, Đề cương môn Kinh tế chính trị Mac Lênin  - trường đại học kinh tế Quốc dân

KINH TẾ THỊ TRƯỜNG ĐỊNH HƯỚNG XÃ HỘI CHỦ NGHĨA Ở VIỆT NAM 1. Khái niệm:
- Kinh tế thị trường là sản phẩm của văn minh nhân loại, mỗi nước đều có những
mô hình kinh tế thị trường khác nhau phù hợp với điều kiện của quốc gia đó, đều
có đặc trưng tất yếu không thể thiếu của nền kinh tế thị trường nói chung và những
đặc trưng phản ánh điều kiện lịch sử, chính trị, kinh tế-xã hội của quốc gia đó.
- Nhìn từ thế giới hiện nay mà xét, có quốc gia dân giàu nhưng nước chưa mạnh,
xã hội thiếu văn minh, có quốc gia nước rất mạnh, dân chủ song lại thiếu công
bằng. Như vậy, một hệ giá trị toàn diện gồm cả dân giàu, nước mạnh, xã hội dân
chủ, công bằng, văn minh là hệ giá trị của xã hội tương lai mà loài người hướng
tới. Do đó, định hướng xã hội chủ nghĩa thực chất là hướng tới các giá trị cốt lõi của xã hộ mới ấy.
- Kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa là nền kinh tế vận hành theo các
quy luật của thị trường đồng thời góp phần hướng tới từng bước xác lập một xã hội
mà ở đó dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh; có sự điều tiết của
Nhà nước do Đảng Cộng sản Việt Nam lãnh đạo. Kinh tế thị trường định hướng xa
hội chủ nghĩa Việt Nam là một kiểu nên kinh tế thị trường phù hợp với Việt Nam,
phản ánh trình độ phát triển, đặc trưng lịch sử, hoàn cảnh chính trị-xã hội của Việt
Nam. Muốn thành công phải do nhân dân nỗ lực xây dựng mới có thể đạt được.
2. Tính tất yếu khách quan của việc phát triển kinh tế thị trường định hướng
xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam:
- Phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa là tất yếu ở Việt Nam
xuất phát từ những lý do sau:
+Phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa là phù hợp với xu
hướng phát triển khánh quan của Việt Nam trong bối cảnh thế giới hiện nay. Như
đã chỉ ra, nền kinh tế thị trường là nền kinh tế hang hóa phát triể ở trình độ cao.
Khi có đủ các điều kiệu cho sự tồn tại và phát triể, nền kinh tế hành hóa tự hình
thành. Sự phát triển của nền kinh tế hoàng hóa theo các quy luật tất yếu đạt tới
trình độ nền kinh tế thị trường. Ở Việt Nam, các điều kiện cho sự hình thành và
phát triển kinh tế thị trường đang tồn tại khách quan. Suốt một thời gian dài, Việt
Nam, cũng như nhiều nước khác, đã áp dụng mô hình chủ nghĩa xã hội kiểu Xô-
viết, mô hình kinh tế kế hoạch tập trung mang tính bao cấp. Mô hình này đã thu
được những kết quả quan trọng, nhất là đáp ứng được yêu cầu của thời kỳ đất nước
có chiến tranh. Nhưng về sau mô hình này bộc lộ những khuyết điểm; và trong
công tác chỉ đạo cũng phạm phải một số sai lầm mà nguyên nhân sâu xa của những
sai lầm đó là bệnh giáo điều, chủ quan, duy ý chí, lối suy nghĩ và hành động đơn
giản, nóng vội, không tôn trọng quy luật khách quan, nhận thức về chủ nghĩa xã
hội không đúng với thực tế Việt Nam. Trên cơ sở nhận thức đúng đắn hơn và đầy
đủ hơn về chủ nghĩa xã hội và con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam, Đại
hội VI của Đảng Cộng sản Việt Nam (tháng 12-1986) đã đề ra đường lối đổi mới
toàn diện đất nước nhằm thực hiện có hiệu quả hơn công cuộc xây dựng chủ nghĩa
xã hội. Đại hội đưa ra những quan niệm mới về con đường, phương pháp xây dựng
chủ nghĩa xã hội, đặc biệt là quan niệm về công nghiệp hóa xã hội chủ nghĩa trong
thời kỳ quá độ, về cơ cấu kinh tế, thừa nhận sự tồn tại khách quan của sản xuất
hàng hóa và thị trường, phê phán triệt để cơ chế tập trung quan liêu bao cấp, và
khẳng định chuyển hẳn sang hạch toán kinh doanh. Đại hội chủ trương phát triển
nền kinh tế nhiều thành phần với những hình thức kinh doanh phù hợp; coi trọng
việc kết hợp lợi ích cá nhân, tập thể và xã hội; chăm lo toàn diện và phát huy nhân
tố con người, có nhận thức mới về chính sách xã hội. Đại hội VI là một cột mốc
đánh dấu bước chuyển quan trọng trong nhận thức của Đảng Cộng sản Việt Nam
về chủ nghĩa xã hội và con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam.
