Phân tích và chứng minh chức năng chính trị tư tưởng của báo chí - truyền thông trong bối cảnh hiện nay? | Tiểu luận lý luận báo chí truyền thông
Trong thực tiễn cuộc sống, mọi hoạt động của con người đều có mục đích và ý thức. Khi làm bất cứ việc gì, con người đều xác định những mục đích và có những
hành động để đạt được mục đích đã đề ra. Trong quá trình đó, chức năng có vai trò
hết sức quan trọng trong việc nghiên cứu, xác định những phương hướng và biện
pháp hành dộng một cách có hiệu quả. Tài liệu giúp bạn tham khảo, ôn tập và đạt kết quả cao. Mời đọc đón xem!
Môn: Cơ sở Lý luận báo chí và Truyền thông 28 tài liệu
Trường: Trường Đại học Khoa Học Xã Hội và Nhân Văn, Đại học Quốc gia Hà Nội 289 tài liệu
Tác giả:
Preview text:
ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
TIỂU LUẬN CUỐI KỲ
MÔN: CƠ SỞ LÝ LUẬN BÁO CHÍ TRUYỀN THÔNG
Họ và tên: Nguyễn Trần Hương Ly
Mã sinh viên: 24030090 Lớp: K69 Báo chí B
Hà Nội, tháng 5, năm 2025
Câu 1: Phân tích và chứng minh chức năng chính trị tư tưởng của báo chí –
truyền thông trong bối cảnh hiện nay?
Trong thực tiễn cuộc sống, mọi hoạt động của con người đều có mục đích và ý
thức. Khi làm bất cứ việc gì, con người đều xác định những mục đích và có những
hành động để đạt được mục đích đã đề ra. Trong quá trình đó, chức năng có vai trò
hết sức quan trọng trong việc nghiên cứu, xác định những phương hướng và biện
pháp hành dộng một cách có hiệu quả. Chức năng (tiếng Latinh: Function – mục
đích, công dụng, tác dụng) được hiểu là tổng hợp những vai trò và tác dụng của
một hoạt động nào đó trong tự nhiên và xã hội[1].
Là một loại hình hoạt động mang tính chính trị - xã hội, ra đời do nhu cầu khách
quan của lịch sử xã hội loài người, báo chí có những chức năng vô cùng to lớn đối
với đời sống xã hội. Từ góc độ Việt Nam, nền báo chí nước ta có những chức năng
rất cơ bản xuất phát từ nguyên lý của chủ nghĩa Mác-Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh
và những quan điểm của Đảng ta. Trong đó, chức năng chính trị, tư tưởng có ý
nghĩa trọng yếu trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc trong bối cảnh hòa bình hiện nay.
Chức năng chính trị, tư tưởng có thể hiểu là công tác giáo dục, tuyên truyền tư
tưởng chính trị một cách có định hướng rõ ràng được thể hiện qua các sản phẩm
báo chí nhằm nâng cao nhận thức của nhân dân, tạo được sự nhất quán trong quần
chúng một hệ ý thức xã hội, hệ thống chính trị chung, tạo tiền đề phát triển đất nước.
Chức năng tư tưởng chính trị thể hiện sự gắn bó, nhất quán máu thịt của báo
chí với một hệ tư tưởng nào đó, thể hiện xuyên suốt trong tác phẩm và sản phẩm
báo chí. Mỗi nền báo chí đều có khuynh hướng tư tưởng chủ đạo rõ ràng của một
giai cấp nhất định. Do đó, báo chí dù muốn hay không, cũng phải đứng về một giai
cấp nào đó, cổ vũ, truyền bá, đấu tranh bảo vệ lợi ích cho một hệ tư tưởng nhất định.
Mặc dù hoạt động báo chí là hoạt động thông tin nhưng nội dung thông tin của
mọi nền báo chí lại do chế độ, giai cấp cầm quyền chi phối quyết định. Vì vậy, bất
cứ chế độ nào, đất nước nào cũng sử dụng báo chí – truyền thông để truyền bá tư
tưởng, bảo vệ lợi ích và duy trì vai trò thống trị của mình. Và Việt Nam cũng
không ngoại lệ. Từ khi báo chí cách mạng ra đời cho đến nay, báo chí Việt Nam 2
luôn làm tốt nhiệm vụ của mình trong công tác tư tưởng trên mặt trận văn hóa – tư
tưởng. Một minh chứng sáng ngời đó là trải qua hai cuộc kháng chiến trường kì
hào hùng ở thế kỉ XX, báo chí đã truyền bá chủ nghĩa Mác-Lênin, những chủ
trương, đường lối của Đảng ta; cổ vũ, động viên tinh thần toàn quân, toàn dân tập
trung toàn lực để đứng lên đấu tranh và bảo vệ nền độc lập, tự do của dân tộc, bảo
vệ những thành quả cách mạng mà toàn Đảng, toàn dân đã xây dựng được. Báo chí
luôn theo sát cuộc chiến, theo sát nhân dân để thực hiện nhiệm vụ của mình trên
mặt trận văn hóa – tư tưởng. Trong bối cảnh hiện nay, chức năng chính trị, tư tưởng
của báo chí ngày càng có vai trò quan trọng trong đời sống chính trị, xã hội Việt
Nam. Nghị quyết Đại hội XI của Đảng cũng đã khẳng định: “Chú trọng nâng cao
tính tư tưởng, phát huy mạnh mẽ chức năng thông tin, giáo dục, tổ chức và phản
viện xã hội của các phương tiện thông tin đại chúng của nhân dân và đất nước;
khắc phục xu hướng thương mại hóa, xa rời tôn chỉ, mục đích trong hoạt động báo
chí, xuất bản...” [2]. Điều đó cho thấy việc nâng cao tính định hướng chính trị, tư
tưởng của báo chí ngày càng cần thiết trong bối cảnh mới của Việt Nam. Nền báo
chí nước ta trước hết luôn phục vụ lợi ích chung của dân tộc, nhân dân. Vì vậy,
công tác định hướng chính trị, tư tưởng cho nhân dân có vai trò quan trọng trong
việc tạo ra những tiền đề thuận lợi để xây dựng và phát triển đất nước, xây dựng
một Vi ệt Nam lớn mạnh, hùng cường. Thực tế, chức năng chính trị - tư tưởng của
nền báo chí nước nhà được thể hiện phong phú, sôi động dưới nhiều hình thức qua
những sản phẩm báo chí.
