Bài giảng
PHƯƠNG PHÁP TRẢI HÌNH TRÊN MẶT PHẲNG
Người soạn :Trần Thị Hiền
Tổ toán trường THPT Chuyên Hạ Long
Khi giải một bài toán về tứ diện mà các dữ kiện của nó liên quan đến tổng các góc phẳng
, hoặc tổng các cạnh…thì việc phẳng hoá tứ diện (tức là trải phẳng tứ diện đó lên một mặt
phẳng) sao cho phù hợp sẽ cho ta một lời giải gọn gàng và dễ hiểu . Trong bài viết nhỏ này
tôi xin trình bày một số bài toán áp dụng phương pháp này.
Các ví dụ
VD1.
CMR nếu tổng các góc phẳng tại đỉnh của một hình chóp lớn hơn
180
°
thì mỗi cạnh bên
của nó nhỏ hơn nửa chu vi đáy.
Giải:
Giả sử hình chóp đã cho là
1 2
. ...
n
S A A A
. Ta cắt hình chóp theo các cạnh
i
SA
rồi trải các
mặt bên như sau lên cùng một mặt phẳng chứa mặt
1 2
. Như vậy, ta sẽ được đa giác
1 2 1
...
n
A A A A
′
1 1
( )
SA SA
′
=
Do tổng các góc ở đỉnh lớn hơn
180
°
nên đỉnh
S
nằm trong đa giác, và
1
A S
kéo dài cắt
một cạnh nào đó của đa giác ở
B
.
Gọi
a
là độ dài đường gấp khúc
1 2
...
A A B
;
b
là độ dài đường gấp khúc
1 1
...
k
BA A
+
′
.
⇒
Chu vi đáy chính bằng
a b
+
.
Mặt khác:
1
A S SB a
+ <
;
1
A S b SB
′
< + ;
⇒
1 1
A S A S a b
′
+ < +
;
⇒
1
2
A S a b
< +
;
⇒
1
.
2
a b
A S
+
<
Một cách tương tự ta suy ra mỗi cạnh bên của hình chóp đều nhỏ hơn một nửa chu vi
đáy. (đpcm)
VD2.
Cho tứ diện gần đều
ABCD
có
AB CD a
= =
;
AC BD
=
;
AD BC
=
. Xác định vị trí của
điểm
M
trên cạnh
AB
sao cho chu vi tam giác
MCD
nhỏ nhất. Xác định giá trị nhỏ nhất của
chu vi đó.
Giải:
Trải tam giác
DAB
xuống mặt phẳng
ABC
thành tam giác
D AB
′
và giữ nguyên cạnh
AB
.
Khi đó ta có:
D B DB
′
=
;
D A DA
′
=
.
⇒
D M DM
′
=
;
Chu vi tam giác
MDC
là nhỏ nhất;
⇔
MD MC DC
+ +
là nhỏ nhất; nhưng do
DC
không đổi
⇔
MD MC
+
là nhỏ nhất;
⇔
MD MC
′
+
là nhỏ nhất. Áp dụng bất đẳng thức trong tam giác
⇔
, ,
D M C
′
thẳng hàng
⇒
M
là giao điểm của
D C
′
với
AB
.
VD3:
Cho tứ diện
ABCD
có:
1
AC AD BC BD
= = = =
;
AB a
=
;
CD b
=
;
,
M N
lầ
n l
ượ
t là
trung
đ
i
ể
m c
ủ
a
AB
và
CD
. Tìm trên c
ạ
nh
AD
m
ộ
t
đ
i
ể
m
P
sao cho
PM PN
+
đạ
t giá tr
ị
nh
ỏ
nh
ấ
t. Tính giá tr
ị
nh
ỏ
nh
ấ
t
đ
ó.
Gi
ả
i:
Tr
ả
i tam giác
ACD
theo tr
ụ
c
AD
lên m
ặ
t ph
ẳ
ng
ABD
:
;
;
C C
N N
′
→
′
→
;
;
DC DC b
PN PN
′
= =
′
=
Yêu c
ầ
u bài toán s
ẽ
t
ươ
ng
đươ
ng v
ớ
i: Tìm
P AD
∈
sao cho
PM PN
′
+
nh
ỏ
nh
ấ
t.
⇒
P
là giao
đ
i
ể
m c
ủ
a
MN
′
và
AD
Khi
đ
ó ( )
nn
PM PN MN
′ ′
+ =
.
+ Tính
MN
′
:
D
ễ
th
ấ
y:
Tam giác
ABD
cân
ở
D
và
M
là trung
đ
i
ể
m c
ủ
a
AB
⇒
;
DM AB
⊥
Tam giác
AC D
′
cân
ở
D
và
N
′
là trung
đ
i
ể
m c
ủ
a
AB
⇒
;
AN DC
′ ′
⊥
⇒
T
ứ
giác
AMDN
′
n
ộ
i ti
ế
p có
;
2
a
AM
=
;
2
b
DN
′
=
2
1 ;
4
b
AN
′
= −
2
1 ;
4
a
MD = −
Áp dụng định lý Ptoleme ta có:
. .
;
1
DN AM DM AN
MN
′ ′
+
′
=
⇒
2 2
. 1 . 1 ;
2 4 2 4
b b a a
MN
′
= − + −
⇒
2 2
4 4
.
4
b b a a
MN
− + −
′
=
Vậy điểm
P
cần tìm trên cạnh
AD
là giao điểm của
MN
′
và
AD
. Khi đó tổng
2 2
4 4
( ) ( )
4
nn nn
b b a a
PM PN PM PN
− + −
′
+ = + = .
VD4:
Cho hình chóp
.
S ABC
có các góc phẳng ở đỉnh
S
đều bằng
4
α
(0 )
3
π
α
< < , còn cạnh
bên
SA
bằng 1. Chứng minh:
2(1 os3 )
AB BC AC c
α
+ + ≥ − .
Gợi ý: Trải các mặt
SBA
&
SAC
lên mặt phẳng
SBC
, sau đó dùng định lý hàm số
cos
in
.
VD5:
Cho góc tam diện vuông
Oxyz
;
A Ox
∈
,
B Oy
∈
;
C Oz
∈
sao cho
1
OA OB OC
= + =
.
(1)
,
a
Chứng minh rằng diện tích toàn phần của tứ diện
OABC
không đổi khi
B
&
C
thay
đổi nhưng vẫn thỏa mãn
(1)
.
,
b
Tính
?
OAB OAC BAC
+ + =
,
c
Tính
?
OBA ABC OCB
+ + =
Giải:
,
a
Trải tứ diện
OABC
xuống mặt phẳng
OBC
như sau:
;
;
OAB FDC
OAC EDB
∆ → ∆
∆ → ∆
⇒
Tứ giác
OEDF
là hình vuông.
Vì
ABC DCB
∆ = ∆
(ccc)
⇒
dt tp của tứ diện
OABC
= dt tp của hình vuông
OEDF
= 1 không đổi. (đpcm)
,
b
90
OAB OAC BAC
+ + = °
;
,
c
90
OBA ABC OCB
+ + = °
;
VD6:
Cho tứ diện
ABCD
thỏa mãn:
,
a
180 ;
ACD BCD
+ = °
,
b
Tổng các góc phẳng ở đỉnh
A
bằng tổng các góc phẳng ở đỉnh
B
và bằng
180
°
.
