Các khái niệm cơ bản môn cơ sở văn hóa| Trường Đại học Hà Nội

19:32, 07/01/2026
Ghi chép học phần Cơ sở văn hóa Việt Nam: Các Khái Niệm Cơ Bản - Studocu
CHƯƠNG 1: CÁC KHÁI NIỆM CƠ BẢN..........................................................................3 1.
Khái quát về văn hoá..........................................................................................................3 1.1.
Khái niệm”Văn hoá là gì?” (> 600 khái niệm).....................................................................................3 1.2.
Đặc trưng và chức năng......................................................................................................................4 1.3.
Cấu trúc của hệ thống văn hoá (thành tố, yếu tố tạo nền văn hoá)..................................................5 2.
Mối quan hệ giữa con người và văn hoá (2 chiều)..............................................................6 3.
Các khái niệm liên quan......................................................................................................7 3.1.
Văn minh.............................................................................................................................................8 3.2.
Văn hiến và văn vật.............................................................................................................................8 3.3.
Di sản văn hoá (Luật di sản văn hoá – số 28/2001/QH10).................................................................8 4.
Tiếp xúc văn hoá và tiếp biến văn hoá................................................................................9 4.1.
Tiếp xúc văn hoá (cultural exchange).................................................................................................9 4.2.
Tiếp biến văn hoá (Acculturation)....................................................................................................12
CHƯƠNG 2: NỀN TẢNG HÌNH THÀNH CỦA VĂN HOÁ VIỆT NAM.........................14 1.
Nền tảng tự nhiên sinh thái và dấu ấn trong văn hoá Việt Nam........................................14 1.1.
Đặc điểm tự nhiên – sinh thái..........................................................................................................14
* Địa hình..............................................................................................................................................14
* Khí hậu...............................................................................................................................................14
* Việt Nam có hệ sinh thái phồn tạp...................................................................................................14 1.2.
Dấu ấn trong văn hoá Việt Nam.......................................................................................................15
* Ăn uống:.............................................................................................................................................15
* Đặc trưng ẩm thực 3 miền................................................................................................................15
* Ăn mặc – trang phục.........................................................................................................................16
* Nhà ở:.................................................................................................................................................16
* Giao thông đi lại................................................................................................................................16 2.
Hoàn cảnh xã hội – lịch sử của văn hoá Việt Nam.............................................................17 2.1.
Vị thế địa – chính trị, địa – văn hoá đặc biệt....................................................................................17 2.2.
Lịch sử Việt Nam...............................................................................................................................18 2.3.
Nền văn hoá thống nhất trong đa dạng...........................................................................................19
CHƯƠNG 3: DIỄN TRÌNH VĂN HOÁ VIỆT NAM........................................................23
* Phân biệt diễn trình lịch sử và diễn trình văn hoá....................................................................23 1.
Văn hoá Việt Nam thời tiền sử (trước khi có nhà nước)...................................................23 1.1.
Văn hoá Núi Đọ (Thiệu Hoá – Thanh Hoá)........................................................................................24 1.2.
Văn hoá Sơn Vi (Phong Châu – Phú Thọ)..........................................................................................24 1.3.
Văn hoá Hoà Bình.............................................................................................................................24 1.4.
Văn hoá Bắc Sơn (Lạng Sơn).............................................................................................................24 1.5.
Trung kì – hậu kì đá mới...................................................................................................................25 1 19:32, 07/01/2026
Ghi chép học phần Cơ sở văn hóa Việt Nam: Các Khái Niệm Cơ Bản - Studocu 2.
Văn hoá Việt Nam thời sơ sử (Thời đại kim khí)...............................................................25
2.1. Văn hoá Đông Sơn (m.Bắc)...............................................................................................................25
2.2. Văn hoá Sa Huỳnh (500 năm TCN – tk2 SCN) (m.Trung)..................................................................26
2.3. Văn hoá Đồng Nai (tiền Óc Eo) (m.Nam)..........................................................................................26 3.
Giai đoạn thiên niên kỉ đầu Công nguyên..........................................................................27
3.1. Văn hoá Châu Thổ Bắc bộ thời Bắc thuộc........................................................................................27
3.2. Văn hoá Chămpa ở Nam Trung Bộ...................................................................................................30
3.3. Văn hoá Óc Eo ở Nam Bộ (tk I – tk VII).............................................................................................30 4.
Văn hoá Việt Nam thời tự chủ (938 – 1858)......................................................................31
4.1. Bối cảnh Lịch sử................................................................................................................................31
4.2. Đặc trưng văn hoá............................................................................................................................31
4.2.1. Văn hoá Việt Nam thời Lý – Trần...........................................................................................31
4.2.2. Văn hoá thời Hậu Lê (Lê Sơ) – thời cực thịnh.......................................................................36
CHƯƠNG 5: MỘT SỐ THÀNH TỐ VĂN HOÁ...............................................................37
Văn hoá tổ chức đời sống tập thể..............................................................................................37 1.
Gia đình............................................................................................................................................37 2.
Gia tộc, dòng họ...............................................................................................................................38 3.
Làng xã Việt......................................................................................................................................38
3.1. Nguyên tắc tổ chức Làng.............................................................................................................39
3.2. Đặc trưng....................................................................................................................................40
3.3. Làng Nam Bộ...............................................................................................................................41 4.
Nước – Quốc gia..............................................................................................................................41 5.
Đô thị................................................................................................................................................42
Văn hoá tổ chức đời sống tinh thần..........................................................................................43 1.