Thứ nhất, báo chí tuyên truyền, phổ biến, giải thích cho nhân dân hiểu, nhận
thức đúng, tin theo và hành động đúng theo đường lối chính trị của Đảng ta. “Về
bản chất, đường lối, chủ trương chính sách của Đảng và Nhà nước là sự vận dụng
sáng tạo chủ nghĩa Mác-Lênin vào hoàn cảnh lịch sử cụ thể của cách mạng Việt
Nam. Vì vậy, tuyên truyền chủ nghĩa Mác-Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và đường
lối, chính sách của Đảng và Nhà nước hòa quyện, đan xen hỗ trợ lẫn nhau” [3].
Chủ nghĩa Mác-Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh là nền tảng tư tưởng lớn, kim chỉ
nam trong mọi hành động của Đảng, giúp Đảng tiếp tục thực hiện sứ mệnh lãnh
đạo đất nước và xã hội, thực hiện thắng lợi sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc
Việt Nam trong thời kỳ mới. Việc truyền bá chủ nghĩa Mác-Lênin, tư tưởng Hồ Chí
Minh và đường lối, chủ trương của Đảng ta cho quần chúng là một nhiệm vụ trọng
yếu của báo chí cách mạng Việt Nam. Hoạt động tuyên truyền cần phân tích, lý
giải các cơ sở khoa học, khả năng thực hiện, làm cho dân chúng tin tưởng và tự 3
giác chấp hành, biến các đường lối, chủ trương của Đảng, Nhà nước vào công cuộc
xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Báo chí nước ta là tiếng nói của Đảng, Nhà nước, các
tổ chức chính trị - xã hội và là diễn đàn của nhân dân. Vì thế, báo chí luôn tích cực
thông tin đến nhân dân những chủ trương, chính sách của Đảng tới nhân dân cũng
như là diễn đàn để nhân dân thảo luận, nêu ý kiến về những chủ trương, chính sách
của Đảng. Trong bối cảnh đất nước sắp bước tới kỷ nguyên mới, khi Đảng có nhiều
thay đổi, chủ trương mới trong việc xây dựng đất nước, báo chí là một kênh truyền
thông hữu hiệu thông tin một cách kịp thời, chính xác giúp nhân dân theo kịp được
những thay đổi đó của Đảng, từ đó có thể hành động đúng theo chủ trương, đường
lối của Đảng. Tuyên truyền sâu rộng hệ tư tưởng, các sự kiện lịch sử dân tộc, sức
mạnh dân tộc lặp đi lặp lại như “mưa dầm thấm lâu”, kết hợp với phân tích, giải
thích, cổ động là những phương thức đúng đắn mà báo chí đang thực hiện, giúp hệ
tư tưởng cách mạng trở thành hệ tư tưởng chủ đạo của toàn dân tộc Việt Nam, giúp
cho đường lối cách mạng, lòng tự tôn dân tộc thấm nhuần vào trong đời sống chính
trị - xã hội của người dân đất Việt. Để có thể thông tin những chủ trương, đường
lối của Đảng một cách kịp thời, chính xác, người làm báo phải nhạy bén trước mọi
thông tin, trau dồi phẩm chất cách mạng, có lập trường chính trị - tư tưởng vững
chắc, phải là một người hiểu và tin Đảng trước thì khi làm công tác tư tưởng cho
nhân dân mới có kết quả được. Nghị quyết của Bộ Chính trị 8/12/1958 khẳng định
cán bộ báo chí cũng là chiến sĩ cách mạng. Cây bút, trang giấy là vũ khí sắc bén
của họ. Để làm tròn sứ mệnh cao cả của những người làm báo, Bác Hồ đã dạy:
“...cán bộ báo chí cần phải tu dưỡng đạo đức cách mạng, cố gắng trau dồi tư tưởng,
nghiệp vụ và văn hóa; chú trọng học tập chính trị để nắm vững chủ trương của
Đảng, chính sách của Chính phủ; đi sâu vào thực tế, đi sâu vào quần chúng lao
động...” [4]. Cục xuất bản, Hà Nội. Như vậy, khi thực hiện chức năng chính trị tư
tưởng, trước ai hết, hơn ai hết, những người làm báo cần phải trau dồi, học tập
chính trị, tu dưỡng đạo đức cách mạng, phẩm chất nghiệp vụ để đảm bảo tuyên
truyền, giải thích những đường lối, chủ trương của Đảng đến nhân dân một cách dễ
hiểu, toàn diện, chính xác, đúng và trúng những thứ nhân dân lao động cần. Như
lời dặn của Bác, người làm báo “...phải có lập trường chính trị vững chắc, chính trị
phải làm chủ. Đường lối chính trị đúng thì những việc khác mới đúng được...”.