Tính di
ện tích toàn phần của tứ diện theo
AC CB k
+ =
&
ACB
α
=
;
Giải:
Trải tứ diện
ABCD
xuống mặt phẳng
ABD
như sau:
1
2
3
;
;
;
ACB AC B
ACD AC B
DCB DC B
∆ → ∆
∆ → ∆
∆ → ∆
⇒
2 3
180 ;
C C
+ = °
Do tổng các góc ở đỉnh A = tổng các góc ở đỉnh B =
180
°
⇒
2 1
, ,
C A C
thẳng hàng và
1 3
, ,
C B C
thẳng hàng.
Sau khi trải các mặt của tứ diện xuống mặt phẳng
ABD
, ta được tứ giác nội tiếp
1 2 3
C C DC
, và dt tp của tứ diện
ABCD
=
dt
1 2 3
C C DC
.
Ta có:
dt
1 2 3
C C DC
=
dt
2 1 3
C C C
∆
+
dt
2 3
DC C
∆
2 3
1 1
.2 .2 .sin .
2 2
x y C C DH
α
= +
2
2 3
1
2 .sin .
4 2
xy C C tg
α
α
= +
2 2
1
2 .sin (4 4 8 . os ).
4 2
xy x y xy c tg
α
α α
= + + −
2
( )
2
x y tg
α
= +
2
2
k tg
α
= .
Các bài tập tương tự:
Bài 1.
Cho tứ diện đều
ABCD
cạnh bằng a. Một mặt phẳng cắt 4 cạnh tứ diện tại
, , ,
M N P Q
.
Chứng minh rằng chu vi
p
của thiết diện
MNPQ
không nhỏ hơn
2
a
và không lớn hơn
3
a
.
Giải:
*Chứng minh
p
2
a
≥
Không mất tính tổng quát, giả sử
; ; ;
M AB N AD P CD Q BC
∈ ∈ ∈ ∈
;
Trải tứ diện
ABCD
xuống mặt phẳng
BCD
như sau:
1
;
;
;
ABC A BC
ACD ACD
ABD A BD
′
∆ → ∆
∆ → ∆
′ ′
∆ → ∆
Do
ABCD
là tứ diện đều nên các tam giác trên đều là tam giác đều
60
DBC CBA A BD
′ ′ ′
⇒ = = = °
.
⇒
3.60 180
DBD DBC CBA A BD
′ ′ ′ ′
= + + = ° = °
.
⇒
, ,
D B D
′
thẳng hàng.
Tương tự:
1
, ,
A C A
′
thẳng hàng.
2
DD BD BD a
′ ′
⇒ = + =
;
1 1
2
A A A C CA a
′ ′
= + =
;
Theo như cách trải thì:
1
;
A D A D a
′ ′
= =
Xét tứ giác
1
DA A D
′ ′
có
1 1
2 ;
A A D D a A D A D a
′ ′ ′ ′
= = = =
⇒
1
DA A D
′ ′
là hình bình hành.
Theo cách trải hình như trên:
1
1 1 1 2 1 2
1 2
; ; ; ;
;
M M
MQ M Q PN PN MN M N DN D N
N N N N
→
′
⇒ = = = =
→ →
1 2 1 2
; 2 ;
N N D D N N a
′
⇒ =
Ta có:
1 1 1 2 1 2
2 .
p MN NP PQ QM N P PQ QM M N N N a
= + + + = + + + ≥ =
(đpcm)
Dấu “=” xảy ra
⇔
MN BD PQ
MQ AC NP
*Chứng minh
3
p a
≤
+ Nếu
1
MN BD S
∩ ≡
1 1
1 1
( )
( )
S MN S MNPQ
S BD S CBD
∈ ⇒ ∈
⇒
∈ ⇒ ∈
Mà
( ) ( )
MNPQ CBD
≠
1
S
⇒
nằm trên giao tuyến của
( )
MNPQ
và
( )
CBD
;
Mà
PQ
là giao tuyến của
( )
MNPQ
và
( )
CBD
1
;
S PQ
⇒ ∈
Do
ANM
là góc ngoài của tam giác
1
S ND
1
ANM NDS
⇒ > ;
Mà
1
60
NDS DAB
= ° =
ANM NAM MN AM
⇒ > ⇒ <
;
+ Nếu
MQ
cắt tia
CA
tại
2
S
: Chứng minh tương tự ta có
MQ MB
<
MN MQ AM MB AB a
⇒ + < + = =
;
Lại có:
;
PQ BD a
≤ =
NP AC a
≤ =
;
3 ;
MN NP PQ QM a
⇒ + + + ≤
Nếu
MQ
cắt tia
AC
tại
2
S
: Chứng minh tương tự ta có :
MQ BQ
PQ QC
≤
≤
⇒
MQ PQ BC a
+ ≤ =
MN BD a
≤ =
NP AC a
≤ =
3
p a
⇒ ≤
;
Nếu
MN BD PQ BD
⇒
⇒
MAN
∆
là tam giác đều
MN AM
⇒ =
;
Tương tự:
PQ QC
=
;
Chứng minh như trên ta suy ra
3
p a
≤
. (đpcm)
Dấu “=” xảy ra
⇔
MNPQ
trùng với một mặt bên của tứ diện.
Bài 2.
Trên bề mặt của một tứ diện đều mà độ dài cạnh bằng 1, ta chọn một tập hợp hữu hạn
các đoạn thẳng sao cho có thể nối hai đỉnh bất kì của tứ diện bằng một đường gấp khúc thuộc
tập hợp các đoạn thẳng đó. Có thể chọn được hay không một tập hợp như vậy mà tổng độ dài
tất cả các đoạn nhỏ hơn
1 3
+ ?
Giải:
Trải mặt
DBC
xuống mặt phẳng
ABC
:
1
DBC D BC
∆ → ∆
.
Do tứ diện
ABCD
là tứ diện đều cạnh
a
nên
1
ABD C
là hình thoi cạnh
a
;
60
A
. Ta
sẽ chỉ ra một tập hợp thỏa mãn điều kiện đề bài.
Thật vậy, gọi
P
là trung điểm của
BC
ABP
⇒ ∆
vuông ở
P
và
1 3
; 1; ;
2 2
PB AB AP= = =
⇒
:
Q
∃
120
BQA PQB PQA
= = = °
(Thực ra Q chính là điểm Torixenri trong tam giác
đều , do đó luôn tồn tại Q)
Đặt
PQ x
=
;
BQ y
=
;
AQ z
=
;
Áp d
ụng định lý
cos
in
:
2 2 2
2 2 2
2 2 2
1
;
4
3
;
4
1;
x y xy PB
x z xz PA
z y zy AB
+ + = =
+ + = =
+ + = =
2 2 2
2( ) 2.
x y z xy yz xz
⇒ + + + + + =
(1)
Lại có:
1 1 3 3 1 1 1
. . sin120 sin120 sin120
2 2 2 8 2 2 2
dt APB xy yz xz
∆ = = = ° + ° + °
3 3 1
( )
8 4 2
xy yz xz xy yz xz
⇔ = + + ⇔ + + =
; (2)
Cộng vế với vế của (1) và (2) ta có:
2 2 2
3
4
x y z xy yz xz
+ + + + + =
(3)
Cộng vế với vế vủa (2) và (3) ta được:
2
7 7
( )
4 2
x y z x y z+ + = ⇒ + + = .
Gọi
Q
′
là điểm đối xứng của
Q
qua
P
(Trong
1
( )
ABD C
)
1
; ; ;
CQ BQ y D Q AQ z PQ PQ x
′ ′ ′
⇒ = = = = = =
⇒
Tập hợp các đường gấp khúc thỏa mãn đề bài ở đây ta chọn là:
{AQ;BQ;PQ; ; ; }
PQ Q C DQ
′ ′ ′
(hay
1
D Q
′
).
Rõ ràng
7 1 3
AQ BQ PQ PQ Q C DQ
′ ′ ′
+ + + + + = < +
Và hai đỉnh bất kì của tứ diện đều được nối bởi một đường gấp khúc thuộc tập hợp các
đoạn thẳng đó.
Như vậy ta có thể chọn được một tập hợp các đoạn thẳng thỏa mãn đề bài với cách chọn
như trên.
Bài 3.
Giả sử
; ;
A B C
S S S
là tổng các góc phẳng tại các đỉnh
; ; ;
A B C D
của tứ diện
ABCD
.
Chứng minh rằng: Nếu ;
A B c D
S S S S
= =
thì
ABC BAD
∆ = ∆
và
ACD BDC
∆ = ∆
.
Giải:
Ta có:
4.180
A B c D
S S S S
+ + + = °
360
A C
S S
⇒ + = °
( ;
A B c D
S S S S
= =
)
Trải tứ diện lên mặt phẳng
ABC
như sau:
1 1
2 2
1 2 1 2
;
;
;
ABD ABD ABD ABD
ACD ACD ACD ACD
BCD B CD BCD B CD
∆ → ∆ ⇒ ∆ = ∆
∆ → ∆ ⇒ ∆ = ∆
∆ → ∆ ⇒ ∆ = ∆
+ Nếu
180
A C
S S
= = °
⇒
Tứ diện
ABCD
là tứ diện gần đều
ABC BAD
ACD BDC
∆ = ∆
⇒
∆ = ∆
+ Nếu
A C
S S
≠
. Không mất tính tổng quát giả sử
180
A
S
< °
. Ta có:
1 2 1
360
A
S D AD BCB
= = ° − (lớn)
1
BCB
= (nhỏ)
B
S
=
;
Kéo dài
1
B C
cắt
1
BD
tại
E
.
Ta có:
1
BCB
(nhỏ)
1 2
B
CBE CEB S CB D CBE
= + = = + ;
1 2 1 1 2
CEB CB D BD B D
⇒ = ⇒
Mà
1 1 2
BD B D
=
⇒
1 2 1
BB D D
là hình bình hành
1 1 2
BB D D
⇒
;
1 1 2
BB D D
=
Xét hai tam giác
1 2
D AD
và
1
BCB
:
1 2
D AD
∆
cân tại
A
;
1
BCB
∆
cân tại
C
;
1 2
D AD
1
BCB
= ;
1 1 2
BB D D
=
;
1 2 1
D AD BCB
⇒ ∆ = ∆
1
AD BC AD BC
⇒ = ⇒ =
Kéo dài
BC
cắt
1 2
D D
tại
F
.
Ta có:
Do
1 2 1
D AD BCB
∆ = ∆
1 1 2 1
CBB AD D AD F
⇒ = = ;
1 1 2 1 1
BB D D CFD CBB
⇒ =
;
1 1 1
CFD CBB AD F
⇒ = =
⇒
1
AD BC
Mà
1
AD BC
=
1
AD BC
⇒
là hình bình hành
1
BD AC BD AC
⇒ = ⇒ =
;
Xét hai tam giác
ABC
∆
và
BAD
∆
, ta có:
AB
chung;
BD AC
=
;
AD BC
=
ABC BAD
⇒ ∆ = ∆
(ccc)
Chứng minh tương tự:
ACD BDC
∆ = ∆
(đpcm).
Bài 4.
Cho hình chóp đều
.
S ABC
có
30
ASB
= °
;
AB a
=
. Lấy
,
B C
′ ′
lần lượt thuộc cạnh
,
SB SC
. Xác định vị trí của
,
B C
′ ′
sao cho chu vi
AB C
′ ′
∆
là nhỏ nhất. Tính giá trị nhỏ nhất
đó.
Giải:
Trải tứ diện xuống mặt phẳng
SBC
như sau:
1
2
;
;
ABS A BS
ACS A CS
∆ → ∆
∆ → ∆
Khi đó, với các điểm:
B SB
′
∈
C SC
′
∈
Thì:
1 2 1 2
AB C
P AB B C C A A B B C C A A A
′ ′
′ ′ ′ ′ ′ ′ ′ ′
= + + = + + ≥
;
Dấu “=” xảy ra
1 2
,
B C A A
′ ′
⇔ ∈
;
Do
1 2
,
A A
cố định
1 2
A A
⇒
cố định
,
SB SC
cố định
⇒
Ta luôn xác định được
,
B C
′ ′
thỏa mãn chu vi
AB C
′ ′
∆
là nhỏ
nhất. Khi đó, ta có:
1 2 1 2
3.30 90
A SA A SB BSC CSA
= + + = ° = °
;
1 2 1 2
2. 2. 2.
A A SA SA SA
⇒ = = =
Xét
SAB
∆
có
; 30
AB a ASB
= = °
75
SBA
⇒ = °
(Vì
SAB
∆
cân tại
S
)
.sin75 . 15
sin30 sin30 2sin15
AB a a
SA cos= ° = ° =
° ° °
Vì
2
3
1
1 30 2 3
2
sin 15
2 2 4
cos
−
− ° −
° = = = ;
Do
2 3
0 15 90 sin15 0 sin15
4
−
° < ° < ° ⇒ ° > ⇒ ° =
1 2
2
2.
3 1
2 3 2 3 2 3
2
2
a a a a
SA A A⇒ = = ⇒ = =
−
− − −
;
Vậy, giá trị nhỏ nhất của chu vi
AB C
′ ′
∆
là
2
3 1
a
−
tại
,
B C
′ ′
là giao điểm của
,
SB SC
với
1 2
A A
.
Bài 5.
Cho tứ diện
ABCD
có các góc ở đỉnh
A
b
ằng
90
°
và
AB AC AD
= +
. Tính tổng các
góc phẳng ở đỉnh
B
.
Gi
ải:
Dựng
KLMN
là hình vuông cạnh
AB
90
LMN
⇒ = °
.
Trên
LM
lấy
P
sao cho:
MP AD LP ML MP AB AD AC
= ⇒ = − = − =
Trên
MN
lấy
Q
sao cho:
MQ AC NQ MN MQ AB AC AD
= ⇒ = − = − =
Xét hai tam giác
ACD
và
MQP
:
90
PMQ LMN CAD
= = = °
; ;
MP AD MQ AC
= =
ACD MQP
⇒ ∆ = ∆
(cgc)
DC PQ
⇒ =
;
Chứng minh tương tự:
KLP BAC
∆ = ∆
;
KNQ BAD
∆ = ∆
; ;
KP BC KQ BD
⇒ = =
; ;
ABC LKP ABD NKQ
= =
Xét hai tam giác
BCD
và
KPQ
:
DC PQ
=
;
; ;
KP BC KQ BD
= =
BCD KPQ
⇒ ∆ = ∆
(ccc);
DBC QKP
⇒ = ;
Như vậy, ta có:
90
B
S ABD ABC CBD NKQ QKP LKP LKN
= + + = + + = = °
Tổng các góc phẳng ở đỉnh
B
là 1v.
Bài 6.
Cho tư diện
SABC
có các mặt
, ,
SAB SBC SCA
tương đương và tổng các góc phẳng ở
đỉnh
S
bằng
180
°
. Chứng minh rằng
SABC
là tứ diện gần đều.
Giải:
Trải tứ diện lên mặt phẳng
SBC
như sau:
1
2
;
;
;
SBC SBC
SAB SA B
SAC SA C
∆ → ∆
∆ → ∆
∆ → ∆
Do tổng các góc phẳng tại đỉnh
S
bằng
180
°
nên
1 2 1 2
180
A SB BSC CSA A SA
+ + = = °
1 2
, ,
A S A
⇒
thẳng hàng.
Hạ
, ,
SI BH CK
lần lượt vuông góc với
1 2
, ,
BC SA SA
.
Do
1 2
, ,
A S A
thẳng hàng nên
,
BH CK
đều vuông góc với
1 2
A A
;
BH CK
⇒
(1)
Theo đề bài:
dtSAB dtSAC dtSBC
= =
1 2
1 2
1 2
. . .
2 2 2
. . . ;(*)
dtSA B dtSA C dtSBC
BH A S CK A S BC SI
BH A S CK A S BC SI
⇒
= =
⇒
= =
⇒
= =
Mà
1 2
SA SA SA
= =
BH CK
⇒
=
; (2)
Xét tứ giác
BHCK
: Từ (1) và (2)
BHCK
⇒
là hình chữ nhật
BC HK
⇒
hay
1 2
,
BC SA BC SA
;
Ta có
2
BC SA
, mà
2
,
SI BC CK SA
⊥ ⊥
2
SI CK BC SA SA
⇒
=
⇒
= =
; (Kết hợp với *)
Xét tứ giác
2
SA CB
:
2
BC SA
,
2
BC SA
=
2
SA CB
⇒
là hình bình hành
2
SB A C AC
⇒
= =
Chứng minh tương tự:
1
SC A B AB
= =
Xét tứ diện
SABC
:
, ,
SA BC SC AB SB AC
= = =
;
SABC
⇒
là tứ diện gần đều. (đpcm)
Bài7
.
Cho tứ diện
ABCD
có các cạnh
; ;
AD BC a AC BD b AB CD c
= = = = = =
. Tính thể tích
tứ diện theo a,b,c.
Giải:
Trải tứ diện lên mặt phẳng
DAC
như sau:
;
;
;
BAD RAD
BCD QCD
BAC PAC
∆ → ∆
∆ → ∆
∆ → ∆
Dễ thấy
180
RDQ QCP RAP
= = = °
Và
1
4
ABCD BPQR
V V= ;
Xét tứ diện
BPQR
có:
:
90 ;
PBQ BC CP CQ
PBQ
∆ = =
⇒
= °
RBQ
∆
: Tương tự:
90
RBQ
= °
;
RBP
∆
: Tương tự:
90
RBP
;
⇒
Tứ diện
BPQR
có góc
B
là góc tam diện vuông.
1
. . .
6
BPQR
V BR BQ BP
⇒
= ;
Đặt:
, , ;
BR x BP y BQ z
= = =
Ta có:
2 2 2 2
2 2 2 2
2 2 2 2
(2 ) 4 ;
(2 ) 4 ;
(2 ) 4 ;
x z b b
x y c c
y z a a
+ = =
+ = =
+ = =
2 2 2
2 2 2
2 2 2
2( )
2( )
2( )
x b c a
y c a b
z b a c
= + −
⇒ = + −
= + −
;
Vậy thể tích tứ diện là:
2 2 2 2 2 2 2 2 2
1 1 1
. .
4 4 6
1 ( )( )( )
3 2
ABCD BPQR
V V xyz
b c a c a b b a c
= =
+ − + − + −
=
Bài 8.
Cho tứ diện
ABCD
, biết rằng tổng các góc phẳng ở mỗi đỉnh đều bằng nhau. Chứng
minh rằng bán kính đường tròn nội tiếp của các mặt của tứ diện đều bằng nhau.
Giải:
Gọi:
A
S
là tổng các góc phẳng tại đỉnh
A
;
B
S
là tổng các góc phẳng tại đỉnh
B
;
C
S
là tổng các góc phẳng tại đỉnh
C
;
D
S
là tổng các góc phẳng tại đỉnh
D
;
Ta có:
4.180
A B C D
S S S S
+ + + = °
;
Mà
A B C D
S S S S
= = =
180
A B C D
S S S S
⇒ = = = = °
;
ABCD
⇒
là tứ diện gần đều.
ABC DCB CDA BAD
⇒ ∆ = ∆ = ∆ = ∆
;
⇒
Bán kính đường tròn nội tiếp của các mặt tứ diện đều bằng nhau. (đpcm).
Bài 9.
Cho tứ diện
ABCD
có tất cả các mặt đều là các tam giác nhọn. Lấy các điểm tùy ý
, , ,
X Y Z T
tương ứng nằm bên trong các đoạn
, , ,
AB BC CD AD
.
,
a
Giả sử
DAB BCD CDA ABC
+ ≠ +
. Chứng minh rằng không thể có một đường gấp
khúc
XYZTX
nào có chiều dài cực tiểu.
,
b
Giả sử
DAB BCD CDA ABC
+ = +
. Khi đó hãy chứng minh rằng có vô số đường gấp
khúc khép kín
XYZTX
có chiều dài bé nhất là
2 sin
AC k
, trong đó
2
k BAC CAD DAB
= + +
.
Giải:
Trải tứ diện lên 1 mặt phẳng
( )
α
như sau:
;
;
;
;
ABC ABC
BCD BCD
CDA CDA
DAB DA B
∆ → ∆
∆ → ∆
′
∆ → ∆
′ ′
∆ → ∆
AB A B
′ ′
⇒ =
và
BX B X
′ ′
=
;
Khi đó đường gấp khúc khép kín
XYZTX
trở thành đường gấp khúc
XYZTX
′
nằm trong
lục giác
ABDB A C
′ ′
.
Rõ ràng
XYZTX
′
ngắn nhất khi các điểm
, , , ,
X Y Z T X
′
thẳng hàng.
Trường hợp 1:
AB A B
′ ′
AA BB
′ ′
⇔ ≠
.
Không mất tính tổng quát ta giả sử
AA BB
′ ′
<
Nếu
ACA
′
nằm trong lục giác lớn hơn
180
°
(hình vẽ 1)
⇒
Độ dài đường gấp khúc
XYZTX
′
nhỏ nhất
Y Z C
⇔ ≡ ≡
- Trái giả thuyết các điểm
, , ,
X Y Z T
tương ứng nằm bên trong các đoạn
, , ,
AB BC CD AD
.
⇒
Không có gtnn.
Nếu
ACA
′
nằm trong lục giác nhỏ hơn
180
°
(hình vẽ 2)
⇒
Độ dài đường gấp khúc
XYZTX
′
nhỏ nhất
&
X A X A
′ ′
⇔ ≡ ≡
- Trái giả thiết
⇒
Không có min
⇒
AA BB
′ ′
≠
.
