Đề cương cuối kì Văn hóa, một cách tiếp cận môn cơ sở văn hóa| Trường Đại học Hà Nội

22:39, 07/01/2026
VĂN HÓA - Kiến thức Cốt lõi - Đề cương Cuối kỳ 21 - 22 - Studocu
VĂN HÓA, MỘT CÁCH TIẾP CẬN Phạm Ngọc Trung
Văn hóa là một vấn đề tưởng như đơn giản, nhưng thực ra hết sức phức tạp, được
nhiều nhà khoa học thuộc các lĩnh vực khác nhau quan tâm nghiên cứu. Đến nay người ta
đã thống kê được hàng trăm định nghĩa khác nhau về văn hóa. Tùy theo hướng tiếp cận
khác nhau mà mỗi ngành khoa học, thậm chí mỗi nhà khoa học có thể đưa ra định nghĩa
về văn hóa theo cách hiểu của mình.
1. Tiếp cận khái niệm văn hóa: Vềkháiniệmvănhóa,cóthểnêuramộtsốhướngtiếpcận
chủyếusau:theochứcnăngcủavănhóa;theogiátrị,chuẩnmựccủavănhóa;theohướngnhấnmạnh
hoạtđộngsảnxuấtvậtchấtcủacáctộcngườitronglịchsửđểtạonênvănhóa;theoýnghĩacủavăn
hóa,đềcaotínhxãhộicủavănhóađốilậpvớitựnhiên,đềcaođạođức,nhâncáchconngười...
Mỗihướngtiếpcận,dùcònphiếndiện,nhưngđềucóđónggópvàcóýnghĩalịchsửnhấtđịnh
trongquátrìnhconngườiđisâuvàokhámphá,nghiêncứubảnchấtcủavănhóa,cũngcónghĩalàtìm
hiểuchínhbảnthânconngườivàxãhộiloàingườivớinhữngbiếnđổikhácnhautrongđiềukiệntự
nhiên,xãhội,tâmlý,sảnxuấtvậtchất,sảnxuấttinhthần,quanhệứngxửvớimôitrườngtựnhiên,môi
trườngxãhộivàvớichínhbảnthânconngười...
Hàngtrămđịnhnghĩakhácnhauvềvănhóachứngtỏsựđadạng,phứctạpvàkhóđồngthuận,
thốngnhấttrongquátrìnhđitìmmộtkháiniệmbaoquátvềvănhóa.Trongtậphợpnhữngđịnhnghĩa,
chúngtathấynổilênmộtsốvấnđềcơbảnsau.
Cóthểtiếpcậnvănhóatheonghĩarộnghoặcnghĩahẹp.Cáchtiếpcậntriếthọclàphânbiệtvăn
hóavớithếgiớitựnhiên,cáigìkhôngphảithuộcvềtựnhiênlàthuộcvềvănhóa,nhưnglạikhôngnêu
đượcvănhóalàcáigì,vănhóabaogồmnhữngnộidunggìvàđượcbiểuhiệnranhưthếnào.Tiếpcận
vănhóatheonghĩahẹpnhưvănhóanghệthuật,trithức,họcvấn...thựchiệnđượcnhiệmvụxácđịnh
vănhóacụthểlàcáigì,nhưnglạimangtínhphiếndiện,thiếubaoquát,bởithốngkêcácnộidungcụthể
củavănhóamộtcáchđầyđủlàđiềukhôngthểthựchiệnđược.
Cóthểtiếpcậnvănhóatheohệthốnggiátrịvậtchấtvàtinhthầnhoặctheonhữnggiátrịchuẩn
mựccủamộtcộngđồngngườinhấtđịnh.Conđườngnàysẽgặpkhókhăn:trongkhivănhóalànhững
yếutốtiếnbộ,tíchcực,thìtronghệthốnggiátrịvậtchấtvàtinhthầnlạibaogồmcảnhữngmặttốtvà
mặtxấu,tíchcựcvàtiêucực;vàtrongthựctếcónhữngsuynghĩ,hoạtđộngcủaconngườiđòihỏiđạt
đếntrìnhđộgiátrịchuẩnmực,nhưngcũngcónhiềusuynghĩ,hoạtđộng,ứngxửcủahọchỉthuầntúydo thóiquenmàthôi.
