Đờn Ca Tài Tử - Di Sản Văn Hóa Phi Vật Thể Việt Nam | Bài thi giữa kỳ cơ sở văn hóa Việt Nam
Tại Hội nghị Ủy ban liên chính phủ Công ước 2003 về bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể của UNESCO họp tại thành phố Baku (Azerbaijan), ngày 5/12/2013, các đại biểu đã nhất trí tuyệt đối (100%) bầu chọn loại hình nghệ thuật "Đờn ca tài tử Nam Bộ của Việt Nam" là di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại và là di sản văn hóa phi vật thể thứ 8 của Việt Nam được UNESCO công nhận. Tài liệu giúp bạn tham khảo, ôn tập và đạt kết quả cao. Mời đọc đón xem!
Môn: Cơ sở văn hóa VN 30 tài liệu
Trường: Trường Đại học Khoa Học Xã Hội và Nhân Văn, Đại học Quốc gia Hà Nội 305 tài liệu
Tác giả:
Preview text:
ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN - - - - - - BÀI THI GIỮA KỲ
HỌC PHẦN: CƠ SỞ VĂN HÓA VIỆT NAM CHỦ ĐỀ:
DI SẢN VĂN HÓA PHI VẬT THỂ VIỆT NAM ĐƯỢC UNESCO CÔNG NHẬN
ĐỜN CA TÀI TỬ NAM BỘ
Giảng viên: Ths Bùi Thị Bích Ngọc Nhóm sinh viên: Nhóm 4
Hà Nội, tháng 10 năm 2024
Danh sách thành viên nhóm 4 ST HỌ VÀ TÊN MÃ SINH VIÊN T 1 Phan Lê Gia Hiếu 24031224 2 Phan Thị Huyền 24031231 3 Trần Thị Ngọc Huyền 24031233 4 Lại Thị Hương 24031228 5 Đỗ Danh Quang Khải 24031236 6 Nguyễn Thị Liên 24031237 7 Đàm Khánh Linh 24031246 8Nguyễn Diệu Linh 24031239 9 Nguyễn Thùy Linh 24031247 10 Trần Bùi Diệu Linh 24031242 MỤC LỤC
I. GIỚI THIỆU CHUNG VỀ DI SẢN................................................................................1
1. Đờn ca tài tử là gì?..............................................................................................1
2. Thời gian được UNESCO công nhận.................................................................1
II. TIÊU CHÍ VINH DANH...............................................................................................1
1. Tính phù hợp và biểu đạt văn hóa.........................................................................1
1.1. Nguồn gốc……………………………………………………….……....1
1.2. Phát triển và định hình……………………………………………….….2
1.3. Bản sắc văn hóa Nam Bộ………………………………………….…….2
2. Tính lưu truyền và sự tiếp nối…………………………...…….……….………...2
2.1. Truyền khẩu …….………….……….…………………………………...2
2.2. Các dịp lễ, đám………..………………………………….……..……....2
2.3. Câu lạc bộ và tổ chức bảo tồn……….….……………………………….3
2.4. Phương tiện truyền thông………………………….…………………….3
a) Truyền hình……………..………………………………………..….4
b) Đài phát thanh………..…………………………………………..…..4
c) Internet, mạng xã hội…..……………………………………………..4
3. Nỗ lực bảo tồn……………………..……………………………………….…….5
3.1. Xây dựng chính sách hỗ trợ…………………………………………….5
3.2. Tổ chức các lễ hội, sự kiện văn hóa…………………………………….5
3.3. Nghiên cứu và lưu trữ……………………………………………….…..5
4. Tính cộng đồng và quảng bá quốc tế…………………………………………….5
4.1. Tính cộng đồng………………………………………………………….6
4.2. Quảng bá quốc tế…………………………………………………….….6
5. Nhận xét…………………………….………………………………………..……6
III. THỰC TRẠNG HIỆN NAY CỦA DI SẢN..............................................................6
1. Phổ biến và phát triển......................…………...................................................6
2. Số lượng nghệ nhân và người tham gia..............................................................7
3. Bảo tồn và phát huy giá trị di sản………………………………………………..7
4. Thách thức………………………………………………………………………..9
IV. ĐỀ XUẤT BẢO TỒN, PHÁT HUY GIÁ TRỊ VĂN HÓA.....................................11
1. Bảo tồn và phát triển tư liệu…………………………………….……………..…11
2. Biểu diễn nghệ thuật……………………………………………………….…….11
3. Bảo tàng và giáo dục…..………………..………………………………………12
4. Tổ chức các sự kiện văn hóa……………………………………………………13
5. Ứng dụng công nghệ thông tin…………………………………………………..13
6. Tạo điều kiện kinh tế và xây dựng chính sách.………………………….………13
7. Hợp tác quốc tế………………………………………………………….………..14
8. Nhận xét………………………………………………………………………….14
V. KẾT LUẬN………………………………………………………………………….14
I. GIỚI THIỆU CHUNG VỀ DI SẢN
1. Đờn ca tài tử là gì?
Đờn ca tài tử là loại hình nghệ thuật dân gian đặc trưng của vùng Nam Bộ, sử
dụng đàn và ca, do những người bình dân nông thôn Nam Bộ hát ca sau những giờ lao động.
Mỗi bộ phận trong từ đều mang những ý nghĩa đặc biệt:
- “Đờn”: Dùng để chỉ nhạc cụ dân tộc được sử dụng trong biểu diễn, như đàn
kìm, đàn tranh, đàn cò, đàn bầu.đàn tỳ bà,...Những nhạc cụ này là nền tảng
của âm nhạc Đờn ca tài tử.
- “Ca”: Là phần hát, với lời ca mượt mà, giàu tình cảm, thường xoay quanh các
chủ đề đời sống, tình yêu, quê hương, và thiên nhiên. Phần ca trong Đờn ca tài
tử thường được thể hiện qua các làn điệu dân ca, truyền thống của người dân Nam Bộ.
- “Tài tử”: Ban đầu từ này có nghĩa là những người chơi nhạc không chuyên
nghiệp, nhưng có niềm đam mê và kỹ năng cao. Họ không phải nghệ sĩ biểu
diễn chuyên nghiệp, mà chỉ chơi vì tình yêu nghệ thuật. Tuy nhiên, theo thời
gian, “tài tử” cũng dùng để chỉ những người có tài năng, khả năng biểu diễn xuất sắc.