+ Do tính ưu việt của kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa trong thúc
đẩy phát triển đối với Việt Nam. Thực tiễn thế giới và Việt Nam cho thấy kinh tế
thị trường là phương thức phân bố nguồn lực hiệu quả mà loài người đã đạt được
so với các mô hình kinh tế phi thị trường. Kinh tế thị trường luôn là động lực thúc
đẩy lực lượng sản xuất phát triển nhanh và có hiệu quả. Dưới tác động của các quy
luật thị trường, nền kinh tế luôn phát triển theo hướng năng động, kich thích tiến
bộ kĩ thuật-công nghệ, nâng cao năng xuất lao động, chất lượng sản phẩm và giá
thành hạ. Xét trên góc độ đó, sự phát triển của kinh tế thị trường không hề mâu
thuẩn với mục tiêu của chủ nghĩa xã hội. Do vậy, trong phát triển của Việt Nam
cần phải phát triển kinh tế thị trường để thúc đẩy lực lượng sản xuất phát triển
nhanh và có hiệu quả, thực hiện mục tiêu của chủ nghĩa xã hội. tuy nhiên, trong
quá trình phát triển kinh tế thị trường cần chú ý tới những thất bại và khuyết tật của
thị trường để có sự can thiệp, điều tiết kịp thời của nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa.
+ Kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa phù hợp với nguyện vọng mong
muốn dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh của người dân việt nam.
Phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa sẽ phá vỡ tính chất tự
cấp, tự túc, lạc hậu của nền kinh tế; đẩy mạnh phân công lao động xã hội, phát
triển ngành nghề; tạo việc làm cho người lao động; thúc đẩy lực lượng sản xuất
phát triển mạnh mẽ, khuyến khích ứng dụng kỹ thuật công nghệ mới bảo đảm tăng
năng xuất lao động, tăng số lượng, chất lượng và chủng loại hang hóa, dịch vụ góp
phần từng bước cải thiện và nâng cao đời sống của nhân dân; thúc đẩy tích tụ và
tập trung sản xuất, mở rộng giao lưu kinh tế giữa các vùng miền trong nước và với
nước ngoài; khuyến khích tính năng động, sáng tạo trong các hoạt động kinh tế; tạo
cơ chế phân bổ và sử dụng các nguồn lực xã hội một cách hợp lý, tiết kiệm… Điều
này phù hợp với khát vọng của người dân Việt Nam.
3. Đặc trưng của kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam:
- Mục tiêu: Kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa là hướng tới phát triển
lực lượng sản xuất, xây dựng cơ sở vật chất-kỹ thuật của chủ nghĩa xã hội; nâng
cao đời sống nhân dân, thực hiện “dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn
minh”. Việt Nam đang ở chặng đầu của thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội, lực
lượng sản xuất còn yếu kém, lạc hậu nên việc sử dụng cơ chế thị trường cũng các
hình thức và phương pháp quản lý của kinh tế thị trường là để kích thích sản xuất,
khuyến khích sự năng động, sáng tạo của người lao động, giải phóng sức sản xuất,
thúc đẩy công nghiệp hóa, hiện đại hóa, bảo đảm từng bước xây dựng thành công chủ nghĩa xã hội.