Nhất là trong bối cảnh hiện nay, tình hình quốc tế đầy biến động, những người làm
báo thực sự phải là những “người dẫn đường” cho nhân dân trong định hướng tư
tưởng đúng đắn, bảo vệ nền tảng tư tưởng Đảng, giúp “ý Đảng” gặp “lòng dân”, từ
đó tạo ra những thuận lợi to lớn để xây dựng và phát triển đất nước lớn mạnh, hùng 4
cường, đưa Việt Nam vững vàng bước vào kỷ nguyên mới – kỷ nguyên vươn mình của dân tộc.
Thứ hai, báo chí khi thực hiện chức năng chính trị, tư tưởng giáo dục ý thức tự
giác của công chúng. Để thực hiện được nhiệm vụ này, báo chí phải góp phần nâng
cao nhận thức của họ. Trình độ nhận thức chính là tiền đề quy định mức độ tự giác
của nhân dân. “Hình thành tính tự giác trong quần chúng sẽ trở thành động lực
mạnh mẽ cho những hành động sáng tạo trong lao động , sản xuất và xây dựng xã
hội mới. Tính tự giác cao của con người chỉ có thể hình thành trên cơ sở nhận
thức một cách đúng đắn, toàn diện và sâu sắc những quy luật khách quan của tự
nhiên xã hội, các quá trình và khuynh hướng vận động của đời sống xã hội và lịch
sử”[5]. Việc đẩy mạnh, nâng cao ý thức tự giác của nhân dân đòi hỏi báo chí phải
thông tin một cách đầy đủ, toàn diện, toàn cảnh, sinh động các sự kiện hiện tượng
của tự nhiên, xã hội, phân tích các mối quan hệ giữa chúng. Hơn thế nữa, báo chí
trong thực hiện chức năng chính trị - tưởng cũng giúp cho công chúng nhìn nhận,
đánh giá được bản chất của các sự kiện, hiện tượng và định hướng được hành vi, ý
thức của mình. Mục đích sau cùng trong toàn bộ hoạt động tư tưởng của báo chí
chính là yêu cầu và định hướng toàn diện cho quần chúng. Tình hình “diễn biến
hòa bình” hiện nay tại nước ta ngày càng phức tạp, các thế lực thù địch lợi dụng
những cơ hội chính trị, dùng các thủ đoạn, luận điệu để bôi nhọ, công kích, xuyên
tạc đường lối chính trị của Đảng, làm xói mòn lòng tin của nhân dân với Đảng và
Nhà nước Việt Nam. Trong bối cảnh đó, báo chí cần phải là lực lượng xung kích
trong việc tuyên truyền, nâng cao ý thức tự giác cho công chúng trong việc nhận
thức đúng, hành động đúng theo đường lối, chủ trương của Đảng, tự giác đấu
tranh, phản biện những luận điệu xuyên tạc, bôi nhọ thành quả Cách mạng vĩ đại của dân tộc ta.
Thứ ba, báo chí xây dựng ý thức xã hội cho công chúng, trang bị cho quần
chúng thế giới quan, nhân sinh quan tiến bộ, tích cực, truyền thống văn hóa – lịch
sử và dư luận xã hội. Trong đó, thế giới quan là yếu tố tương đối ổn định của ý
thức xã hội. “Một khi đã được hình thành, thế giới quan có ảnh hưởng quyết định
tới sự hình thành ý thức lịch sử, thái độ đối với các giá trị truyền thống và hình
thành dư luận xã hội”[6]. Báo chí có vai trò tiên phong, xung kích trong việc xây
dựng và định hướng dư luận nhờ khả năng thông tin kịp thời, chính xác, sinh động
các sự kiện, hiện tượng đến đông đảo công chúng. Báo chí và dư luận xã hội có
mối quan hệ biện chứng, tác động qua lại, ảnh hưởng chặt chẽ với nhau. Báo chí là 5
chủ thể “khơi nguồn”[7] dư luận xã hội, có vai trò không thể thay thế trong định
hướng dư luận xã hội, và ngược lại, dư luận xã hội là đối tượng phản ánh của báo
chí, đồng thời là thước đo để đánh giá khả năng và hiệu quả tác động của báo chí
đối với xã hội. Hằng ngày, công chúng đang tiếp nhận khối lượng thông tin ngập
tràn từ nhiều nguồn và có cả thông tin chưa được kiểm chứng. Vì thế, báo chí là
kênh thông tin chất lượng, thông tin kịp thời, nhanh chóng, trung thực, đúng bản
chất và có định hướng rõ ràng cho nhân dân. Những thông tin trung thực, có định
hướng tư tưởng rõ ràng giúp xây dựng dư luận xã hội tích cực, tạo sự thống nhất
trong nhận thức và hành động. Trước các sự kiện chính trị của đất nước, báo chí
hoạt động sôi nổi, thông tin nhanh chóng, kịp thời đến công chúng, đồng thời phân
tích, bình luận giúp công chúng có cái nhìn toàn diện, đúng bản chất của vấn đề. Ở
một khía cạnh khác, báo chí cũng đã thực hiện tốt chức năng biểu dương và phê
phán. Trong đó, báo chí đã phát hiện và phản ánh trung thực, biểu dương người tốt,
việc tốt, những biểu hiện tích cực trong đời sống kinh tế - xã hội. Đồng thời, báo
chí cũng xông pha trong công cuộc đấu tranh chống tham nhũng, lãng phí tiêu cực
với phương châm không có ngoại lệ, không có vùng cấm, góp phần làm trong sạch
đội ngũ cán bộ của Đảng và Nhà nước, giữ vững ổn định chính trị, thúc đẩy sự
nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc thời bình.