Không có min có nghĩa là muốn có min của đường gấp khúc
AB A B
′ ′
⇔
180 2.180
B A A A AB B A C A CA CAB
′ ′ ′ ′ ′ ′
⇔ + = ° ⇔ + + = °
( ) ( ) 2.180
B A D DA C A CD DCB BCA CAB
′ ′ ′ ′
⇔ + + + + + = °
180 180 2.180
B A D A DC DCB CBA
′ ′ ′
⇔ + ° − + + ° − = °
B A D DCB A DC CBA
BAD DCB CBA ADC
′ ′ ′
⇔ + = +
⇔ + = +
Khi đó độ dài đường gấp khúc đạt min là
XX AA
′ ′
=
(Do
; ;
XX BB AA XX BB AA
′ ′ ′ ′ ′ ′
= =
)
Áp dụng định lý hàm số
cos
in
vào tam giác cân
ACA
′
ta có:
2
2 2 .sin
AA XX AC AC A CA
′ ′ ′
= = −
2 .sin
AC k
=
trong đó
2
k BAC CAD DAB
= + +
. (đpcm).
Bài 10
Cho tứ diện có 4 mặt tương đương .
Chứng minh rằng :Tứ diện này là tứ diện gần đều.
Lời giải bài toán quen thuộc này xin dành cho bạn đọc

Preview text:

Bài giảng
PHƯƠNG PHÁP TRẢI HÌNH TRÊN MẶT PHẲNG
Người soạn :Trần Thị Hiền
Tổ toán trường THPT Chuyên Hạ Long
Khi giải một bài toán về tứ diện mà các dữ kiện của nó liên quan đến tổng các góc phẳng
, hoặc tổng các cạnh…thì việc phẳng hoá tứ diện (tức là trải phẳng tứ diện đó lên một mặt
phẳng) sao cho phù hợp sẽ cho ta một lời giải gọn gàng và dễ hiểu . Trong bài viết nhỏ này
tôi xin trình bày một số bài toán áp dụng phương pháp này. Các ví dụ VD1.
CMR nếu tổng các góc phẳng tại đỉnh của một hình chóp lớn hơn 180° thì mỗi cạnh bên
của nó nhỏ hơn nửa chu vi đáy. Giải:
Giả sử hình chóp đã cho là S.A A ... 1 2
A . Ta cắt hình chóp theo các cạnh SA rồi trải các n i
mặt bên như sau lên cùng một mặt phẳng chứa mặt S 1 A 2
A . Như vậy, ta sẽ được đa giác A A ... (SA SA ′ = ) 1 2 A A′ n 1 1 1
Do tổng các góc ở đỉnh lớn hơn 180° nên đỉnh S nằm trong đa giác, và 1 A S kéo dài cắt
một cạnh nào đó của đa giác ở B .
Gọi a là độ dài đường gấp khúc A A ... BA ′ . + ... 1 2
B ; b là độ dài đường gấp khúc A k 1 1
⇒ Chu vi đáy chính bằng a + b . Mặt khác: + < ; 1 A S SB a ′ < + ; 1 A S b SB ⇒ ′ + < + ; 1 A S 1 A S a b ⇒ 2 < + ; 1 A S a b + ⇒ a b A S < . 1 2
Một cách tương tự ta suy ra mỗi cạnh bên của hình chóp đều nhỏ hơn một nửa chu vi đáy. (đpcm) VD2.
Cho tứ diện gần đều ABCD có AB = CD = a ; AC = BD ; AD = BC . Xác định vị trí của
điểm M trên cạnh AB sao cho chu vi tam giác MCD nhỏ nhất. Xác định giá trị nhỏ nhất của chu vi đó. Giải:
Trải tam giác DAB xuống mặt phẳng ABC thành tam giác D A
′ B và giữ nguyên cạnh AB . Khi đó ta có: D B ′ = DB ; D A ′ = DA . ⇒ D M ′ = DM ;
Chu vi tam giác MDC là nhỏ nhất;
⇔ MD + MC + DC là nhỏ nhất; nhưng do DC không đổi
⇔ MD + MC là nhỏ nhất;
⇔ MD′ + MC là nhỏ nhất. Áp dụng bất đẳng thức trong tam giác
⇔ D ,′ M ,C thẳng hàng
⇒ M là giao điểm của D C ′ với AB . VD3:
Cho tứ diện ABCD có: AC = AD = BC = BD = 1; AB = a ; CD = b; M , N lần lượt là
trung điểm của AB và CD . Tìm trên cạnh AD một điểm P sao cho PM + PN đạt giá trị
nhỏ nhất. Tính giá trị nhỏ nhất đó. Giải:
Trải tam giác ACD theo trục AD lên mặt phẳng ABD : C → C ; ′ DC = DC′ = ; b N → N ; ′ PN = PN ; ′
Yêu cầu bài toán sẽ tương đương với: Tìm P ∈ AD sao cho PM + PN′ nhỏ nhất.
⇒ P là giao điểm của MN′ và AD
Khi đó (PM + PN ) ′ = MN′ . nn + Tính MN′: Dễ thấy:
Tam giác ABD cân ở D và M là trung điểm của AB ⇒ DM ⊥ A ; B Tam giác AC D ′
cân ở D và N′ là trung điểm của AB ⇒ AN′ ⊥ DC ;′ ⇒ T a b
ứ giác AMDN′ nội tiếp có AM = ; DN′ = ; 2 2 2 2 1 b a AN′ = − ; MD = 1− ; 4 4
Áp dụng định lý Ptoleme ta có:
DN .′AM + DM . ′ AN MN′ = ; 1 2 2 ⇒ b . 1 b a . 1 a MN′ = − + − ; 2 4 2 4 2 2
b 4 − b + a 4 − ⇒ a MN′ = . 4
Vậy điểm P cần tìm trên cạnh AD là giao điểm của MN′ và AD . Khi đó tổng 2 2
b 4 − b + a 4 − ( + ) = ( + ) a PM PN PM PN′ = . nn nn 4 VD4: π
Cho hình chóp S.ABC có các góc phẳng ở đỉnh S đều bằng 4α (0 < α < ) , còn cạnh 3
bên SA bằng 1. Chứng minh: AB + BC + AC ≥ 2(1− o c s3α ) .
Gợi ý: Trải các mặt SBA & SAC lên mặt phẳng SBC , sau đó dùng định lý hàm số cosin . VD5:
Cho góc tam diện vuông Oxyz ; A∈Ox , B ∈Oy ; C ∈Oz sao cho OA = OB + OC =1. (1)
a, Chứng minh rằng diện tích toàn phần của tứ diện OABC không đổi khi B & C thay
đổi nhưng vẫn thỏa mãn (1) . , b Tính
OAB + OAC + BAC = ? c, Tính
OBA + ABC + OCB = ? Giải:
a, Trải tứ diện OABC xuống mặt phẳng OBC như sau: O ∆ AB → F ∆ DC; O ∆ AC → E ∆ D ; B
⇒ Tứ giác OEDF là hình vuông. Vì A ∆ BC = D ∆ CB (ccc)
⇒ dt tp của tứ diện OABC = dt tp của hình vuông OEDF = 1 không đổi. (đpcm) , b
OAB + OAC + BAC = 90° ; c,
OBA + ABC + OCB = 90° ; VD6:
Cho tứ diện ABCD thỏa mãn: a,
ACD + BCD = 180 ; ° ,
b Tổng các góc phẳng ở đỉnh A bằng tổng các góc phẳng ở đỉnh B và bằng 180° .
