CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP TỌA ĐỘ TRON
G KHÔNG GIAN Oxyz
BÀI 1: HỆ TỌA ĐỘ TRONG KHÔNG GIAN
A.
LÍ THU
YẾT TRỌ
NG TÂM
1.
Hệ tọ
a độ tr
ong không gian
Hệ trụ
c tọa độ Đề-các vuông gó
c trong không gian gồm ba trục
x'Ox, y'Oy, z'Oz vuông góc với nhau từng đôi một.
Gọi
,,ijk

lần lượt là các vectơ đơn vị trên các trục Ox, Oy, Oz.
Điểm O được gọi là gốc tọa độ.
Các mặt phẳng (Oxy), (Oyz), (Ozx) là các mặt phẳng tọa độ.
Không gian gắn với hệ tọa độ Oxyz được gọi là không gian Oxyz.
2. Tọa độ của vectơ
Trong không gian Oxyz, cho vectơ u
. Khi đó
ux;y;z uxiyjzk.

Chú ý:
1)
0 0;0;0 .
2)
11
22
33
ab
ab a b
ab


3) a
cùng phương

11
22
33
akb
akbb 0
b
akb


Biểu thức tọa độ của các phép toán vectơ
Cho hai vectơ
123 123
;; , ;;aaaabbbb

và k là số thực tùy ý.
Khi đó ta có:
112 23 3
;; .ab a ba ba b

112 23 3
;; .ab a ba ba b

123
.;;k a ka ka ka
11 2 2 3 3
.. . ..ab a b a b a b

Ứng dụng của tích vô hướng:
11 2 2 3 3
a.b aab a.b0 .b a.b 0

2
222
123
aa.aaaa.

2
222
123
aa aaa.


11 2 2
222222
12
33
31 23
ab ab a
a.b
cos a; b
a.b
aa .bb
b
ab





Với a 0, b 0.


3. Tọa độ của một điểm
Trong không gian Oxyz, cho điểm M tùy ý.
Khi đó
Mx;y;z OM(xiyjzk).

Tính chất
Nếu
AAA BBB
A x ;y ;y và B x ;y ;y thì
BABACA
AB x x ; y y ;z z .

Khi đó

2
BA B
22
BAA
AB AB x x y y z z .

Tọa độ trun
g điểm I
của đoạn thẳng AB là
ABABAB
xxyyzz
;; .I
222




Tọa độ trọng t
âm G của tam giác ABC là
CCAB A A CBB
xx yy zz
;; .
33
xy
3
z
G




Tọa độ trọng t
âm G của tứ diện ABCD là
AB CDABCDA BCD
xx xxyyyyz zzz
G;;
444
 



4. Tích có hướng của hai vectơ
Định nghĩa
Trong không gian Oxyz, cho hai vectơ
123
b
b;b ;b .
Tích có hướng của hai vectơ avàb

là một
vectơ vuông góc với cả hai vectơ
avàb

, kí hiệu là a,b
và được xác định như sau:
2331
12
2331
12
aaaa
aa
a,b ; ;
bbbb
b
b






23 32 31 13 12 21
aab;ababba
b
;b a .
Tính chất
a
cùng phương với a b 0.b,



a,b



vuông góc với cả hai vectơ avàb
.
Chú ý: Trong hệ tọa độ Oxyz, cho điểm M
(
x; y; z) ta có các khẳng định sau:
0; 0 .0;MO M
MOxy z0

, tức là
Mx;y;0.
MOyz x0

, tức là
M0;y;z.
MOxz y0

, tức là
Mx;0;z.
MOx yz0

, tức là
M x;0;0 .
MOy xz0
, tức là
M0;y;0.
MOz xy0
, tức là
M0;0;z.
b
,a a,b .
 

 
 
a,b a .b.sin a;b .


