Tác động của tự nhiên đến đời sống văn hóa Hà Nội | Tiểu luận Cơ sở văn hóa VN

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
----------
TIỂU LUẬN GIỮA KÌ
TÁC ĐỘNG CỦA ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN TỚI ĐỜI SỐNG
VĂN HOÁ CỦA THÀNH PHỐ HÀ NỘI
Môn: Cơ sở văn hoá Việt Nam
Giảng viên: Đinh Đức Tiến
Sinh viên: Phạm Thị Nguyên Anh MSSV: 21032116 Ngành: Văn học Hà Nội, 11/2021 MỤC LỤC Danh mục hình 2
1. Lời mở đầu 3
2. Đôi nét về điều kiện tự nhiên của Hà Nội 2.1. Địa hình 4 2.2. Thuỷ văn 5 2.3. Khí hậu 5
3. Tác động của tự nhiên tới đời sống văn hoá
3.1. Khái niệm về văn hoá 6
3.2. Điều kiện tự nhiên ảnh hưởng tới văn hoá ẩm thực Hà Nội 6 a, Mùa xuân 6 b, Mùa hè 8 c, Mùa thu 9 d, Mùa đông 11
4. Kết luận 13 Tài liệu tham khảo 14 Nguồn hình ảnh 15 1 DANH MỤC HÌNH
Hình 2.1 : Hình ảnh minh hoạ bản đồ hành chính Hà Nội
Hình 2.2 : Hình ảnh minh hoạ mâm mứt tết
Hình 2.3 : Hình ảnh minh hoạ kem Tràng Tiền
Hình 2.4 : Hình ảnh minh hoạ Cốm Làng Vòng
Hình 2.5 : Hình ảnh minh hoạ bánh trôi tàu 2
1. LỜI MỞ ĐẦU
Trong lịch sử của mỗi dân tộc, những nhân tố có ảnh hưởng quyết định
đến các nền văn hóa trước hết là trình độ kinh tế, chính trị; sự phát triển xã
hội… Điều kiện tự nhiên không chỉ làm môi trường để con người sinh sống
mà là môi trường để con người sáng tạo ra những giá trị văn hoá. Trải qua
1.000 năm hình thành và phát triển, kể từ khi vua Lý Thái Tổ chọn khu đất
Đại La bên cửa sông Tô Lịch làm nơi định đô cho muôn đời. .Trong chiếu
dời đô của vua cũng nói rõ: “Ở vào nơi trung tâm trời đất, được cái thế rồng
cuộn hổ ngồi. Đã đúng ngôi nam bắc đông tây, lại tiện hướng nhìn sông dựa
núi. Địa thế rộng mà bằng, đất đai cao mà thoáng. Dân cư khỏi chịu cảnh
khốn khổ ngập lụt, muôn vật cũng rất mực phong phú tốt tươi. Xem khắp đất
Việt, chỉ nơi này là thắng địa. Thật là chỗ tụ hội trọng yếu của bốn phương
đất nước, cũng là nơi kinh đô bậc nhất của đế vương muôn đời”1. Hà Nội đã
chứng kiến sự thăng trầm của hầu hết các triều đại phong kiến Việt Nam từ
Lý- Trần - Lê - Mạc - Nguyễn… kinh thành Thăng Long là nơi buôn bán,
trung tâm văn hóa, giáo dục của cả miền Bắc.
Thăng Long - Hà Nội được xem là vùng đất “địa linh - nhân kiệt”, nơi
hội tụ nhiều điều kiện tự nhiên thuận lợi để phát triển Thành trung tâm văn
hóa - kinh tế - chính trị của cả nước. Chính những nét đặc trưng về điều kiện
tự nhiên là cơ sờ hình thành nền văn hoá vô cùng đặc sắc của Hà Nội, nó là
bản sắc riêng - là cái hồn người Hà Nội. Trải qua hàng ngàn năm lịch sử, cùng
với sự giao thoa của văn hoá bên ngoài nhưng Hà Nội vẫn giữ được bản sắc
văn hoá của mình. Điều đó cho thấy, điều kiện địa lý có vai trò vô cùng quan
trọng trong nền văn hóa, đời sống của Hà Nội.