Tính diện tích toàn phần của tứ diện theo AC + CB = k & ACB = α ; Giải:
Trải tứ diện ABCD xuống mặt phẳng ABD như sau: A ∆ CB → A ∆ C ; 1B A ∆ CD → A ∆ C ; 2 B D ∆ CB → D ∆ C B; 3 ⇒ C + C = 180 ; ° 2 3
Do tổng các góc ở đỉnh A = tổng các góc ở đỉnh B = 180° ⇒ C , , C , B, 2 A 1 C thẳng hàng và 1 3 C thẳng hàng.
Sau khi trải các mặt của tứ diện xuống mặt phẳng ABD , ta được tứ giác nội tiếp 1 C C2D 3
C , và dt tp của tứ diện ABCD = dt 1 C C2D 3 C . Ta có: dt ∆ + ∆ 1 C C2D 3 C = dt C2 1 C 3 C dt DC2 3 C 1 1 1 α = .2 . x 2 . y sinα + C C . 2 = 2x . y sinα + C C . 2 3 DH tg 2 2 2 3 4 2 1 α α 2 2 = 2x . y sinα +
(4x + 4 y − 8x . y cosα ).tg 2
= (x + y) tg 4 2 2 α 2 = k tg . 2 Các bài tập tương tự: Bài 1.
Cho tứ diện đều ABCD cạnh bằng a. Một mặt phẳng cắt 4 cạnh tứ diện tại M , N, P,Q .
Chứng minh rằng chu vi p của thiết diện MNPQ không nhỏ hơn 2a và không lớn hơn 3a . Giải:
*Chứng minh p ≥ 2a
Không mất tính tổng quát, giả sử M ∈ A ; B N ∈ A ; D P ∈C ; D Q ∈ BC ;
Trải tứ diện ABCD xuống mặt phẳng BCD như sau: A ∆ BC → A ∆ ′BC; A
∆ CD → ∆A C ; 1 D A ∆ BD → A ∆ ′BD ; ′
Do ABCD là tứ diện đều nên các tam giác trên đều là tam giác đều ⇒ = ′ DBC
CBA = A′BD′ = 60° . ⇒ ′ = + ′ DBD DBC
CBA + A′BD′ = 3.60° = 180° .
⇒ D, B, D′ thẳng hàng.
Tương tự: A ,′C, thẳng hàng. 1 A
⇒ DD′ = BD + BD′ = 2a ; A′A = A′C + CA = 2 ; 1 1 a
Theo như cách trải thì: A D = A′D′ = ; 1 a Xét tứ giác D
′ ′ có A′A = D D ′ = 2 ; = ′ ′ = 1 A A D 1 a 1 A D A D a ⇒ D
′ ′ là hình bình hành. 1 A A D
Theo cách trải hình như trên: M → M  1 ⇒ MQ = M ;
Q PN = PN ; MN = M N ; DN =  D N ′ ; 1 1 1 2 1 2 N → N ; → 1 N N2  ⇒ N N D′ ; D N N = 2 ; 1 2 1 2 a Ta có:
p = MN + NP + PQ + QM = N P + PQ + QM + M N ≥ N N = 2 . (đpcm) 1 1 1 2 1 2 a
MN BD PQ Dấu “=” xảy ra ⇔ 
MQ AC NP
*Chứng minh p ≤ 3a
+ Nếu MN ∩ BD ≡ 1 S
S ∈ MN ⇒ S ∈(MNPQ) 1 1 ⇒ 
S ∈ BD ⇒ S ∈  (CBD) 1 1
Mà (MNPQ) ≠ (CBD) ⇒
nằm trên giao tuyến của (MNPQ) và (CBD) ; 1 S
Mà PQ là giao tuyến của (MNPQ) và (CBD) ⇒ S ∈ P ; 1 Q Do
ANM là góc ngoài của tam giác 1 S ND
⇒ ANM > ND ; 1 S Mà NDS = 60° = ⇒ > ⇒ < ; 1 DAB ANM NAM MN AM
+ Nếu MQ cắt tia CA tại S : Chứng minh tương tự ta có < 2 MQ MB
⇒ MN + MQ < AM + MB = AB = a ;
Lại có: PQ ≤ BD = ; a
NP ≤ AC = a ;
⇒ MN + NP + PQ + QM ≤ 3 ; a
Nếu MQ cắt tia AC tại S : Chứng minh tương tự ta có : 2 MQ ≤ BQ PQ ≤ QC
⇒ MQ + PQ ≤ BC = a
MN ≤ BD = a
NP ≤ AC = a ⇒ p ≤ 3a ;
Nếu MN BD ⇒ PQ BD ⇒ M ∆
AN là tam giác đều ⇒ MN = AM ;
Tương tự: PQ = QC ;
Chứng minh như trên ta suy ra p ≤ 3a . (đpcm)
Dấu “=” xảy ra ⇔ MNPQ trùng với một mặt bên của tứ diện. Bài 2.
Trên bề mặt của một tứ diện đều mà độ dài cạnh bằng 1, ta chọn một tập hợp hữu hạn
các đoạn thẳng sao cho có thể nối hai đỉnh bất kì của tứ diện bằng một đường gấp khúc thuộc
tập hợp các đoạn thẳng đó. Có thể chọn được hay không một tập hợp như vậy mà tổng độ dài
tất cả các đoạn nhỏ hơn 1+ 3 ? Giải:
Trải mặt DBC xuống mặt phẳng ABC : D ∆ BC → ∆ . 1 D BC
Do tứ diện ABCD là tứ diện đều cạnh a nên AB ° . Ta 1
D C là hình thoi cạnh a ; A = 60
sẽ chỉ ra một tập hợp thỏa mãn điều kiện đề bài.
Thật vậy, gọi P là trung điểm của BC 1 3 ⇒ A
∆ BP vuông ở P và PB = ; AB = 1; AP = ; 2 2 ⇒ ∃Q :
BQA = PQB = PQA = 120° (Thực ra Q chính là điểm Torixenri trong tam giác
đều , do đó luôn tồn tại Q)
Đặt PQ = x ; BQ = y ; AQ = z ;
Áp dụng định lý cosin : 2 2 2 1
x + y + xy = PB = ; 4 3 2 2 2
x + z + xz = PA = ; 4 2 2 2
z + y + zy = AB = 1; 2 2 2
⇒ 2(x + y + z ) + xy + yz + xz = 2. (1) Lại có: 1 1 3 3 1 1 1 dt A ∆ PB = . . = = xy sin120° + yz sin120° + xz sin120° 2 2 2 8 2 2 2 3 3 1 ⇔ =
(xy + yz + xz) ⇔ xy + yz + xz = ; (2) 8 4 2
Cộng vế với vế của (1) và (2) ta có: 2 2 2 3
x + y + z + xy + yz + xz = (3) 4
Cộng vế với vế vủa (2) và (3) ta được: 2 7 7
(x + y + z) = ⇒ x + y + z = . 4 2
Gọi Q′ là điểm đối xứng của Q qua P (Trong (ABD C) ) 1
⇒ CQ′ = BQ = y; D Q′ = AQ = z; PQ′ = PQ = ; 1 x
⇒ Tập hợp các đường gấp khúc thỏa mãn đề bài ở đây ta chọn là:
{AQ;BQ;PQ;PQ ;′Q C ′ ; DQ } ′ (hay 1 D Q′ ).