Tín ngưỡng.......................................................................................................................................43
1.1. Tín ngưỡng phồn thực................................................................................................................43
1.2. Tín ngưỡng sùng bái tự nhiên.....................................................................................................44
1.3. Tín ngưỡng sùng bái con người..................................................................................................44
1.4. Tín ngưỡng thờ thành hoàng làng..............................................................................................45
1.5. Tín ngưỡng thờ tứ bất tử............................................................................................................46
1.6. Đạo Mẫu (“Mẫu” là các nữ thần được tôn vinh)........................................................................47 2.
Tôn giáo............................................................................................................................................48
2.1. Khái niệm tôn giáo......................................................................................................................48
Tôn giáo – Tư tưởng.......................................................................................................................48
Sự giống và khác nhau giữa tôn giáo và tín ngưỡng...................................................................49
2.2. Phật giáo và văn hoá Việt Nam...................................................................................................50
2.2.1. Phật giáo..........................................................................................................................50
2.2.2. Phật giáo ở Việt Nam.......................................................................................................51
2.3. Nho giáo và văn hoá Việt Nam....................................................................................................52
2.3.1. Nho giáo...........................................................................................................................52
2.3.2. Nho giáo ở Việt Nam........................................................................................................53
2.4. Đạo giáo và văn hoá Việt Nam....................................................................................................54
2.4.1. Đạo gia.............................................................................................................................54 2 19:32, 07/01/2026
Ghi chép học phần Cơ sở văn hóa Việt Nam: Các Khái Niệm Cơ Bản - Studocu
2.4.2. Đạo giáo tại Việt Nam......................................................................................................54 3.
Văn hoá giao tiếp.............................................................................................................................54
Chương 1: Các khái niệm cơ bản
CHƯƠNG 1: CÁC KHÁI NIỆM CƠ BẢN
1.Khái quát về văn hoá
1.1. Khái niệm”Văn hoá là gì?” (> 600 khái niệm)
- Văn hoá Việt Nam đc định hình dựa trên nền tảng của ko gian văn hoá khu vực ĐNA. -Từ nguyên
: Trong nhiều ngôn ngữ
PPhương Tây: gốc Latinh Cultus
Cultus agri (Giá trị vật chất – trồng trọt ngoài đồng)
Cultus animi (Giá trị tinh thần – trồng trọt tinh thần)
Văn hoá là sản phẩm con người sáng tạo ra cả về mặt vật chất và tinh thần. Văn
hoá do con người tạo ra, chỉ riêng có của con người, được tạo ra do hoạt động có ý thức.
P Phương Đông: gốc Hán
: VĂN – “vẻ đẹp, nét đẹp”
(Bắt nguồn từ hình xăm trên cơ thể con người – dấu biệu nhận biết các tộc
người. Ngày xưa người Việt xăm mình để các con vật không làm hại mình)
: HOÁ – “thay đổi, làm cho, chuyển đổi” = become to
(Bắt nguồn từ hình ảnh 2 người: 1 người đứng thẳng, 1 người lộn ngược
chỉ sự thay đổi, chuyển đổi)
 “VĂN HOÁ” nghĩa là “làm cho đẹp, trở nên đẹp, trở thành đẹp”.
Với người phĐông, “văn hoá” thường chỉ những giá trị tinh thần: lối sống, cách
hành xử, đạo đức, trình độ học vấn, nhận thức…
-Cách tiếp cận văn hoá : PTheo nghĩa rộng – hẹp
@Nghĩa rộng: là toàn bộ phức hợp những mô thức ứng xử, hệ giá trị
và thành tựu của con người – xã hội trong các mqh với môi trg tự
nhiên, quần thể cộng đồng và thế giới tâm linh  do con người tạo ra 3 19:32, 07/01/2026
Ghi chép học phần Cơ sở văn hóa Việt Nam: Các Khái Niệm Cơ Bản - Studocu
@Nghĩa hẹp: là nhưng nét đặc trưng đời sống mang tính phổ biến cho
một cộng đồng người, đồng thời là bản sắc khu biệt khi đối sánh với
những cộng đồng tộc người khác
 ra sức gìn giữ, bảo vệ văn hoá dân tộc mình
PTheo chức năng: làm cho con người đẹp hơn, hoàn thiện hơn
PTheo thành tố: giá trị vật chất/giá trị tinh thần PTheo loại hình Tiếp Chữ Chữ cận thẳng: nghiêng: văn Tiếp cận Tiếp cận hoá văn hoá văn hoá dưới dưới góc dưới góc góc độ độ thành độ chức năng 4 19:32, 07/01/2026
Ghi chép học phần Cơ sở văn hóa Việt Nam: Các Khái Niệm Cơ Bản - Studocu
1.2. Đặc trưng và chức năng 1.2.1. Đặc trưng
-Tính giá trị: phân biệt văn hoá với các sản phẩm do con người tạo ra nhưng
không phục vụ đời sống đích thực, tích cực của con người.
PVăn hoá lâu đời: lòng yêu nước thương nòi, tinh thần hiếu học, sáng tạo, linh hoạt…
PVăn hoá tạm thời: hủ tục, tiêu chuẩn vẻ đẹp qua từng thời kì.
- Tính lịch sử, kế thừa: bề dày của văn hoá, có quá trình hình thành, phát sinh
phát triển lâu đời, được chắt lọc (hiện tương mới xuất hiện: trend, hot trend,
trào lưu, xu hướng,…).
-Tính lan truyền, lưu truyền:
PLưu truyền: truyền từ đời này sang đời khác, có thể là toàn bộ, có thể là 1 phần do sự mai một.
PLan truyền: sức ảnh hưởng của văn hoá, ko chỉ gói gọn trong 1 cộng đồng
tộc người mà lan toả, ảnh hưởng ra các cộng đồng xung quanh.