Cóthểtiếpcậntheotínhxãhộicủavănhóa,nghĩalànhấnmạnhđếntínhcộngđồngtrongsinh
hoạtvàbảntínhngườitrongcộngđồng.Cáchtiếpcậnnàycóthểphânbiệtđượcvănhóalàmộthiện
tượngxãhội,lànétđặctrưngcủaconngười,nóđốilậpvàkhácvớithếgiớitựnhiên,nhưngchưanêu
lênđượcvaitròcủacánhânvàtínhsángtạotrongvănhóa.Thựctếchochúngtathấygiữacánhân,xã
hộivàvănhóacómốiquanhệhữucơvớinhau.Vănhóalànhữnggìtiêubiểu,đặctrưngcủamộttộc
ngườinhấtđịnhnhưngvănhóakhibiểuhiệnrathườngđượcbộclộthôngquanhữngsuynghĩ,hành
động,ứngxửcủamộtconngườicụthể.Dođótrongvănhóavừacótínhxãhội,vừabaogồmcảtínhcá
nhân,vănhóavừalàsựphảnánhnhữngquanniệm,nhữngthóiquen,nhữnggiátrịtruyềnthốngcủa
cộngđồngxãhội,vừaphảnánhtưtưởng,tìnhcảm,nănglựccủamỗicánhân.Chínhvìlẽđómàvăn
hóamớiluônluônbiếnđổi,pháttriểnnhờsựsángtạocóýthứccủamỗithànhviêntrongcộngđồngxã hội.
Vớinhữngcáchtiếpcậnnhưtrên,ngườitadễđiđếnnhậnxét,đánhgiátrìnhđộpháttriểncao
haythấpcủamộtnềnvănhóa,màvềbảnchấtvănhóachỉthểhiệnsựkhácnhaugiữacáctộcngười,
chứkhôngcósựphânbiệtcaothấp.Chúngtakhôngthểchorằngnhữngdântộcănbốclàcótrìnhđộ 22:39, 07/01/2026
VĂN HÓA - Kiến thức Cốt lõi - Đề cương Cuối kỳ 21 - 22 - Studocu
thấphơncácdântộcdùngthìa,dĩa,đũatrongbữaăn,hoặcnhữngngườidùngôtôlàcóvănhóacao
hơnnhữngngườiđibộvàđixeđạp.
Nộidungvềbảnsắcvănhóacủacáctộcngườiởđâycũngcòncónhiềucáchhiểukhácnhau.
Cóngườichorằngbảnsắcvănhóatộcngườichỉbaogồmnhữngcáigìriêngcócủatộcngườiđó.
Nhưngcáchhiểuđúngđắnhơnlàbản sắc văn hóa bao gồm cả cái riêng và cái chung, cả những sắc thái
văn hóa tộc người, văn hóa khu vực và văn hóa nhân loại. Chính tổng thể hệ thống những khía cạnh văn
hóa đó giúp phân biệt tộc người này với tộc người khác, dân tộc này với dân tộc khác trong một thế giới mang tính nhân loại.
Từnhữngphântíchtrên,chúngtôiđưaramộthướngtiếpcậnmới:Vănhóalàtổngthểhệthống
nhữnggiátrị,chuẩnmực,thóiquen,khảnăng,hoạtđộngcó ý thức,mangtínhxã hộivàsáng tạotrong
thực tiễncủamộtcộngđồngngườinhấtđịnhtronglịchsửnhằmthỏa mãn nhu cầu của cuộc sốngvàthể
hiệnbản sắc riêngcủacộngđồngđó.