Rõ ràng AQ + BQ + PQ + PQ′ + Q C ′ + DQ′ = 7 < 1 + 3
Và hai đỉnh bất kì của tứ diện đều được nối bởi một đường gấp khúc thuộc tập hợp các đoạn thẳng đó.
Như vậy ta có thể chọn được một tập hợp các đoạn thẳng thỏa mãn đề bài với cách chọn như trên. Bài 3.
Giả sử S ;S ;S là tổng các góc phẳng tại các đỉnh ; A ;
B C; D của tứ diện ABCD . A B C
Chứng minh rằng: Nếu S = S ;S = S thì A ∆ BC = B ∆ AD và A ∆ CD = B ∆ DC . A B c D Giải:
Ta có: S + S + S + S = 4.180° A B c D
⇒ S + S = 360° ( S = S ;S = S ) A C A B c D
Trải tứ diện lên mặt phẳng ABC như sau: A ∆ BD → A ∆ BD ⇒ A ∆ BD = A ∆ BD ; 1 1 A ∆ CD → A ∆ CD ⇒ A ∆ CD = A ∆ CD ; 2 2 B ∆ CD → B ∆ CD ⇒ B ∆ CD = B ∆ CD ; 1 2 1 2
+ Nếu S = S =180° A C
⇒ Tứ diện ABCD là tứ diện gần đều ∆ABC = B ∆ AD ⇒  ∆ACD = B ∆  DC
+ Nếu S ≠ S . Không mất tính tổng quát giả sử S <180°. Ta có: A C A
S = D AD = 360° − BCB (lớn)
= BCB (nhỏ) = S ; A 1 2 1 1 B Kéo dài 1 B C cắt B 1 D tại E . Ta có: BC = + = = + ; 1 B (nhỏ) CBE CEB S CB D CBE B 1 2 ⇒ CEB = C ⇒ 1 B 2 D B 1 D 1 B 2 D Mà B = 1 D 1 B 2 D ⇒ B ⇒ ; = 1 B 2 D 1
D là hình bình hành B 1 B 1 D 2 D B 1 B 1 D 2 D Xét hai tam giác 1 D A 2 D và BC 1 B : ∆ cân tại ∆ cân tại 1 D A 2 D A ; BC 1 B C ; = ; = ; 1 D A 2 D BC 1 B B 1 B 1 D 2 D ⇒ ∆ = ∆ ⇒ = ⇒ = 1 D A 2 D BC 1 B A 1 D BC AD BC Kéo dài BC cắt 1 D 2 D tại F . Ta có: Do ∆ = ∆ ⇒ = = ; 1 D A 2 D BC 1 B CB 1 B A 1 D 2 D A 1 D F B ⇒ = ; 1 B 1 D 2 D CF 1 D CB 1 B ⇒ CF = = ⇒ 1 D CB 1 B A 1 D F A 1 D BC Mà A = ⇒ là hình bình hành ⇒ = ⇒ = ; 1 D BC A 1 D BC B 1 D AC BD AC Xét hai tam giác A
∆ BC và ∆BAD , ta có: AB chung; BD = AC ; AD = BC ⇒ A ∆ BC = B ∆ AD (ccc)
Chứng minh tương tự: A ∆ CD = B ∆ DC (đpcm). Bài 4.
Cho hình chóp đều S.ABC có
ASB = 30° ; AB = a . Lấy B ,
′ C′ lần lượt thuộc cạnh
SB, SC . Xác định vị trí của B ,
′ C′ sao cho chu vi A ∆ B C
′ ′ là nhỏ nhất. Tính giá trị nhỏ nhất đó. Giải:
Trải tứ diện xuống mặt phẳng SBC như sau: A ∆ BS → A ∆ BS; 1 A ∆ CS → A ∆ CS; 2
Khi đó, với các điểm: B′∈ SB C′∈ SC Thì: P = ′ + ′ ′ + ′ = ′ + ′ ′ + ′ ≥ ; ′ ′ AB B C C A A B B C C A A A AB C 1 2 1 2
Dấu “=” xảy ra ⇔ B ,′C′∈ ; 1 A 2 A Do A , ⇒ cố định 1 2 A cố định 1 A 2 A
SB,SC cố định ⇒ Ta luôn xác định được B ,′C′ thỏa mãn chu vi A ∆ B C ′ ′ là nhỏ nhất. Khi đó, ta có:
A SA = A SB + BSC + CSA = 3.30° = 90° ; 1 2 1 2
⇒ A A = 2.SA = 2.SA = 2. 1 2 1 2 SA Xét S ∆ AB có
AB = a; ASB = 30°
⇒ SBA = 75° (Vì S
∆ AB cân tại S ) AB = .sin 75 a ° = . 15 a SA cos ° = sin30° sin30° 2sin15° 3 1 1 − − cos30° 2 − 3 Vì 2 2 sin 15° = = = ; 2 2 4 2 − 3
Do 0° <15° < 90° ⇒ sin15° > 0 ⇒ sin15° = 4 a a a 2 ⇒ = = ⇒ A A = 2. a SA = ; 1 2 2 3 2 3 2 3 3 − − − − 1 2 2 2 V a
ậy, giá trị nhỏ nhất của chu vi A ∆ B C ′ ′ là
tại B ,′C′ là giao điểm của SB,SC với 3 −1 1 A 2 A . Bài 5.
Cho tứ diện ABCD có các góc ở đỉnh A bằng 90° và AB = AC + AD . Tính tổng các
góc phẳng ở đỉnh B . Giải:
Dựng KLMN là hình vuông cạnh AB ⇒ LMN = 90° .
Trên LM lấy P sao cho:
MP = AD ⇒ LP = ML − MP = AB − AD = AC
Trên MN lấy Q sao cho:
MQ = AC ⇒ NQ = MN − MQ = AB − AC = AD
Xét hai tam giác ACD và MQP :
PMQ = LMN = CAD = 90° MP = A ; D MQ = AC; ⇒ A ∆ CD = M ∆
QP (cgc) ⇒ DC = PQ ;
Chứng minh tương tự: K ∆ LP = B ∆ AC ; K ∆ NQ = B ∆ AD
⇒ KP = BC; KQ = B ; D ABC = LK ; P ABD = NK ; Q
Xét hai tam giác BCD và KPQ : DC = PQ ; KP = BC; KQ = B ; D ⇒ B
∆ CD = ∆KPQ (ccc); ⇒ DBC = QKP ; Như vậy, ta có:
S = ABD + ABC + CBD = NKQ + QKP + LKP = LKN = 90° B
Tổng các góc phẳng ở đỉnh B là 1v. Bài 6.