1 Chiếu dời đô của Lý Thái Tổ 3
2. Đôi nét về điều kiện tự nhiên của Hà Nội
2.1. Địa hình
Hà Nội nằm ở trung tâm châu thổ sông Hồng vừa có núi, có đồi và địa
hình thấp dần từ Bắc xuống Nam, từ Tây sang Đông, chiếm tới ¾ diện tích tự
nhiên của thành phố là đồng bằng. Khu vực nội Thành và phụ cận là vùng
trũng thấp trên nền đất yếu gây khó khăn trong việc thoát nước nhanh, vào
mùa mưa gây úng ngập cục bộ thường xuyên, không thuận lợi cho việc xây dựng.
Hình 2.1: Hình ảnh minh hoạ bản đồ hành chính Hà Nội 4
2.2. Thủy văn
“Hà Nội được hình thành từ châu thổ sông Hồng. Hiện nay, có 7 sông
chảy qua Hà Nội: sông Hồng, sông Đuống, sông Đà, sông Nhuệ, sông Cầu,
sông Đáy, sông Cà Lồ. Trong đó, đoạn sông Hồng có tới 163km chảy qua Hà
Nội (chiếm 1/3 chiều dài của con sông này chảy qua lãnh thổ Việt nam)”2.
Trong nội thành ngoài 2 con sông Tô Lịch và sông Kim ngưu còn có hệ thống
hồ đầm lớn nhỏ như Hồ Hoàn Kiếm, Hồ Tây, Bảy mẫu… không chỉ là những
hồ chứa lớn mà còn là hệ thống điều hòa nhiệt độ tự nhiên cho thành phố và
đặc biệt còn là những danh lam thắng cảnh đặc sắc của Hà Nội. 2.3. Khí hậu
Khí hậu Hà Nội mang đặc trưng của vùng Bắc Bộ với khí hậu nhiệt đới
ẩm gió mùa, mùa hạ nóng ẩm, mùa đông lạnh và ít mưa.Do nằm trong vùng
nhiệt đới nên thành phố có nhiệt độ cao quanh năm, Cùng với sự ảnh hưởng
của biển nên Hà Nội có độ ẩm cao, lượng mưa lớn, số ngày mưa trung bình
khoảng 114 ngày trong năm.
Được chia thành bốn mùa rõ rệt trong năm: Xuân, Hạ, Thu, Đông. Mùa
xuân bắt đầu vào tháng 2 (hay tháng giêng âm lịch) kéo dài đến tháng 4. Mùa
hạ bắt đầu từ tháng 5 đến tháng 8, nóng bức nhưng lại mưa nhiều. Mùa thu bắt
đầu từ tháng 8 đến tháng 10, trời dịu mát, lá vàng rơi. Mùa đông bắt đầu từ
tháng 11 đến tháng 1 năm sau, thời tiết giá lạnh, khô hanh. Ranh giới phân chia
bốn mùa chỉ có tính chất tương đối, vì Hà Nội có năm rét sớm, có năm rét
muộn, có năm nóng kéo dài, nhiệt độ lên tới 40°C, có năm nhiệt độ xuống thấp dưới 5°C.
2 : Giới thiệu tổng quan và khái quát về địa lí thành phố Hà Nội, website: sonoivu.hanoi.gov.vn,
http://ccvtlt.sonoivu.hanoi.gov.vn/gioi-thieu-tong-quan-va-khai-quat-ve-dia-li-thanh-pho-ha-noi.html (Tác giả: Phương Anh - 07/05/2018) 5
3. Tác động của tự nhiên tới đời sống văn hoá
3.1. Khái niệm về văn hóa
Có nhiều định nghĩa khác nhau về văn hóa. Theo UNESCO: ‘Văn hóa là
tổng thể sống động các hoạt động và sáng tạo trong quá khứ và trong hiện tại.