Trongđịnhnghĩanày,chúngtôitậptrungnhấnmạnhmộtsốnộidungcơbản.
Vănhóalàmộthiệntượngphứctạp,baogồmrấtnhiềunộidungthuộccáclĩnhvựckhácnhau.
Dođó,kháiniệmvănhóacầnđượcxemxét,nghiêncứuvớitưcáchlàtổngthểhệthốngcácvấnđềthì
mớicókhảnăngbaoquátđượccácnộidungkhácnhaucủavănhóa...
Vănhóalàmộtkháiniệmrấtrộng,baogồmcảcáicụthểlẫncáitrừutượng,cảgiátrịvậtchấtvà
giátrịtinhthầnđượckếttinhtronglịchsửcũngnhưnhữnggiátrịmớiđượchìnhthành;từnhữngtrithức
khoahọcvềtựnhiên,xãhộivàtưduyđếnnhữngthóiquen,khảnăng,hoạtđộngbìnhthườngcủacon
ngườitrongcuộcsốnghàngngày.Mỗitộcngườicónhữnghệgiátrịvàhệchuẩnmựckhácnhau,thậm
chíđốilậpnhau.Chínhvìthế,khivănhóahọcnghiêncứucáchệgiátrị,hệchuẩnmựccủamộtcộng
đồngngườinàođó,cóthểphụcdựnglạiđượcđặcđiểm,môhình,cấutrúc,tínhchấtcủanhữngxãhội
đãquahoặcnhìnnhận,pháthiệnranhữngbấtcập,lệchlạccủaxãhộihiệntại;thôngquađócóthểđưa
ranhữngdựbáo,nhữngnhậnđịnhnhằmkhắcphụcnhữnghạnchế,gópphầnxâydựngmộtxãhộitốt đẹphơn...
Vănhóacầnđượchiểuvừatheonghĩarộng,vừatheonghĩahẹp,vừamangtínhcộngđồng,vừa
mangtínhcánhân.Nhưngbảnchấtcủavănhóaphảiđượcthểhiệnthôngquanhữnghoạtđộngcóý
thức,mangtínhxãhộivàsángtạotrongthựctiễncủamộtcộngđồngngườinhấtđịnhtronglịchsử.
Bảnchấtcủavănhóalàtiếnbộvàcóýthức.Trongýthứcbaogồmcảvôthứcvàbảnnăng
phảnánhnhữngthóiquen,nhữngquanniệmtừngànđờiđãănsâuvàotiềmthứccủanhiềuthếhệ.
Nhữnghoạtđộngthiếuýthứckhôngthuộcnộihàmcủavănhóa.
Vănhóaphảimangtínhxãhộivàtínhsángtạovìvănhóalànhữnghoạtđộngthểhiệnbảnchất
ngườivớitưcáchlàthànhviênxãhội.Chínhcáctổchứcxãhộinhưgiađình,làngxóm,quốcgia...đã
nuôidưỡng,giáodục,chămsócđểconngườipháttriểntoàndiện,hàihòavàvănhóacủamộttộcngười
chỉđượchìnhthànhvàpháttriểntrongmộtcộngđồngxãhội.
Tínhsángtạocủavănhóalàđiềukiệnđểchovănhóapháttriểnvànềnvănhóacủatộcngười
nàykhácvớinềnvănhóacủatộcngườikhác.Nếuthiếutínhsángtạothìvaitròcủamỗicánhânkhông
đượcthểhiệnravàbảnsắccủamỗinềnvănhóacũngkhôngđượchìnhthành.Khôngcósángtạothì
vănhóakhôngcósứcsốngvàsựpháttriểnđadạng.
Vănhóabaogiờcũngphảigắnvớihoạtđộngthựctiễncủamộtcộngđồngngườinhấtđịnh.