- Quan hệ sở hữu và thành phần kinh tế: Sở hữu được hiểu là quan hệ giữa con
người với con người trong quá trình sản xuất và tái sản xuất xã hội trên cơ sở
chiếm hữu nguồn lực của quá trình sản xuất và kết quả lao động tương ứng của quá
trình sản xuất hay tái sản xuất ấy trong một điều kiện lịch sử nhất định. Khi đề cập
tới sở hữu hàm ý trong đó có chủ thể sở hữu, đối tượng sở hữu và lợi ích từ đối
tượng sở hữu. Mục đích của chủ sở hữu là nhằm thực hiện những lợi ích từ đối
tượng sở hữu. Về nội dung kinh tế, sở hữu là cơ sở, là điều kiện sản xuất. Về nội
dung pháp lý, sở hữu thể hiện những quy định mang tính chất pháp luật về quyền
hạn, nghĩa vụ của chủ thể sở hữu. Kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở
Việt Nam là nền kinh tế có nhiều hình thức sở hữu, nhiều thành phần kinh tế, trong
đó kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ đạo, kinh tế tư nhân là một động lực quan
trọng. Các chủ thể thuộc các thành phần kinh tế bình đẳng, hợp tác, cạnh tranh
cũng phát triển theo pháp luật. Phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ
nghĩa ở Việt Nam không chỉ củng cố và phát triển các thành phần kinh tế dựa trên
chế độ công hữu là kinh tế nhà nước và kinh tế tập thể mà còn là phải khuyến
khích các thành phần kinh tế dựa trên sở hữu tư nhân, coi đó là động lực quan
trong, thực hiện sự liên kết giữa các loại hình công hữu-tư hữu sâu rộng ở cả trong
và ngoài nước. Phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt
nam không chỉ là phát triển lực lượng sản xuất, mà còn là từng bước xây dựng
quan hệ sản xuất tiến bộ, phù hợp theo định hướng xã hội chủ nghĩa.
- Quan hệ quản lý nền kinh tế: Nhà nước quản lý và thực hành cơ chế quản lý là
nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân
dưới sự lãnh đạo của Đảng cộng sản, sự làm chủ và giám sát của nhân dân. Đảng
lãnh đạo nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa thông qua cương lĩnh,
đường lối phát triển kinh tế-xã hội và các chủ trương, quyết sách lớn trong từng
thời kỳ phát triển của đất nước, là yếu tố quan trọng bảo đảm tính định hướng xã
hội chủ nghĩa của nền kinh tế thị trường. Nhà nước quản lý nền kinh tế thị trường
định hướng xã hội chủ nghĩa thông qua phát luật, các chiến lược, kế hoạch, quy
hoạch và cơ chết chính sách cũng các công cụ kinh tế trên cở sở tôn trọng những
nghuyên tắc của thị trường, phù hợp với yêu cầu xây dựng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam.
- Quan hệ phân phối: Kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam
thực hiện phân phối công bằng các yếu tố sản xuất, tiếp cận và sử dụng các cơ hội
và điều kiện phát triển của mọi chủ thể kinh tế để tiến tới xây dựng xã hội mọi
người đều giàu có, đồng thời phân phối kết quả làm ra chủ yếu theo kết quả lao
động, hiệu quả kinh tế, theo mức đóng góp vốn cũng các nguồn lực khác và thông
quả hệ thống an ninh xã hội, phúc lợi xã hội.
- Quan hệ giữa gắn tăng trưởng kinh tế với công bằng xã hội: Nền kinh tế thị
trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam thực hiện gắn tăng trưởng kinh tế
với công bằng xã hội; phát triển kinh tế đi đôi với phát triển vằn hóa-xã hội; thực
hiện tiến bộ và công bằng xã hội ngay trong từng chính sách, chiến lược, quy
hoạch, kế hoạch và từng giai đoạn phát triển của kinh tế thị trường. Đây là đặc
trưng phản ánh thuộc tính quan trọng mang tính định hướng xã hội chủ nghĩa nền
kinh tế thị trường ở Việt Nam. Bởi tiến bộ và công bằng xã hội vừa là điều kiện
bảo đảm cho sự phát triển bền vững của nền kinh tế, vừa là mục tiêu thể hiện bản
chất tốt đẹp của chế độ xã hội chủ nghĩa mà chúng ta đang phải thực hiện hóa từng
bước trong suốt thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội.