Tác động môi trường tự nhiên tới văn hóa Hưng Yên | Tiểu luận Cơ sở văn hóa Việt Nam

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN -------***------
BÀI TIỂU LUẬN GIỮA KỲ Cơ sở văn hóa Việ t Nam Đề tài
Điều kiện, cảnh quan tự nhiên và những tác động của môi trường tự nhiên đến
đời sống văn hóa của tỉnh Hưng Yên
Giáo viên bộ môn: TS. Đinh Đức Tiến
Sinh viên thực hiện: Đỗ Thị Hương Chi MSSV: 21032124
Lớp học phần: HIS1056
Hà Nội, tháng 11 năm 2021 1
PHẦN MỞ ĐẦU
Trong vũ trụ từ thuở xa xưa đến nay, loài người và tự nhiên luôn cùng tồn tại,
cùng tác động lẫn nhau để phát triển qua nhiều thế kỉ. Nói như theo GS Trần Quốc
Vượng thì là “con người tồn tại trong tự nhiên, bởi vậy, mối quan hệ giữa con người
và tự nhiên cũng là một mặt cơ bản của đời sống văn hóa” .1 Tự nhiên được sinh ra
trước, đầu tiên là tạo nên con người, sau dần mới thành loài người và cuối cùng hai
nhân tố đó ảnh hưởng đến nhau tạo nên nền văn hóa – văn minh của nhân loại. Việc
tìm hiểu môi trường tự nhiên và đời sống văn hóa của địa phương đối với người dân
Việt Nam là hết sức cần thiết, điều này cũng đã được nhiều học giả chú tâm tới qua
từng bài nghiên cứu khoa học của mình. Điều này không chỉ giúp con người có thêm
tầm hiểu biết về lịch sử “khai thiên lập địa” của ông cha mà còn thúc đẩy quá trình
lấy những điều đi trước làm tiền đề để rút kinh nghiệm trong công cuộc đổi mới phát
triển nước nhà. Bàn về tỉnh Hưng Yên, cho đến nay, đã bao thăng trầm quá khứ qua
đi, bao lần Hưng Yên thay đổi tên gọi và địa phận mà hình thành nên một đời sống
văn hóa đặc biệt của những con người nơi đây. Đó là ảnh hưởng do sự du nhập nhiều
nền văn hóa các nước, là sự thay đổi khi lịch sử sang trang mới và trên hết là sự tích
lũy lâu dài mà có được như hiện tại. Trong vai trò một bài tiểu luận, tôi cũng không
có tham vọng to lớn như đề ra quyết sách hoặc chính sách phát triển gì cho tỉnh thành
địa phương, mà chỉ muốn nêu lên đôi điều về suy nghĩ cá nhân sau quá trình tìm hiểu về mảnh đất này.
1 Giáo trình Cơ sở văn hóa Việt Nam – GS Trần Quốc Vượng (chủ biên), trích trang 25. 2
Bản đồ Hưng Yên năm 1740
Bản đồ Hưng Yên hiện nay
(Nguồn tư liệu ảnh: hungyen.gov.vn)
PHẦN NỘI DUNG
1. Điều kiện tự nhiên:
- Vị trí địa lí: Hưng Yên là tỉnh thuộc trung tâm đồng bằng Bắc Bộ và đồng
thời cũng nằm trong vùng trọng điểm kinh tế phía Bắc. Với vị trí thuận lợi giáp với
nhiều tỉnh khác như Bắc Ninh, Hà Nội, Hải Dương, Thái Bình, Hà Nam nên vì lẽ đó
mà trên địa bàn tỉnh Hưng Yên có nhiều hệ thống mạng lưới giao thông quan trọng
phải kể đến: Quốc lộ 5, Đường cao tốc Hà Nội – Hải Phòng,… và tuyến đường sắt
Hà Nội – Hải Dương – Hải Phòng. Những tuyến đường bộ đó cùng với hệ thống sông 3
ngòi đã góp phần giúp Hưng Yên thúc đẩy giao lưu hàng hóa và đi lại hơn từ xưa đến nay.
