Giáo trình Quản trị nhân lực | Trường Đại Học Nội Vụ Hà Nội

TRƯỜNG ĐẠI HỌC NỘI VỤ HÀ NỘI
TS. Trịnh Việt Tiến (Chủ biên)
PGS.TS. Trần Đình Thảo, ThS. Đỗ Thị Hải Hà, ThS. Đoàn Văn Tình,
ThS. Hoàng Thị Công, TS. Nguyễn Văn Tạo, ThS. Nguyễn Thị Hoa GIÁO TRÌNH QUẢN TRỊ NHÂN LỰC
NHÀ XUẤT BẢN GIAO THÔNG VẬN TẢI 2 Hà Nội - 2022 MỤC LỤC
LỜI GIỚI THIỆU...................................................................13
LỜI TỰA ................................................................................17
Chương 1. TỔNG QUAN VỀ QUẢN TRỊ NHÂN LỰC ......19
1.1. Đối tượng, khái niệm, mục tiêu, vai trò của
quản trị nhân lực .........................................................19
1.1.1. Đối tượng của quản trị nhân lực .................................19
1.1.2. Khái niệm quản trị nhân lực ........................................20
1.1.3. Mục tiêu của quản trị nhân lực ...................................22
1.1.4. Vai trò của quản trị nhân lực .......................................25
1.2. Chức năng của quản trị nhân lực ................................27
1.2.1. Nhóm chức năng thu hút nhân lực ..............................27
1.2.2. Nhóm chức năng đào tạo và phát triển nhân lực .........28
1.2.3. Nhóm chức năng duy trì nhân lực ...............................28
1.3. Triết lí quản trị nhân lực và quá trình hình
thành, phát triển quản trị nhân lực ..............................29
1.3.1. Triết lí quản trị nhân lực .............................................29
1.3.2. Quá trình hình thành và phát triển quản trị nhân lực . 36
1.4. Bộ máy quản trị nhân lực trong tổ chức......................38
1.4.1. Cấu trúc bộ máy quản trị nhân lực ..............................38 3
1.4.2. Phân chia trách nhiệm quản trị nhân lực
trong tổ chức ...............................................................40
1.5. Các yếu tố tác động đến quản trị nhân lực ..................41
1.5.1. Các yếu tố bên trong tổ chức ......................................41
1.5.2. Các yếu tố bên ngoài tổ chức ......................................43
Câu hỏi, bài tập ......................................................................48
Chương 2. PHÂN TÍCH CÔNG VIỆC .................................49
2.1. Khái niệm ....................................................................49
2.1.1. Công việc ....................................................................49
2.1.2. Thiết kế công việc .......................................................52
2.1.3. Phân tích công việc .....................................................54
2.2. Thông tin thu thập thực hiện phân tích công việc .......55
2.3. Phương pháp thu thập thông tin phân tích công việc . 56
2.3.1. Phương pháp quan sát .................................................56
2.3.2. Ghi chép các sự kiện ...................................................58
2.3.3. Nhật ký công việc .......................................................59
2.3.4. Phỏng vấn....................................................................60
2.3.5. Bản hỏi ........................................................................62
2.3.6. Phương pháp chuyên gia .............................................63
2.4. Sản phẩm của phân tích công việc ..............................63
2.4.1. Bản mô tả công việc ....................................................63
2.4.2. Bản tiêu chuẩn công việc ............................................66 4
2.4.3. Bản yêu cầu đối với người thực hiện công việc ..........67
2.5. Các bước tiến hành phân tích công việc và
vai trò của bộ phận quản trị nhân lực. .........................68
Câu hỏi, bài tập ......................................................................71
Chương 3. HOẠCH ĐỊNH NHÂN LỰC ..............................72
3.1. Khái niệm, mục đích, vai trò, các nhân tố
ảnh hưởng và các bước hoạch định nhân lực ..............72
3.1.1. Khái niệm hoạch định nhân lực ..................................72
3.1.2. Mục đích của hoạch định nhân lực .............................74
3.1.3. Vai trò của hoạch định nhân lực ..................................75
3.1.4. Các nhân tố tác động đến hoạch định nhân lực ..........77
3.1.5. Các bước thực hiện hoạch định nhân lực ....................79
3.2. Dự đoán và cân đối cung, cầu nhân lực ......................82
3.2.1. Dự đoán cung, cầu nhân lực........................................82
3.2.2. Cân đối cung cầu nhân lực và các giải pháp