Báo chí cũng là phương tiện quan trọng hình thành ý thức lịch sử - văn hóa của xã
hội. Tuy báo chí không thể trang bị những kiến thức về lịch sử - văn hóa như trong
trường học nhưng là nguồn thẩm định, cổ vũ những giá trị lịch sử - văn hóa, góp
phần bảo tồn những nét đẹp văn hóa Việt, những trang sử hào hùng của dân tộc, tạo
môi trường thuận lợi để xây dựng ý thức lịch sử - văn hóa cho các thành viên trong xã hội.
Báo chí khi thực hiện chức năng chính trị, tư tưởng còn thực hiện công tác
tuyên truyền, cổ động tập thể. Tuyên truyền là hoạt động truyền bá những tư tưởng,
quan điểm cơ bản của hệ tư tưởng chính thống của chế độ xã hội tới quần chúng để
hình thành bức tranh về thế giới và lịch sử vận động xã hội [8]. Nền báo chí nước
ta là báo chí cách mạng, là cơ quan ngôn luận của Đảng, Nhà nước, không có hoạt
động báo chí tư nhân. Chính vì thế, công tác tuyên truyền phải được thực hiện
thống nhất về quan điểm, lý luận đến thực tiễn mà nội dung tuyên truyền nền tảng
cốt lõi đầu tiên chính là tuyên truyền chủ nghĩa Mác-Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh,
thế giới quan khoa học của chủ nghĩa xã hội; tuyên truyền, giải thích đường lối
chính trị của Đảng, Nhà nước đến nhân dân làm cho quần chúng hiểu biết, tin 6
tưởng và tự giác chấp hành đúng theo sự lãnh đạo của Đảng, quản lý của Nhà
nước. Báo chí là “cầu nối” giữa Đảng và Nhân dân, không chỉ tuyên truyền mà còn
giải thích, đánh giá, hướng dẫn dư luận để công chúng nhìn nhận đúng bản chất sự
việc, có cái nhìn toàn diện, toàn cảnh về các sự kiện, hiện tượng xung quanh đời
sống xã hội. Không chỉ thế, báo chí còn truyền bá những tri thức lịch sử, văn hóa,
khoa học tiên tiến nhằm xây dựng và bồi dưỡng lòng yêu nước cho nhân dân, niềm
tự hào dân tộc, xây dựng lối sống tích cực, lành mạnh. Đồng thời, báo chí cũng là
lực lượng xung kích trong công cuộc đấu tranh chống lại những quan điểm phản
động tiêu cực để bảo vệ vững chắc tư tưởng Đảng, chống lại âm mưu “diễn biến
hòa bình”, “tự diễn biến”, “tự chuyển hóa” trong nội bộ nhằm bảo vệ chế độ và
nhân dân. Trong thực tế, các trang báo như Quân đội Nhân dân, Nhân dân, Tạp chí
cộng sản,... cũng có một loạt những bài báo phân tích, phản biện, vạch trần những
luận điệu sai lệch, xuyên tạc của các thế lực phản động trên không gian mạng. Các
trang mạng như Việt Tân, BBC Tiếng Việt, RFA, RFI có những hành động lan
truyền thông tin sai lệch, xuyên tạc vai trò lãnh đạo của Đảng, bóp méo sự kiện
lịch sử và thổi phồng những hạn chế trong đời sống xã hội nhằm kích động tâm lý
bất mãn, gây hoài nghi trong nội bộ nhân dân và cán bộ, đảng viên. Báo chí cách
mạng Việt Nam đã nhanh chóng vào cuộc, không chỉ bác bỏ thông tin sai sự thật
bằng lập luận chặt chẽ, bằng chứng cụ thể, mà còn phản công bằng việc đưa ra cái
nhìn đúng đắn về tình hình chính trị - xã hội, minh chứng cho sự lãnh đạo đúng
đắn của Đảng trong các lĩnh vực. Ví dụ như: chuyên mục bảo vệ nền tảng tư tưởng
Đảng của báo Quân đội Nhân dân, chuyên mục đấu tranh phản bác những luận
điệu sai trái, thù địch của Tạp chí cộng sản; những bài viết của Báo Nhân dân:
“Tỉnh táo trước luận điệu xuyên tạc việc tinh gọn bộ máy, “Âm mưu lợi dụng vấn
đề tôn giáo để chống phá đất nước”, “Phản bác luận điệu xuyên tạc công tác đối
với người Việt Nam ở nước ngoài”,...đã góp phần nâng cao nhận thức cho cán bộ,
đảng viên và nhân dân, củng cố “sức đề kháng tư tưởng” trước những thủ đoạn tinh
vi của chiến lược “diễn biến hòa bình”, từ đó giữ vững trận địa tư tưởng và bảo vệ
nền tảng chính trị của chế độ và nhân dân. Trong quá trình thực hiện sứ mệnh
chính trị - tư tưởng, hoạt động tuyên truyền và cổ động tập thể đan xen, hỗ trợ lẫn
nhau nhằm giáo dục tư tưởng chính trị cho nhân dân. Kết quả của công tác tuyên
truyền, cổ động thể hiện trong sự tự nhận thức của công chúng trong các hoạt động
chính trị, xã hội. Đây là điều kiện quan trọng để báo chí làm tốt vai trò tổ chức và tập hợp quần chúng. 7
Như vậy, chức năng chính trị - tư tưởng của báo chí được được thể hiện rất
phong phú, sinh động dưới nhiều hình thức và các hình thức ấy lại có mối quan hệ
chặt chẽ, tác động qua lại với nhau. Trong bối cảnh mới hiện nay, công tác giáo
dục chính trị - tư tưởng cho quần chúng càng được Đảng và Nhà nước quan tâm, vì
thế, báo chí cần phải có những thay đổi kịp thời, phê bình và tự phê bình, xây dựng
nền báo chí “chuyên nghiệp, nhân văn, hiện đại”. Bản thân mỗi người làm báo phải
rèn luyện, học tập tư tưởng chính trị, đạo đức cách mạng, trau dồi cho mình “mắt
sáng, lòng trong, bút sắc” để thực hiện tốt sứ mệnh “dẫn đường” trong công tác chính trị - tư tưởng.