Qua các thế kỷ, hoạt động sáng tạo ấy đã hình thành nên một hệ thống các giá
trị, các truyền thống và thị hiếu - những yếu tố xác định đặc tính riêng của mỗi dân tộc”.3
Còn theo Chủ tịch Hồ Chí Minh: “Vì lẽ sinh tồn cũng như mục đích của
cuộc sống, loài người mới sáng tạo và phát minh ra ngôn ngữ, chữ viết, đạo
đức, pháp luật, khoa học, tôn giáo, văn học, nghệ thuật, những công cụ sinh
hoạt hằng ngày về mặc, ăn, ở và các phương thức sử dụng. Toàn bộ những sáng
tạo và phát minh đó tức là văn hóa”.4
3.2. Điều kiện tự nhiên ảnh hưởng đến văn hóa ẩm thực Hà Nội
Mỗi vùng miền khác nhau sẽ có điều kiện địa lý khác nhau, chính vì vậy
mà con người phải có những ứng xử nhất định để có thể phù hợp và thích nghi
với môi trường sống… Ví dụ sự khác biệt về khí hậu giữa các mùa trong năm
sẽ quyết định đến khẩu vị của con người. a) Mùa xuân
3 Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XII, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2016, tr.78,126.
4 Tư tưởng Hồ Chí Minh về xây dựng văn hóa con người, website:
huyenuy.namtramy.quangnam.gov.vn,http://huyenuy.namtramy.quangnam.gov.vn/Default.aspx?tabid=1292&Gr
oup=210&NID=3124&tu-tuong-ho-chi-minh-ve-xay-dung-van-hoa-con-nguoi ( Tác giả: Ban Tuyên giáo
Huyện ủy Nam Trà My – 25/11/2021 ) 6
Mùa xuân Hà Nội đặc trưng với tiết trời se lạnh và mưa phùn lất phất.
Đây cũng là mùa gắn liền với dịp tết Nguyên Đán.Tất cả những điều đó đã tạo
nên một không khí vui vẻ,thơ mộng trong lòng mỗi người con Hà Nội.
Mỗi dịp tết đến xuân về, ta có thể dễ dàng bắt gặp hình ảnh mâm cỗ ngày
tết cầu kỳ với đầy đủ các món ăn phong phú khác nhau như : bánh chưng, giò
lụa, nem rán, thịt đông, gà luộc, canh măng, miến nấu, dưa hành, các món xào,
món luộc khác nhau,... thể hiện sự tinh tế không lẫn đi đâu được của người Hà
Thành. Ngoài ra cũng không thể thiếu được hình ảnh mâm ngũ quả hay các loại
mứt tết, ô mai truyền thống.
“Nếu mâm cỗ là thứ không thể thiếu trên bàn thờ gia tiên thì các loại mứt
là thức quà để mời khách không thể thiếu trong ngày Tết” .5 Hà Nội nổi tiếng
với những hàng mứt có lịch sử lâu đời như phố hàng Đường (nơi chuyên bán
Hình 2.2: Hình ảnh minh hoạ mâm mứt tết
các loại mứt tết, ô mai truyền thống). Ta có thể dùng rất nhiều các loại hoa quả
khác nhau để làm mứt và ô mai như: me, dừa, sấu, cà rốt, vỏ bưởi, hạt sen,
gừng, me, xoài, quýt,… Ngày nay, nguyên liệu còn phong phú hơn vì vậy thực
4 : Hà nội vài nét tổng quan, website: dantocmiennui.vn, ht ps:/ dantocmiennui.vn/ha-noi-vai-net-tong-quan/130704.html ( Tác
giả : Theo hanoi.gov.vn -03/04/2017 ) 7
khách có thể tha hồ chọn lựa, chẳng hạn như: cà chua bi, kiwi, khế, vỏ cam…
vô cùng đa dạng và đẹp mắt. Năm mới tết đến cùng các vị khách quý nhâm nhi
ly trà cùng chút mứt, ô mai rồi gửi cho nhau những lời chúc tốt đẹp khiến cho
xuân Hà Nội trở nên thi vị hơn. b) Mùa hè
Khác với mùa xuân với tiết trời se se lạnh, mùa hè ở Hà Nội lại tràn đầy
năng lượng và sôi nổi hơn với những cơn mưa rào xối xả kèm theo ánh nắng
mặt trời rực rỡ. Vì vậy, con người sẽ có xu hướng tìm đến những món ăn mang
tính hàn, thanh mát giúp giải nhiệt cơ thể.