khắc phục mất cân đối giữa cung cầu nhân lực ..........86
Câu hỏi, bài tập ......................................................................89
Chương 4. TUYỂN DỤNG NHÂN LỰC .............................90
4.1. Khái niệm, vai trò của tuyển dụng nhân lực ...............90
4.1.1. Khái niệm tuyển dụng nhân lực ..................................90
4.1.2. Vai trò tuyển dụng nhân lực ........................................91
4.2. Tuyển mộ nhân lực .....................................................94
4.2.1. Khái niệm, vai trò, yêu cầu của tuyển mộ nhân lực ....94 5
4.2.2. Các nguồn và phương pháp tuyển mộ nhân lực ..........97
4.2.3. Các bước thực hiện quá trình tuyển mộ nhân lực .....102
4.3. Tuyển chọn nhân lực .................................................112
4.3.1. Khái niệm, vai trò, yêu cầu của tuyển chọn
nhân lực .....................................................................112
4.3.2. Các bước thực hiện quá trình tuyển chọn nhân lực . 117
Câu hỏi, bài tập ....................................................................123
Chương 5. HỘI NHẬP VÀ BỐ TRÍ NHÂN LỰC ..............124
5.1. Hội nhập nhân lực .....................................................124
5.1.1. Khái niệm và mục đích của chương trình hội nhập . 124
5.1.2. Nội dung chương trình hội nhập ...............................131
5.2. Bố trí nhân lực ..........................................................132
5.2.1. Khái niệm ..................................................................132
5.2.2. Mục tiêu, nguyên tắc của bố trí nhân lực ..................133
5.2.3. Các hình thức bố trí nhân lực ....................................141
Câu hỏi, bài tập ....................................................................149
Chương 6. ĐÀO TẠO VÀ PHÁT TRIỂN NHÂN LỰC .....150
6.1. Khái niệm, vai trò của đào tạo và phát triển
nhân lực .....................................................................150
6.1.1. Khái niệm đào tạo và phát triển nhân lực .................150
6.1.2. Vai trò của đào tạo và phát triển nhân lực .................152
6.2. Quy trình đào tạo và phát triển nhân lực ...................155 6
6.2.1. Xác định nhu cầu đào tạo và phát triển nguồn
nhân lực .....................................................................156
6.2.2. Lập kế hoạch đào tạo và phát triển nhân lực ............168
6.2.3. Triển khai đào tạo và phát triển nguồn nhân lực .......174
6.2.4. Đánh giá kết quả đào tạo và phát triển nguồn
nhân lực .....................................................................179
6.3. Các phương pháp đào tạo và phát triển nhân lực ......182
6.3.1. Đào tạo và phát triển nhân lực trong công việc ........182
6.3.2. Đào tạo và phát triển nhân lực ngoài công việc ........186
6.4. Hình thức đào tạo và phát triển nhân lực ..................191
6.4.1. Theo đối tượng ..........................................................191
6.4.2. Theo địa điểm ...........................................................191
6.4.3. Theo cách thức tổ chức .............................................193
6.5. Giải pháp nâng cao hiệu quả đào tạo và phát
triển nhân lực ............................................................194
6.5.1. Đánh giá hiệu quả đào tạo và phát triển nhân lực .....194
6.5.2. Giải pháp nâng cao hiệu quả đào tạo và phát
triển nhân lực ............................................................195
Câu hỏi, bài tập ....................................................................206
Chương 7. ĐÁNH GIÁ THỰC HIỆN CÔNG VIỆC ..........207
7.1. Khái niệm, mục đích, yêu cầu của đánh giá
thực hiện công việc ...................................................207 7
7.1.1. Khái niệm đánh giá thực hiện công việc ...................207
7.1.2. Mục đích đánh giá thực hiện công việc ....................215
7.1.3. Yêu cầu của đánh giá thực hiện công việc ................218
7.2. Nguyên tắc đánh giá thực hiện công việc .................221
7.2.1. Nguyên tắc thống nhất ..............................................221
7.2.2. Nguyên tắc phù hợp ..................................................222
7.2.3. Nguyên tắc đánh giá dựa trên trách nhiệm,
nhiệm vụ được giao ...................................................222
7.2.4. Nguyên tắc công bằng, công khai, minh bạch ..........223
7.3. Vai trò của đánh giá thực hiện công việc ..................224
7.3.1. Đối với các nhà quản lý, lãnh đạo .............................224