- Tài nguyên thiên nhiên: Hưng Yên cũng được coi là vùng đất “địa linh nhân
kiệt” với sự đa dạng, phong phú của tài nguyên môi trường nơi đây. Ở Hưng Yên,
người dân chủ yếu sử dụng đất nông nghiệp để trồng trọt. Thời xa xưa ông cha ta
thường trồng lúa là chủ yếu, sau này có thêm những cây công nghiệp ngắn ngày, gần
đây việc trồng hoa cũng khá phổ biến ở tỉnh Hưng Yên (đặc biệt phải kể đến thôn
Nghĩa Trai thuộc huyên Văn Lâm nổi tiếng với nghề trồng cúc).
Ảnh chụp cánh đồng cúc từ trên cao (Nguồn tư liệu ảnh: VOV.VN)
Bên cạnh đó tỉnh Hưng Yên cũng sở hữu nguồn tài nguyên nước phong phú
nhờ hệ thống sông Bắc – Hưng – Hải chảy qua cung cấp cho hoạt động sản xuất và
sinh hoạt của người dân địa phương. Ngoài ra đặc biệt phải kể đến tài nguyên nhân
văn của tỉnh Hưng Yên là thứ di tích vô hình và hữu hình được gìn giữ, phát huy qua
nhiều giai đoạn biến chuyển của lịch sử. Hàng năm tại nhiều di tích lịch sử của tỉnh 4
đã diễn ra nhiều lễ hội thờ cúng đón tiếp các du khách tham quan tìm hiểu về văn hóa.
- Khí hậu và thời tiết: Vì vị trí địa lí giáp với Hà Nội nhất nên Hưng Yên
cũng chịu ảnh hưởng bởi khí hậu nhiệt đới gió mùa, nóng ẩm, nhiều nắng, mùa đông
lạnh và phân biệt rõ bốn mùa khác nhau. Tỉnh Hưng Yên không tiếp giáp gần biển
nên khi có bão đổ bộ vào nước ta, sức gió khi vào đến nơi đây bị suy giảm đáng kể.
Tuy không xảy ra bão lũ nặng nề nhưng Hưng Yên vẫn phải đón chịu những đợt mưa
khá to gây cản trở việc đi lại của người dân. Thời gian trước đó đúng là khí hậu ở
Hưng Yên có thể phân biệt bốn mùa rõ rệt nhưng những năm gần đây, do biến đổi
khí hậu xảy ra toàn cầu, thời tiết của tỉnh cũng không còn như trước. Theo tôi quan
sát có thể thấy như sau: Mùa xuân vẫn có hiện tượng mưa phùn, tiết trời không lạnh,
thâm chí trong vài ngày Tết nắng khá nóng ở mức nhẹ. Mùa hè rất nóng, hơn hẳn
mười năm trước đây, sức nóng từ mặt đường bốc lên khiến người đi lại cũng e ngại
việc ra ngoài. Mùa thu phần lớn không thay đổi nhiều, vẫn có gió và hơi se lạnh. Mùa
đông đặc biệt nhất vì những năm gần đây không đến mức lạnh, thậm chí cuối tháng
11 sang tháng 12 vẫn nắng to là điều rất bình thường. Người dân Hưng Yên mùa
đông vẫn có thể mặc quần đùi, áo cộc chứng tỏ khí hậu đã biến đổi theo hướng nóng lên toàn cầu.
2. Tác động của môi trường tự nhiên tới đời sống văn hóa của Hưng Yên:
Nói tới đời sống văn hóa tỉnh Hưng Yên không thể không nhắc đến những di
tích lịch sử là chứng nhân rõ ràng nhất về văn hóa từ xưa đến nay. Dân gian vẫn thường có câu:
“Thứ nhất kinh kỳ, thứ nhì phố Hiến”
Câu nói truyền miệng này cũng đã phần nào nói lên được thời kì hưng thịnh
của Thành phố Hưng Yên nói riêng và tỉnh Hưng Yên nói chung. Đến nay, người ta
vẫn chưa có đủ dữ kiện về thời gian ra đời chính xác của phố Hiến. Theo tài liệu tại 5
website của tỉnh Hưng Yên thì nói rằng: “Có nhiều khả năng là tên gọi Phố Hiến lần
đầu tiên xuất hiện vào cuối thế kỷ 15 trong công cuộc cải cách hành chính của vua Lê
Thánh Tông. Tuy nhiên, phải đến thế kỷ 17, Phố Hiến mới trở thành một trung
tâm chính trị - kinh tế có nhiều mối giao lưu quốc tế”2.