 
5. Phương trình mặt cầu
Trong không gian Oxyz, mặt cầu tâm
Ia;b;cbán kính R có phương trình là

222
2
xa yb zc R.
Ngược lại phương trình
222
xyz2Ax2By2CzD0 1.
Với
222
0ABCD là phương trình mặt cầu tâm
;;IABC

có bán kính
222
.
R
ABCD
Chú ý: Điều kiện để phương trình (1) là phương trình mặt cầu là:
222
0.ABCD
SƠ ĐỒ HỆ THỐNG HÓA
B. CÁC
DẠNG BÀI TẬP
Dạng 1: Tìm tọa độ điểm, vectơ trong hệ trục Oxyz
1. Phương pháp
Sử dụng các định nghĩa và khái niệm có liên quan đến điểm, vectơ: Tọa độ của điểm, vectơ; độ
dài vectơ, ...và các phép toán vectơ ... để tính tổng, hiệu các vectơ; tìm tọa độ trọng tâm tam giác, ...
a,b

cùng phương
a,b 0




a,b a,b


 
a,b a .b.sin a;b


 
Không gian gắn với
hệ tọa độ Oxyz
Hệ tọa độ Đề-các vuông góc Oxyz gồm
ba trục x’Ox, y’Oy, z’Oz.
Điểm O là gốc tọa độ.
Các vectơ đơn vị trên các trục Ox, Oy,
Oz là
i, j, k

Các mặt phẳng tọa độ:
Oxy , Oyz , Ozx
HỆ TỌA ĐỘ
KHÔNG GIAN
Tích có hướng
Tích có hướng của hai
vectơ là một vectơ

123
aa;a;a,

123
b
b;b ;b .
2331
12
2331
12
aaaa
aa
a,b ; ;
bbbb
b
b







23 32 31 13 12 21
aab;ababba
b
;b a .
Tọa độ vectơ Tọa độ điểm
ux;y;z
uxiyjzk


Mx;y;z
OM xi y j zk 

2
222
xyzuu 
BABACA
AB x x ; y y ; z z

Biểu thức tọa độ của các phép toán vectơ
123
aa;a;a,
123
b
b;b ;b .
112 233
;; .ab a ba ba b
123
k.a ka ; k a ; k a
với k là số thực
11 2 2 3 3
.. . .ab a b a b a b
2. Bài tập
Bài tậ
p 1.
Trong không gian Oxyz, cho
2; 2; 0 , 2; 2; 0 , 2; 2; 2 .abc

Giá trị của abc

bằng
A.
6. B.
26.
C. 11. D.
211.
Hướng dẫn giải
Chọn D.
T a có
2; 6; 2abc

nên
222
262 44211.abc

Bài tập 2. Trong không gian Oxyz cho hai điểm
1; 2;3 , 1; 0;1 .AB Trọng tâm G của tam giác
OAB
có tọa độ là:
A.
0;1;1 . B.
24
0; ; .
33



C.
0; 2; 4 . D.

2; 2; 2 .
Hướng dẫn giải
Tọa độ trọng tâm tam giác là:
G
G
G
110
x0
3
200 2 24
yG0;;.
33 33
310 4
z
33









Chọn B.
Bài tập 3.
Trong không gian Oxyz, cho vectơ
000
1; 2; 4 , ; ;abxyz
) cùng phương với vectơ
a
. Biết vectơ
b
tạo với tia Oy một góc nhọn và
b
21.
Giá trị của tổng
000
x
yz bằng
A. 3. B. 6. C. 6.
D. 3.
Hướng dẫn giải
Chọn A.
Lại có
b
21.
suy ra
22 2
k1
k4k16k 21
k1.

Với
k1 ta có

b
1; 2; 4 ,
suy ra góc giữa
b
và Oy thỏa mãn

b
.j
cos b, Oy ,
b
.j


trong đó
b
.j 2 0.

Suy ra góc tạo bởi
b
và Oy là góc tù. Suy ra
k1
không thỏa mãn.
Với
k1
ta có

b
1; 2; 4 ,
suy ra góc giữa
b
và Oy thỏa mãn

b
.j
cos b, Oy ,
b
.j


trong đó
b
.j 2 0.

Suy ra góc tạo bởi
b
và Oy là góc nhọn. Vậy k1
thỏa mãn.
Do đó

b
1; 2; 4 .
Suy ra
000
124 3.xyz  
Bài tập 4. Trong không gian Oxyz, cho hình lăng trụ tam giác đều .
A
BC A B C

có

A3;1;1,
hai đỉnh B, C thuộc trục Oz và
AA 1
(C không trùng với O). Biết vectơ ;;()2uab
(với
a,b ) là một vectơ chỉ phương của đường thẳng
A
C
. Tính
22
.Ta b
A. T5. B. T16 . C. T4.
D. T9.
Hướng dẫn giải
Chọn B
Lấy
M là t
rung điểm BC.
Khi đó ta có
AM BC
AA BC
nên BC A M
tại M;
suy ra M là hình chiếu của
A
trên trục Oz
M0;0;1 và AM 2.