7.3.2. Đối với người lao động .............................................225
7.4. Các lỗi trong quá trình đánh giá thực hiện
công việc ...................................................................227
7.5. Quy trình đánh giá thực hiện công việc ....................229
7.5.1. Xác định mục tiêu đánh giá thực hiện công việc ......230
7.5.2. Thiết kế đánh giá thực hiện công việc: .....................231
7.5.3. Triển khai đánh giá thực hiện công việc ...................243
7.5.4. Sử dụng kết quả đánh giá thực hiện công việc .........246
7.6. Các nhân tố ảnh hưởng đến đánh giá thực
hiện công việc ...........................................................251
7.6.1. Quan điểm của nhà quản trị về đánh giá thực
hiện công việc ...........................................................251 8
7.6.2. Năng lực của nhân lực trong doanh nghiệp ..............251
7.6.3. Đối thủ cạnh tranh .....................................................252
7.6.4. Đặc điểm văn hóa xã hội ...........................................253
7.6.5. Hệ thống bản mô tả công việc trong doanh nghiệp . 253
Câu hỏi, bài tập, tình huống .................................................254
Chương 8. THÙ LAO LAO ĐỘNG ....................................256
8.1. Các khái niệm ...........................................................256
8.1.1. Khái niệm thù lao lao động .......................................256
8.1.2. Các khái niệm liên quan ............................................260
8.2. Mục tiêu, vai trò, yêu cầu của thù lao lao động ........264
8.2.1. Mục tiêu của thù lao lao động ...................................264
8.2.2. Vai trò của thù lao lao động đối với người lao động .265
8.2.3. Vai trò của thù lao lao động đối với doanh nghiệp ...266
8.2.4. Vai trò của thù lao lao động đối với xã hội ...............268
8.2.5. Yêu cầu khi xây dựng hệ thống thù lao lao động .....269
8.3. Cơ cấu và nội dung các loại thù lao lao động ...........271
8.3.1. Thù lao tài chính .......................................................271
8.3.2. Thù lao phi tài chính .................................................285
8.4. Các yếu tố ảnh hưởng đến thù lao lao động ..............288
8.4.1. Các yếu tố thuộc môi trường bên ngoài ....................288
8.4.2. Các yếu tố thuộc về công việc ..................................289
8.4.3. Các yếu tố thuộc về tổ chức ......................................292 9
8.4.4. Yếu tố thuộc về bản thân người lao động .................295
Câu hỏi, bài tập tình huống ..................................................297
Chương 9. QUAN HỆ LAO ĐỘNG....................................299
9.1. Khái niệm, chủ thể và nội dung quan hệ lao động ....299
9.1.1. Khái niệm ..................................................................299
9.1.2. Chủ thể tham gia quan hệ lao động ...........................306
9.1.3. Nội dung của quan hệ lao động.................................311
9.2. Hợp đồng lao động ....................................................312
9.2.1. Khái niệm, phân loại và nội dung của hợp
đồng lao động ............................................................312
9.2.2. Ký kết, thực hiện, tạm hoãn và chấm dứt hợp
đồng lao động ............................................................317
9.3. Thỏa ước lao động tập thể .........................................327
9.3.1. Khái niệm, nội dung và các bên ký kết thỏa
ước lao động tập thể ..................................................327
9.3.2. Hiệu lực và quá trình ký kết thỏa ước lao động ........328
9.4. Xử lý tranh chấp lao động .........................................330
9.4.1. Khái niệm và phân loại tranh chấp lao động .............330
9.4.2. Đặc điểm của tranh chấp lao động ............................333
9.4.3. Nguyên tắc giải quyết tranh chấp lao động ...............334
9.4.4. Thẩm quyền và trình tự giải quyết tranh chấp
lao động .....................................................................336
CÂU HỎI ÔN TẬP ..............................................................341 10
BÀI TẬP TÌNH HUỐNG ....................................................342
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO .............................344 11 12 LỜI GIỚI THIỆU
Quản trị nhân lực là một trong những vấn đề then chốt,
được quan tâm hàng đầu trong quản lý tổ chức bộ máy của nhà
nước, tổ chức, doanh nghiệp.