Khôngcómộtnềnvănhóachungchungchomọitộcngười,mọikhônggianvàthờigian.Chínhnhờhoạt
độngthựctiễnmàvănhóađãhìnhthànhvàpháttriển...Hoàncảnhlịchsửcũnglànhữngnhântốgóp
phầntạonêncácgiátrịvănhóa,cácnănglựcvàthóiquencủamỗicộngđồngđểtạonênbảnsắcvăn hóa. 22:39, 07/01/2026
VĂN HÓA - Kiến thức Cốt lõi - Đề cương Cuối kỳ 21 - 22 - Studocu
Cuốicùngvănhóachínhlànhữnghoạtđộng,thóiquen,giátrịnhằmthỏamãnnhucầucủacuộc
sốngconngười.Trongnhữngnhucầucủacuộcsốngthìăn,mặc,ởvàđilạilànhữngnhucầucầnthiết
nhấtvàcũngthểhiệnđặctínhcủamỗidântộcmộtcáchrõnétnhất.Ngoàira,nhucầugiaolưutraođổi,
đượcgiáodục,họchànhvàtâmlinh,tínngưỡng...cũnghếtsứcquantrọng.Cónhữngnhucầumang
tínhcấpthiết,cụthểvớitộcngườinày,nhưnglạilàkhôngcầnthiếtởtộcngườikhác.Cũngcónhucầu
tưởngchừngtrừutượng,viểnvông,nhưnglạivôcùngcầnthiếtđểconngườicócuộcsốngthanhthản,
hàihòanơitrầnthế...
Tómlại,chúngtôimuốnnhấnmạnhđếntínhtổngthểhệthốngcủavănhóavớitínhgiátrị,
chuẩnmực,ýthức,xãhội,sángtạo,thựctiễnvàlịchsửcủanó.Ởđây,cáccâuhỏivănhóalàcáigì,
baogồmnhữngnộidunggì,doaisángtạo,đượcbiểuhiệnranhưthếnào,nhữngđặctínhchủyếu,mục
tiêucủavănhóalàgì...đềuđãđượcđềcậptới.
2. Cấu trúc văn hóa
Theoquanniệmphổbiếnnhấtvàdễhiểunhất,vănhóađượctạothànhbởihaithànhtố:văn
hóavậtchấtvàvănhóatinhthần.Vănhóavậtchấtlànhữngsảnphẩm,nhữnghiệnvật,nhữngcông
trình,nóichunglànhữngsángtạocủaconngườimàchúngtacóthểcảmnhậnđượcthôngquacácgiác
quan,vớinhữngkíchthước,trọnglượng,hìnhdáng,màusắc,mùivị,âmthanhnhấtđịnh.Ngượclại,
vănhóatinhthầnlànhữngsángtạothuộclĩnhvựctrithức,tâmlinh,hiểubiết,tìnhcảm,suytư...củacon
người.Nóicáchkhác,vănhóatinhthầnthuộclĩnhvựctưduytrừutượngmàchúngtakhôngthểdùng
cácgiácquanđểcầmnắm,quansátnó,chỉcóthểnhậnbiếtthôngquasuynghĩ,cảmnhậnvàliên tưởng.
Cáchphânchiacấutrúcvănhóathànhhaithànhtốvănhóavậtchấtvàvănhóatinhthần,mặc
dùđượcsửdụngrộngrãi,nhưngngườitadễnhầmlẫngiữavậtchấtvớivậtthểvàtrongthựctếcó
nhữngtrườnghợpkhôngthểphânchiavănhóavậtchấtvàvănhóatinhthầnđược...
Đểtránhnhữnghạnchếvàphảnánhđượcnhữngdạngthứctồntạicủavănhóalàhữuhình
hoặcvôhình,UNESCOđãđưaracấutrúcmớibaogồmhaithànhtố:văn hóa vật thể và văn hóa phi vật
thể.Cáchphânchianàygiúpchosựhiểubiếtcấutrúccủavănhóalinhhoạthơn...
