Bánh Đa Kế Bắc Giang | Bài tập cuối kì cơ sở văn hóa Việt Nam

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
KHOA TÂM LÝ HỌC ------ ------
BÀI TẬP CUỐI KỲ
HỌC PHẦN: CƠ SỞ VĂN HÓA VIỆT NAM
Giảng viên: TS. Nguyễn Thị Hoài Phương
Đề tài: Bánh đa Kế - Bắc Giang
Sinh viên thực hiện: Tạ Thị Liên
Mã số sinh viên: 24034222
Lớp: Tâm lý 2023.A
Hà Nội, năm 2025 1 ĐỀ BÀI
Anh/chị hãy trình bày về một di sản văn hoá mà anh/chị biết, phân tích, đánh giá về
sự biến đổi của di sản đó trong đời sống văn hoá Việt Nam hiện nay. 2 MỤC LỤC MỞ BÀI 4
I. Giới thiệu về bánh đa Kế Bắc Gian g 5
1. Nguồn gốc và đặc điểm của bánh đa Kế 5
1.1. Nguồn gốc 5
1.2. Đặc điểm 5
2. Quy trình làm bánh 6
3. Các loại bánh đa Kế 8
3.1. Bánh đa Kế truyền thống 8
3.2. Bánh đa ngọt 8
3.3. Bánh đa rán 9
II. Giá trị của bánh đa Kế 9
1. Giá trị tinh thần 9
2. Giá trị kinh tế 10
III. Sự thay đổi của bánh đa Kế trong cuộc sống ngày nay 10
1. Về thị hiếu người tiêu dùng 10
2. Nguy cơ mai một 11
IV. Giữ gìn và phát triển nghề làm bánh đa Kế 11
1. Du lịch làng nghề 11
2. Xây dựng thương hiệu 12 LỜI KẾT 13
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 14
LỜI CẢM ƠN 15 3 MỞ BÀI
Tỉnh Bắc Giang cũ là nơi giao thoa của hai nền văn hóa Đồng bằng châu thổ sông
Hồng và vùng Trung du miền núi phía Bắc. Từ thời cổ - trung đại, khu vực này là nơi cư
trú của người Việt cổ, gắn liền với văn hóa Đông Sơn. Qua nhiều thời kỳ, tỉnh Bắc Giang
cũ, nay là tỉnh Bắc Ninh (bao gồm tỉnh Bắc Giang cũ và tỉnh Bắc Ninh cũ) hội tụ rất
nhiều di sản, giá trị văn hóa lịch sử của vùng Kinh Bắc như: Dân ca quan họ - đã được
UNESCO công nhận là di sản văn hóa phi vật thể (2009), chùa Dâu, Hội Lim, chùa Tháp
Bút, chùa Vĩnh Nghiêm, chùa Bổ Đà, hát ca trù, tín ngưỡng thờ Mẫu, nghề làm tranh
Đông Hồ, làng Gốm Thổ Hà, rượu làng Vân, bánh đa Kế, Làng hương Vọng Nguyệt, …
Bánh đa Kế là một đặc sản vùng miền rất đặc trưng của địa phương, một loại thức
ăn nhưng gắn liền nhiều giá trị về mặt tinh thần cũng như kinh tế của người dân làng Kế.
Trong bài luận này, em xin trình bày những hiểu biết thông qua tìm hiểu của bản về về
bánh đa Kế, cũng như những trải nghiệm của bản thân khi trực tiếp đến gặp và trò chuyện
cùng bác Nguyễn Xuân Trường – Đại diện Hợp tác xã làng nghề bánh đa Kế. 4
I. Giới thiệu về bánh đa Kế Bắc Giang
1. Nguồn gốc và đặc điểm của bánh đa Kế
1.1. Nguồn gốc
Bánh đa Kế là một loại bánh đặc sản truyền thống của làng Kế, xã Dĩnh Kế, thành
phố Bắc Giang, nay thuộc TDP Giáp Sau, phường Bắc Giang, tỉnh Bắc Ninh.
Không ai biết chính xác nghề làm bánh đa Kế có từ bao giờ nhưng theo lời truyền
miệng và được kể lại từ Ông Nguyễn Xuân Trường - Đại diện Hợp tác xã bánh đa Kế thì
bánh đa Kế đã xuất hiện khoảng 600 năm.