Mặt khác
22
AM A M AA 3.


Lại có
ABC đều nên
3
AM BC 3
2

BC 2 MC 1.
Gọi
C0;0;c,c 0 suy ra MC c 1 .
c0
MC 1 c 1 1
c2
 
( loại c0
)
C0;0;2.
AC 3;1;1


là một vectơ chỉ phương của đường thẳng AC
Suy ra

u23;2;2
cũng là một vectơ chỉ phương của AC
.
Vậy
23; 2.ab Suy ra
22
16.Ta b
Dạng 2. Tích có hướng
1. Phương pháp giải
Để tính tích có hướng của hai vectơ, ta áp
dụng công thức:
2331
12
2331
12
,;;
aaaa
aa
ab
bbbb
bb






23 32 31 13 12 21
;; .aababababbba
Bài tập: Tính tích có hướng của hai vectơ
1; 0;1 , 2;1; 1

ab
Hướng dẫn giải

011110
,;;1;3;1
111221
ab







2. Bài tập mẫu
Bài tậ
p 1.
Trong không gian với hệ tọa độ Oxyz, cho hai vectơ ,ab
khác
0.
Kết luận nào sau đây
sai?
A. ,3 3 , .ab ab



B. 2, 2 , .ab ab



C.
3,3 3 , .ab ab



D.
.a,b a b.sin .a,b



Hướng dẫn giải
Chọn C.
Ta có:
3,3 3 ,3 9 , .
ab ab ab



 
(C sai)
Bài tập 2. Trong không gian Oxyz, cho ba vectơ
1; 2;1 , 0; 2; 1 , ,1;(0.)ab cm

Tìm giá trị thực của tham số m để ba vectơ ;;abc

đồng phẳng.
A.
m1.
B.
m0.
C.
1
m.
4
D.
1
m.
4
Hướng dẫn giải
Chọn D.
Ta có

,4;1;2.ab




Ba ve
ctơ
;;
abc

đồng phẳng
1
a, b . c 0 4m 1 0 m .
4




Bài tập 3. Trong không gian với hệ tọa độ Oxyz, cho năm điểm
0; 0; 3 , 2; 1; 0 ,AB
3; 2; 4 ,C

1; 3; 5 ,D
4; 2;1E tạo thành một hình chóp có đáy là tứ giác. Đỉnh của hình chóp tương ứng là
A. Điểm C. B. Điểm A. C. Điểm B. D. Điểm D.
Hướng dẫn giải
Chọn A.
Xét đáp án A, giả sử C là đỉnh của hình chóp, ta có:
2; 1; 3 , 1;3; 2 , 4; 2; 2 , 3; 2;1AB AD AE AC
   
AB, AD .AE 4.7 2.7 2.7 0
AB, AD .AC 3.7 2.7 1.7 14.






  
  
Suy ra A, B, D, E đồng phẳng.
Vậy đ
iểm C là đỉnh của hình chóp.
Bài tập 4. Trong không gian Oxyz cho các điểm
1; 0; 0 , 0; 2; 0 , 0; 0; 3 , 2; 2; 0 .AB C D
Có tất cả bao nhiêu mặt phẳng phân biệt đi qua 3 trong 5 điểm O, A, B, C, D?
A. 10. B. 7. C. 5. D. 6.
Hướng dẫn giải
Chọn C.
Ta có
1; 2; 0 , 1; 2; 0 ,AB AD

suy ra 3 điểm A, B, D thẳng hàng.
Từ đó chúng ta xác định được vị trí các điểm trong hệ trục độ Oxyz và đếm trực tiếp ta có 5 mặt
phẳng đi qua 3 trong 5 điểm O, A, B, C, D là:
, , , ,OCB OCA OCD OAB ABC
Dạng 3. Ứng dụng của tích có hướng để tính diện tích và thể tích
1. Phương pháp giải
Diện tích hình bình hành:
ABCD
SAB,AD.

Tính diện tích tam giác:
ABC
SAB,AC.
 
Tính thể tích hình hộ
p:
ABCD.A B C D
VAB,AC.AD.