-Tính nhân sinh (là mấu chốt phân biệt văn hoá với các hiện tượng khác): do
con người sáng tạo, chỉ có ở con người, phân biệt giá trị con người sáng tạo ra
với cảnh đẹp thiên nhiên tạo tác. 1.2.2. Chức năng
-Tổ chức xã hội: con người tạo ra văn hoá và văn hoá tạo ra chuẩn mực để qui định hành vi con người.
-Định hướng thẩm mĩ: lối sống đẹp, chân thiện mĩ.
-Giao tiếp: thông qua văn hoá, các cộng đồng, các thế hệ nhận biết được nhau,
lưu dấu những hình ảnh, tiếp nhận đối tượng; thông qua văn hoá có thể thể hiện bản thân mình.
-Giáo dục: chức năng lớn, bao trùm nhất, mục đích chung nhất mà tất cả các
chức năng khác hướng tới. 5 19:32, 07/01/2026
Ghi chép học phần Cơ sở văn hóa Việt Nam: Các Khái Niệm Cơ Bản - Studocu
1.3. Cấu trúc của hệ thống văn hoá (thành tố, yếu tố tạo nền văn hoá)
-Quan điểm của Trần Ngọc Thêm về thành tố của nền văn hoá
PVăn hoá tổ chức đời sống: cách thức cộng đồng tộc người tổ chức đời sống của mình
@Tổ chức đời sống tập thể: tổ chức cuộc sống trên quy mô lớn (làng xã,
gia đình, dòng họ, đất nước, đô thị…)
@Tổ chức đời sống cá nhân: phong tục tập quán, hôn nhân, tang ma, lễ hội…
PVăn hoá nhận thức: hệ thống quan điểm nhận thức về cộng đồng, thế giới
 nhân sinh quan, thế giới quan  nền tảng, cơ sở tạo nên tín ngưỡng, tôn giáo, triết học.
PVăn hoá ứng xử với môi trường xã hội – Văn hoá ứng xử với môi trường tự nhiên:
@Lấy những gì sẵn có của môi trường để phục vụ mình
@Ứng phó với thách thức môi trường đặt ra
@Trọng sự hài hoà, linh hoạt, tổng hợp dung hợp
-Quan điểm của Trần Quốc Vượng (rất nhiều thành tố tạo nên)
Liệt kê tất cả các giá trị trong cuộc sống và coi chúng là các thành tố, khác với
Trần Ngọc Thêm khi nhóm các giá trị liên quan lại với nhau.
- Theo thành tố (học theo mô hình cấu trúc này) PVăn hoá vật chất:
@Văn hoá ứng xử với MTTN
@Văn hoá tổ chức đời sống cộng đồng PVăn hoá tinh thần: @Tín ngưỡng @Tư tưởng, tôn giáo
@Phong tục, lễ tết, lễ hội @Nghệ thuật ngôn từ
2. Mối quan hệ giữa con người và văn hoá (2 chiều) Con người:
- Là chủ thể của văn hoá (là trung tâm)
- Là khách thể của văn hoá
- Là đại biểu mang giá trị văn hoá
Chủ/khách thể của văn hoá Việt Nam 6 19:32, 07/01/2026
Ghi chép học phần Cơ sở văn hóa Việt Nam: Các Khái Niệm Cơ Bản - Studocu
- Gồm 54 dân tộc sinh sống trên lãnh thổ Việt Nam (tộc người Kinh đóng vai trò chủ đạo)
- Hình thành trong phạm vi của trung tâm hình thành loài người phía Đông và
trong khu vực hình thành của đại chủng phương Nam (Australoid) với 3 giai đoạn:
- Phương thức sống chính: sản xuất nông nghiệp, nghề thủ công
- Đặc trưng tính cách chung của ng Việt:
PYêu nước: gắn liền với thương nòi, tinh thần đại đoàn kết dân tộc – sự khác
biệt với niềm yêu nước của con người ở các quốc gia khác
PTriết lý tình thương: lấy tình cảm làm ng tắc ứng xử, thg cảm thương với ng yếu thế hơn mình
 đôi khi để tình cảm lấn át lí trí, lẽ phải  quan
niệm về hệ giá trị mang tính tương đối (xấu tập thể  tốt, tốt cá nhân  xấu)
PCần cù: nền văn minh lúa nước, bão lũ triền miên, cần cù mới có cái ăn PHiếu học:
FLịch sử dân tộc đã từng biết đến rất nhiều tấm gương hiếu học của các
bậc hiền tài, đức cao đạo trọng như: Lý Công Uẩn, Trần Hưng Đạo,
Chu Văn An, Mạc Đĩnh Chi, Lương Thế Vinh, Lê Thánh Tông, Phùng
Khắc Khoan, Lê Quý Đôn, Hồ Chí Minh,…
FỞ nước ta, tư tưởng coi đọc sách là thanh cao là quan niệm rất phổ biến
đối với các nhà Nho. Việc đề cao giá trị của trí tuệ, thái độ trân trọng
việc học hành cũng là điều được dân gian hết sức quan tâm:
“Kho vàng không bằng một nang chữ” (nang là túi đựng)
“Người không học như ngọc không mài”
FTừ đó hình thành đạo lý tôn sư trọng đạo. Nho giáo coi hiếu học và cầu
thị là 2 phẩm chất quan trọng của một người trí thức, coi việc học chủ
yếu là học chữ Thánh hiền thì giống với quan niệm của dân gian(học ăn 7 19:32, 07/01/2026
Ghi chép học phần Cơ sở văn hóa Việt Nam: Các Khái Niệm Cơ Bản - Studocu
học nói học gói học mở). Nguyễn Trãi đã chỉ ra rằng, sự học là nguồn
cội của tất thẩy những thành công dù đó là nghề gì, dù người ấy là ai:
“Nên thợ nên thầy vì có học
Có ăn có mặc bởi hay làm”
 Như vậy, làm nghề gì cũng cần học. Có học mới tinh thông nghề nghiệp bởi
“nghề nào cũng có trạng nguyên” (Từ Hy Thái Hậu).