Đờn ca tài tử là loại hình diễn tấu có ban nhạc gồm 4 loại (đàn kìm, đàn cò,
đàn tranh và đàn bầu). Về sau được cách tân bằng cách thay thế đàn bầu bằng đàn guitar phím lõm.
2. Thời gian được UNESCO công nhận
Tại Hội nghị Ủy ban liên chính phủ Công ước 2003 về bảo vệ di sản văn hóa
phi vật thể của UNESCO họp tại thành phố Baku (Azerbaijan), ngày 5/12/2013,
các đại biểu đã nhất trí tuyệt đối (100%) bầu chọn loại hình nghệ thuật "Đờn ca
tài tử Nam Bộ của Việt Nam" là di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại
và là di sản văn hóa phi vật thể thứ 8 của Việt Nam được UNESCO công nhận.
II. TIÊU CHÍ VINH DANH
1. Tính phù hợp và biểu đạt văn hóa 1.1. Nguồn gốc
Nguồn gốc của Đờn ca tài tử Nam Bộ bắt nguồn từ âm nhạc cung đình Huế và
nhạc lễ miền Trung, sau đó được đưa vào Nam Bộ vào cuối thế kỷ XIX1. Đây là
kết quả của quá trình di cư và giao thoa văn hóa khi người dân từ miền Trung di
1 Phương Anh, Thu Hương, Chanh Đa (2013), Báo Tin Tức, .
“Sức sống Đờn ca tài tử Nam Bộ” 1
cư vào Nam, mang theo những tinh hoa của nhạc cung đình và nhạc dân gian. Ở
nơi đây, những yếu tố âm nhạc từ miền Trung đã gặp gỡ và hòa trộn với văn hóa
mộc mạc của người dân Nam Bộ. Điều này làm cho âm nhạc miền Nam mang
tính chất nhẹ nhàng, phóng khoáng hơn, phù hợp với tinh thần của người dân
nơi đây.Trong quá trình tiếp nhận, người dân Nam Bộ đã sáng tạo thêm nhiều
điệu thức mới, phát triển các bản nhạc, làm phong phú thêm vốn nhạc của Đờn ca tài tử.
1.2. Phát triển và định hình
Ban đầu, Đờn ca tài tử chỉ là một thú chơi tao nhã trong giới nho sĩ, địa chủ
và những người yêu âm nhạc ở miền Nam khi thường tụ tập trong các buổi tiệc,
sinh hoạt cộng đồng để cùng nhau chơi nhạc và ca hát. Dần dần, Đờn ca tài tử
lan rộng trong cộng đồng, trở thành một loại hình nghệ thuật mang tính phổ
thông, được nhiều tầng lớp xã hội yêu thích. Qua thời gian, Đờn ca tài tử phát
triển mạnh mẽ và trở thành một phần quan trọng của đời sống văn hóa Nam Bộ.
Nó không chỉ là hình thức giải trí, mà còn là cách người dân thể hiện tình cảm,
tư duy nghệ thuật và niềm tự hào văn hóa dân tộc trong cuộc sống hàng ngày.
1.3. Bản sắc văn hóa Nam Bộ
Đờn ca tài tử kết hợp giữa âm nhạc và lời ca, qua đó thể hiện những cảm xúc
chân thật, sâu sắc của người dân trong cuộc sống thường nhật như niềm vui, nỗi
buồn, tình yêu quê hương đất nước. Vốn hào sảng, phóng khoáng, người dân
Nam Bộ tìm thấy trong Đờn ca tài tử một phương tiện để bày tỏ tâm tư tình cảm
của mình một cách chân thành và gần gũi. Đó chính là lý do Đờn ca tài tử trở
thành một phần không thể thiếu trong đời sống văn hóa tinh thần của họ.
2. Tính lưu truyền và sự tiếp nối
Đờn ca tài tử đã tồn tại và phát triển qua nhiều thế hệ. Tính liên tục trong quá
trình truyền dạy không chỉ giữ được những giá trị nguyên bản của nghệ thuật mà
còn cho phép nó thích nghi và phát triển qua từng thời kỳ lịch sử và hoàn cảnh
xã hội khác nhau. Từ xưa đến nay, Đờn ca tài tử đã được lưu truyền và tiếp nối
bởi những hình thức đa dạng. 2.1. Truyền khẩu
Qua các buổi học trực tiếp giữa thầy và trò, giữa những nghệ nhân lâu năm và
thế hệ trẻ. Người học không chỉ học cách chơi nhạc cụ và hát, mà còn tiếp thu
những bí quyết, phong cách biểu diễn và cả những giá trị tinh thần đằng sau. Từ 2
đó, tiếng đàn và lời ca đã trở thành lối “đối đáp”, “phụ họa” tạo sự sinh động và
hấp dẫn của dàn tấu. Những người thực hành Đờn ca tài tử Nam Bộ luôn tôn
trọng, quý mến, học hỏi nhau tài nghệ, văn hóa ứng xử, đạo đức… góp phần gắn
kết cộng đồng, xã hội. 2.2. Các dịp lễ, đám
Trong các dịp lễ hội truyền thống ở quy mô làng xóm, Đờn ca tài tử được tổ
chức như một phần không thể thiếu của các hoạt động văn hóa cộng đồng. Các
nghệ nhân Đờn ca thường biểu diễn trước sự chứng kiến của đông đảo người
dân như Lễ Kỳ Yên, Lễ Giỗ Tổ nghề sân khấu, Lễ hội Nghinh Ông.
Đờn ca tài tử cũng là hoạt động phổ biến trong các dịp Tết Trung Thu, Tết
Nguyên Đán, đám cưới, đám giỗ, hoặc các sự kiện quan trọng khác. Trong các
buổi lễ này, Đờn ca tài tử không chỉ để giải trí mà còn là một hình thức tôn vinh truyền thống văn hóa.
2.3. Câu lạc bộ và tổ chức bảo tồn
Hiện nay, nhiều câu lạc bộ Đờn ca tài tử đã được thành lập ở các tỉnh miền
Nam, tạo điều kiện cho việc bảo tồn và phát triển loại hình nghệ thuật này.