Khi Nguyễn Trãi cáo quan về ở tại Côn Sơn, các quan lại tới thăm ông phải đi ngựa
từ Hà Nội về Hải Dương qua chùa Kế và thường dừng chân, nghỉ ngơi ở đây. Chùa Kế có
một cây đa, dưới gốc cây đa có hai ông cháu bán một loại bánh làm từ gạo tẻ và người ta
gọi bánh đó là bánh đa.
Hay có một bút tích khác kể lại rằng: Vùng đất Kế - Xương Giang là nơi đóng quân,
hậu cần của nghĩa quân Lam Sơn do Lê Lợi chỉ huy bao vây thành Xương Giang năm 1427.
Tối đến, người dân mang rượu làng Vân
1 và bánh đa cho quân Minh ăn uống no say rồi
cướp vũ khí, đánh bại quân địch, từ đó câu chuyện về bánh đa Kế góp phần làm nên chiến
thắng Xương Giang được truyền miệng đến tận ngày nay.
Dù không biết thời gian chính xác bánh đa Kế có từ khi nào. Nhưng nghề làm bánh
đa đã được truyền từ đời này sang đời khác và trở thành làng nghề thủ công truyền thống
tiêu biểu của người dân vùng đất Kế.
Về sau, khi bánh đa trở nên nổi tiếng với công thức, kỹ thuật, hương vị khác biệt;
người dân địa phương, thương buôn, thực khách gọi theo tên địa phương gốc là bánh đa
Kế - tạo thành tên gọi thương hiệu đặc trưng.
1.2. Đặc điểm của bánh đa Kế
Bánh đa Kế Bắc Giang nổi bật bởi cách làm thủ công truyền thống, hương vị đặc
trưng: giòn, thơm bùi vị vừng lạc, đậm đà.
Bánh đa Kế có kích thước tròn lớn (35-40cm), phần bánh tráng dầy, mặt bánh rắc
đều vừng và lạc, nhiều bong bóng, rìa bánh gợn sóng nhẹ.
1 Rượu Làng Vân là danh tửu của xứ Kinh Bắc. Rượu Làng Vân được nấu bằng gạo nếp cái hoa vàng thơm ngon
trồng trên cánh đồng làng Vân Xá, xã Vân Hà,Việt Yên, Bắc Giang với men rượu bí truyền của làng Vân. 5
Điểm nổi bật của bánh đa Kế là nó được thực hiện thủ công, tỉ mỉ ở từng công đoạn;
hương vị mộc mạc, đậm chất làng quê vùng Bắc Bộ, bùi nhưng không ngấy, thơm nhưng
không nồng, bánh giòn nhưng không vỡ vụn.
Bánh đa Kế Bắc Giang được công nhận là sản phẩm OCOP 3 sao được bày bán
trong các siêu thị, xuất khẩu ra thế giới và gắn liền với giá trị văn hóa - lịch sử chiến thắng thành Xương Giang.
2. Quy trình làm bánh
Bước 1: Chọn gạo và ngâm gạo
Gạo tẻ ngon, thường là gạo Khang dân hoặc gạo tám, được sàng lọc kỹ và không lẫn
tạp chất. Gạo được ngâm từ 4 – 5 tiếng, để gạo mềm và dễ xay.
Bước 2: Xay bột
Gạo sau khi ngâm được xay
thành bột bằng cối đá truyền
thống, trong quá trình xay gạo,
người xay thêm nước, muối để
tạo độ giòn và vị cho bánh.
Bước 3: Tráng bánh 6
Bột được lọc lại rồi tráng thành từng lớp mỏng trên nồi hơi.
Sau khi tráng xong, rắc vừng đen, lạc lên mặt bánh.
Bước 4: Phơi bánh
Bánh tráng xong được đem phơi nắng 1–2 ngày (tùy ngày nắng nhiều hay ngày nắng
ít) trên những phên tre lớn.
Phơi đủ nắng sẽ giúp bánh giòn tự nhiên và bảo quản được lâu.