Mô phỏng cảnh buôn bán phố Hiến xưa (Nguồn tư liệu ảnh: sovhttdl.hungyen.gov.vn)
Cùng với phố Hiến là địa danh nổi tiếng trứ danh thì tỉnh Hưng Yên còn có
nhiều địa điểm khác cũng đặc biệt không kém, góp phần xây dựng đời sống tín
ngưỡng tôn giáo của người dân như: Văn miếu Xích Đằng, Đền Mẫu, Tam quan chùa Chuông,….
2 Trích http://sovhttdl.hungyen.gov.vn/portal/Pages/2019-3-15/Pho-Hien-tinh-Hung-Yen-trong-lich-suqfo66a.aspx 6
Do có sự du nhập văn hóa từ nhiều nước khác khi người dân xứ đó đến phố
Hiến giao thương buôn bán rồi sinh sống luôn tại đây nên người Hưng Yên cũng chịu
ảnh hưởng từ những phong tục đó. Theo nhà sử học Đào Duy Anh, “Nhiều người
ngoại quốc cho rằng người Việt Nam vì ăn trầu cho nên có răng đen3. Thực ra tục ăn
trầu và tục nhuộm răng không có quan hệ gì với nhau, duy hai tục ấy đều khiến cho
răng thành vững chắc” .4 Phụ nữ Việt Nam thời kì trước lấy thước đo tiêu chuẩn cái
đẹp là hàm răng đen, người ta quan niệm rằng răng càng đen thì càng chứng thực sắc
đẹp của người đó ở trong xã hội và thường có hàm ý chê bai những người có hàm
răng trắng. Nhưng tục nhuộm răng cũng không phải duy chỉ ở Hưng Yên nói riêng
và Việt Nam nói chung có mà ở nhiều quốc gia, lãnh thổ khác cũng có. Duy tôi thấy
có tục lệ ăn trầu và hút thuốc lào ở Việt Nam là đặc trưng cho văn hóa. Dù thời đại
công nghệ số hiện đại hóa đang dần chiếm lĩnh, người dân ở Hưng Yên vẫn gìn giữ
vẹn nguyên thói quen, tục lệ này, nhưng tần số sử dụng không thường ngày như các
cụ xưa. Người dân ta có câu: “Miếng trầu là đầu câu chuyện” và thuốc lào cũng có
khi được người đàn ông mang ra trong cuộc trò chuyện với bạn bè gần xa. Hầu hết
đàn bà xưa đều biết nhai trầu, thậm chí có người còn nghiện trầu; đàn ông đối với
thuốc lá cũng vậy, biết nó có hại đến sức khỏe nhưng đã nghiện nặng thì khó tài nào
bỏ được. Hiện nay ở địa phận tỉnh Hưng Yên vẫn duy trì những tục lệ cũ này nhưng
cũng chỉ hiếm khi, có chăng sử dụng cũng là những người đàn ông trung niên đã có
tuổi hoặc những bà cụ dùng đến như thói quen xưa. Đó là minh chứng cho sự phổ
biến của những tục ấy tại xã hội thời trước ở nước ta.
3 “H.Maspero nói rằng ở nước Văn lang xưa “tục ăn trầu cùng tục nhuộm răng là những tục phổ phông lắm; người
Tàu cho rằng vì ăn trầu mà sinh ra tục nhuộm răng”. Phần nhiều người Âu châu tiếp xúc với người Việt Nam từ thế
kỷ 19 trở về trước, cũng cho rằng vì ăn trầu cho nên răng thành đen”. Trích trong cuốn Việt Nam văn hóa sử cương (Đào Duy Anh), tr195.