Những câu lạc bộ này thường tổ chức các buổi biểu diễn, giao lưu, và truyền dạy
cho những người yêu thích âm nhạc tài. Tại đây, những người yêu thích Đờn ca
tài tử có thể học hỏi và chia sẻ kinh nghiệm. Hơn nữa, một số trường nghệ thuật
ở các tỉnh miền Nam cũng đã đưa Đờn ca tài tử vào chương trình giảng dạy, góp
phần chính thức hóa việc truyền dạy và bảo tồn nghệ thuật này.
Một số ví dụ tiêu biểu như:
- Trường Đại học Sân khấu – Điện ảnh TP. Hồ Chí Minh: Đây là một trong
những cơ sở hàng đầu đào tạo các nghệ sĩ trẻ về sân khấu và âm nhạc. Tại
đây, Đờn ca tài tử được tích hợp vào chương trình đào tạo với các môn học
chuyên về âm nhạc truyền thống.
- Nhạc viện TP. Hồ Chí Minh: Là trung tâm đào tạo âm nhạc hàng đầu miền
Nam đã phát triển chương trình đào tạo nhạc dân tộc, trong đó Đờn ca tài tử
là một phần quan trọng. Học viên không chỉ học về kỹ thuật biểu diễn mà
còn được giảng dạy về lý thuyết âm nhạc truyền thống và nguồn gốc văn
hóa của Đờn ca tài tử. 3
Nhờ các câu lạc bộ, các cơ sở đào tạo và trung tâm văn hóa này, Đờn ca tài tử
không chỉ được bảo tồn mà còn ngày càng phát triển, phù hợp với sự thay đổi của xã hội hiện đại.
2.4. Phương tiện truyền thông
Ngày nay, với sự phát triển của công nghệ, Đờn ca tài tử cũng được lưu
truyền thông qua các phương tiện truyền thông như truyền hình, radio, Internet
và các nền tảng mạng xã hội a) Truyền hình
Đờn ca tài tử thường xuất hiện trên các chương trình văn hóa nghệ thuật dân
gian của các đài truyền hình địa phương như Đài Truyền hình TP.HCM (HTV),
Đài Truyền hình Vĩnh Long (THVL), và các đài khác trong khu vực Nam Bộ.
Ngoài ra, loại hình nghệ thuật này cũng được các đạo diễn chú ý đến và lồng
ghép vào một số phim tài liệu và phóng sự:
- Nhiều phim tài liệu được phát sóng trên các kênh truyền hình như “ Âm
vang Đờn ca tài tử”, “ Giữ lửa Đờn ca tài tử”,…
- Các phóng sự “ Sức sống Đờn ca tài tử Nam Bộ”, “ Hồn quê qua tiếng Đờn
ca tài tử”,… Tất cả đều nhằm giới thiệu về Đờn ca tài tử, lịch sử hình
thành, phát triển và sự gắn bó với đời sống người dân Nam Bộ. b) Đài phát thanh
Đờn ca tài tử cũng xuất hiện trên các chương trình phát thanh văn hóa và nghệ
thuật của Đài Tiếng nói Nhân dân TP.HCM (VOH) hoặc Đài Tiếng nói Việt
Nam (VOV). Các chương trình phát thanh này giúp đưa Đờn ca tài tử đến với
những người dân ở các vùng xa xôi, nơi mà truyền hình chưa phổ biến rộng rãi giúp họ theo dõi từ xa.
c) Internet, mạng xã hội
Các buổi biểu diễn Đờn ca tài tử được quay và đăng tải lên YouTube,
Facebook, TikTok và các nền tảng chia sẻ video khác. Nhiều nghệ nhân hoặc
nhóm tài tử nổi tiếng cũng có kênh riêng để đăng tải các tiết mục biểu diễn của
mình, giúp Đờn ca tài tử lan rộng đến khán giả trong và ngoài nước. Một số 4
trang web chính thức về văn hóa nghệ thuật như trang của Bộ Văn hóa, Thể thao
và Du lịch Việt Nam, cũng quảng bá Đờn ca tài tử qua các bài viết, tư liệu và video.
Nhờ những hình thức lưu truyền đa dạng như trên, Đờn ca tài tử không chỉ
giữ được sức sống bền bỉ qua thời gian mà còn ngày càng lan tỏa và phát triển
trong xã hội hiện đại thời nay.
3. Nỗ lực bảo tồn
UNESCO yêu cầu các quốc gia phải có kế hoạch bảo vệ và phát huy di sản
văn hóa phi vật thể. Vì vậy chính phủ Việt Nam và các tổ chức văn hóa đã triển
khai nhiều biện pháp để bảo vệ và phát triển Đờn ca tài tử, đảm bảo rằng nghệ
thuật này không bị mai một trước sự phát triển của xã hội hiện đại.
3.1. Xây dựng chính sách hỗ trợ
Ban hành các chính sách và nghị định hỗ trợ bảo tồn,đặt ra các quy định về
việc bảo vệ,phát huy giá trị và khuyến khích sự tham gia của cộng đồng. Hỗ trợ
tài chính cho các nghệ nhân, nhà nghiên cứu và các tổ chức văn hóa chung tay
vào công tác bảo tồn và truyền dạy
3.2. Tổ chức các lễ hội, sự kiện văn hóa
Hàng năm nhiều lễ hội Đờn ca tài tử được tổ chức ở các tỉnh Nam Bộ như
Liên hoan Đờn ca tài tử Quốc gia,... giúp hình thức nghệ thuật này được quảng
bá đến đông đảo công chúng trong và ngoài nước.
3.3. Nghiên cứu và lưu trữ
Tiến hành nghiên cứu, ghi chép các bài hát, nhạc cụ, phong cách trình diễn và
các yếu tố khác của Đờn ca tài tử nhằm bảo tồn giá trị âm nhạc cổ truyền. Lưu
trữ các tư liệu âm thanh, hình ảnh và video để tạo nguồn tư liệu phong phú phục
vụ các mục đích giáo dục, quảng bá.