PĐề cao chủ nghĩa anh hùng: tạo ra do bối cảnh môi trg lịch sử * Theo nước ngoài – 4F:
-Fatherland: coi trọng quê cha đất tổ
-Family: đề cao gia đình
-Face: đề cao khái niệm bề mặt, coi trọng thể diện
 khi gọi sự vật thg thêm
chữ “mặt” (mặt bàn, mặt hồ, mặt đất…)
-Fate: đề cao định mệnh, số phận, ưa sự mê tín, tôn giáo tín ngưỡng ảnh hưởng
mạnh đến đời sống  coi trong tâm linh (ph Đông duy linh, ph Tây duy vật)
3. Các khái niệm liên quan 3.1. Văn minh - Từ nguyên
PTrong nhiều ngôn ngữ ph Tây: gốc Latinh Civitas
Civilis (thị dân, công dân) (trạng thái đã được Civilisation (đô thị hoá) khai hoá)
PTrong ngôn ngữ ph Đông: gốc Hán
: VĂN – “vẻ đẹp, nét đẹp”
: MINH – “ánh sáng, toả sáng”
 Nét đẹp được toả sáng Toả ra ánh sáng đẹp
- Văn minh là tia sáng của đạo đức, biểu hiện ở chính trị, pháp luật, văn học, nghệ thuật.
- Nhà nghiên cứu: Văn minh là sự sáng tạo văn hoá - Văn minh là văn hoá đã
phát triển đến một trình độ cao.
- Theo xã hội Đức: Văn minh là các xã hội đã đạt được tới giai đoạn có tổ chức đô thị, có chữ viết.
- Ăng-ghen: Văn minh là chính trị khoanh văn hoá lại, sợi dây liên kết văn minh là nhà nước. 8 19:32, 07/01/2026
Ghi chép học phần Cơ sở văn hóa Việt Nam: Các Khái Niệm Cơ Bản - Studocu
 Văn minh là khái niệm dùng để chỉ nền văn hoá của một xã hội có tổ chức,
đã đạt tới trình độ phát triển tương đối cao về kĩ thuật sản xuất, thiết chế chính
trị và trạng thái trí tuệ, đạo đức. Nó gắn liền với sự tiến hoá của con người, sự
tiến bộ của xã hội, nó có sức toả sáng trong ko gian và thời gian.
3.2. Văn hiến và văn vật - Văn hiến:
PLà những giá trị văn hoá thiên về mặt tinh thần
PBiểu hiện ở tr thống văn hoá lâu đời (phong tục tập quán, tinh thần hiếu
học, yêu nước, thg nòi…) - Văn vật:
PLà những giá trị văn hoá thiên về mặt vật chất
PBiểu hiện ở nhiều nhân tài, di tích lịch sử, danh thắng
3.3. Di sản văn hoá (Luật di sản văn hoá – số 28/2001/QH10)
Di sản văn hoá bao gồm di sản văn hoá vật thể và di sản văn hoá phi vật thể,
là sản phẩm tinh thần, vật chất có giá trị lịch sử, văn hoá, khoa học, được lưu
truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.
-Di sản văn hoá phi vật thể là sản phẩm tinh thần có giá trị lịch sử, văn hoá,
khoa học được lưu giữ bằng trí nhớ, chữ viết, được lưu tr bằng tr miệng, tr
nghề, trình diễn và các hình thức lưu giữ, lưu tr khác, bao gồm tiếng nói, chữ
viết, tác phẩm văn học, nghệ thuật, khoa học, ngữ văn tr miệng, diễn xướng
dân gian, lối sống, nếp sống, lễ hội, bí quyết về nghề thủ công tr thống, tri
thức về y, dược học cổ tr, về văn hoá ẩm thực, về trang phục tr thống dân tộc
và những tri thức dân gian khác.
-Di sản văn hoá vật thể là sản phẩm có giá trị lịch sử, văn hoá, khoa học, bao
gồm di tích lịch sử - văn hoá, danh lam thắng cảnh, di vật, cổ vật, bảo vật quốc gia.
4. Tiếp xúc văn hoá và tiếp biến văn hoá
4.1. Tiếp xúc văn hoá (cultural exchange)
-Khái niệm: Là hiện tượng xảy ra khi ít nhất hai tộc người, hai dân tộc hay hai
nhóm người có văn hoá khác nhau tiếp xúc lâu dài, ổn định với nhau gây ra sự
biến đổi mô thức văn hoá ban đầu (điều kiện bắt buộc của khái niệm tiếp xúc
văn hoá) của ít nhất một trong số tộc người, dân tộc hay nhóm người đó.
-Hệ quả: Sự biến đổi này có thể tích cực hay tiêu cực. 9 19:32, 07/01/2026
Ghi chép học phần Cơ sở văn hóa Việt Nam: Các Khái Niệm Cơ Bản - Studocu
PTích cực: nền văn hoá tiếp thu, ảnh hưởng bởi nền văn hoá khác, luôn có
sự tương tác lẫn nhau giữa yếu tố văn hoá nội sinh và ngoại sinh yếu tố 
văn hoá ngoại sinh bổ sung, làm giàu vốn văn hoá bản địa.
PTiêu cực: yếu tố văn hoá ngoại sinh làm mất đi, đồng hoá nền văn hoá bản địa.