Câu 2: Trình bày điểm tương đồng và khác biệt giữa báo chí và truyền thông từ
góc nhìn ở Việt Nam?
Ở Việt Nam, báo chí và truyền thông là những kênh thông tin chính chuyển tải
thông tin đến công chúng và đóng vai trò rất quan trọng trong việc đáp ứng nhu
cầu thông tin của khán giả. Tuy nhiên, vẫn có rất nhiều người cho rằng báo chí và
truyền thông là một, là giống nhau hoàn toàn và không phân biệt được hai khái
niệm này. Về bản chất, báo chí và truyền thông là hai khái niệm có những nội hàm
rất khác nhau nhưng giữa chúng lại có những mối liên hệ chặt chẽ, mật thiết với nhau.
Về mặt tương đồng, trước hết báo chí và truyền thông đều là những kênh thông
tin chuyển tải thông tin đến công chúng đồng thời có vai trò trong việc định hướng
dư luận xã hội và tác động đến nhận thức xã hội. Cả hai lĩnh vực đều sử dụng đa
dạng các nền tảng truyền dẫn thông tin như truyền hình, phát thanh, mạng xã hội,
internet,.. để tiếp cận và tác động đến nhận thức của công chúng. Trong dịp đại lễ
kỷ niệm 50 năm giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước vừa qua, rất nhiều
kênh báo chí và truyền thông lớn tại Việt Nam đưa tin và làm những nội dung liên
quan đến sự kiện trọng đại, thiêng liêng này của đất nước. Điều này tạo nên một
làn sóng dư luận tích cực, khắp các nền tảng mạng xã hội, trên tivi, báo đài đều rực
rỡ cờ hoa, những nội dung tái hiện lại khoảnh khắc lịch sử dân tộc. Vì thế, có thể
thấy, báo chí và truyền thông có tác động rất lớn đến nhận thức, hành động của
công chúng, cụ thể ở đây là khơi dậy, bồi dưỡng lòng yêu nước, yêu dân tộc, ngăn
chặn những luận điệu chia rẽ vùng miền trên đất nước ta.
Báo chí và truyền thông đang cùng chịu tác động và thích ứng với môi trường
truyền thông số trong bối cảnh hiện nay. Với sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ 8
hiện đại, đất nước ta đang sôi nổi thực hiện nghị quyết 57 về đột phá phát triển
công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia. Báo chí và truyền thông
theo đó cũng đều chịu sự chi phối và tác động mạnh mẽ từ sự phát triển công nghệ
số, đặc biệt là mạng xã hội và nền tảng kỹ thuật số. Trong đó, báo chí đã phát triển
đa dạng các thể loại với các thể loại báo in, báo phát thanh, báo truyền hình cùng
các nền tảng số của nó; báo điện tử cũng được độc giả quan tâm rất nhiều. Tương
tự, truyền thông hiện đại sử dụng đa kênh kỹ thuật số để tiếp cận và tương tác với
công chúng theo hướng cá nhân hóa. Điều này khiến cả hai lĩnh vực đều buộc phải
thay đổi phương tiện tiếp cận, định dạng nội dung và chiến lược chuyển tải thông tin.
Điểm tương đồng tiếp theo là báo chí và truyền thông hiện đại đều đòi hỏi đội ngũ
thực hiện phải có kỹ năng truyền thông tổng hợp. Dù khác biệt về mục tiêu hoạt
động, nhưng cả người làm báo và người làm truyền thông đều phải trang bị những
kỹ năng về xử lý, phân tích bối cảnh xã hội, nắm bắt thông tin nhanh, kỹ năng viết
và truyền đạt thông tin hiệu quả, phù hợp với đối tượng tiếp nhận. Điều quan trọng
là người làm báo và người làm truyền thông phải hiểu công chúng của mình đang
cần gì, đang quan tâm điều gì, từ đó phải có kỹ năng, chuyên môn phù hợp để
truyền tải thông tin đến công chúng một cách nhanh chóng, chính xác nhất. Như
vậy mới có thể tác động tích cực đến nhận thức và hành động của công chúng.