4. Tính cộng đồng và quảng bá quốc tế 4.1. Tính cộng đồng
UNESCO luôn coi trọng sự tham gia của cộng đồng vì đây là yếu tố quyết
định sự bền vững của một di sản văn hóa phi vật thể. Cũng vì lẽ đó, cộng đồng 5
đóng vai trò vô cùng quan trọng trong việc bảo tồn và phát huy Đờn ca tài tử. Từ
các nghệ nhân đến người dân, họ đều tham gia tích cực vào việc giữ gìn và phát triển nghệ thuật này.
-Nghệ nhân là trung tâm: Các nghệ nhân Đờn ca tài tử không chỉ là những
người biểu diễn mà còn là những người bảo vệ và truyền dạy di sản. Họ
đóng vai trò chính trong việc giữ gìn và phát triển nghệ thuật, đồng thời
hướng dẫn, đào tạo thế hệ trẻ để tiếp nối truyền thống này.
-Sự tham gia rộng rãi của các thế hệ: Người dân địa phương cũng có vai
trò quan trọng trong việc duy trì Đờn ca tài tử. Các buổi biểu diễn Đờn ca
tài tử thường thu hút sự tham gia của đông đảo người dân, từ già đến trẻ, và
là dịp để gắn kết cộng đồng.
4.2. Quảng bá quốc tế
Đờn ca tài tử được đưa vào các chương trình giao lưu quốc tế, mang văn hóa
Nam Bộ đến với bạn bè thế giới. Tận dụng nền tảng truyền thông như mạng xã
hội, trang web văn hóa để thu hút sự quan tâm của cộng đồng quốc tế. 5. Nhận xét
Đờn ca tài tử Nam Bộ được UNESCO vinh danh không chỉ vì giá trị nghệ
thuật mà còn bởi ảnh hưởng của nó trong việc thể hiện, bảo tồn và phát huy bản
sắc văn hóa của người dân Nam Bộ. Những tiêu chí mà UNESCO đặt ra đều
được Đờn ca tài tử đáp ứng đầy đủ, từ tính phù hợp, truyền đời, sự đa dạng văn
hóa, cho đến biện pháp bảo vệ và sự tham gia của cộng đồng trong và ngoài nước.
Điều này không chỉ khẳng định giá trị văn hóa của Đờn ca tài tử mà còn thúc
đẩy sự tôn trọng, hiểu biết về văn hóa và di sản của Việt Nam trên toàn cầu.
III.THỰC TRẠNG HIỆN NAY CỦA DI SẢN
1. Phổ biến và phát triển
Hiện nay, có khoảng 21 tỉnh thành phía Nam2 có phong trào Đờn ca tài tử
mạnh mẽ, bao gồm An Giang, Bà Rịa – Vũng Tàu, Bạc Liêu, Bến Tre, Bình
Dương, Bình Phước, Bình Thuận, Cà Mau, Cần Thơ, Đồng Nai, Đồng Tháp,
Hậu Giang, TP. Hồ Chí Minh, Kiên Giang, Long An, Ninh Thuận, Sóc Trăng,
Tây Ninh, Tiền Giang, Trà Vinh và Vĩnh Long. Trong số này, Bạc Liêu, Bình
Dương, Tiền Giang và TP. Hồ Chí Minh là nơi nổi tiếng với Đờn ca tài tử. Nghệ
thuật này ít được xuất hiện ở miền Bắc Việt Nam.
2 Cục Du lịch Quốc gia Việt Nam (2017), “Tôn vinh Báu vật đất Phương Nam”. 6
Nhiều câu lạc bộ (CLB) và đội nhóm Đờn ca tài tử được thành lập ở các tỉnh
như Bạc Liêu, TP. Hồ Chí Minh, Bình Dương, Tiền Giang, Hậu Giang, Đồng
Tháp, An Giang, Kiên Giang... Để giữ gìn, phục vụ khách du lịch và tập hợp các
ban nhạc Đờn ca tài tử. Các điểm du lịch hiện nay đã và đang tổ chức nhóm
ĐCTT phục vụ du khách. Xây dựng chương trình ĐCTT gắn với phát triển du
lịch; lồng ghép hoạt động ĐCTT vào các hoạt động sinh hoạt văn hóa, các lễ hội
cũng là động thái bảo tồn và phát huy giá trị đúng định hướng chương trình hành
động quốc gia ở một tầm nhìn xa và rộng.
2. Số lượng nghệ nhân và người tham gia
Toàn tỉnh Bạc Liêu có trên 150 CLB với hơn 2.000 thành viên, nghệ nhân, tài
tử thường xuyên sinh hoạt. Trong nhiều CLB, không ít các gia đình có từ 2 – 3
thế hệ cùng tham gia sinh hoạt. Tình yêu Đờn ca tài tử được “cha truyền con
nối” để rồi hình thành nên nhiều gia đình Đờn ca tài tử tài danh. Đến nay, trên
địa bàn tỉnh Bạc Liêu có 26 nghệ nhân được Nhà nước phong tặng danh hiệu
Nghệ nhân ưu tú, trong đó có 25 Nghệ nhân ưu tú thuộc loại hình trình diễn dân
gian Nghệ thuật Đờn ca tài tử Nam Bộ.
- TP. Hồ Chí Minh có 229 CLB và 84 đội nhóm với tổng số thành viên 1.226
người, trong đó có 454 nghệ nhân và 772 tài tử. Có 6 nghệ nhân là Nghệ
nhân Nhân dân, 13 nghệ nhân là Nghệ nhân Ưu tú.
- Tại Cà Mau,toàn tỉnh hiện có 594 CLB Đờn ca tài tử với 6.374 tài tử, nghệ
nhân tham gia sinh hoạt. Hầu hết tại các xã, phường, thị trấn trên địa bàn
tỉnh đều có CLB, đội Đờn ca tài tử.3
- Ở các tỉnh khác như Bình Dương, Tiền Giang, Hậu Giang, Đồng Tháp, An
Giang, Kiên Giang… các CLB Đờn ca tài tử cũng phát triển mạnh mẽ.
3. Bảo tồn và phát huy giá trị di sản
Một trong những hoạt động nổi bật là tổ chức các câu lạc bộ Đờn ca tài tử, nơi
các nghệ nhân và những người yêu thích âm nhạc tập trung để thực hành và
truyền dạy nghệ thuật này. Các câu lạc bộ không chỉ phục vụ cho các buổi sinh
hoạt cộng đồng mà còn thường xuyên biểu diễn tại các lễ hội, ngày giỗ và sự
kiện gìn giữ văn hóa tại các tỉnh, thành phố thuộc miền Nam như Bạc Liêu và Long An.