 Phụ thuộc vào bản lĩnh văn hoá vững vàng của từng tộc người. - Sự tác động: Trung tâm Không gian văn hoá CHỦ ĐẠO văn hoá lớn, lâu đời nhỏ, trẻ hơn Trung tâm Không gian văn hoá P/Ư NGHỊCH văn hoá lớn, lâu đời nhỏ, trẻ hơn
VD: Văn hoá VN và Văn hoá Hán
PVăn hoá Hán: nền văn hoá lớn, lâu đời, phát triển xán lạn, rực rỡ nhất là thời
kì Trung đại. Sức ảnh hưởng rộng lớn, ảnh hưởng 1 số quốc gia: Nhật Bản,
Triều Tiên, Hàn Quốc và các quốc gia ở ĐNA: Việt Nam, …  Tiếp thu chữ
Hán, phong tục tập quán, phg thức lao động sản xuất (cách làm phân bón)
PVăn hoá Hán chịu tác động trở lại (phản ứng nghịch)
@Có thể có yếu tố của ko gian văn hoá nhỏ, trẻ hơn tác động văn hoá lớn,
lâu đời và trung tâm văn hoá lớn, lâu đời tiếp thu, tiếp nhận văn hoá đó.
@Ko gian văn hoá nhỏ trẻ hơn không tiếp nhận, chối từ, bài trừ yếu tố của
trung tâm văn hoá lớn lâu đời: Thời kì Bắc thuộc, Nho giáo của ng
Trung Quốc du nhập vào Việt nhưng chỉ tồn tại ở khu vực trung tâm ,nơi
đông đảo ng Hán sinh sống chứ chưa có sức ảnh hưởng, lan toả đến làng
quê, đời sống con người xóm làng. Ng dân ta còn thờ ơ, lạnh nhạt do chữ
Hán đi vào nước ta theo con đường chiến tranh, do phương Bắc sử dụng
để áp đặt, cai trị nước ta. Nhưng khi sang thời kì tự chủ, từ thời nhà Lý
trở đi, ng Việt thay đổi thái độ, do nhu cầu xây dựng và củng cố vương 10 19:32, 07/01/2026
Ghi chép học phần Cơ sở văn hóa Việt Nam: Các Khái Niệm Cơ Bản - Studocu
triều phong kiến, ng Việt chủ động tiếp cận Nho giáo, Nho giáo dần có
chỗ đứng trong xã hội Việt:
F1070, vua Lý Thánh Tông cho dựng Văn Miếu Quốc Tử Giám để
thờ người có công sáng lập ra Nho giáo (Chu Công, Khổng Tử) – nơi hoàng thái tử học.
F1075, vua Lý Nhân Tông cho mở khoa thi đầu tiên tuyển chọn nhân
tài vào bộ máy triều đình.
F1076, vua Lý Nhân Tông lập Quốc Tử Giám làm trg dạy học cho
con em trong triều đình hoàng thất, ng học gọi là Giám sinh.
FThời Trần, mở rộng đối tượng học, ng sống ở kinh thành Thăng
Long có học được tuyển chọn vào học trong Quốc Tử Giám có 1 
cái tên khác là Thái Học, ng học gọi là Thái học sinh.
FThời Hậu Lê, quay về tên gọi Quốc Tử Giám.
 Mối quan hệ biện chứng 2 chiều
- Các phương thức TXVH
PTự nguyện: giao lưu, tiếp xúc văn hoá 1 cách tự giác, xảy ra dễ nhất giữa
các tộc người chung đường biên giới, kết hôn ngoại tộc, di cư, hoạt động
buôn bán, hoạt động ngoại giao hợp tác vì lợi ích chung.
PCưỡng bức: xâm chiếm lãnh thổ (ng ph Bắc thg xuyên nhòm ngó, khi có
cơ hội thì tiến hành xâm lược lãnh thổ Việt, đưa ra những chính sách đồng
hoá văn hoá) chủ động, có tổ chức 
- Các hình thức TXVH Truyền giáo Tự nguyện Giao thương Chiến tranh Cưỡng bức
- Mức độ tiếp nhận
PChọn lọc những giá trị thích hợp: ng Việt tiếp thu văn hoá Hán, Ấn Độ có
chọn lọc giá trị phù hợp (Nho giáo trở nên phổ biến do chế độ phong kiến
dần định hình, ng Việt cần hệ thống cơ sở lý luận cho việc tổ chức triều
đình, tuyển chọn ng tài  Nho giáo đáp ứng được  Người Việt tiếp
nhận những văn hoá phù hợp; trong Nhân – Lễ - Nghĩa – Chí – Tín, ng
Việt trọng chữ Nhân, coi trọng tình cảm, lấy tình cảm làm ng tắc ứng xử)
PTiếp nhận cả hệ thống và sắp xếp lại: cta tiếp thu văn hoá Hán nhưng đã
xếp sắp lại theo ý mình – từ Hán Việt (ng gốc Hán) những khi tiếp thu, cta
đọc theo cách của ng Việt, hiểu theo nghĩa của ng Việt (“biểu tình” trong 11 19:32, 07/01/2026
Ghi chép học phần Cơ sở văn hóa Việt Nam: Các Khái Niệm Cơ Bản - Studocu
tiếng Hán nghĩa là vẻ bề ngoài, trạng thái, thái độ, tâm trạng – “biểu tình”
trong tiếng Việt chỉ hoạt động phản đối)
PMô phỏng và biến thể một số thành tựu: sự xuất hiện của chữ Nôm (sự
