Gian Lận Tài Chính: Phân Tích Sai Phạm và Hệ Quả môn Kiểm soát nội bộ | Trường Đại học Sư phạm Kỹ thuật Thành phố Hồ Chí Minh

Báo Đầu tư chứng khoán đưa tin: Ngày 24/6/2015 thị trường
chính thức có tin liên quan tới việc Cựu chủ tịch Công ty JVC
(được miễn nhiễm ngày 21/6/2015) bị bắt tạm giam. Trước đó,
ngày 10/6/2015 đã có “tin đồn” trên Thị trường chứng khoán
về vấn đề đưa giá cổ phiếu từ vùng quanh 22.000 đồng/ cổ
phiếu tới cuối tháng 6 còn khoảng 7.000 đồng/ cổ phiếu và
đóng cửa ngày 17/06/2019 khi chỉ còn chưa tới 3.050 đồng.
Tổng tài sản của JVS giảm từ 1.600 tỷ đồng còn hơn 700 tỷ
đồng, lỗ lũy kế hơn 1.000 tỷ đồng tính tới cuối năm 2018. Trong
năm 2015, JVC đã xuất hiện nhiều dấu hiệu lạ như chậm nộp
báo cáo tài chính, công ty sử dụng vốn phát hành cho cổ đông
sai mục đích và nổi bật là khoản tiền mặt hơn 465 tỷ đồng, phải
thu thương mại tăng mạnh từ hơn 400 tỷ lên hơn 615 tỷ đồng
không có thuyết minh cụ thể.
Sự bất hợp lý giữa các khoản đầu tư này được thể hiện rõ ràng như sau:
Công ty sử dụng vốn sai mục đích để đóng thuế và
trả nợ ngân hàng, tức là việc phát hành cho cổ đông
nhằm mục đích bù đắp những nghĩa vụ trước đó không được công khai.
Thông thường các khoản tiền trong doanh nghiệp
đều sẽ được sắp xếp cho các mục đích kinh tế trong
tương lai, nếu tiền từ hoạt động kinh doanh dồi dào
thường sẽ ở dưới dạng tiền gửi ngắn hạn trong Ngân
hàng. Với số dư tiền mặt khổng lồ như vậy việc kiểm
đếm, bảo quản và rủi ro có thể sẽ rất lớn, vậy tại sao lại có sự việc này?
Trong quá trình che lấp, chắp vá báo cáo tài chính của mình,
kiểm toán có xác nhận về hàng loạt giao dịch chui giữa JVC và
các công ty liên quan mà chưa được Hội Đồng Quản Trị hay đại
hội đồng cổ đông thông qua. JVC đã thực hiện các giao dịch bảo
lãnh, bán hàng, mua hàng, tạm ứng, thanh toán hộ và đầu tư
góp vốn vào các dự án liên kết thiết bị y tế.
Bằng các thủ thuật tài chính, công ty có thể làm đẹp số liệu một
cách dễ dàng. Khoản tiền phát hành cho cổ đông đã được sử
dụng hết vào các nghĩa vụ phát sinh trong quá khứ, cần có một
khoản tiền khác bù đắp vào.
Mà tất nhiên JVC sẽ không thể phát hành thêm, nếu vay nợ trực
tiếp từ ngân hàng thì lại dễ bị “lộ”, nên JVC đi thông qua các
công ty “không liên quan” để bảo lãnh các tổ chức này vay vốn
ngân hàng. Tài sản đảm bảo có thể chính là cổ phiếu của JVC
được tài trợ bởi một bên thứ ba khác.
Hợp đồng kinh tế lập ra để làm cơ sở giải ngân cũng không phải
là việc khó, khi thành lập thêm các bên thứ tư, thứ năm… Các
đối tượng này được gọi chung là SPE (đối tượng có mục đích đặc
biệt). Khoản tiền này sau khi được sử dụng cho mục đích che
giấu lỗ sẽ được trả lại cho ngân hàng ngay khi chốt sổ sách.
Những dấu hiệu nhận biết thủ thuật mà nhà đầu tư có thể đặt
dấu chấm hỏi từ gian lận báo cáo tài chính của JVC:
Công ty thay đổi niên độ kế toán mà không rõ lý do.
Tại JVC, Công ty đã thay đổi theo năm tài chính
thông thường chuyển sang niên độ từ 1/4 tới 31/3.
Công ty thay đổi chính sách kế toán, ghi nhận doanh
thu theo hướng tích cực, dễ dàng hơn, kéo giãn chi
phí một cách chậm chạp hơn.
Xuất hiện các khoản mục có số dư tăng mạnh mà
không có giải trình, đôi khi tiền mặt cũng không còn là tiền “thật” nữa.
Giao dịch giữa các bên liên quan ngày càng tăng.
Khả năng hàng nghìn nghiệp vụ, giấy tờ không có bản chất kinh
tế thật đã được JVC tạo ra nhằm các mục đích sau:
Ghi nhận doanh thu ảo nhờ bán sang các đối tượng
liên quan hoặc không thực sự có nhu cầu với các
giấy tờ khống được lập lên. Dẫn chứng chính là
doanh thu, lợi nhuận tốt nhưng dòng tiền không có,
đều phải thế chấp hàng hóa để vay nợ ngắn hạn đáp
ứng vốn lưu động, sau đó tiếp tục lại vòng lẩn quẩn
này để gia tăng doanh thu và lợi nhuận ảo.