  
Tính thể tích tứ diện:
ABCD
1
VAB,AC.AD.
6


  
2. Bài tập
Bài tậ
p 1.
Trong không gian với hệ tọa độ Oxyz, cho ba điểm
1; 2; 0 , 2;1; 2 , 1; 3;1 .ABC
Bán kính đư
ờng tròn ngoại tiếp tam giác ABC là
A. 310. B.
310
.
5
C.
10
.
5
D. 10.
Hướng dẫn giải
Chọn B.
Ta có:
1; 1; 2 , 2; 1; 1 , 3; 2; 1AB AC BC
  
Suy ra
AB AC 6; BC 14.
Suy ra
ABC
135
SAB,AC.
22




Gọi R
ABC
là bán kính đường tròn ngoại tiếp tam giác ABC, ta có
ABC
ABC
AB.AC.BC 6. 6. 14 3 10
R.
4S 5
35
4.
2

Bài tập 2. Trong không gian Oxyz, cho
2; 1; 1 , 3;0 (;1 , 2; 1;3)ABC và D nằm trên trục Oy.
Thể tích tứ diện ABCD bằng 5. Tọa độ của D là
A.
D0; 7;0. B.
D0;8;0.
C.
D0; 7;0 hoặc
D0;8;0. D.
D 0;7;0 hoặc
D0; 8;0.
Hướng dẫn giải
Chọn C.
Vì D Oy nên

D0;y;0. Khi đó. Thể tích của tứ diện ABCD là
11
VAB,AC.AD4y2
66



  
Theo đề ra, ta có
y7
1
4y 2 5
y8.
6

Bài tập 3. Trong không gian với hệ tọa độ Oxyz, cho hình lăng trụ
.' ' '
A
BC A B C
có tọa độ các đỉnh
 
3
0; 0; 0 , 0; ; 0 , ; ; 0 0; 0; 2 .
22




aa
A
Ba C vàA a Gọi D là trung điểm cạnh BB' và M di động
trên cạnh AA'. Diện tích nhỏ nhất của tam giác MDC' là
A.
2
3
.
4
a
B.
2
5
.
4
a
C.
2
6
.
4
a
D.
2
15
.
4
a
Hướng dẫn giải
Chọn C.
Ta có






 
a3a
CC AA C ; ;2a .
22


 
CC BB B 0;a;2a .
Điểm D là trung điểm của BB' nên
0; ; .Daa
()0; 0;
M
t
với

0t2a.
Ta có






 
a3 a
DC ; ;a ,DM 0; a;t a .
22
Ta có:







2
2
22 2
MDC
a2t3a 6a
1 a 4t 12at 15a a 6
SDC,DM .
2444
Suy ra
2
MDC
a6
minS
4
khi
3
ta.
2
Dạng 4: Phương trình mặt cầu
1. Phương pháp giải
Cách viết phương trình mặt cầu:
Mặt cầu tâm
Ia;b;c,
bán kính R có phương trình

222
2
xa yb zc R.
Bài tập: Phương trình mặt cầu tâm
2; 1;1 ,I bán kính R = 3 là

222
x2 y1 z1 9.

Xét phương trình:
222
y z 2ax 2by 2cz d 0. *x 
Ta có
222
*x2axy2byz2czd

222
222
xa yb zc a b c d. 
Điều kiện để phương trình (*) là phương trình mặt cầu
222
abcd.
Khi đó (S) có


22 2
taâm I a; b; c
baùnkínhR a b c d.
Đặc biệt mặt cầu
222 2
:x SyzR thì (S) có

taâm O 0;0;0
baùnkínhR.
2. Bài tập
Bài tập 1. Trong không gian với hệ trục tọa độ Oxyz, cho mặt cầu (S) có phương trình
22 2
S:x y z 2x 6y 6z 6 0. Tính diện tích mặt cầu (S)
A. 100 .
B. 120 .
C. 9.
D. 42 .
Hướng dẫn giải
Chọn A.
Mặt cầu (S) có tâm
I1; 3;3
, bán kính r19965.

Vậy diện tích mặt cầu là
22
4r 4.5 100.


Bài tập 2. Trong không gian Oxyz, cho điểm
I1; 2;3. Viết phương trình mặt cầu tâm I, cắt trục
Ox tại hai điểm A và B sao cho
AB 2 3.
A.

222
x 1 y 2 z 3 16. B.

22
2
x1 y2 z3 2() 0.
C.

222
x 1 y 2 z 3 25. D.

222
x1 y2 z3 9.