sáng tạo trên cơ sở chữ Hán, sản phẩm riêng của ng Việt, ng Hán ko hiểu được chữ Nôm)
 Yếu tố văn hoá ngoại sinh khi du nhập sẽ thay thế với yếu tố văn hoá bản địa
tương ứng, làm yếu tố này mất đi, giảm đi đáng kể
PTrc khi văn hoá Việt tiếp xúc văn hoá ph Tây, ng Việt có tục nhuộm răng
đen – nhu cầu khẳng định sự khác biệt với thế giới tự nhiên. VH Việt tiếp
xúc VH Pháp – sự phát triển cao hơn của con ng vơi tư cách của cá nhân,
khẳng định các nhân, con ng có nhiều cách khẳng định khác nhau nên ko cần nhuộm răng đen nữa
PTrc khi Nho giáo du nhập, nền văn hoá bản địa ng Việt có nghi lễ cầu
mưa, cầu nắng, cầu mùa màng. Khi nhà Hậu Lê chọn Nho giáo làm Quốc
giáo, thì những nghi thức dân gian này phải nhg chỗ cho các nghi lễ của
tôn giáo, thể hiện rõ ở nghi thức thờ Thành Hoàng Làng
 Yếu tố văn hoá ngoại sinh kết hợp văn hoá bản địa tạo ra yếu tố văn hoá mới
(lai) độc đáo (hiện tượng chữ Nôm, từ Hán Việt) 
 Các yếu tố văn hoá ngoại sinh tồn tại song song với yếu tố văn hoá bản địa tương đương
PTrong tiếng Việt tồn tại cả từ thuần Việt (văn nói) và từ Hán Việt (trang
trọng, dùng trong văn bản)
PNgày xưa cô dâu Việt thg mặc màu đỏ trong ngày cưới (màu lửa xua đuổi
thú dữ, tà ma, giữ ấm, đem lại may mắn). Ngày nay, cô dâu vừa có thể
mặc áo đỏ, vừa có thể mặc váy trắng (trong văn hoá ph Đông trc đây thể
hiện cho sự u buồn, tang thương những trong văn hoá ph Tây lại thể hiện
sự tinh khiết, trong trắng)
4.2. Tiếp biến văn hoá (Acculturation)
-Khái niệm: Là hiện tượng tiếp nhận có chọn lựa một số yếu tố văn hoá ngoại
lai và biến đổi chúng cho phù hợp với điều kiện sử dụng bản địa, tức phù hợp 12 19:32, 07/01/2026
Ghi chép học phần Cơ sở văn hóa Việt Nam: Các Khái Niệm Cơ Bản - Studocu
với văn hoá bản địa. Và sau một thời gian
sử dụng biến đổi tiếp thì chúng trở thành
- Tiếp xúc giao lưu, tiếp biến văn hoá trong PCơ tầng
ĐNA : nguồn gốc văn hoá bản địa:
nền văn hoá đặc trưng của Đông Nam Á là
nông nghiệp lúa nước có bản sắc riêng. Ng
Việt tiếp nhận văn hoá ngoại lai dựa trên FTư d , xem xét nhìn nhậ khi giải thích về á Trung Hoa: ông Ông Tơ – Bà Ng vào văn hoá Việ ế Âm Bồ Tát) P Giao lư FGiả ng Hoa trong văn iệt trọng hoà hiếu, õ mqh vị trí địa
lý và nhận thức rõ về ng Trung Hoa (văn hoá Hán lớn, đồ sộ, xán lạn,
sức đồng hoá cao), ko thể bài trừ hay loại bỏ mà chỉ làm nhạt dần. 13 19:32, 07/01/2026
Ghi chép học phần Cơ sở văn hóa Việt Nam: Các Khái Niệm Cơ Bản - Studocu
FVăn hoá Ấn vào nc ta bằng con đường hoà bình  được chấp nhận, đón nhận tự nguyện.
P Giao lưu với văn hoá phương Tây
FMạnh mẽ từ thế kỉ 19: mqh chính trị giữa tr đình Nguyễn với ng Pháp.
FVua Minh Mạng coi trọng tr thống, thực hiện chính sách cấm đạo Ki tô giáo.
FNg Pháp khi xâm lược VN biến VN thành xứ bảo hộ của Pháp: dạy
tiếng Pháp như tiếng mẹ đẻ, tiếng Việt chỉ là ngôn ngữ 2, tuyên tr
thông tin sai lệch về nguồn gốc của ng Việt Nam. F 14 19:32, 07/01/2026
Ghi chép học phần Cơ sở văn hóa Việt Nam: Các Khái Niệm Cơ Bản - Studocu
Chương 2: Nền tảng hình thành
của văn hoá Việt Nam
CHƯƠNG 2: NỀN TẢNG HÌNH THÀNH
CỦA VĂN HOÁ VIỆT NAM
1. Nền tảng tự nhiên sinh thái và dấu ấn trong văn hoá Việt Nam
1.1. Đặc điểm tự nhiên – sinh thái * Địa hình
-Nằm ở rìa phía đông bán đảo Đông Dương, trung tâm khu vực Đông Nam Á.
- ¾ đồi núi (trung bình, thấp, chủ yếu là núi đá vôi mềm, dễ bị phong hoá, dễ bị
phá huỷ, bào mòn, nằm lệch một phần về phía Tây – Tây Bắc), ¼ đồng bằng
(phì nhiêu màu mỡ, lệch một phần về Đông Nam – Nam)  ít có sự xen kẽ
đồi núi, đồng bằng, thuận lợi nuôi trồng cày cấy, vấn đề cần quan tâm là đắp đê, ngăn lũ.