Nhắc đến mùa hè là ta phải nhớ ngày đến kem – món ăn giúp xua tan cái
nắng oi ả của ngày hè. Hà Nội đã quá nổi tiếng với những địa chỉ bán kem
ngon và lâu đời như: kem Tràng Tiền, kem Hồ Tây hay kem Thuỷ Tạ,… Đây
Hình 2.3 : Hình ảnh minh hoạ kem Tràng Tiền 8
là một món ăn không thể thiếu trong danh sách của người dân Hà Thành cùng
các thực khách nước ngoài trong ngày hè nóng nực giúp giải nhiệt cơ thể.
Thêm vào đó, ta cũng không thể bỏ qua các loại chè. Nói không ngoa
nhưng quả thật chẳng đâu có nhiều loại chè phong phú như Hà Nội (chè Khúc
Bạch, chè nhãn lồng hạt sen, chè Cốm, chè Bưởi…). Chỉ cần cho chút đá lạnh
rồi trộn cùng cốc chè ngọt thanh sẽ giúp bạn xoa dịu cái nóng bức của mùa hè.
Ngoài những món ăn giúp giải nhiệt cơ thể, người Hà Nội còn có các
món ăn đặc trưng trong mỗi dịp hè đến. Chắc hẳn ai cũng biết món chả cá nổi
tiếng của đất Hà Thành. Chả cá làm từ thịt cá lăng và cá quả có mùi thơm
ngon và ngọt thịt. Thịt cá chín vàng dù đảo trên chảo nhiều lần cũng không bị
nát sau đó cho hành, thì là vào đảo cùng tới khi chín ăn cùng bún, mắm tôm
và một ít đậu phộng bùi bùi quả đúng là mĩ vị ngày hè. Hay món phở cuốn
Ngũ Xã nổi tiếng với sự kết hợp tài tình giữa các loại rau sống, thịt bò, bánh
phở, cuốn lại với nhau rồi chấm vào bát nước mắm chua ngọt cay cay ăn kèm
đu đủ, cà rốt giòn giòn thật là ngon miệng. c) Mùa thu
Nhà văn Hữu Thỉnh đã từng viết trong bài Sang Thu: “ Sương chùng
chình qua ngõ/ Hình như thu đã về”6. Mùa thu bắt đầu từ tháng 9 và kéo dài
đến đầu tháng 11. Lúc đó, cái nóng mùa hè dần nhường chỗ cho không khí
mát mẻ dễ chịu. Khoảng cuối thu, các cơn gió lạnh bắt đầu thổi. Cái chớm rét
làm cho cảnh vật và con người trở nên nên thơ và đẹp đến nao lòng. Sự kết
hợp giữa nét lãng mạn và một chút trầm mặc khiến mùa thu Hà Nội trở nên
đặc biệt quyến rũ. Người đến thì thương, kẻ đi xa thì nhớ.
Vào mùa thu Hà Nội, còn gì thú vị hơn trong tiết trời se lạnh, thưởng
thức chút cốm vàng thơm và những quả sấu chín vàng... hay dạo bước trên 5 Sang thu – Hữu Thỉnh 9
phố Phan Đình Phùng cũng đủ khiến tâm hồn ta thư thái hơn bao giờ hết.
Cốm Làng Vòng từ lâu đã trở thành một trong những thức quà đặc trưng
của ẩm thực mùa thu Hà Nội. Cốm được gói bằng hai lớp lá. Lớp trong làm
bằng lá ráy xanh mát làm cho cốm vàng óng ánh mà không bị khô và giữ
cho màu xanh ngọc bích quý giá không phai. Lớp ngoài là lá sen có hương
thơm thoang thoảng. Để thưởng thức đúng vị, cốm thường được ăn với
chuối. Bẻ đôi quả chuối hoặc cắt thành từng miếng nhỏ, khi ăn ta mới thấy
được vị ngọt bùi của chuối quyện với độ dẻo của hạt cốm và mùi thơm dịu nhẹ của lá sen.