Tuy có những điểm tương đồng mật thiết như thế nhưng báo chí và truyền
thông vẫn có những điểm rất khác biệt về bản chất, nội hàm. Thứ nhất, báo chí và
truyền thông khác biệt về tính chất pháp lý và chức năng chính trị - xã hội. Báo chí
là một thiết chế chính trị - xã hội đặc thù, được pháp luật quy định chặt chẽ, trong
khi truyền thông mang tính linh hoạt và đa dạng hơn về các nhóm đối tượng công
chúng tham gia. Tại Việt Nam, báo chí do sự lãnh đạo trực tiếp của Đảng, sự quản
lý của Nhà nước và hoạt động trong khuôn khổ của pháp luật, phục vụ sự nghiệp
cách mạng của đất nước, lợi ích chung của dân tộc và nhân dân. Trong khi đó,
truyền thông bao gồm nhiều hoạt động như truyền thông thương hiệu, truyền thông
doanh nghiệp,... được thực hiện bởi các tổ chức, cá nhân với những mục đích khác
nhau. Các hoạt động truyền thông cũng chịu sự điều chỉnh bởi các luật quảng cáo,
luật kinh doanh, luật dân sự,...
Thứ hai, báo chí và truyền thông khác biệt về mục tiêu hoạt động và cách tiếp cận
công chúng. Mục tiêu của báo chí là phục vụ sự nghiệp cách mạng của dân tộc, vì 9
lợi ích chung cho đất nước, cho nhân dân còn truyền thông có thể phục vụ mục tiêu
thương mại, chính trị hoặc xây dựng thương hiệu, hình ảnh cá nhân. Báo chí hướng
đến sự thật khách quan, có nhiều các chức năng và nguyên tắc hoạt động riêng gắn
với chế độ của Đảng ta, ví dụ như báo chí có chức năng giám sát, quản lý và phản
biện xã hội. Sau cùng, tất cả các hoạt động báo chí đều phục vụ mục đích cao nhất
là lợi ích chung của dân tộc, nhân dân, góp phần xây dựng và phát triển đất nước.
Ngược lại, truyền thông có thể sử dụng nhiều chiến lược, chiến thuật để định hình
nhận thức công chúng theo mong muốn của tổ chức đôi khi mang tính thuyết phục,
dẫn dắt hoặc cảm xúc hóa thông điệp truyền thông vì mục đích nhất định của tổ
chức. Thực tế cho thấy truyền thông và báo chí có những mục tiêu rất khác nhau
trong các hoạt động của mình: Báo Lao Động đăng tải các bài điều tra phản ánh
tình trạng sai phạm đất đai, góp phần tạo áp lực thay đổi chính sách. Trong khi đó,
Vinamilk tổ chức các chiến dịch truyền thông “Sữa học đường” để nâng cao hình
ảnh thương hiệu và nhận diện xã hội, đồng thời kết hợp yếu tố nhân văn nhằm tăng hiệu quả truyền thông.
Thứ ba, báo chí và truyền thông khác biệt về môi trường làm việc và cơ hội việc
làm. Trong khi nghề báo tại Việt Nam đang phải đối mặt với sự thu hẹp về chỉ tiêu
tuyển dụng, áp lực nghề nghiệp cao, thị trường làm báo đang bị thu hẹp do sự sáp
nhập các cơ quan báo chí thì truyền thông lại mở ra nhiều cơ hội việc làm đa dạng,
linh hoạt hơn, không gian làm việc cũng rộng hơn báo chí. Khu vực làm việc của
báo chí là ở khu vực công do báo chí nước ta do Đảng lãnh đạo, Nhà nước quản lý.
Vì vậy, cơ hội việc làm là có hạn, cạnh tranh cao, yêu cầu chính trị và phẩm chất
nghiệp vụ, đạo đức nghề nghiệp cao. Ngược lại, truyền thông có khu vực làm việc
rất rộng: khu vực công, nhà nước, ngoài nhà nước, khu vực có vốn đầu tư nước
ngoài,... Theo đó, cơ hội việc làm cũng mở rộng hơn rất nhiều.
Thứ tư, báo chí và truyền thông khác biệt về quyền tự chủ trong nghề nghiêph. Báo
chí và truyền thông hoạt động trong những khung pháp lý và xã hội khác nhau, từ
đó dẫn đến mức độ tự do, sáng tạo và định hướng nội dung cũng khác biệt rõ rệt.
Nhà báo làm việc phải tuân thủ quy định của Luật Báo chí, chịu trách nhiệm trước
Đảng, nhân dân về các thông tin của mình đưa lên, thông tin phải trung thực và có
định hướng chính trị. Trong khi đó, người làm truyền thông có thể linh hoạt hơn
trong việc xây dựng thông điệp, sử dụng những yếu tố sáng tạo, cảm xúc, thậm chí
gây tranh luận để thu hút sự chú ý của công chúng. 10
Sự giao thoa giữa báo chí và truyền thông ngày càng rõ nét trong bối cảnh truyền
thông số. Nhiều cơ quan báo chí hiện nay đang ứng dụng các kỹ thuật truyền thông
hiện đại như storytelling, video viral, tương tác mạng xã hội để tăng cường mức độ
lan tỏa thông tin – vốn là đặc điểm nổi bật của truyền thông. Ngược lại, các tổ chức
truyền thông cũng đang áp dụng phong cách đưa tin, kỹ năng phân tích dữ liệu và
điều tra – vốn là thế mạnh của báo chí truyền thống. Hiện nay, VnExpress không
chỉ sản xuất nội dung tin tức mà còn xây dựng chiến dịch truyền thông xã hội như
mở một chuyên trang “Kỷ nguyên mới” với định hướng dư luận lâu dài, kết hợp
báo chí và chiến lược truyền thông xã hội hòa chung không khí sôi sổi của đất
nước đang tiến đến kỷ nguyên mới – kỷ nguyên vươn mình của dân tộc.