Tài trợ cho các công ty liên quan nhằm mục tiêu rút
ruột. Bằng chứng là các hợp đồng hợp tác kinh
doanh, tài trợ, bảo lãnh của JVC cho các đối tượng này nhiều vô kể.
Trong giai đoạn này giá cổ phiếu vẫn tăng từ 6.000 đồng lên
25.000 đồng, những nhà giao dịch đang “cưỡi trên lưng cọp”
mà không hề hay biết. Các chuyên gia chia sẻ rằng: để hạn chế
gặp phải những trường hợp như vậy nhà đầu tư cần làm tốt hai việc sau:
1. Xét tình hình toàn diện của công ty trong một khoảng thời gian dài.
2. Luôn theo dõi, đặt câu hỏi và nhạy cảm về những thay
đổi trong chính sách kế toán của công ty, rủi ro thường
nằm ở “Bảng cân đối và các nghĩa vụ ngoại bảng” của tổ chức đó.
JVC (Công ty Cổ phần Thiết bị Y tế Việt Nhật) đã có những hành vi gian lận
báo cáo tài chính, bao gồm sử dụng sai mục đích vốn huy động, che giấu lỗ
bằng cách thay đổi chính sách kế toán và các giao dịch liên quan, cũng như
việc tiền mặt tăng đột biến không có cơ sở giải trình rõ ràng. Các sai phạm
này dẫn đến việc báo cáo tài chính sau kiểm toán có nhiều điều chỉnh, khoản
lỗ lớn và doanh nghiệp bị cảnh báo về tài chính.
Các dấu hiệu gian lận của JVC:
Sử dụng sai mục đích vốn:
JVC bị phát hiện sử dụng tiền thu được từ việc phát hành cổ phiếu để trả nợ và
đóng thuế, thay vì cho các mục đích kinh doanh đã được phê duyệt.
Thay đổi chính sách kế toán:
Công ty đã điều chỉnh chính sách kế toán để ghi nhận doanh thu tích cực hơn
và kéo giãn chi phí, làm sai lệch tình hình tài chính thực tế.
Khoản tiền mặt tăng bất thường:
Số dư tiền mặt tăng vọt trong năm 2014 so với năm 2013 mà không có giải
thích rõ ràng, đặt ra nghi vấn về tính minh bạch của các khoản mục này.
Giao dịch với bên liên quan:
Các giao dịch mua bán, tạm ứng, thanh toán hộ và đầu tư với các bên liên
quan đến các thành viên ban giám đốc cũ không được phê duyệt, gây ra lỗ lũy kế lớn.
Báo cáo tài chính sau kiểm toán có sai sót:
Kiểm toán viên KPMG đã phát hiện nhiều sai sót, cho thấy doanh thu tăng nhẹ
nhưng lãi gộp giảm mạnh sau kiểm toán, cùng với việc thiếu xác nhận từ các nhân viên chủ chốt. Hệ quả:
Lỗ lớn và lỗ lũy kế:
Sau kiểm toán, JVC ghi nhận khoản lỗ hơn 713 tỷ đồng trong năm 2015, nâng
tổng lỗ lũy kế lên hơn 1.000 tỷ đồng.
Cảnh báo tài chính:
JVC bị đưa vào diện cảnh báo do lợi nhuận sau thuế âm và không được chia cổ tức cho cổ đông. Giảm uy tín:
Vụ việc này đã khiến các quỹ đầu tư lớn và các cổ đông, bao gồm cả đối tác
Nhật Bản, rời bỏ cuộc chơi, ảnh hưởng đến danh tiếng của công ty.
JVC là ai ?
CTCP Thiết bị Y tế Việt Nhật (HSX: JVC) là một doanh nghiệp top đầu về
cung cấp thiết bị y tế thời điểm đó chủ yếu là bán các máy chụp X-quang, CT, MRI. Hơn 70% doanh thu.
Đây là doanh nghiệp đi đầu trong mô hình cho thuê chia sẻ lợi nhuận thiết bị
với các bệnh viện công. Doanh nghiệp giữ thế độc quyền rất cao khi thời
điểm đó các bệnh viện tuyến trung ương đâu cũng có máy móc của JVC và
JVC là doanh nghiệp lớn nhất trong lĩnh vực này
Công ty sở hữu mức biên lợi nhuận đáng mơ ước của nhiều doanh nghiệp với
biên lợi nhuận ròng lên đến 20% biên lợi nhuận gộp từ 30-40%. Nợ/Tổng tài
sản chỉ quanh mức 20-30% các năm
Một doanh nghiệp mà ta có thể nói là quá tốt gần như là về mọi mặt từ mô
hình kinh doanh độc quyền cho đến bức tranh tài chính mà nếu dựa theo
những doanh nghiệp mà Warren Buffet lựa chọn thì đó là các doanh nghiệp
có lợi thế cạnh tranh bền vững. Doanh nghiệp tốt là thế, nhưng…
Việc gì đã xảy ra?