Hình 2.3 : Hình ảnh minh hoạ Cốm Làng Vòng
Mùa rươi tươi thường rất ngắn vào khoảng cuối tháng 9, đầu tháng 10
âm lịch. Đặc sản này chỉ trở nên đặc biệt vào mùa thu. Hương vị béo ngậy
của trứng hòa quyện với thịt lợn cùng hương thơm thanh tao của vỏ quýt và
húng quế tạo ra hương vị rất lạ miệng, ăn một lần rồi sẽ nhớ mãi. Cách ăn
chả rươi ở đây rất đơn giản, đó chấm với nước mắm nêm quất, tỏi, ớt và một
ít rau mùi, rau thơm. Cửa hàng chả rươi nổi tiếng nhất Hà Nội phải kể đến
các cửa hàng trên phố Lò Đúc, Cầu Giấy, Hàng Chiếu, Gia Ngư. 10
Nếu như mùa hè oi bức chỉ cần một ly nước sấu mát lạnh thì Hà Nội
mùa thu lại làm nao lòng du khách với những quả sấu chín vàng. Sấu là món
ăn vặt kích thích vị giác. Không cần chế biến phức tạp, người ta chỉ cần cạo
sạch lớp vỏ bên ngoài, sau đó chấm sấu chín với muối ớt. Hoặc bạn có thể
cắt từng quả thành hình xoắn ốc, sau đó rắc đường, muối, ớt bột vào cho
ngấm nhanh. Chọn quả sấu chín ngon, chọn quả to, hạt nhỏ nhưng cùi dày, màu trong như hổ phách.
Ngoài ra không thể không nhắc đến bánh trung thu mỗi dịp thu về. Ngày
nay có nhiều loại bánh trung thu và nhân bánh đa dạng mang màu sắc hiện đại
nhưng đâu đó người ta vẫn nhớ về những chiếc bánh trung thu bình dị ngày
xưa mang cả một bầu trời tuổi thơ. Bánh hình tròn nhân đậu xanh, hạt sen, đơn
giản nhưng lại mang được dư vị của mùa thu, tượng trưng cho sự đoàn kết,
sum vầy, trọn vẹn là món quà không thể thiếu trong ngày rằm tháng Tám
tượng trưng cho sự đoàn kết, sum vầy, trọn vẹn. d) Mùa đông
Nhắc đến mùa đông Hà Nội, mùa của những cơn gió lạnh buốt da, buốt
thịt, nhịp sống dường như chậm lại, ai cũng thư thái ngắm nhìn khung cảnh
lãng mạn, hít thở cái se se lạnh. Vậy nên vào mùa này con người thường ăn
những món có tính nhiệt để giữ ấm cơ thể. Lúc này, những món ăn nóng luôn
là sự lựa chọn hàng đầu như bánh trôi tàu, xôi chè, chè nóng, bánh đúc nóng,
bánh rán mặn, ngọt,…. Mỗi khi trời trở lạnh, những quán ăn nóng hổi, thơm
phức, lại càng đông khách. Trong tiết trời buốt giá mà ăn được mộbánh bánh
trôi tàu béo ngậy, ngọt thơm cùng với cái bùi bùi của lạc hay một bát bánh đúc
nóng thơm mùi nước mắm, hành khô, rau mùi rồi rắc thêm chút tiêu thì đúng là không còn gì bằng. 11
Hình 2.5: Hình ảnh minh hoạ bánh trôi tàu
Những người đã sinh sống và làm việc tại đất Hà Thành lâu năm cũng
không thể không biết đến hình ảnh những chảo bán hạt dẻ rang ven đường
với âm thanh lách tách cùng mùi thơm thoang thoảng hay những bắp ngô
nướng thơm phưng phức làm cho mỗi người chúng ta không kìm lòng được
mà ghé lại thưởng thức.