Theochúngtôi,xâydựngcấutrúcvănhóalàmộtvấnđềphứctạpvìbảnthânvănhóalàmang
tínhmuônvẻdocácyếutốmôitrườngtựnhiên,môitrườngxãhội,hoàncảnhlịchsửvàtâmlýcon
ngườichiphối.Kháiniệmvănhóađadạngnhưthếnàothìcấutrúcvănhóacũngđadạngnhưvậy.
Cũngcómôhìnhcấutrúcvănhóagồmhai,hoặcba,bốnthànhtố.Lạicócáchphânchiacấutrúcvăn
hóathànhhệ,tiểuhệ,vihệhoặctáchcấutrúcvănhóathànhnhiềubộphậnkhácnhau...
Nhưng,mộtmôhìnhcấutrúcbaogiờcũngbaogồmnhiềuthànhtố,cónhữngyếutốchính,yếu
tốphụ,vànhữngyếutốchínhphảiđượcthểhiệnởnhữngvịtrítrọngtâmhoặcvịtríđầunútcủacấu
trúc,đóchínhlànơihộitụnhữngyếutốkhácđểtạothànhmộtcấutrúchoànchỉnh.Chúngtôiđưarasơ
đồcấutrúcvănhóanhưsau:
Cóbốnthànhtốquantrọngnhất,tạonênhìnhhàicủasơđồcấutrúc,đólà:văn hóa sản xuất,
văn hóa nhận thức, văn hóa tổ chức và văn hóa nghệ thuật.Mỗimộtthànhtốcómộtvịtríkhácnhau,
nhưngkhôngtáchrờinhau.
Văn hóa sản xuất củacảivậtchấtlàmôitrườnghoạtđộngthựctiễncủabấtcứmộtcộngđồng
nàovàđóchínhlàđộnglựcđểchocácnềnvănhóapháttriển.Quátrìnhsinhraconngười,cùngvớinó
lànhữngquanniệm,nhữngnghilễvànhữngcấmkỵxungquanhviệchônnhânvàsinhnở...,cũnglà
nhữngsắctháiđiểnhìnhcủamỗinềnvănhóa. 22:39, 07/01/2026
VĂN HÓA - Kiến thức Cốt lõi - Đề cương Cuối kỳ 21 - 22 - Studocu
Văn hóa nhận thức lànhậnthứcvềthếgiớitựnhiên,vềcộngđồngvănhóavàvềchínhcánhân
conngười;baogồmnhữnghiểubiếtsơkhainhấtđếnnhữngngànhkhoahọchiệnđạinhấtcủacon
người,baogồmcảkhoahọctựnhiên,khoahọcxãhộivànhữngkhảnăngthầnbíởmộtsốcánhân.
Văn hóa tổ chứctạolậpranhữngtổchứcmới,nhữngmôhìnhmớiphùhợpvớiđiềukiệnđịalý,
lịchsửvànhânvănnhằmthỏamãnnhữngnhucầucủaconngườitrongnhữnghoàncảnhnhấtđịnh.Tổ
chứcgiađình,dònghọhoặclàng,đôthị,quốcgiaởphươngĐôngkhácphươngTây,ởTrungQuốc
khácViệtNam,làdosựchiphốicủacácyếutốmàtrongđóvănhóatổchứclàquyếtđịnh.
Văn hóa nghệ thuậtlàmộthìnhthứccaotrongvănhóa,kếtquảcủaquátrìnhtíchlũy,sángtạo
vàthểhiệnrabằngnhữngtácphẩmnghệthuật.Mặcdùkhôngtáchrờicuộcsốngthựctiễn,nhưngtác
phẩmnghệthuậtlàcáiđãthoátlythựctiễn,đãđượcconngườitưởngtượngvàbiếnđổi.Chínhquá
trìnhsángtạonghệthuậtđãgópphầnquantrọngtạonênbảnsắcđộcđáocủamỗinềnvănhóa.
Dùvịtrícókhácnhau,songcácthànhtốtrongcấutrúcvănhóalàmộtthểthốngnhất,khôngthể táchrời.