Bước 5: Nướng bánh 7
Khi ăn, bánh được nướng
trên than hồng hoặc lò nướng để
đạt độ giòn rụm, thơm ngậy mà không bị cứng
Lưu ý trong quá trình làm bánh:
Thời tiết quyết định chất lượng bánh: Nếu nắng tốt, bánh giòn, đẹp, thơm; nếu âm
hoặc mưa thì bánh dễ mốc hoặc gãy.
Vừng đen và lạc phải rang vừa tới để giữ được hương vị, nếu cháy sẽ đắng.
3. Các loại bánh đa Kế
Để làm phong phú hơn đặc sản địa phương, từ cách làm bánh đa Kế truyền thống,
người dân làng nghề thay đổi hay thêm vị, kích thước, độ dày để tạo nên những loại bánh
đa mới nhưng vẫn giữ nét truyền thống của bánh đa Kế.
3.1. Bánh đa Kế truyền thống 8
Thành phần: Tinh bột gạo, vừng đen, lạc
Giá bán: 30.000đ/cái
Cách dùng: Ăn trực tiếp
Bánh rất giòn, bùi, mùi thơm đặc trưng của vừng đen.
3.2. Bánh đa ngọt
Thành phần: Vừng; Lạc; Cốt vị
gừng; Bột gạo; Đường.
Quy cách đóng gói: 5 cái /1 túi.
Giá bán: 50.000đ/túi
Cách dùng: Ăn trực tiếp Thơm, giòn tan vị gừng.
Mỏng dễ ăn, món khoái khẩu của trẻ con và thanh niên.
3.3. Bánh đa rán 9
Thành phần: Tinh bột gạo, vừng đen, đường mía
Giá bán: 35.000đ/túi – 500 gram
Cách dùng: Chiên qua dầu ăn
II. Giá trị của bánh đa Kế
1. Giá trị tinh thần
Với mỗi đứa trẻ được sinh ra và lớn lên ở vùng Trung du Bắc Bộ, tấm bánh đa mẹ
mua làm quà mối buổi chợ phiên là thức quà đặc trưng không gì sánh nổi; để khi lớn lên,
đi xa, mỗi lúc nhớ về, lại ước mình được bé lại, ngóng mẹ ở chân đê, chờ mẹ cho miếng bánh đa vừng thơm bùi.
“Ơi quê ta bánh đa, bánh đúc. Nơi thảo thơm đồng xanh trái ngọt …” (Về quê – cố
nhạc sĩ Phó Đức Phương). Mỗi khi nghe câu hát đó, những người con xa quê lại nôn nao,
nhớ quay quắt tấm bán đa làng Kế - Món quà quê bình dị gói ghém tuổi thơ của bao người.
Bánh đa Kế không chỉ là một quà quê gợi nhớ bao kỷ niệm của một tuổi thơ bình
yên mà còn là biểu tượng văn hóa gắn liền với tâm hồn của người dân Kế - Bắc Giang.
Mỗi chiếc bánh là kết tinh của sự khéo léo, tỉ mỉ và sự tận tâm của người thợ thủ công làng nghề nơi đây.
Bánh đa Kế còn hiện diện trong những dịp giỗ Tết, cỗ quê, là món quà quê gửi tặng
người thân phương xa – gợi nhớ cội nguồn, thể hiện lòng hiếu thảo và tình cảm chân
thành. Giá trị tinh thần của bánh đa vì thế nằm ở sự gắn bó sâu sắc với truyền thống, với
nếp sống làng quê, và với tình cảm gia đình, làng xóm – những điều tưởng nhỏ bé nhưng
lại nâng đỡ tâm hồn con người qua bao thăng trầm thời gian.
2. Giá trị kinh tế 10
Bên cạnh giá trị tinh thần, bánh đa Kế còn có vai trò quan trọng trong việc phát triển
kinh tế địa phương. Với hương vị thơm bùi đặc trưng, giòn tan và cách chế biến thủ công
truyền thống, bánh đa Kế đã trở thành sản phẩm đặc sản được nhiều người tiêu dùng ưa
chuộng trong và ngoài tỉnh.
Nghề làm bánh đa Kế là một nghề cha truyền con nối. Ngày xưa, làm bánh đa là
nghề phụ của người dân sau này dần dần được chuyên nghiệp hóa, được coi là nghề chính
và là nguồn thu nhập chính cho những hộ gia đình có nguồn thu nhập ổn định.