Quản trị nhân lực bao gồm nhiều nội dung được tiếp cận
trên các phương diện pháp luật, khoa học và thực tiễn nghề
nghiệp do nhiều vấn đề thuộc quy định của pháp luật, sự phát
triển của lĩnh vực khoa học quản trị nhân lực và thực tiễn phát
triển khách quan của hoạt động quản trị nhân lực tại các cơ
quan nhà nước, tổ chức, doanh nghiệp luôn tồn tại trong nội dung của học phần.
Học phần Quản trị nhân lực nghiên cứu những vấn đề
chung, cơ bản từ lý luận, cơ sở pháp luật, cơ sở khoa học, cơ
sở thực tiễn của Quản trị nhân lực được nhóm tác giả nghiên
cứu, kế thừa và phát triển qua nhiều lịch sử nghiên cứu khác
nhau. Nội dung của học phần Quản trị nhân lực được thể hiện
ở các nội dung: Chương 1: Tổng quan về quản trị nhân lực
- TS. Trịnh Việt Tiến biên soạn; Chương 2: Phân tích công
việc - Trịnh Việt Tiến, PGS. TS. Trần Đình Thảo biên soạn;
Chương 3: Hoạch định nhân lực - ThS. Đỗ Thị Hải Hà biên
soạn; Chương 4: Tuyển dụng nhân lực - ThS. Đoàn Văn Tình
biên soạn; Chương 5: Hội nhập và bố trí nhân lực -
ThS. Hoàng Thị Công biên soạn; Chương 6: Đào tạo và phát
triển nhân lực - ThS. Hoàng Thị Công, TS.Trịnh Việt Tiến
biên soạn; Chương 7: Đánh giá thực hiện công việc -
ThS. Nguyễn Thị Hoa, TS. Nguyễn Văn Tạo biên soạn; 13
Chương 8: Thù lao lao động - ThS. Nguyễn Thị Hoa biên
soạn; Chương 9: Quan hệ lao động - TS. Nguyễn Văn Tạo
cộng tác cùng ThS. Trần Tuấn Phong biên soạn. Cụ thể nội
dung các chương tiếp cận và mục tiêu sau:
Chương 1: Tổng quan về quản trị nhân lực
Giới thiệu và yêu cầu đạt được mục tiêu với các nội dung
trong chương như sau: nắm rõ được đối tượng vai trò của quản
trị nhân lực, các chức năng của quản trị nhân lực. Quá trình
hình thành và phát triển của quản trị nhân lực, tổ chức bộ máy
quản trị nhân lực, các yếu tố tác động đến quản trị nhân lực.
Chương 2: Phân tích công việc
Giới thiệu và yêu cầu đạt được mục tiêu với các nội dung
trong chương như sau: nắm rõ được các khái niệm cốt yếu về
công việc, phân tích công việc, thiết kế công việc; các thông tin
thu thập cần trong phân tích công việc; các phương pháp thu
thập thông tin trong phân tích công việc; xây dựng được bản
mô tả công việc, bản tiêu chuẩn công việc, bản yêu cầu đối với
người thực hiện công việc.
Chương 3: Hoạch định nhân lực
Giới thiệu và yêu cầu đạt được mục tiêu với các nội dung
trong chương như sau: nắm rõ được các khái niệm hoạch định
nhân lực, mục đích, vai trò, các nhân tố ảnh hưởng đến hoạch
định nhân lực, các bước hoạch định nhân lực; dự đoán cung
cầu nhân lực, đề xuất các giải pháp cân đối cung cầu nhân lực.
Chương 4: Tuyển dụng nhân lực 14
Giới thiệu và yêu cầu đạt được mục tiêu với các nội dung
trong chương như sau: nắm rõ được các khái niệm, vai trò của
tuyển dụng nhân lực; nắm được các quy trình tuyển mộ nhân
lực, các nguồn và phương pháp tuyển mộ nhân lực; các bước
thực hiện quá trình tuyển mộ nhân lực; nắm được các quy trình
tuyển chọn nhân lực, các nguồn và phương pháp tuyển chọn
nhân lực; các bước thực hiện quá trình tuyển chọn nhân lực.