Cho tư diện SABC có các mặt SAB, SBC,SCA tương đương và tổng các góc phẳng ở
đỉnh S bằng 180° . Chứng minh rằng SABC là tứ diện gần đều. Giải:
Trải tứ diện lên mặt phẳng SBC như sau: S ∆ BC → S ∆ BC; S ∆ AB → S ∆ A ; 1B S ∆ AC → S ∆ A C; 2
Do tổng các góc phẳng tại đỉnh S bằng 180° nên
A SB + BSC + CSA = A SA = 180° 1 2 1 2
⇒ A ,S, thẳng hàng. 1 2 A
Hạ SI, BH ,CK lần lượt vuông góc với BC, SA , 1 S 2 A . Do A ,S, 1 2
A thẳng hàng nên BH ,CK đều vuông góc với 1 A 2 A ⇒ BH CK; (1)
Theo đề bài: dtSAB = dtSAC = dtSBC ⇒ dtS = = 1 A B dtS 2 A C dtSBC BH .A S CK.A S BC. 1 2 SI ⇒ = = 2 2 2
⇒ BH.A S = CK.A S = BC.SI;(*) 1 2 Mà S = = 1 A S 2 A SA
⇒ BH = CK ; (2)
Xét tứ giác BHCK : Từ (1) và (2) ⇒ BHCK là hình chữ nhật
⇒ BC HK hay BC SA , ; 1 BC S 2 A
Ta có BC S , mà SI ⊥ BC, ⊥ 2 A CK S 2 A
⇒ SI = CK ⇒ BC = S = ; (Kết hợp với *) 2 A SA Xét tứ giác S , = 2 A CB : BC S 2 A BC S 2 A ⇒ S là hình bình hành ⇒ = = 2 A CB SB 2 A C AC
Chứng minh tương tự: SC = = 1 A B AB
Xét tứ diện SABC : SA = BC,SC = AB,SB = AC ;
⇒ SABC là tứ diện gần đều. (đpcm) Bài7.
Cho tứ diện ABCD có các cạnh AD = BC = ; a AC = BD = ;
b AB = CD = c . Tính thể tích tứ diện theo a,b,c. Giải:
Trải tứ diện lên mặt phẳng DAC như sau: B ∆ AD → R ∆ A ; D B ∆ CD → Q ∆ C ; D B ∆ AC → P ∆ AC; Dễ thấy
RDQ = QCP = RAP = 180° 1 Và V = V ; ABCD 4 BPQR
Xét tứ diện BPQR có: P
∆ BQ : BC = CP = CQ ⇒ PBQ = 90 ; ° R ∆ BQ : Tương tự: RBQ = 90° ; ∆RBP : Tương tự: RBP = 90° ;
⇒ Tứ diện BPQR có góc B là góc tam diện vuông. 1 ⇒ V = .B . R B . Q BP ; BPQR 6
Đặt: BR = x, BP = y, BQ = z; 2 2 2 2
x + z = (2b) = 4b ;  Ta có: 2 2 2 2
x + y = (2c) =  4c ;  2 2 2 2
y + z = (2a) = 4a ;   2 2 2 x =
2(b + c − a )   2 2 2
⇒ y = 2(c + a −  b ) ;  2 2 2 z = 2(b + a −  c ) 
Vậy thể tích tứ diện là: 1 1 1 V = V = . .xyz ABCD 4 BPQR 4 6 2 2 2 2 2 2 2 2 2
1 (b + c − a )(c + a − b )(b + a − c ) = 3 2 Bài 8.
Cho tứ diện ABCD , biết rằng tổng các góc phẳng ở mỗi đỉnh đều bằng nhau. Chứng
minh rằng bán kính đường tròn nội tiếp của các mặt của tứ diện đều bằng nhau. Giải:
Gọi: S là tổng các góc phẳng tại đỉnh A ; A
S là tổng các góc phẳng tại đỉnh B ; B
S là tổng các góc phẳng tại đỉnh C ; C
S là tổng các góc phẳng tại đỉnh D ; D
Ta có: S + S + S + S = 4.180°; A B C D
Mà S = S = S = S ⇒ S = S = S = S = 180°; A B C D A B C D
⇒ ABCD là tứ diện gần đều. ⇒ A
∆ BC = ∆DCB = C ∆ DA = B ∆ AD ;
⇒ Bán kính đường tròn nội tiếp của các mặt tứ diện đều bằng nhau. (đpcm). Bài 9.
Cho tứ diện ABCD có tất cả các mặt đều là các tam giác nhọn. Lấy các điểm tùy ý
X ,Y , Z ,T tương ứng nằm bên trong các đoạn AB, BC,CD, AD . a, Giả sử
DAB + BCD ≠ CDA + ABC . Chứng minh rằng không thể có một đường gấp
khúc XYZTX nào có chiều dài cực tiểu. , b Giả sử
DAB + BCD = CDA + ABC . Khi đó hãy chứng minh rằng có vô số đường gấp
khúc khép kín XYZTX có chiều dài bé nhất là 2AC sin k , trong đó
2k = BAC + CAD + DAB . Giải:
Trải tứ diện lên 1 mặt phẳng (α ) như sau: A ∆ BC → A ∆ BC; B
∆ CD → ∆BC ; D C ∆ DA → C ∆ DA ; ′ D ∆ AB → D ∆ A′B ; ′
⇒ AB = A′B′ và BX = B X ′ ′ ;
Khi đó đường gấp khúc khép kín XYZTX trở thành đường gấp khúc XYZTX ′ nằm trong lục giác ABDB A ′ ′C .
Rõ ràng XYZTX ′ ngắn nhất khi các điểm X ,Y ,Z,T , X ′ thẳng hàng.
Trường hợp 1: AB A′B′
⇔ AA′ ≠ BB′ .
Không mất tính tổng quát ta giả sử AA′ < BB′ Nếu
ACA′ nằm trong lục giác lớn hơn 180° (hình vẽ 1)
⇒ Độ dài đường gấp khúc XYZTX ′ nhỏ nhất ⇔ Y ≡ Z ≡ C - Trái giả thuyết các điểm
X ,Y , Z ,T tương ứng nằm bên trong các đoạn AB, BC,CD, AD . ⇒ Không có gtnn. Nếu
ACA′ nằm trong lục giác nhỏ hơn 180° (hình vẽ 2)
⇒ Độ dài đường gấp khúc XYZTX ′ nhỏ nhất ⇔ X ′ ≡ A′ & X ≡ A - Trái giả thiết ⇒ Không có min
⇒ AA′ ≠ BB′.
Không có min có nghĩa là muốn có min của đường gấp khúc ⇔ AB A′B′ ⇔ ′ ′ + ′ = ° ⇔ ′ ′ + ′ B A A A AB 180 B A C
A CA + CAB = 2.180° ⇔ ′ ′ + ′ + ′ B A D
(DA C A CD) + DCB + (BCA + CAB) = 2.180° ⇔ ′ ′ + ° − ′ B A D 180
A DC + DCB + 180° − CBA = 2.180° ⇔ ′ ′ + = ′ B A D DCB A DC + CBA
⇔ BAD + DCB = CBA + ADC Khi đó độ dài đường gấp khúc đạt min là XX ′ = AA′ (Do
XX ′ BB′ AA ;′ XX ′ = BB′ = AA ; ′ )
Áp dụng định lý hàm số cosin vào tam giác cân ACA′ ta có: 2 ′ = ′ AA XX =
2AC − 2AC.sin A′CA
= 2 AC.sin k trong đó
2k = BAC + CAD + DAB . (đpcm). Bài 10
Cho tứ diện có 4 mặt tương đương .
Chứng minh rằng :Tứ diện này là tứ diện gần đều.
Lời giải bài toán quen thuộc này xin dành cho bạn đọc