3 Ngọc Ánh (2024), Báo Dân tộc, “Phát huy giá trị di sản Đờn ca tài tử”. 7
Nhiều chương trình nghệ thuật đặc biệt được tổ chức để quảng bá di sản, đặc
biệt là trong bối cảnh kỷ niệm 10 năm UNESCO công nhận loại hình nghệ thuật
này vào danh sách di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại:
Trong suốt 10 năm qua, chỉ tính riêng tại TP.HCM đã có rất nhiều hoạt động
gìn giữ và lan tỏa nghệ thuật ĐCTT, như: chương trình nghệ thuật “Đờn ca tài tử
- Di sản tỏa sáng”, Liên hoan các giọng ca tài tử thiếu nhi TP.HCM (Giải Búp
sen vàng); Cuộc vận động sáng tác lời mới 20 bài bản Tổ nhạc tài tử Nam bộ;
Nhạc hội ĐCTT Nam bộ chào mừng Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ XIII của
Đảng Cộng sản Việt Nam; các chương trình truyền hình Tài tử cải lương,
Chương trình phát thanh Thanh âm dân tộc dạy ca tài tử trên sóng phát thanh
Đài Tiếng nói nhân dân TP.HCM… Không chỉ là các chương trình lớn, mà
ĐCTT còn được triển khai bảo tồn và phát huy ở các địa phương với các mô
hình lớp “Truyền dạy ca tài tử cho các CLB ĐCTT và các em thiếu nhi trên địa
bàn TP.HCM” tại các huyện Củ Chi, Cần Giờ, Hóc Môn,... Song song với các
hoạt động, TP.HCM cũng đã có các chương trình cụ thể nhằm bảo tồn và phát
huy nghệ thuật ĐCTT, tiêu biểu là vào tháng 3/2018, UBND TP.HCM đã phê
duyệt Đề án bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể nghệ thuật
ĐCTT Nam bộ trên địa bàn TP.HCM (giai đoạn 2018-2020).4
Tuy nghệ thuật này hiếm khi được trình diễn ở miền Bắc nhưng với mong
muốn tiếp cận với người dân nhiều hơn, một số nhà triển lãm, nghệ sĩ, nhiếp ảnh
cũng cùng nhau tổ chức các buổi triển lãm để giới thiệu tới công chúng, điển
hình là triển lãm “Đờn ca tài tử - Lời tự tình của dân tộc, quê hương” được Nhà
triển lãm 45 Tràng Tiền, Hà Nội và nghệ sĩ nhiếp ảnh Nguyễn Á thực hiện vào
năm 2015. Tất cả đều là những hoạt động đầy ý nghĩa vừa để tôn vinh, kỷ niệm
cũng như phát triển, lan rộng tới nhân dân trong nước và bạn bè quốc tế nhiều hơn.
Các chương trình giáo dục tại trường học cũng được triển khai nhằm giới
thiệu Đờn ca tài tử cho thế hệ trẻ, giúp họ hiểu và yêu quý giá trị văn hóa này.
Chính quyền địa phương, đặc biệt tại Bạc Liêu, đã triển khai nhiều lớp học dạy
Đờn ca tài tử, thu hút sự tham gia của đông đảo người dân . Thêm vào đó, việc
tổ chức các cuộc thi sáng tác lời mới cho các bản cổ cũng là một cách làm sống
động nghệ thuật Đờn ca tài tử, qua đó khuyến khích sự sáng tạo trong cộng đồng.
4 Thúy Bình (2023), Báo Sài Gòn Giải Phóng, “Lan tỏa nghệ thuật Đờn ca tài tử Nam bộ”. 8
Bên cạnh đó, Nghệ thuật Đờn ca tài tử cũng được phát triển thành sản phẩm
du lịch đặc thù, với các tour du lịch gắn liền với trải nghiệm thưởng thức Đờn ca
tài tử tại các điểm đến nổi tiếng ở miền Nam như khu du lịch Lan Vương ở Bến
Tre và khu du lịch Bình Quới ở TP. Hồ Chí Minh,...5
Những nỗ lực này không chỉ giúp bảo tồn mà còn làm cho hình thức nghệ
thuâ £t này trở nên phong phú và đa dạng, đáp ứng nhu cầu thưởng thức của công
chúng hiện đại, góp phần duy trì sức hút trong cộng đồng dân cư cũng như lan
tỏa ra quốc tế, giúp quảng bá hình ảnh con người và văn hóa Việt Nam ra thế giới . 4. Thách thức
Đờn ca tài tử vốn là một nghệ thuật mang đậm chất truyền thống, song nghệ
thuật này vẫn phải đối mặt trước những thách thức, khó khăn, đặc biệt là trong
bối cảnh xã hội ngày nay.
Trong đó, tình trạng “già hóa” hội viên các câu lạc bộ Đờn ca tài tử đang diễn
ra mạnh6, nhiều nghệ nhân có kinh nghiệm đang lần lượt qua đời mà không có
thế hệ kế cận. Nhận định này được đề cập tại Hội thảo khoa học về bảo tồn và
phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể nghệ thuật Đờn ca tài tử Nam Bộ, diễn
ra tại TP.HCM ngày 8/12/2023. Phong trào nghệ thuật này đang có dấu hiệu bị
mai một khi số lượng người tham gia ngày càng giảm, chủ yếu là những người
lớn tuổi, trong khi giới trẻ lại ưu tiên các dòng nhạc hiện đại, dễ tiếp cận hơn.
Ngoài ra, các câu lạc bộ thường gặp khó khăn về kinh phí và cơ sở vật chất,
ảnh hưởng đến khả năng duy trì hoạt động thường xuyên, dẫn đến chất lượng
sinh hoạt không cao. Nghệ nhân thường không thể thực hiện trọn vẹn các bài
bản Đờn ca truyền thống, mà chỉ biểu diễn một phần đơn giản, làm phai nhạt
tính chất nghệ thuật “tài tử” của bộ môn này.