Bánh đa Kế là một trong những sản phẩm làng nghề tiêu biểu của tỉnh Bắc Giang, đã
được chọn mang đi giới thiệu, triển lãm ở nhiều địa phương trong nước và quốc tế. Nhờ
vào việc mở rộng sản xuất theo quy mô hộ gia đình và làng nghề, nhiều người dân tại
phường Dĩnh Kế - Bắc Giang đã có nguồn thu nhập ổn định, cải thiện đời sống.
Bà Nguyễn Thị Hồng Vinh - Chủ tịch UBND phường Dĩnh Kế chia sẻ: “Bánh đa Kế
có vị bùi của gạo ngon kết hợp vị béo ngậy của lạc, vừng khiến chiếc bánh đa thơm ngon,
đậm vị mà không có bánh nơi nào sánh được. Nghề sản xuất bánh đa đã được công nhận
bảo hộ lao động và được xuất đi các nước như Hàn Quốc, Nhật Bản làm tăng thu nhập
cho người dân làm nghề ở địa phương”.
Mỗi ngày, một lao động của làng Dĩnh Kế làm ra khoảng 250 đến 300 chiếc bánh đa
thương phẩm. Bánh nướng chín thì xuất đi khắp mọi vùng miền, bánh làm ra đến đâu là
tiêu thụ hết tới đó. Theo khảo sát của Sở Công Thương, năm 2021 tổng số hộ làm nghề
bánh đa ở làng Dĩnh Kế là 32 hộ, trong đó có khoảng 67 thợ chính, sản lượng năm đạt 1
triệu chiếc bánh thành phẩm. Anh Nguyễn Văn Khôi ở làng Dĩnh Kế cho biết: “Hiện nay
thu nhập bình quân của mỗi thợ làm bánh trung bình khoảng từ 300 - 400 nghìn đồng cho
một ngày công lao động. Chính nguồn thu nhập ổn định này đã góp phần đưa kinh tế
chung của các hộ gia đình làm bánh ngày càng tốt hơn, cuộc sống đầy đủ hơn."
Việc phát triển thương hiệu "bánh đa Kế" còn mở ra cơ hội liên kết du lịch – ẩm
thực, góp phần vào quá trình phát triển kinh tế nông thôn một cách bền vững và mang
đậm bản sắc địa phương.
III. Sự thay đổi của bánh đa Kế trong cuộc sống ngày nay
1. Thị hiếu người tiêu dùng
Trong dòng chảy không ngừng của cuộc sống hiện đại, bánh đa Kế – một món ăn
dân dã, đặc trưng của vùng Kế, Bắc Giang – đang dần có những thay đổi để thích nghi với
thị trường và thị hiếu tiêu dùng. Trước kia, bánh đa Kế là món quà quê quen thuộc, nổi
bật bởi hương thơm của gạo quê, vị béo bùi của mè đen và độ giòn tan đặc trưng, được
làm thủ công hoàn toàn theo bí quyết gia truyền. 11
Tuy nhiên, ngày nay, nhu cầu của người tiêu dùng ngày càng thay đổi theo hướng
nhanh, tiện lợi và đa dạng. Nhiều người trẻ ở thành phố, đặc biệt là thế hệ Gen Z, không
còn quen thuộc với việc nướng bánh đa trên than hồng như ông bà xưa, mà ưa chuộng các
loại snack đóng gói sẵn, ăn liền.
Mặc dù một số cơ sở đã có sáng kiến đóng gói bánh đa Kế hút chân không, hoặc làm
phiên bản ăn liền bằng máy nướng điện, nhưng sản phẩm vẫn khó cạnh tranh với các loại
bánh công nghiệp khác về độ tiện lợi và quảng bá.
Một cuộc khảo sát năm 2023 do Sở Công Thương Bắc Giang thực hiện cho thấy, chỉ
khoảng 18% người trẻ trong độ tuổi 18–25 biết đến bánh đa Kế, cho thấy sản phẩm truyền
thống này đang dần mất chỗ đứng trong đời sống hiện đại nếu không có sự đổi mới phù hợp.