Chương 5: Hội nhập và bố trí nhân lực
Giới thiệu và yêu cầu đạt được mục tiêu với các nội dung
trong chương như sau: nắm rõ được khái niệm và mục đích của
hội nhập nhân lực, nội dung của hội nhập; nắm rõ được khái
niệm bố trí nhân lực, mục tiêu, nguyên tắc của bố trí nhân lực;
các hình thức bố trí nhân lực.
Chương 6: Đào tạo và phát triển nhân lực
Giới thiệu và yêu cầu đạt được mục tiêu với các nội dung
trong chương như sau: nắm rõ được khái niệm, vai trò của đào
tạo và phát triển nhân lực; quy trình đào tạo và phát triển nhân
lực; các phương pháp đào tạo và phát triển nhân lực; các hình
thức đào tạo và phát triển nhân lực; đánh giá và nâng cao hiệu
quả đào tạo và phát triển nhân lực.
Chương 7: Đánh giá thực hiện công việc
Giới thiệu và yêu cầu đạt được mục tiêu với các nội dung
trong chương như sau: nắm rõ được khái niệm, mục đích, yêu
cầu của đánh giá thực hiện công việc; quy trình đánh giá thực
hiện công việc; nguyên tắc đánh giá thực hiện công việc; vai trò
của đánh giá thực hiện công việc; các lỗi trong đánh giá thực 15
hiện công việc; các nhân tố ảnh hưởng đến đánh giá thực hiện công việc.
Chương 8: Thù lao lao động
Giới thiệu và yêu cầu đạt được mục tiêu với các nội dung
trong chương như sau: nắm rõ được các khái niệm thù lao lao
động và các khái niệm cốt lõi liên quan đến tiền lương, tiền
công; nắm rõ được mục tiêu, vai trò yêu cầu của thù lao lao
động; cơ cấu và nội dung các loại thù lao lao động; các yếu tố
ảnh hưởng đến thù lao lao động.
Chương 9: Quan hệ lao động
Giới thiệu và yêu cầu đạt được mục tiêu với các nội dung
trong chương như sau: nắm rõ được các khái niệm, chủ thể, nội
dung trong quan hệ lao động; nắm rõ được nội dung của hợp
đồng lao động, thỏa ước lao động tập thể và xử lý tranh chấp lao động.
Trong quá trình biên soạn nhóm tác giả đã kế thừa và sử
dụng nhiều tài liệu đã được sử dụng trong thực tế, tuy nhiên
đây là lần xuất bản đầu nên không tránh khỏi những thiếu sót,
nhóm tác giả mong nhận được góp ý của các nhà khoa học,
đồng nghiệp và học viên, sinh viên. Nhóm tác giả. 16 LỜI TỰA
Học phần Quản trị nhân lực là học phần thuộc khối kiến
thức giáo dục chuyên ngành sử dụng cho ngành học Quản trị
nhân lực và một số ngành học thuộc Trường Đại học Nội vụ Hà
Nội luôn được sự quan tâm của Lãnh đạo Nhà trường, giảng
viên, học viên, sinh viên thuộc trường.
Nhằm mục đích hệ thống, củng cố kiến thức và phát triển
học liệu giảng dạy nhà trường giao cho nhóm tác giả biên soạn
giáo trình nhằm hệ thống hóa các nội dung trang bị cho sinh
viên những kiến thức cơ bản nhất trong thời gian học tập cũng
như hoạt động chuyên môn nghiệp vụ sau khi tốt nghiệp.
Nhóm tác giả: TS. Trịnh Việt Tiến (Chủ biên). Các thành
viên: PGS.TS. Trần Đình Thảo; ThS. Đỗ Thị Hải Hà; ThS.
Đoàn Văn Tình; ThS. Hoàng Thị Công; TS. Nguyễn Văn Tạo;
ThS. Nguyễn Thị Hoa và cộng tác của ThS. Trần Tuấn Phong
đã cố gắng biên soạn giáo trình với các nội dung cơ bản nhất để
phục vụ đào tạo, giảng dạy của nhà trường.
