân thủ các nguyên tắc pháp lý,
đạo đức nghề nghiệp. Mặc dù mục tiêu là làm sáng tỏ sự thật, nhưng cả hai nhà báo đã
lựa chọn phương pháp thu thập thông tin không hợp lý, dẫn đến việc vi phạm các nguyên
tắc đạo đức và pháp lý trong tác nghiệp. Tại Anh, pháp luật cho phép báo chí có sự linh
hoạt nhất định trong việc điều tra, phương pháp tác nghiệp của nhà báo đôi khi được
miễn trừ trách nhiệm nếu vì lợi ích công cộng. Trong khi đó, tại Việt Nam, nhà báo phải
hoạt động trong khuôn khổ pháp luật chặt chẽ. Tuy có sự khác biệt trong mức độ linh
hoạt của pháp luật đối với báo chí điều tra, pháp luật của hai quốc gia đều không dung
túng, chấp nhận các hành vi vượt ranh giới đạo đức hoặc pháp luật.
Không phải lúc nào sử dụng thủ thuật trong đưa tin nhằm mưu cầu sự thật cũng là
xem nhẹ hoặc bỏ qua tính chính trực. Ví dụ, trường hợp của nữ nhà báo Nellie Bly, cây
bút tiên phong trong lĩnh vực báo chí điều tra và nữ quyền cuối thế kỷ 19. Bly đã lựa
chọn một cách tiếp cận đầy dũng cảm và nhân văn khi giả điên và sống trong trại tâm
thần suốt 10 ngày để thu thập tư liệu. Phương pháp tác nghiệp của cô, dù táo bạo nhưng
vẫn đảm bảo giữ vững đạo đức nghề nghiệp và mang lại giá trị lớn lao cho cộng đồng, PAGE \* MERGEFORMAT 2
nhờ sự dấn thân và hy sinh cá nhân thay vì vi phạm pháp luật hay đạo đức. Từ đó, có thể
khẳng định rằng một nhà báo có theo đuổi sự thật bằng các thủ thuật mà không đánh mất
tính chính trực, miễn là phương pháp đó được thực hiện trong khuôn khổ đạo đức và
không làm tổn hại đến các giá trị cốt lõi của nghề nghiệp. Đây là một bài học quý giá cho
các nhà báo như Mahmood và Hoàng Khương, rằng việc đạt được sự thật không thể biện
minh cho các hành vi vi phạm đạo đức hay pháp luật, bởi cuối cùng, chính sự trung thực
và trách nhiệm mới là thước đo giá trị bền vững của báo chí.
Sự thật không phải lúc nào cũng rõ ràng và dễ dàng phơi bày. Vì vậy, sử dụng
nhiều biện pháp để thu thập tư liệu là cần thiết nhưng tuyệt đối không được dùng thủ
đoạn gian dối, dù mục đích là vạch trần sự sai trái hay hành vi phạm pháp. Một phương
pháp tác nghiệp thiếu trung thực có thể mang lại kết quả tức thời, nhưng hậu quả dài hạn
sẽ làm tổn hại đến niềm tin của xã hội đối với báo chí. Chỉ khi giữ vững nguyên tắc chân
thực và trách nhiệm, báo chí mới thực sự hoàn thành sứ mệnh phơi bày sự thật và thúc
đẩy sự minh bạch trong cộng đồng. Điều này nhấn mạnh rằng nhà báo không chỉ cần sự
nhạy bén và quyết đoán mà còn phải cẩn trọng trong việc lựa chọn phương pháp, đảm
bảo không làm tổn hại đến tính chính trực của báo chí.
Để không đánh mất tính trung thực, trước hết, nhà báo cần trang bị và không
ngừng nâng cao kiến thức và kỹ năng tác nghiệp để đáp ứng sự phát triển của xã hội và
nhu cầu công chúng. Thứ nhất, kiến thức chuyên môn giúp nhà báo ý thức tính minh bạch
trong quản lý và lưu trữ dữ liệu, sắp xếp khoa học và cẩn trọng với các bằng chứng quan
trọng để phòng ngừa rủi ro pháp lý trong quá trình làm việc. Thứ hai, kiến thức về các kỹ
thuật điều tra hợp lý, sáng tạo thông qua học hỏi kinh nghiệm từ đồng nghiệp quốc tế,
tham gia các khóa đào tạo chuyên môn và nghiên cứu tài liệu chuyên ngành cho phép nhà
báo tiếp cận sự thật một cách hiệu quả mà không cần sử dụng đến các thủ thuật thiếu đạo
đức hay vi phạm pháp luật. Thứ ba, kiến thức pháp luật là nền tảng để nhà báo nhận thức
rõ giới hạn trong tác nghiệp. Tác nghiệp ở đâu, phải hiểu luật ở đó để không vượt giới
hạn cần thiết trong quá trình lấy tin, tránh rơi vào tình trạng đánh đổi tính chính trực để đạt được thông tin.