2. Nguy cơ mai một
Không chỉ đối mặt với thay đổi trong thị hiếu, bánh đa Kế còn đang đứng trước
nguy cơ mai một khi nghề làm bánh đang dần bị lãng quên. Làng nghề Kế xưa từng có
hàng trăm hộ làm bánh, nay chỉ còn lại vài chục hộ duy trì hoạt động, chủ yếu do người lớn tuổi đảm nhận.
Nghề làm bánh vất vả, đòi hỏi sự tỉ mỉ từ việc chọn gạo, ngâm, xay bột, phơi nắng,
đến nướng bánh, trong khi thu nhập không cao khiến thế hệ trẻ không còn mặn mà nối nghiệp.
Nghệ nhân Nguyễn Văn Sửu – người được mệnh danh là “báu vật làng Kế” – từng
chia sẻ trong một phóng sự của VTV rằng: “Bánh đa Kế không chỉ là món ăn mà còn là
linh hồn của quê hương. Nhưng giờ lớp trẻ đi làm xa, làng vắng dần, tôi sợ rồi mai
không ai còn biết cách làm nữa.”
Khi được hỏi về tương lại của làng nghề làm bánh đa Kế sẽ phát triển hơn hay mai
một dần trong 5 hay 10 năm nữa. Ông Nguyễn Xuân Trường có cái nhìn lạc quan hơn:
“Tôi không biết làng nghề làm bánh đa sẽ như thế nào trong 5 hay 10 năm nữa, nh
tôi tin, làng Kế vẫn sẽ có người làm nghề, giữ gìn làng nghề truyền thống địa phương”
IV. Giữ gìn và phát triển nghề làm bánh đa Kế
1. Phát triển du lịch làng nghề
Trong bối cảnh nhiều giá trị văn hóa truyền thống đang đứng trước nguy cơ mai
một, việc giữ gìn và phát triển nghề làm bánh đa Kế – một đặc sản nổi tiếng của vùng Bắc
Giang – trở nên cấp thiết. Để nghề không chỉ tồn tại mà còn phát triển bền vững, cần có 12
những hướng đi sáng tạo, trong đó du lịch làng nghề và xây dựng thương hiệu là hai giải pháp quan trọng.
Trước hết, phát triển du lịch làng nghề là một hướng đi tiềm năng giúp gìn giữ và
lan tỏa giá trị của bánh đa Kế. Việc mở cửa làng nghề cho du khách không chỉ mang lại
nguồn thu nhập mới cho người dân mà còn giúp quảng bá nét đẹp văn hóa ẩm thực truyền thống.
Nhiều địa phương như Bát Tràng (Hà Nội), Phước Tích (Huế) hay làng hương
Quảng Phú (Quảng Nam) đã thành công khi kết hợp sản xuất truyền thống với dịch vụ du lịch trải nghiệm.
Tại làng Kế, nếu có thể tổ chức các tour trải nghiệm như: xem nghệ nhân làm bánh,
tham gia phơi bánh, nướng bánh, và thưởng thức sản phẩm tại chỗ, chắc chắn sẽ thu hút
sự quan tâm từ khách du lịch trong và ngoài nước. Việc này không chỉ giúp tăng thu nhập
mà còn truyền cảm hứng để người trẻ quay về tiếp nối nghề truyền thống. Chính quyền
địa phương và ngành du lịch cần hỗ trợ xây dựng cơ sở hạ tầng, đào tạo kỹ năng du lịch
cộng đồng và kết nối làng nghề với các tour du lịch lớn trong khu vực.
2. Xây dựng thương hiệu
Xây dựng thương hiệu cho bánh đa Kế là một yếu tố then chốt để sản phẩm này tồn
tại và phát triển trong thị trường hiện đại. Hiện nay, nhiều sản phẩm nông sản và làng
nghề truyền thống đã khẳng định vị thế nhờ có thương hiệu rõ ràng và chỉ dẫn địa lý, như
nước mắm Phú Quốc, chè Thái Nguyên hay gạo ST25.