Trong quá trình biên soạn nhóm tác giả xin trân trọng cảm
ơn: Ban giám hiệu Trường Đại học Nội vụ Hà Nội đã luôn quan
tâm, chỉ đạo giúp đỡ để nhóm hoàn thành nhiệm vụ. Nhóm tác
giả trân trọng cảm ơn các đồng nghiệp đang công tác giảng dạy
tại trường Đại học Nội vụ Hà Nội, đặc biệt là các đồng nghiệp
Phòng Quản lý đào tạo Sau đại học, nhóm tác giả trân trọng
cảm ơn các nhà khoa học ngoài trường đã góp ý cho nhóm tác
giả biên soạn hoàn thiện nhiệm vụ được giao. 17
Giáo trình Quản trị nhân lực biên soạn lần đầu nên không
tránh khỏi thiếu sót, nhóm tác giả mong muốn tiếp tục nhận
được các góp ý khoa học để giáo trình được hoàn thiện hơn ở
các lần hiệu đính sau. Trân trọng cảm ơn! 18 Chương 1
TỔNG QUAN VỀ QUẢN TRỊ NHÂN LỰC
1.1. Đối tượng, khái niệm, mục tiêu, vai trò của quản trị nhân lực
1.1.1. Đối tượng của quản trị nhân lực
Là một bộ phận của khoa học lao động, học phần quản
trị nhân lực nghiên cứu mối quan hệ giữa những con người
trong một tổ chức nghĩa là nghiên cứu những vấn đề về việc
con người được đối xử như thế nào trong một tổ chức cụ thể.
Đó là các hình thức và phương pháp bảo đảm sự tác động
qua lại giữa những người làm việc trong tổ chức, các đòn
bẩy, các kích thích và các bảo đảm về mặt luật pháp cho con
người trong lao động nhằm nâng cao tính tích cực phát triển
các tiềm năng sáng tạo của họ, kết hợp những cố gắng chung
trong việc nâng cao hiệu quả thực hiện công việc và nâng cao
hiệu quả trong sản xuất.
Nguồn nhân lực của một tổ chức được hình thành trên cơ
sở các cá nhân có vai trò khác nhau và được liên kết với nhau
theo những mục tiêu nhất định. Việc kết hợp hài hòa các cá
nhân trong một tập thể đòi hỏi cần có một bộ phận quản trị đảm nhận các công việc đó.
Nội dung của quản trị nhân lực: Bao gồm nhiều chương,
mỗi chương đi sâu vào giải quyết từng nội dung của quản trị
nhân lực có mối quan hệ tương quan lẫn nhau. Mỗi nội dung
đòi hỏi những hình thức và phương pháp tiếp cận khoa học và 19
linh hoạt. Tổng thể đó làm thành hệ thống, cơ chế đảm bảo mối
quan hệ tác động qua lại giữa những người làm việc trong tổ
chức, tạo nên đòn bẩy, kích thích phát triển khả năng sáng tạo
của từng người, kết nối các cá nhân trong tổ chức lại thành một
thể thống nhất nhằm đạt được mục tiêu chung của tổ chức. Nhìn
chung đối tượng nghiên cứu của quản trị nhân lực là người lao
động và các mối quan hệ trong lao động.
1.1.2. Khái niệm quản trị nhân lực
Kể từ khi hình thành xã hội loài người, con người biết hợp
nhất thành tổ chức thì hoạt động quản trị bắt đầu xuất hiện.
Mỗi hình thái kinh tế xã hội đều gắn liền với một phương thức
sản xuất nhất định, xu hướng của quản trị ngày càng phức tạp
đi cùng với sự phát triển ngày càng cao của kinh tế, chính trị, xã hội.
Có nhiều quan điểm khác nhau về quản trị nhân lực do ảnh
hưởng cách tiếp cận và nhận thức khác nhau. Một trong những
quan điểm đó là: “Quản trị nhân lực là tất cả các hoạt động,
chính sách và các quyết định quản lý liên quan có ảnh hưởng
đến mối quan hệ giữa doanh nghiệp và nhân viên”.
Có quan điểm cho rằng “quản trị nguồn nhân lực là hệ
thống các triết lý, chính sách và hoạt động chức năng về thu
hút, đào tạo - phát triển1”
Ngày nay quan điểm hiện đại về Quản trị nhân lực cho
rằng: “Quản trị nhân lực là những hoạt động nhằm tăng cường
những đóng góp có hiệu quả của cá nhân vào mục tiêu của tổ
1. Trần Kim Dung (2011), Quản trị nguồn nhân lực, NXB Tổng hợp thành phố HCM. 20