Như vậy, báo chí và truyền thông có mối liên hệ mật thiết, chặt chẽ với nhau,
song có những khác biệt căn bản về nội hàm. Những người làm báo và truyền
thông cần phải hiểu được sự khác biệt đó và vận dụng hai lĩnh vực này để thực
hiện sứ mệnh định hướng thông tin, dư luận xã hội.
Câu 3: Môn học này có ý nghĩa gì đối với em?
Trong hành trình học tập, mỗi môn học đều mang đến cho em những kiến thức
và trải nghiệm quý giá. Nhưng có những môn không chỉ giúp em hiểu về chuyên
ngành, mà còn để lại dấu ấn sâu đậm trong cách nhìn nhận nghề nghiệp và sứ mệnh
của bản thân. Môn học “Lý luận báo chí truyền thông” do thầy Đinh Văn Hường
giảng dạy là một trong những môn đặc biệt như vậy đối với em.
Trước khi được học môn này, em từng hình dung báo chí đơn thuần là công
việc đưa tin, truyền tải thông tin nhanh chóng đến người đọc. Tuy nhiên, qua
những buổi học với những bài giảng đầy tâm huyết, nhiều ví dụ thực tiễn của thầy,
em đã có cái nhìn toàn diện và sâu sắc hơn về lĩnh vực báo chí – truyền thông. Em
hiểu rằng báo chí – truyền thông không chỉ là kênh truyền tải thông tin mà còn là
công cụ chính trị sắc bén, phục vụ cho sự nghiệp cách mạng của Đảng và Nhân
dân. Những kiến thức quý báu mà thầy truyền tải cũng như những nội dung chất
lượng, khoa học trong cuốn giáo trình “Cơ sở lý luận báo chí truyền thông” của các
thầy Dương Xuân Sơn, Đinh Văn Hường, Trần Quang đã giúp em vững vàng hơn
trong hành trình học tập và bước tiếp đến nghiệp báo vinh quang.
Trước hết, với cảm nhận của cá nhân em, môn học đã giúp em nhận thức rõ hơn
về bản chất và vai trò của báo chí trong đời sống chính trị - xã hội. Qua việc tìm 11
hiểu lịch sử hình thành và phát triển của báo chí cách mạng Việt Nam, em hiểu
rằng báo chí không chỉ đơn thuần là phương tiện truyền đạt thông tin mà còn là
một công cụ sắc bén trong công tác tư tưởng của Đảng. Từ những tờ báo đầu tiên
như “Thanh niên”, “Người cùng khổ”, báo chí Việt Nam đã đồng hành cùng dân
tộc trong sự nghiệp giải phóng dân tộc, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Điều đó
khẳng định rằng báo chí cách mạng Việt Nam ngay từ đầu đã mang trong mình sứ
mệnh chính trị rõ rệt – đó là phụng sự Tổ quốc, phục vụ Nhân dân, bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng.
Em đặc biệt thấm thía về chức năng giáo dục chính trị - tư tưởng của báo chí. Báo
chí không chỉ phản ánh hiện thực khách quan sinh động, phong phú mà còn định
hướng dư luận xã hội, góp phần xây dựng thế giới quan, nhân sinh quan và củng cố
niềm tin của nhân dân vào sự lãnh đạo của Đảng, Nhà nước. Đặc biệt là trong bối
cảnh hiện nay, khi công chúng tiếp nhận với khối lượng thông tin khổng lồ, rất
nhiều luồng thông tin đôc hại, thông tin của các thế lực thù địch cài cắm để làm
“cách mạng màu”; em càng thấy rõ vai trò của báo chí rất quan trọng trong việc
phản bác những luận điệu, quan điểm sai trái, bảo vệ chủ quyền thông tin quốc gia
và giữ gìn trận địa tư tưởng trong lòng dân tộc.
Không chỉ riêng chức năng chính trị - tư tưởng, những chức năng khác: chức năng
thông tin; chức năng giám sát, quản lý, phản biện xã hội; chức năng kinh tế; chức
năng phục vụ đời sống tinh thần nhân dân,... cũng góp phần giúp em nhận thức đầy
đủ hơn về những chức năng rộng lớn của báo chí. Những nội dung ấy không chỉ
mang tính lý luận mà còn có tính ứng dụng thực tiễn sâu sắc. Trong đó, những
chức năng có mối quan hệ mật thiết, chặt chẽ, tác động qua lại lẫn nhau, làm cho
nền báo chí hoạt động sôi động, tích cực, thúc đẩy đất nước phát triển, xã hội công
bằng, dân chủ, văn minh.