Loại hình nghệ thuật truyền thông này cũng không thể tránh khỏi việc ngày
càng bị mai một do thiếu sự quan tâm từ giới trẻ - những đối tượng kế thừa. Giới
trẻ hiện nay thường ít quan tâm đến những loại hình nghệ thuật truyền thống như
Đờn ca tài tử, thay vào đó họ bị thu hút bởi các loại hình giải trí hiện đại hơn.
Điều này dẫn đến sự thiếu hụt nhân lực trẻ kế thừa và phát triển loại hình này
5 Thanh Tàu (2022), Báo Hà Nội Mới, “Đưa Đờn ca tài tử thành sản phẩm du lịch”.
6 Thế Vũ (2023), Báo Công Luận, “Đang xảy ra tình trạng ‘già hóa’ trong nghệ thuật Đờn ca tài tử”. 9
trong tương lai. Hơn nữa, trong bối cảnh công nghệ số và sự phát triển của các
phương tiện truyền thông hiện đại, Đờn ca tài tử khó có thể cạnh tranh với
những hình thức giải trí đa phương tiện, âm nhạc quốc tế và các nền văn hóa khác đang du nhập.
Đờn ca tài tử cũng dần bị “thương mại hóa”, trở thành một sản phẩm phục vụ
ở các nhà hàng, quán ăn, đám tiệc. Chỉ cần search từ khóa “du lịch kết hợp nghe
Đờn ca tài tử”. thì đã có tới 202.386 kết quả gồm những tour du lịch được quảng
cáo nhan nhản trên mạng. Trong đó, có không ít gói được giảm giá tới 50%
nhằm kích cầu nhu cầu đi du lịch của mọi người.7 Ở nhiều không gian, người ca
là khách hàng, còn người đàn là người phục vụ. Với mối quan hệ này thì người
ca và người đàn không có sự tri âm của những bậc tài tử mà chỉ chú trọng đến
tính chất phục vụ. Nhiều buổi biểu diễn chỉ phục vụ mục đích giải trí, khiến cho
tính chất nghệ thuật bị phai nhạt. Dẫn đến tình trạng thiếu môi trường phát triển
cộng đồng ngày nay. Hơn nữa, các câu lạc bộ, tổ chức nghệ thuật tài tử thời
điểm hiện tại không đồng đều trong việc phát triển ở các vùng miền. Một số khu
vực vẫn duy trì được hoạt động đều đặn, nhưng nhiều nơi khác lại thiếu môi
trường thuận lợi để duy trì và phát triển.
Trong các trường học, việc giảng dạy và giới thiệu về Đờn ca tài tử còn rất
hạn chế. Nếu không có chương trình giáo dục chính thức về loại hình nghệ thuật
này, rất khó để giới trẻ có thể hiểu và trân trọng được giá trị của nó. Ngoài ra,
việc bảo tồn các bài bản tổ và thực hành nghệ thuật này cũng gặp khó khăn, khi
mà nhiều nghệ nhân không còn tham gia giảng dạy trọn vẹn các tác phẩm truyền
thống, chỉ dừng lại ở những phần trích đoạn. Những buổi học khô khan, mang
tính lí thuyết như vậy sẽ khiến người nghe không thể hiểu sâu sắc cũng như ít
trở nên hứng thú với Đờn ca tài tử.
Chính sách đãi ngộ đối với các nghệ nhân thực hành bộ môn này vẫn đang ở
mức thiếu, chưa đủ khiến cho việc phát triển Đờn ca tài tử cũng trở nên khó
khăn hơn. Các nghệ nhân lớn tuổi, nắm vững nhiều bí quyết trong nghề chưa
được quan tâm, tạo điều kiện về vật chất và tinh thần để họ truyền thụ kiến thức
của mình cho các thế hệ sau. Chế độ chính sách cho văn nghệ sĩ thiếu tính đồng
bộ, chế độ nhuận bút thấp chưa khuyến khích nghệ sĩ sáng tạo những tác phẩm
mới, hay, có chất lượng. Công tác truyền dạy Đờn ca tài tử chủ yếu là tự phát trong cộng đồng.
7 Hải Âu (2017), báo Công An Nhân Dân, “Đờn ca tài tử trước nỗi lo bị “thương mại hóa”” 10
Những thách thức này đòi hỏi các cơ quan quản lý văn hóa, cộng đồng, và cá
nhân yêu nghệ thuật cần có những biện pháp kịp thời để bảo tồn và phát huy
Đờn ca tài tử trong thời đại mới.
IV. ĐỀ XUẤT BẢO TỒN, PHÁT HUY GIÁ TRỊ VĂN HÓA
Trong thời gian tới, ta cần tập trung thực hiện một số nhiệm vụ, giải pháp chủ
yếu sau nhằm bảo tồn và phát huy bền vững những giá trị của nền văn hóa Đờn ca tài tử Nam Bộ.
1. Bảo tồn và phát triển tư liệu
Việc sưu tầm, phục hồi và làm sáng tỏ giá trị của Đờn ca tài tử là một trong
những biện pháp hàng đầu nhằm gây nhấn mạnh sự độc đáo và hấp dẫn của nó
để quảng bá đến du khách.
Bằng nguồn kinh phí Nhà nước dành cho Chương trình mục tiêu quốc gia về
văn hóa, Bộ Văn hóa Thể thao và Du lịch thường xuyên cung cấp kinh phí và
hướng dẫn các địa phương sưu tầm, ghi hình, phục hồi tạo dựng tư liệu và hỗ trợ
cho các câu lạc bộ, nhóm, gia đình tổ chức chuyền dạy di sản này. Tháng
12/2012, Bộ VHTTDL đã có Quyết định đưa Nghệ thuật Đờn ca tài tử Nam Bộ
vào danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia8. Bộ VHTTDL đã phối hợp
với các bộ ngành và địa phương liên quan triển khai công tác xây dựng hồ sơ
nghệ thuật Đờn ca tài tử để trình UNESCO đưa vào danh sách đi xã văn hóa phi
vật thể đại diện của nhân loại và vào 5/12/2013 đã được UNESCO công nhận.