Với bánh đa Kế, việc chuẩn hóa quy trình sản xuất, thiết kế bao bì chuyên nghiệp,
tạo mã QR truy xuất nguồn gốc và xây dựng câu chuyện thương hiệu sẽ giúp sản phẩm dễ
tiếp cận hơn với người tiêu dùng hiện đại. Năm 2020, sản phẩm bánh đa Kế đã được công
nhận là sản phẩm OCOP (mỗi xã một sản phẩm) 3 sao của tỉnh Bắc Giang, mở ra cơ hội
lớn để mở rộng thị trường.
Tuy nhiên, để thương hiệu thực sự vững chắc, cần có sự đồng hành từ doanh nghiệp,
chính quyền và cả người dân trong việc nâng cao chất lượng và bảo vệ uy tín sản phẩm.
Nếu làm tốt, bánh đa Kế hoàn toàn có thể xuất hiện trên các sàn thương mại điện tử, siêu
thị, thậm chí bước ra thị trường quốc tế. 13 LỜI KẾT
Dù không trở thành món quà quê đầy ắp sự yên bình của tuổi thơ mỗi người, nhưng
mỗi chiếc bánh đa Kế chứa đựng sự tỉ mỉ, tận tâm, tình yêu thương, gắn bó với nghề thủ
công làm bánh đa. Với những giá trị tinh thần, vật chất và cả dinh dưỡng từ bánh đa Kế
mang lại; em tin rằng, bánh đa Kế sẽ luôn có chỗ đứng trong lòng mỗi người dân Bắc
Giang dù ở trong thời đại nào. 14
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Wikipedia, 2023, Rượu làng Vân, https://vi.wikipedia.org/wiki/Ruou-lang-Van
2. Báo ảnh Dân tộc và Miền núi, 2022, Bánh đa Kế - đặc sản nức tiếng của Bắc
Giang, https://dantocmiennui.baotintuc.vn/banh-da-ke-dac-san-nuc-tieng-cua-bac-giang- post331720.html
3. Cổng thông tin điện tử tỉnh Bắc Giang, 2021, Thành phố Bắc Giang: Bánh đa
Làng Kế thổi hồn hương vị quê hương, https://bacgiang.gov.vn/chi-tiet-tong-quan-ve-bac-
giang/-/asset_publisher/dZDYQandSWgo/content/t-p-bac-giang-banh-a-lang-ke-thoi-hon-
huong-vi-que-huong?inheritRedirect=false
4. Doanh nhân trẻ Việt nam, 2022, Bánh đa làng Kế thức quà thảo thơm đồng xanh
trái ngọt của Phủ lạng thương, https://doanhnhantrevietnam.vn/banh-da-lang-ke-thuc-
qua-thao-thom-dong-xanh-trai-ngot-cua-phu-lang-thuong-ema13179.html 15 LỜI CẢM ƠN
Cảm ơn trường đại học Đại học Khoa học, xã hội và nhân văn Hà Nội, khoa tâm lý
học đã tạo điều kiê n thuâ n lợi về cơ sở vâ t chất tốt nhất trong suốt quá trình học tâ p của chúng em.
Cảm ơn cô: TS. Nguyễn Thị Thu Phương đã cung cấp tài liệu học tập, nghiên cứu và
tận tình hướng dẫn, truyền dạy những kiến thức quý báu trong chương trình học.
Vì điều kiện thời gian và khả năng hiểu biết còn hạn chế nên bài làm còn nhiều thiếu
sót, chưa sâu sắc. Kính mong cô cho ý kiến đóng góp thêm để bài làm được hoàn thiện hơn.
Một lần nữa, xin chân thành cảm ơn cô và nhà trường.
NHẬN XÉT CỦA GIẢNG VIÊN
………………………………………………………………………………………...
………………………………………………………………………………………...
………………………………………………………………………………………...
………………………………………………………………………………………...
………………………………………………………………………………………...
………………………………………………………………………………………...
………………………………………………………………………………………...
………………………………………………………………………………………...
………………………………………………………………………………………...
………………………………………………………………………………………...
………………………………………………………………………………………...
………………………………………………………………………………………...
………………………………………………………………………………………...
………………………………………………………………………………………...
………………………………………………………………………………………...
………………………………………………………………………………………...
………………………………………………………………………………………...
………………………………………………………………………………………...
………………………………………………………………………………………... 16