Ngoài ra, em còn nhận thức được báo chí nước ta hoạt động phải tuân theo các
nguyên tắc nhất định. Nền báo chí nước ta có tự do nhưng không phải tự do tuyệt
đối, không phải thứ “quyền lực thứ tư”, mà tự do phải trong khuôn khổ, tự do gắn
liền với trách nhiệm. Báo chí nước ta đặt dưới sự lãnh đạo của Đảng, sự quản lý
của Nhà nước, là diễn đàn sôi nổi của nhân dân và hoạt động trong khuôn khổ của
pháp luật. Cùng với đó, các nguyên tắc của báo chí như tính chân thực, khách
quan, tính định hướng, tính Đảng, tính nhân văn, nhân đạo, tính dân tộc, tính quốc
tế đã giúp em xác định rõ: nghề báo không thể làm bằng sự dễ dãi, hời hợt hay theo 12
đuổi thứ hào quang, thị hiếu nhất thời mà cần phải có một nền tảng lý luận vững
vàng và một tinh thần phụng sự bền bỉ.
Đặc biệt hơn cả, em rất tâm đắc những kiến thức về phẩm chất nghiệp vụ, đạo đức
nghề nghiệp của nhà báo. Báo chí là lĩnh vực tiên phong định hướng dư luận xã
hội, dư luận xã hội đi về đâu chính là sự dẫn dắt khôn khéo của người làm báo.
Nhà báo không chỉ là người truyền đạt thông tin, nhà báo còn là người làm công
tác tư tưởng, là chiến sĩ trên mặt trận văn hóa – tư tưởng. Vì vậy, đạo đức nghề
nghiệp đóng vai trò sống còn đối với người làm báo. Qua những bài học về phẩm
chất nghiệp vụ, đạo đức nghề nghiệp, em đã nhận thức được sứ mệnh cao cả của
một người làm báo: phải luôn tu dưỡng, rèn luyện và trau dồi “mắt sáng, lòng
trong, bút sắc”, đặt hết tâm huyết của mình vào từng sản phẩm báo chí, mang đến
những nội dung chất lượng đến công chúng. Và hơn hết, em nhận thấy người làm
báo phải hiểu rõ được sự gắn bó giữa báo chí với Đảng và Nhân dân. Nhà báo cách
mạng không chỉ đưa tin mà còn làm công tác tuyên truyền, giáo dục, động viên và
cổ vũ tinh thần nhân dân trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ đất nước. Chính vì
vậy, người làm báo phải luôn trung thành với lợi ích dân tộc, đặt mình trong dòng
chảy phát triển của đất nước và biết lắng nghe quần chúng. Những kiến thức về lý
luận ấy đã giúp em củng cố thêm niềm tin yêu của em với Đảng, Nhà nước Việt
Nam, yêu thêm nghiệp báo và nhận thức rằng: báo chí không chỉ là một nghề mà là
sứ mệnh chính trị, là công cụ sắc bén để phụng sự lý tưởng và bảo vệ những giá trị
chân – thiện – mỹ trong xã hội.
Như vậy, môn học “Lý luận báo chí truyền thông” thực sự đã mở ra cho em
một góc nhìn toàn diện, sâu sắc hơn về nghề nghiệp em đang theo đuổi. Không chỉ
giúp em hiểu nghề mà còn thêm yêu nghề, yêu Tổ quốc, yêu lý tưởng của Đảng
cộng sản Việt Nam. Em tin rằng hành trang lý luận mà môn học trang bị sẽ là nền
tảng vững chắc để em tiếp tục giữ vững định hướng tư tưởng đúng đắn, trau dồi
phẩm chất đạo đức và lý tưởng nghề nghiệp trên con đường làm báo tương lai. 13
Tài liệu tham khảo:
[1], [3], [5], [6], [8] Dương Xuân Sơn, Đinh Văn Hường, Trần Quang. Giáo trình
“Cơ sở lý luận báo chí truyền thông”. Năm 2005. Cơ sở lý luận báo chí truyền
thông(in lần thứ tư). NXB Đại học Quốc gia Hà Nội. tr73, tr79, tr75, tr78, tr80.
[2] Nâng cao định hướng chính trị, tư tưởng của Báo điện tử dưới ánh sáng Nghị quyết
Đại hội XI của Đảng . 2011. Báo Điện tử Chính phủ.
https://baochinhphu.vn/nang-cao-dinh-huong-chinh-tri-tu-tuong-cua-bao-dien-tu-
duoi-anh-sang-nghi-quyet-dai-hoi-xi-cua-dang-10284864.htm
[4] Tạ Ngọc Tấn, Hồ Chí Minh về vấn đề báo chí, 1995.
[7] Nguyễn Văn Dững, Báo chí và dư luận xã hội, 2011. 14
Tài liệu liên quan:
-
Bài Tập Cá Nhân Số 1 Lý luận báo chí truyền thông | Trường Đại học Khoa Học Xã Hội và Nhân Văn, Đại học Quốc gia Hà Nội
7 4 -
Bằng kiến thức lý luận và liên hệ thực tiễn, anh/chị hãy phân tích và chứng minh quan điểm của Chủ tịch Hồ Chí Minh | Tiểu Luận Cuối Kỳ: Lý Luận Báo Chí Truyền Thông
6 3 -
Bài Tập Nhóm Cơ sở lý luận báo chí truyền thông | Trường Đại học Khoa Học Xã Hội và Nhân Văn, Đại học Quốc gia Hà Nội
9 5 -
Phân tích đặc trưng lao động sáng tạo nghề nghiệp của người làm báo trong BÁO IN | Tiểu luận cuối kì lý luận báo chí và truyền thông
8 4