Đây là nhiệm vụ đầu tiên mà các cấp chính quyền, cơ quan quản lý về văn
hóa quan tâm, có chính sách, định hướng, hỗ trợ; tổ chức xã hội, đoàn thể đồng
hành cùng cộng đồng dân cư chủ động triển khai trước khi quá muộn, trước khi
bị mai một, mất đi vĩnh viễn. Nhiệm vụ này nhằm bảo tồn kho tàng giá trị di sản
Đờn ca tài tử. Đồng thời với việc bảo tồn là việc truyền dạy và phổ biến sinh
hoạt Đờn ca tài tử khắp các địa phương để nó trở thành món ăn tinh thần, niềm
tự hào trong đón tiếp và thiết đãi du khách.
2. Biểu diễn nghệ thuật
Thứ hai, tổ chức các hoạt động biểu diễn Đờn ca tài tử tại lễ hội địa phương
và đầu tư vào các nhà hát, câu lạc bộ cần được thực hiện nhiều hơn nhằm tạo ra
8 Bộ Văn hóa Thể thao và Du lịch (2013), “Quyết định số 5079/QĐ-BVHTTDL ngày 27 tháng 12 năm 2012 của Bộ
Văn hóa, Thể thao và Du lịch về việc công bố Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia” 11
chương trình nghệ thuật thường xuyên. Trong đó, thiết kế các sản phẩm địa
phương và vật dụng lưu niệm liên quan đến Đờn ca tài tử cũng là cách ta giới
thiệu đến khách du lịch dễ dàng hơn, khơi sự hứng thú cũng như tò mò của công
chúng tới loại hình nghệ thuật truyền thống này. Ngoài ra, tổ chức lễ hội Đờn ca
tài tử định kỳ giúp thu hút du khách và tạo cơ hội cho nghệ sĩ và cộng đồng giao lưu.
Lịch trình biểu diễn này là cơ sở để “chào hàng” tới các hãng lữ hành xây
dựng chương trình du lịch đến với Đờn ca tài tử hoặc du khách tự tìm kiếm
thống tin đi du lịch tới thưởng thức biểu diễn Đờn ca tài tử. Trong vùng Nam
Bộ, đặc biệt là Bạc Liêu hoặc Long An, cần đầu xây dựng thương hiệu Đờn ca
tài tử Nam Bộ với điểm nhấn là Nhà hát Đờn ca tài tử gắn với Điểm du lịch
quốc gia Lưu niệm Cao Văn Lầu. Nhà hát có tầm cỡ quốc gia này sẽ là nơi hội
tụ những sự kiện, nghệ sĩ, danh nhân, du khách gắn với các hội thi, lưu diễn…
có tiếng vang toàn quốc về Đờn ca tài tử và các loại hình nghệ thuật truyền thống dân gian.
3. Bảo tàng và giáo dục
Để giải quyết cho vấn đề về việc Đờn ca tài tử - loại hình âm nhạc mang đậm
chất truyền thống – khó có thể tiếp cận đến giới trẻ ngày nay, việc xây dựng bảo
tàng, triển lãm để giới thiệu nhạc cụ và tư liệu về Đờn ca tài tử là một cách đầy
triển vọng. Bởi lẽ, trong khoảng thời gian gần đây, ta dễ dàng thấy được một
nhóm người trẻ có sở thích tham quan các bảo tàng mang màu truyền thống dân
tộc để chụp lại những tấm ảnh đầy nghệ thuật. Nếu ta xây dựng được một khu
bảo tàng được thiết kế đẹp mắt, phù hợp với giới trẻ để trưng bày những hình
ảnh về Đờn ca tài tử thì đó sẽ là không gian thu hút được mọi người đến vừa để
có thể chụp ảnh và cũng vừa có thể tìm hiểu được một di sản văn hóa phi vật thể
của đất nước Việt Nam đã được UNESCO công nhận.
Song song với phương hướng trên, ta có thể bảo tồn và phát huy thông qua giáo
dục và đào tạo qua việc đưa nghệ thuật Đờn ca tài tử vào môn Âm nhạc, hoạt
động trải nghiệm và giáo dục địa phương tại các trường học. Ngành Văn hóa và
Giáo dục phải hợp tác với nhau để có một thời khóa biểu và nội dung trao
truyền phù hợp. Tập cho giới trẻ từ cấp tiểu học tiếp cận với ĐCTT thông qua
các bài vắn, nhẹ nhàng, làn điệu vui tươi…. để bước đầu các em làm quen rồi đi đến yêu thích ĐCTT.9
9 Minh An (2014), Tạp chí Phương Nam, “Đờn ca tài tử Nam bộ: Bảo tồn từ bản sắc”. 12
4. Tổ chức các sự kiện văn hóa
Tổ chức các chương trình biểu diễn du lịch văn hóa, kết hợp với du lịch sinh
thái vùng Nam Bộ để thu hút khách bằng việc phát triển các tour du lịch gắn với
văn hóa đơn ca tài tử nhất là ở các tỉnh: Bạc Liêu, Cần Thơ, Tiền Giang,... Tại
các chợ nổi, các chuyến đò trên sông có thể phát triển thêm mô hình hát đơn ca
tài tử nhằm tạo nên tính thú vị, độc đáo cho nền du lịch của vùng từ đó nâng cao
giá trị của nền văn hóa này. Có thể tổ chức thêm các chương trình sáng tạo nghệ
thuật, cuộc thi về Đờn ca tài tử Nam Bộ tại các địa phương để giới thiệu, quảng
bá và tôn vinh nghệ thuật này đến mọi người. Đồng thời có một lưu ý quan
trọng là việc xây dựng các điểm biểu diễn Đờn ca tài tử phải kết hợp với dịch
vụ công cộng, đảm bảo tiêu chuẩn kỹ thuật, an toàn và vệ sinh.
5. Ứng dụng công nghệ thông tin Ta có thể tận
dụng thêm các trang mạng xã hội( Youtube, Tiktok,
Facebook....) để quảng bá Đờn ca tài tử, tiếp cận đến giới trẻ và những người
hâm mộ trong và ngoài nước. Cũng qua đó, các thiết bị điện tử hiện đại giúp ta
lưu trữ thông tin, tư liệu dưới dạng số hóa để dễ dàng tiếp cậm và bảo quản.
Ngoài ra, xuất bản CD, VCD và DVD về Nghệ thuật Đờn ca tài tử còn cung cấp
cho các phương tiện truyền thông đại chúng để tuyên truyền, quảng bá cho công
chúng trong và ngoài nước.