3. Chức năng văn hóa
Chức năng là sự thể hiện ra bên ngoài các đặc tính của một khách thể nào đó trong một hệ thống
các quan hệ nhất định,chonênngườitacóthểdiễnđạtchứcnăngcủavănhóatheonhiềumôhìnhkhác
nhau,tùytheonhữngmốiquanhệkhácnhau.
Cónhiềucáchnhìnnhậnkhácnhauvềchứcnăngcủavănhóa.Vềtổngquan,cóbanhómý
kiến.Mộtlà,nhấnmạnhđếncácchứcnănggiáodục,thẩmmỹ,nhậnthức,giảitrícủavănhóa.Hailà,
nhấnmạnhchứcnăngtổchứcxãhội,điềuchỉnhxãhội,dựbáo,bảođảmtínhkếtụclịchsử.Balà,nhấn
mạnhcácchứcnăngtíchlũy,thôngtin,biểutượng,kýhiệu,độnglựcpháttriểnxãhội,cốkếtcộng đồng...
Muốntránhđượcnhầmlẫnhoặckhôngtiếpcậnđượcchứcnăngvănhóamộtcáchtoàndiện,
cầnphảiphântíchmốiquanhệcủavănhóavớiconngườivàvớicộngđồngngười,bởivănhóalàsản
phẩmđặctrưngcủaconngườivàxãhộiloàingười.
Nhưvậy,theochúngtôi,trong mối quan hệ giữa văn hóa với con người,vănhóacócácchứcnăngchủ
yếu:giáodục,nhậnthức,thẩmmỹ,giảitrí;trong mối quan hệ giữa văn hóa với cộng đồng người hoặc xã
hội loài người,vănhóacónhữngchứcnăngcơbản:tổchứcxãhội,địnhhướngxãhội,điềuchỉnhxã
hội,độnglựcpháttriểnxãhội.
Sựphânbiệtchứcnăngvănhóatrongmốiquanhệvớiconngườihoặcvớitoànthểcộngđồng
xãhộiởquymôkhácnhaulàmangtínhtươngđối.Nhưngbốnchứcnăng:giáodục,nhậnthức,thẩm
mỹ,giảitrídùđượctiếnhànhbằnghìnhthứcvàquymônàochăngnữathìmụctiêuhướngtớivẫnlàcá
nhânconngườivànhữngthaotácđóchỉđượcthựchiệnthôngquahoạtđộngcủaconngười.
Trênthựctế,chúngtacóthểgặpmộtsốchứcnăngđượcdiễnđạtbằnghìnhthứckhác,nhưng
vềbảnchất,suychocùngchúnggiốngnhauhoặctươngtựnhau,đólà:chứcnănggiáodụcvàchức
năngxãhộihóacánhân;chứcnăngcốkếtcộngđồnghoặcchứcnăngtạosựổnđịnhxãhộilàtươngtự
vớichứcnăngtổchứcxãhội...
Trongquátrìnhpháttriểnnhằmthỏamãnnhữngnhucầucủacuộcsống,chắcchắnvănhóasẽ
đượcnhìnnhậnthấuđáohơnvớinhữngkháiniệmmới,cấutrúcmớibộclộthêmnhữngchứcnăngmới
(1).Lúcđó,việcbổsung,điềuchỉnhvaitrò,vịthếcủavănhóađốivớiconngườivàxãhộiloàingườilà
cầnthiết.Nhưvậy,vănhóamớipháthuyhếtthếmạnhcủamình,thúcđẩyxãhộipháttriển,đồngthời
thúcđẩycácthànhviênpháttriểnmộtcáchphùhợp. 22:39, 07/01/2026
VĂN HÓA - Kiến thức Cốt lõi - Đề cương Cuối kỳ 21 - 22 - Studocu 22:39, 07/01/2026
VĂN HÓA - Kiến thức Cốt lõi - Đề cương Cuối kỳ 21 - 22 - Studocu