Bên cạnh kiến thức, ý thức trách nhiệm và đạo đức nghề nghiệp cũng là yếu tố
then chốt. Trong quá trình tác nghiệp, nhà báo cần có ý thức xác minh kỹ lưỡng, kiểm tra
nhiều lần, tham vấn nhiều nguồn để đảm bảo “sự thật”. Đồng thời, đạo đức nghề nghiệp
phải luôn được giữ vững. Khi đã có kiến thức về giới hạn pháp luật, đạo đức, nhà báo cần
có ý thức không vượt quá các giới hạn đó. Nhà báo phải tỉnh táo trước áp lực cạnh tranh
thông tin, đặt kỹ thuật lấy tin lên hàng đầu, tránh thủ thuật bất chính làm lu mờ giá trị
nghề nghiệp. Cuối cùng, chính trực phải đến từ nhận thức của chính nhà báo. Họ phải tự PAGE \* MERGEFORMAT 2
hỏi mình: mục đích của việc đưa tin là gì, đối tượng nào sẽ chịu ảnh hưởng, và lợi ích của
công chúng khi tiếp cận thông tin này ra sao. Hơn nữa là: tại sao, động cơ nào, mục đích
gì khiến cá nhân hay nhóm người đó cung cấp thông tin và muốn có bài đăng báo. Một
nhà báo có nhận thức rõ ràng sẽ biết khi nào nên tiếp tục, khi nào cần dừng lại để không
gây tổn hại đến các giá trị đạo đức và pháp lý. Đồng thời, nhận thức được sai sót và thừa
nhận là cách để nhà báo khẳng định trách nhiệm với sự trung thực, góp phần xây dựng
niềm tin lâu dài nơi công chúng.
Trong khi đó, công chúng cần nâng cao trình độ văn hóa và phát triển văn hóa đọc
để đóng vai trò giám sát và phản biện báo chí một cách hiệu quả. Những nỗ lực đưa sự
thật ra ánh sáng một cách chính trực cần được ủng hộ, các hành vi vi phạm đạo đức báo
chí cần bị phê phán và lên án mạnh mẽ. Các sai sót thông tin, bất cập trong quá trình tác
nghiệp của nhà báo cũng cần sự giám sát và phản biện của công chúng để sửa đổi. Xã hội
và chính quyền cũng cần xây dựng các cơ chế bảo vệ nhà báo, bảo đảm quyền tự do dân
chủ và thượng tôn pháp luật. Sự minh bạch hóa dữ liệu của các nhà cầm quyền sẽ tạo
điều kiện để nhà báo tiếp cận thông tin công một cách hợp pháp, giảm bớt những rào cản
khiến họ phải sử dụng các thủ thuật không chính đáng.
Đồng thời, chính quyền cần đóng vai trò giám sát hoạt động báo chí nhằm bảo
đảm các nhà báo tuân thủ nghiêm ngặt chuẩn mực đạo đức nghề nghiệp. Tuy nhiên, việc
giám sát phải được thực hiện một cách khách quan, tránh trở thành công cụ kiểm soát, để
duy trì sự cân bằng giữa tự do báo chí và trách nhiệm xã hội.
Khi ba yếu tố nhà báo, công chúng, và xã hội phối hợp đồng bộ, việc tìm kiếm sự
thật trong tác nghiệp báo chí sẽ không còn là hành trình buộc phải đánh đổi bằng tính
trung thực hay đạo đức nghề nghiệp. Thay vào đó, báo chí có thể phát huy vai trò quan
trọng của mình mà không phải hy sinh các nguyên tắc đạo đức.
Tóm lại, dù mục tiêu mưu cầu sự thật là chính đáng nhưng quá trình đạt được mục
tiêu đó cũng quan trọng không kém. Sự thật phải được tìm kiếm bằng phương pháp trung
thực, đảm bảo về mặt đạo đức và pháp lý. Trường hợp của Mazher Mahmood và Hoàng
Khương cho thấy: việc sử dụng thủ đoạn sai trái để thu thập thông tin không chỉ làm tổn
hại đến uy tín cơ quan báo chí, nguồn tin, sự tín nhiệm của công chúng mà còn trở thành
yếu tố chống lại nhà báo, gây bất lợi cho chính họ khi có sự kiện pháp lý xảy ra. Vì vậy,
báo chí phải luôn duy trì sự cân bằng giữa việc phơi bày sự thật và tôn trọng các nguyên
tắc đạo đức, pháp lý. Sự thật và tính chính trực không nên bị đặt trên bàn cân đánh đổi,
mà phải song hành để phục vụ cộng đồng một cách minh bạch, khách quan và đáng tin cậy. PAGE \* MERGEFORMAT 2 TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Nguyễn Văn Hà (2021), Cơ sở lý luận báo chí, Nhà xuất bản Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh.
2. Khắc Nam (2021), Nelli Bly: Nhà báo giả điên thâm nhập trại tâm thần để viết
phóng sự điều tra. Available at: https://suckhoedoisong.vn/nellie-bly-nha-bao-gia-
dien-tham-nhap-trai-tam-than-de-viet-phong-su-dieu-tra- 169210807234009727.htm
3. Caroline Davies (2016), ‘Fake Sheikh’ Mazher Mahmood guilty of tampering with
Tulisa trial edvidence. Available at:
https://www.theguardian.com/media/2016/oct/05/fake-sheikh-mazher-mahmood- tulisa-contostavlos-trial
4. Chi Mai (2012) , Hoàng Khương bị tuyên y
án sơ thẩm , Available at:
https://tuoitre.vn/hoang-khuong-bi-tuyen-y-an-so-tham-527189.htm PAGE \* MERGEFORMAT 2