- Dài Bắc – Nam (trên 15 vĩ độ), hẹp Tây – Đông
- Tây sang Đông: Núi – Đồi – Thung – Châu thổ - Ven biển – Biển – Hải đảo
- Từ Bắc đến Nam: các đèo cắt ngang Tây – Đông
- Đông và Nam: bờ biển, biển, hải đảo
- Tây và Bắc: bị chắn bởi núi (Hoàng Liên Sơn và Trường Sơn) * Khí hậu - >200 ngày nắng
- Cân bằng bức xạ quanh năm dương
- Nhiệt độ Tb: 22 – 270C
- Tổng nhiệt độ hoạt động: 8000 – 100000C
- Lượng mưa TB: 500 – 2000 mm - Độ ẩm: >80%
* Việt Nam có hệ sinh thái phồn tạp
- Chỉ số đa dạng giữa giống loài và số cá thể rất cao, thực vật phát triển hơn động vật
- Thời kinh tế hái lượm: hái lượm vượt trội săn bắn
- Thời kinh tế nông nghiệp: trồng trọt 15 19:32, 07/01/2026
Ghi chép học phần Cơ sở văn hóa Việt Nam: Các Khái Niệm Cơ Bản - Studocu
* Hai tính trội của văn hoá Việt Nam
- Tính sông núi: Triết học và tư tưởng; Phong tục tập quán; Tín ng và tôn giáo;
Ngôn ngữ; Văn học; Nghệ thuật
- Tính thực vật: cây lúa
1.2. Dấu ấn trong văn hoá Việt Nam * Ăn uống:
-Mô hình bữa ăn truyền thống Cơm Rau Cá – Thịt - Lý do
PCơm và rau là thức ăn có ng gốc thực vật, là sản phẩm của nền nông nghiệp
do ở Việt Nam nghề nông phát triển vượt trội so với chăn nuôi, do môi trg
khí hậu nóng ẩm, điều kiện đồng bằng phì nhiêu, phù sa, màu mỡ, thuận lợi
trồng cây lương thực ngắn ngày.
PCá – Thịt đại diện cho thức ăn có ng gốc đạm. Chủ yếu là cá nước ngọt do
có hệ thống sông ngòi kênh rạch ao hồ chằng chịt, ng Việt tận dụng để
đánh bắt nuôi trồng thuỷ sản, ít có xu hướng hướng biển (trừ miền đất
Trung Bộ đất đai khô cằn, khí hậu khắc nghiệt, ko thuận lợi cho trồng lúa,
đồng bằng nhỏ hẹp, sông ngắn dốc chảy xiết ít phù sa)
PCá đại điện cho thực phẩm từ biển PNước mắm
PThịt: ăn ít, chủ yếu gia cầm, động vật nhỏ
* Đặc trưng ẩm thực 3 miền - Miền Bắc: PThanh đạm
PCầu kì trong chế biến và trong cách sử dụng gia vị - Miền Trung:
PCay – mặn, nhiều yếu tố biển
PMón xứ Huế: “đế vương hoá các món ăn
Mường” (ng Huế học món ăn từ ng Mường)
(xứ Huế là vùng đất Thần Kinh – kinh đô
thần thánh – cách gọi của nhà Nguyễn) 16 19:32, 07/01/2026
Ghi chép học phần Cơ sở văn hóa Việt Nam: Các Khái Niệm Cơ Bản - Studocu -Miền Nam:
PTổng hợp các bếp ăn Việt – Chăm – Hoa – Ấn
PCay – ngọt – “lạ” – dân dã…
* Ăn mặc – trang phục
-Chất liệu: nguồn gốc thực vật, mỏng nhẹ, thấm mồ hôi: tơ, đay, gai,…
-Cách mặc tr thống (phù hợp môi trg nóng ẩm, di chuyển đi lại trên nền đất
ướt) từ thời kì Hùng Vương:
PNam: ở trần, đóng khố, đi chân đất PNữ: yếm, váy
PSau này có sự thay đổi: tiếp thu cái quần * Nhà ở:
-Nhà ở truyền thống: nhà sàn, nhà đất
-Chất liệu: gỗ, thảo mộc
-Hình thức: nhà cao cửa rộng
PĐặt trong mqh ứng phó với môi trg tự nhiên
PCao: mái, sàn (mái cao, dốc để nhanh chóng thoát nước do mưa nhiều,
mái cao tạo ko gian thoáng đãng trong nhà – sàn cao để tránh ẩm ướt, lũ
lụt, côn trùng, thú dữ) (riêng miền trung xây mái nhà thấp do khí hậu nắng nóng mưa nhiều)
PCửa rộng: xứ sở nắng nóng mưa nhiều, nếu cửa cao thì nắng xiên, mưa
hắt, cửa rộng để đón gió mát
- Nghề nông nghiệp trồng trọt cần yếu tố ổn định nên có xu hướng xây nhà khá
kiên cố, bền chắc, kết cấu vì kèo (theo kết cấu mái nhà kết cấu các bộ phận gỗ
đan vào với nhau: chạy ngang – vì, chạy dọc – kèo, các cột trụ có tác dụng
nâng đỡ mái nhà và phân chia ko gian), “mộng”
-Hướng: nam, đông nam
- Ngói vẩy cá, mái cong, nhà thuyền, nhà bè, tên gọi các bộ phận gỗ: tàu mái,
dạ tàu, then tàu, câu tàu, bệ tàu… * Giao thông đi lại
- Đường bộ kém phát triển
- Đường thuỷ phát triển mạnh
PPhong phú về phương tiện 17 19:32, 07/01/2026
Ghi chép học phần Cơ sở văn hóa Việt Nam: Các Khái Niệm Cơ Bản - Studocu
PGiỏi đi trên sông nước, giỏi bắc cầu, giỏi thuỷ chiến, vẽ mắt cho thuyền.
PQuan hệ giao thương diễn ra nơi bến sông
PĐô thị là những thương cảng ven sông, ven biển
2. Hoàn cảnh xã hội – lịch sử của văn hoá Việt Nam
2.1. Vị thế địa – chính trị, địa – văn hoá đặc biệt - Trung tâm khu vực ĐNA
- Cầu nối ĐNA lục địa với ĐNA hải đảo (là điểm mút – điểm cuối – điểm dừng
chân cuối cùng trc khi ra biển – điểm đầu tiên khi bước từ biển lên đất liền)
- Nằm trên giao điểm của các nền văn hoá lớn (nằm trên tuyến đường giao lưu
văn hoá Thái Bình Dương – năng động nhất trên thế giới  nhiều cơ hội tiếp
nhận các nền văn hoá ngoại lai) Tính tổng Linh hợp, dung hoạt Tính trội hợp cao độ Biến đổi Tiếp thu
- Tính tổng hợp, dung hợp cao độ:
PLà sự dung hợp, lai ghép giữa cơ tầng văn hoá bản địa ĐNA (lúa nước) và
tầng bồi đắp văn hoá Đông Á
PLà con lai của cuộc hôn nhân (cưỡng bức, tự nguyện) của 2 thế giới ĐNA và ĐA
PLà một nền văn hoá lưỡng tính, lưỡng nguyên  Thể hiện ở chỗ: “không từ Dung hoà và hội nhập Là một nồi lẩu chối” (non
mọi sở đắc (điều biết “hầm nhừ” refuse) được rõ ràng) văn hoá - Tính linh hoạt:
PTiếp nhận có biến đổi để phù hợp với mình
PSau chiến tranh, có sự tiếp nhận cùng tính hoà hiếu nên ko có sự xung đột 18 19:32, 07/01/2026
Ghi chép học phần Cơ sở văn hóa Việt Nam: Các Khái Niệm Cơ Bản - Studocu
Ví dụ: Hán Việt – Thuần Việt
Quan niệm đạo đức Nho giáo – Thuần Việt
PTrong ngôn ngữ: tiếp thu chữ Hán tạo ra lớp từ Hán Việt, tiếp thu tiếng
Pháp (ghi đông, xà phòng…) để tăng vốn từ vựng cho tiếng Việt PTrong tư tưởng:
Trung – Hiếu: Theo Trung Hoa, trung với vua, hiếu với cha – Theo Việt
Nam, trung với nước, hiếu với dân Phật tại tâm
Kính chúa – Yêu nước PTrong phong tục tập quán
Tết Hàn Thực (ăn đồ nguội – Trung hoa
 tết bánh trôi bánh chay – Việt
Nam: thể hiện hình ảnh trứng trong bọc trăm trứng thể hiện tình đoàn kết,
tưởng nhớ Hai Bà Trưng: tương truyền trc khi ra trận, Hai Bà Trưng đã ăn bánh trôi bánh chay)
Tết Đoan Ngọ (tưởng nhớ Khuất Nguyên – Trung Hoa  tết giết sâu bọ -
Việt Nam: chính ngọ vào rừng tìm thảo dược (hấp thụ hết tinh hoa trời đất)
chữa bệnh, sáng sơn móng tay đỏ, đeo chỉ ngũ sắc, ăn rượu nếp, hoa quả
chua (vtmC) để tăng cường sức đề kháng cho cơ thể
* Thách thức: Cục diện khu vực tiềm ẩn nhiều biến động bất lường:
-Sự cạnh tranh của các cường quốc
 sự tập hợp lực lượng có sự đan xen lợi
ích phức tạp, nhiều tầng nấc, các tranh chấp chủ quyền biển, đảo, các cuộc
chạy đua giành quyền kiểm soát địa - chính trị ngày một gia tăng.
-Sự cạnh tranh giữa các nước không chỉ bó hẹp ở các địa bàn, lĩnh vực truyền
thống trước đây mà ngày càng có xu hướng mở rộng ra các không gian ảnh hưởng
-Các cú sốc bên ngoài ngày càng tác động trực tiếp hơn, mạnh mẽ hơn  tính
bất ổn, bất lường có xu hướng gia tăng, kéo dài, thậm chí vượt khả năng dự
báo, kiểm soát của con người.
-Các quốc gia trong khu vực ngày càng chú trọng chủ nghĩa dân tộc, chủ nghĩa
thực dụng trong quan hệ đối ngoại nhằm tối đa hóa lợi ích quốc gia của mình.
2.2. Lịch sử Việt Nam
- Là lịch sử của các cuộc chiến tranh vệ quốc, công cuộc thống nhất đấy nước.
- Là lịch sử của các cuộc chiến tranh (chịu nhiều sự đô hộ hơn hẳn các quốc
gia khác, 4 lần Bắc thuộc) sức sống quật cường  19 19:32, 07/01/2026
Ghi chép học phần Cơ sở văn hóa Việt Nam: Các Khái Niệm Cơ Bản - Studocu
- Lịch sử Việt Nam là lịch sử của công cuộc Nam tiến
- Nội chiến thời 12 sứ quân – 20 năm
- Nội chiến Nam – Bắc triều – 59 năm
- Nội chiến Trịnh – Nguyễn – 160 năm
- Nội chiến Nguyễn Ánh – Tây Sơn – 15 năm
* Chiến tranh ám ảnh đến cuộc sống thường ngày: chiến tranh chống covid,
chiến sĩ áo trắng, chiến sĩ trên mặt trận tri thức… * Người dân Việt Nam
- Sẵn sàng hi sinh tất cả cho nền hoà bình của đất nước
- Cả dân tộc là một gia đình lớn, che chở và nuôi dưỡng nhau vô tư trong nhiệm vụ chiến đấu
- Tỉnh táo sắc sảo trong đối phó kẻ thù
- Quả cảm tuyệt vời trong những đòn quyết định
- Tâm lý ứng phó, linh hoạt trước cuộc sống
- Vị trí của người phụ nữ trong các cuộc chiến tranh
2.3. Nền văn hoá thống nhất trong đa dạng
- Đa dạng về tộc người, đa dạng bản sắc văn hoá tộc người: do địa hình, thời tiết khí hậu
 mỗi vùng ko gian sẽ khác nhau (đa dạng tự nhiên)  đa dạng văn hoá
PVùng văn hoá Tây Bắc 20