2015 JVC có nhiều động thái khác thường như chậm nộp BCTC, thay đổi
chính sách kế toán, sử dụng vốn phát hành sai mục đích và tất nhiên pha
“lùa gà” lớn nhất không thể không kể đến việc khoản tiền mặt 2014 tăng
gần 10 lần so với năm 2013.
Vụ việc này không chỉ “úp bô” các cổ đông nhỏ lẻ, anh em trader mà còn cả
các quỹ lớn như Dragon Capital, DIAF, Vietnam Equity Holding, thậm chí cổ
đông Nhật giúp hình thành tên tuổi JVC cũng bỏ cuộc chơi.
Một số điểm lưu ý từ JVC
Thứ nhất: Trước hết về vấn đề kế toán, JVC đột nhiên thay đổi niên độ kế
toán từ 1/4 - 31/3, chính sách kế toán cũng được thay đổi để kéo giãn chi
phí, ghi nhận doanh thu tích cực theo ý đồ của công ty.
Thứ hai: Là các giao dịch với các bên liên quan chiếm tỉ tọng lớn nhằm
book doanh thu ảo, nhà đầu tư có thể nhận thấy điều này rất dễ dàng từ
trong mô hình kinh doanh của JVC.
JVC bán thiết bị y tế thì bên mua chỉ có thể là các bệnh viện, nhưng ở đây
doanh thu và giao dịch với các công ty con, các bên liên quan và thậm chí là
có cả doanh thu ảo lại chiếm một tỷ trọng quá lớn, vậy thì có chăng rủi ro rút ruột công ty?
Thứ ba: Nhược điểm của bảng cân đối kế toán chỉ như bức tranh chụp lại
thông tin kế toán tại thời điểm đó, và việc xuất hiện 465,7 tỷ tiền mặt chỉ là
câu chuyện tại thời điểm đó, sau kiểm toán thì không còn nữa. Do đó nhà
đầu tư lưu ý với các chỉ tiêu tài sản
Thứ tư: Sử dụng vốn cổ phần sai mục đích. Thông thường khi muốn phát
hành thêm thì các công ty sẽ có bản cáo bạch và có mục đích sử dụng vốn,
nhà đầu tư nên đọc kỹ các bản cáo bạch này. Ở đây, JVC đã sử dụng sai mục
đích và kiểm toán thậm chí đã phải lưu ý về vấn đề này.
Vậy làm sao để phòng tránh các việc trên xảy ra?
Thứ nhất: hiểu thật rõ mô hình kinh doanh của doanh nghiệp ví dụ doanh
nghiệp kinh doanh cái gì đối tượng là ai. Như trường hợp JVC mô hình kinh
doanh đặc thù khách hàng chỉ có bệnh viện, nên có thể JVC sẽ đạt được biên
lợi nhuận cao, nhưng không có nghĩa là doanh thu liên tục tăng trưởng và
thậm chí tăng trưởng đột phá vì số lượng bệnh viện có hạn.
Thứ hai: Lưu ý với những thay đổi chính sách kế toán. Ở phần trước chúng
tôi đã nói về việc lưu ý các chính sách kế toán tài sản thay đổi và trong các
mốc chuyển giao sang các chính sách kế toán mới, thì ở JVC chúng ta lưu ý
thêm về việc các chính sách bán hàng và doanh thu.
Khi doanh nghiệp muốn thay đổi thì cần phải có những giải trình cụ thể, nếu
không thì nên đặt ra những câu hỏi về rủi ro của doanh nghiệp.
Thứ ba: Lưu ý về các công ty con, các khoản giao dịch với các công ty con.
Trong 2014 thuyết minh báo cáo tài chính không rõ như 2015 vì 2015 có
thêm báo cáo bộ phận ta có thể thấy được giao dịch giữa các bên liên quan
rõ hơn. Do đó mà JVC đã lợi dụng điểm này để book doanh thu.
Hiện nay với thông tư 200/2015 thì bạn nên xem thêm báo cáo bộ phận và
thuyết minh báo cáo tài chính, xem tỷ trọng giao dịch của các bên liên quan
chiếm bao phần trăm so với doanh thu.
Khi book doanh thu sẽ có thể kéo cổ phiếu nhưng sau đó thì thị trường sẽ
chóng trả lại giá trị thật cho doanh nghiệp, nên tùy khẩu vị rủi ro mà bạn
nên cân nhắc tham gia đầu tư không.
Ngoài ra còn là tình trạng rút ruột công ty, hãy lưu ý các khoản tài trợ cho
các công ty con, như trong BCTC 2015 của JVC, Ban giám đốc cũng đã xác
nhận việc các công ty con không thể hoàn trả các khoản nợ, một dấu hiệu của việc bị rút ruột
Hiện nay thì việc phát hành vốn để tài trợ cho công ty con cũng dã bị siết,
tuy nhiên các doanh nghiệp vẫn sẽ có nhiều cách khác để có thể rút ruột
công ty mẹ, do đó hãy lưu ý với các khoản này.