4 Việt Nam văn hóa sử cương – Đào Duy Anh, tr195. 7
Răng đen – vẻ đẹp thiếu nữ ngày xưa (Nguồn tư liệu ảnh: m.baokontum.com.vn)
Tìm hiểu tục ăn trầu có từ nghìn năm của người Việt Nam
(Nguồn tư liệu ảnh: nem-vn.net) 8
Bàn về văn hóa hút thuốc lào của người Việt xưa
(Nguồn tư liệu ảnh: didulich.net)
Nhờ có tài nguyên đất đai trồng trọt màu mỡ, tỉnh Hưng Yên nức tiếng gần
xa bởi việc trồng nhãn lồng, loại nhãn được cho là dùng để tiến vua thuở xưa. Người
Hưng Yên khi giới thiệu với bạn bè ngoại tỉnh vẫn luôn tự hào nhắc đến thứ quả này
như một “thương hiệu độc quyền” mà chỉ có ở Hưng Yên. Nhãn lồng Hưng Yên còn
được nhà bác học Lê Quý Đôn miêu tả rằng: “Mỗi lần bỏ vào miệng thì tận trong
răng lưỡi đã nảy ra vị thơm tựa như nước thánh trời cho” .5 Loại nhãn này không
những được đông đảo người dân trong và ngoài nước thưởng thức mà còn đang trên
đà phát triển thị trường hoa quả Việt Nam ra ngoài thế giới.
5 Phủ biên tạp lục (1776) – Lê Quý Đôn 9
Nhãn lồng Hưng Yên: Huyền thoại tiến Vua nay vươn ra thế giới
(Nguồn tư liệu ảnh: vietnamnet.vn)
Ngoài nhãn lồng, cam được trồng tại huyện Văn Giang cũng luôn khiến
người ăn nhớ mãi vị giác nơi đầu lưỡi mỗi khi nếm thử. Đó cũng là một trong những
loại quả chủ lực, đạt chất lượng cao và được người tiêu dùng ưa chuộng.
Cam Hưng Yên hứa hẹn bội thu (Nguồn tư liệu ảnh: baohungyen.vn) 10
PHẦN KẾT LUẬN
Với vị trí địa lí cùng nhiều đặc điểm tự nhiên thuận lợi, đời sống văn hóa của tỉnh
Hưng Yên ngày càng thay đổi theo hướng phát triển tích cực hơn. Những biến chuyển
của lịch sử theo thời gian đã hun đúc nên một Hưng Yên giàu đẹp và tràn đầy những
văn hóa phong phú của vùng Đồng bằng châu thổ sông Hồng như ngày hôm nay;
người dân nơi đây cũng đã và đang kế thừa, phát huy truyền thống tốt đẹp mà ông
cha ta để lại. Qua môn học “Cơ sở văn hóa Việt Nam” do TS. Đinh Đức Tiến trực
tiếp giảng dạy và bài tiểu luận “Điều kiện, cảnh quan tự nhiên và những tác động của
môi trường tự nhiên đến đời sống văn hóa của tỉnh Hưng Yên”, tôi đã có cái nhìn đa
chiều, rõ nét hơn về mối quan hệ giữa môi trường tự nhiên cùng con người luôn có
mối quan hệ nhiều chiều, xúc tiến và tác động qua lại lẫn nhau góp phần hình thành
nên văn hóa của con người Hưng Yên. Từ đó có thể thấy việc tìm hiểu về địa phương
không chỉ giúp học sinh – sinh viên mở mang kiến thức mà còn khiến chúng ta thêm
yêu quí, tự hào về quê hương hơn. TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Giáo trình “Cơ sở văn hóa Việt Nam” – Trần Quốc Vượng (chủ biên).
2. “Việt Nam văn hóa sử cương” – Đào Duy Anh.
3. Cổng thông tin điện tử tỉnh Hưng Yên (hungyen.gov.vn).
4. “Phủ biên tạp lục” – Lê Quý Đôn.
5. Cổng thông tin điện tử tỉnh Hưng Yên – Sở Văn hóa Thể thao và Du lịch (sovhttdl.hungyen.gov.vn).
6. Trường Cán bộ quản lý Văn hóa Thể thao và Du lịch (smot.bvhttdl.gov.vn). 11