Bên cạnh đó, trong tiết trời lạnh giá của Hà Nội còn gì sung sướng hơn là
quây quần bên gia đình, bạn bè thân thiết cùng nhau ăn một bữa lẩu nóng hôi
hổi với đủ loại rau củ quả khác nhau như: cải xanh, cải thảo, nấm đùi gà, nấm
kim châm, ngó sen, cà rốt,.. hoặc ăn lẩu gà thì có thêm rau ngải cứu đăng
đắng. Cùng đủ loại thịt bò, thịt ba chỉ, thịt gà, thịt vịt, mực, tôm, cá,….ăn kèm
váng đậu, đậu hũ tươi,.. bỏ thêm chút sa tế vào cho có vị cay tê tê rồi húp kèm
nước lẩu thơm, ngọt thì không còn gì hạnh phúc hơn. 12 4, KẾT LUẬN
Có thể nói, môi trường tự nhiên tác động rất nhiều tới văn hoá ẩm thực Hà
Nội nói riêng và văn hoá nói chung. Chỉ nói riêng văn hoá ẩm thực theo mùa mà
đã vô cùng đa dạng, phong phú. Qua đó, ta có thể thấy được sự ảnh hưởng, tác
động vô cùng to lớn của điều kiện tự nhiên đến đời sống văn hoá của không chỉ
một vùng, một đất nước mà còn của cả thế giới. 13
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1: Chiếu dời đô – Lý Thái Tổ
2: Giới thiệu tổng quan và khái quát về địa lí thành phố Hà Nội, website:
sonoivu.hanoi.gov.vn, http://ccvtlt.sonoivu.hanoi.gov.vn/gioi-thieu-tong-
quan-va-khai-quat-ve-dia-li-thanh-pho-ha-noi.html (Tác giả: Phương Anh - 07/05/2018)
3: Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ
XII, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2016, tr.78,126.
4: Tư tưởng Hồ Chí Minh về xây dựng văn hóa con người, website:
huyenuy.namtramy.quangnam.gov.vn,http://huyenuy.namtramy.quangna
m.gov.vn/Default.aspx?tabid=1292&Group=210&NID=3124&tu-tuong-
ho-chi-minh-ve-xay-dung-van-hoa-con-nguoi ( Tác giả: Ban Tuyên giáo
Huyện ủy Nam Trà My – 25/11/2021 )
5: Hà nội vài nét tổng quan, website: dantocmiennui.vn,
ht ps:/ dantocmiennui.vn/ha-noi-vai-net-tong-quan/130704.html ( Tác giả : Theo hanoi.gov.vn -03/04/2017 )
6: Tuyệt chiêu thưởng thức trọn vẹn 4 mùa tại Hà Nội, website: tripnow.vn,
https://www.tripnow.vn/tuyet-chieu-thuong-thuc-tron-ven-4-mua-tai-ha- noi/ ( 03/10/2020 ) 7:Sang thu – hữu thỉnh
Tham khảo : Luận văn Thạc sỹ Quản trị kinh doanh: Nghiên cứu việc áp
dụng Vietgap trong sản xuất rau của Hà Nội: https://tailieu.vn/doc/luan-
van-thac-sy-quan-tri-kinh-doanh-nghien-cuu-viec-ap-dung-vietgap-trong-
san-xuat-rau-cua-ha-noi-1681688.html - trang 40. 14 Nguồn ảnh
2.1: Website: danhkhoireal.vn, https://danhkhoireal.vn/ban-do-hanh-chinh-
ha-noi-va-cac-quan-huyen-moi-nhat/
2.2: Website: phuongphap.vn, https://phuongphap.vn/goi-y-mon-chung-dia-
banh-mut-ngay-tet-thom-ngon-dep-mat-lai-vo-cung-bo-cho-suc-khoe/ (Tác
giả ATP Media – 19/01/2019 )
2.3: Website: afamily.vn, https://afamily.vn/nguoi-ha-noi-hao-huc-len-pho-
trang-tien-an-kem-check-in-voi-tau-dien-xua-20200615190717378.chn ( Tác giả : Nofoodphobia)
2.4: Website: herabuilding.com,
http://herabuilding.com/news_detail.asp?new=13&nhung-khoanh-khac- mua-thu-ha-noi.htm
2.5: Website: zingnews.vn, https://zingnews.vn/4-dia-chi-banh-troi-tau-cho-
ngay-se-lanh-o-ha-noi-post1015490.html ( Tác giả:Khanhhuyenh2 ) 15