6. Tạo điều kiện kinh tế và xây dựng chính sách
Kinh tế là một trong những yếu tố quan trọng để phát triển một lĩnh vực văn
hóa. Chính vì vậy, tạo điều kiện kinh tế và xây dựng một số chính sách phù hợp
là điều cần thiết mà Nhà nước phải thực hiện tốt. Có thể tham khảo một số biện pháp như sau:
- Xây dựng chính sách đãi ngộ cho nghệ nhân, người thực hành, truyền dạy
học viên theo học Đờn ca tài tử
- Đầu tư kinh phí mở các lớp đào tạo, bồi dưỡng nguồn lực tham gia các hoạt
động về loại hình nghệ thuật này.
- Hỗ trợ kinh phí nhiều hơn cho các câu lạc bộ và nhóm Đờn ca tài tử, duy trì
hoạt động theo định kì và tổ chức lưu diễn vào ngày lễ trong năm.
- Nhà nước cần có chính sách khuyến khích và bảo đảm môi trường để bảo
tồn và phát triển Đờn ca tài tử, đồng thời thúc đẩy du lịch bền vững. 13
7. Hợp tác quốc tế
Hợp tác quốc tế là một trong những nội dung quan trọng nhằm quốc tế hóa,
mở rộng và lan tỏa rộng rãi giá trị của một nền văn hóa, ở đây là Đờn ca tài tử
Nam Bộ. Trước hết, ta phải nhắm được đến việc tăng cường hợp tác với các tổ
chức quốc tế, thông qua việc giới thiệu về Đờn ca tài tử tại các sự kiện văn hóa
quốc tế, nhằm quảng bá văn hóa Việt Nam ra ngoài thế giới. Để rồi có thể mở
rộng thêm về việc phát triển chương trình trao đổi nghệ thuật nhờ vào các sự
kiện mời các nghệ sĩ quốc tế đến Việt Nam học hỏi và trải nghiệm Đờn ca tài tử,
đồng thời cử các nghệ sĩ của Việt Nam sang biểu diễn ở nước ngoài nhằm mở
rộng tầm ảnh hưởng của loại hình nghệ thuật ra thế giới. 8. Nhận xét
Với những giá trị đặc sắc và vô tận, Đờn ca tài tử - di sản văn hóa phi vật thể
của nhân loại đang trở thành “món ăn” độc đáo và không thể thiếu đối với các
chương trình du lịch đưa khách đến vùng Nam Bộ nói riêng và Việt Nam nói
chung. Khai thác những giá trị nổi bật và hấp dẫn du lịch của Đờn ca tài tử cần
có sự cố gắng nỗ lực cả từ phía chính quyền, các tổ chức xã hội và cộng đồng
dân cư trong mối liên hệ mật thiết với văn hóa Nam Bộ. Đón bắt những kỳ vọng
và mong đợi của du khách, doanh nghiệp lữ hành cùng với cộng đồng điểm đến,
các điểm biểu diễn và các cơ sở dịch vụ du lịch đang nỗ lực đưa Đờn ca tài tử
đến với du khách và dần hình thành sản phẩm du lịch đặc thù Nam Bộ dựa vào
Đờn ca tài tử. Nhà nước cần giải quyết tốt mối quan hệ giữa bảo tồn và phát
triển, ở đó lấy bảo tồn làm trọng và đi trước một bước; đồng thời lấy phát triển
làm động lực bảo tồn; lấy du lịch có trách nhiệm với di sản, là phương thức hữu
hiệu để phát huy giá trị di sản bền vững, trong đó có Đờn ca tài tử. V. KẾT LUẬN
Việc UNESCO vinh danh “Đờn ca tài tử Nam Bộ” là một bước tiến quan
trọng trong việc bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa phi vật thể của Việt Nam. Sự
công nhận này không chỉ khẳng định vị thế của “Đờn ca tài tử Nam Bộ” trong
kho tàng di sản văn hóa thế giới, mà còn nâng cao nhận thức của cộng đồng về
tầm quan trọng của nghệ thuật truyền thống. “Đờn ca tài tử Nam Bộ” không chỉ
là một hình thức giải trí mà còn là cầu nối giữa các thế hệ, phản ánh tâm tư, tình
cảm, và đời sống của người dân miền Nam Việt Nam qua từng giai điệu, lời ca. 14
Sự vinh danh của UNESCO cũng mở ra nhiều cơ hội cho việc phát triển du
lịch văn hóa, thu hút sự quan tâm của du khách trong và ngoài nước. Những hoạt
động giới thiệu và biểu diễn “Đờn ca tài tử Nam Bộ” tại các lễ hội, sự kiện văn
hóa sẽ giúp nâng cao giá trị thương hiệu của nghệ thuật này, từ đó tạo điều kiện
cho các nghệ nhân và cộng đồng địa phương có cơ hội thể hiện tài năng, bảo tồn
và truyền dạy nghệ thuật này cho các thế hệ tiếp theo.
Hơn nữa, việc bảo tồn “Đờn ca tài tử Nam Bộ” cũng là một phần của nỗ lực
gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay. Ngành
giáo dục và các tổ chức văn hóa cần có những chương trình cụ thể để đưa Đờn
ca tài tử vào giảng dạy và thực hành, giúp thế hệ trẻ hiểu và trân trọng di sản văn
hóa của ông cha. Tổng thể, sự vinh danh này không chỉ là niềm tự hào của người
dân Nam Bộ mà còn là động lực mạnh mẽ để bảo tồn và phát triển nghệ thuật
truyền thống của Việt Nam. ---------END--------- 15 16
Tài liệu liên quan:
-
Tác động của tự nhiên đến đời sống văn hóa Hà Nội | Tiểu luận Cơ sở văn hóa VN
6 3 -
Tác động môi trường tự nhiên tới văn hóa Hưng Yên | Tiểu luận Cơ sở văn hóa Việt Nam
5 3 -
Bánh Đa Kế Bắc Giang | Bài tập cuối kì cơ sở văn hóa Việt Nam
5 3 -
Hội Gióng Đền Phù Đổng | Tiểu luận Giữa Kỳ Cơ Sở Văn Hóa VN
9 5