Chú ý:
Tính khoảng cách từ điểm A đến đường thẳng
:
- Xác định
điểm
M.
- Áp dụng công thức:

AM, u
dA, .
u




Hướng dẫn giải
Chọn A.
Gọi H
là trung điểm
AB IH AB tại



I;Ox
I; AB
HIHd d
Lấy


I,Ox
IM, i
M2;0;0 Ox IH d 3.
i




Bán kính mặt cầu cần tìm là
22
RIA IH HA 4.
Vậy phương trình mặt cầu cần tìm là

222
x 1 y 2 z 3 16.
Bài tập 3. Trong không gian với hệ tọa độ Oxyz, cho mặt cầu

222
S:x 1 y 2 z 1 9

và hai điểm
A 4;3;1 , B 3;1;3 ; M là điểm thay đổi trên (S). Gọi m, n lần lượt là giá trị lớn nhất,
nhỏ nhất của biểu thức
22
P2MA MB.
Giá trị
(m n)
bằng
A.
64. B. 60. C. 68. D. 48.
Hướng dẫn giải
Mặt cầu (S) có tâm
I1;2; 1
và bán kính R = 3.
Lấy điểm E sao cho
2AE BE 0 E 5;5; 1 .

Ta có IE 5.
Dễ thấy điểm E
là điểm nằm ngoài mặt cầu (S).
Khi đó
22
22 2 22
P 2MA MB 2MEAE MEBE ME 2AE BE.
   
P lớn nhất và nhỏ nhất khi và chỉ khi ME lớn nhất và nhỏ nhất.
maxME IE R 8;minME IE R 2. 
Do đó
2222
;n mimmaxP64 nP42AE BEE.2AE B 
Suy ra mn 60.
Chọn B.

Preview text:

CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP TỌA ĐỘ TRONG KHÔNG GIAN Oxyz
BÀI 1: HỆ TỌA ĐỘ TRONG KHÔNG GIAN
A. LÍ THUYẾT TRỌNG TÂM
1. Hệ tọa độ trong không gian
Hệ trục tọa độ Đề-các vuông góc trong không gian gồm ba trục
x'Ox, y'Oy, z'Oz vuông góc với nhau từng đôi một.   
Gọi i, j, k lần lượt là các vectơ đơn vị trên các trục Ox, Oy, Oz.
Điểm O được gọi là gốc tọa độ. Các
mặt phẳng (Oxy), (Oyz), (Ozx) là các mặt phẳng tọa độ. Không gian
gắn với hệ tọa độ Oxyz được gọi là không gian Oxyz.
2. Tọa độ của vectơ
Trong không gian Oxyz, cho vectơ u . Khi đó     
u  x; y;z  u  xi  yj zk. Chú ý:  1) 0  0;0;0. a b 1 1   
2) a b  a b 2 2 a b  3 3 a  kb     
3) a cùng phương b b  0 1 1  a  kb 2 2 a  kb  3 3
Biểu thức tọa độ của các phép toán vectơ  
Cho hai vectơ a  a ;a ;a ,b b ;b ;b và k là số thực tùy ý. 1 2 3   1 2 3 Khi đó ta có:  
a b  a b ;a b ;a b . 1 1 2 2 3 3   
a b  a b ;a b ;a b . 1 1 2 2 3 3  
k.a  ka ;ka ;ka 1 2 3     .
a b  a .b a .b a .b . 1 1 2 2 3 3 
Ứng dụng của tích vô hướng:    
 a  b  a.b  0  a .b  a .b  a .b  0 1 1 2 2 3 3     2 2 2 2
a  a.a  a  a  a . 1 2 3    2 2 2 2
a  a  a  a  a . 1 2 3        b cosa;b a.b a b a b a 1 1 2 2 3 3     2 2 2 2 2 2 a . b a  a  a . b  b  b 1 2 3 1 2 3     Với a  0, b  0.
3. Tọa độ của một điểm
Trong không gian Oxyz, cho điểm M tùy ý.     Khi
đó M(x; y; z)  OM  xi  y j  zk. Tính chất
Chú ý: Trong hệ tọa độ Oxyz, cho điểm M
 Nếu A x ; y ; y và B x ; y ; y thì
(x; y; z) ta có các khẳng định sau: A A A   B B B 
M O M 0;0;0.
ABx  x ; y  y ;z  z . B A B A C A  
 M Oxy  z  0 , tức là Mx; y;0.
Khi đó AB  AB  x  x 2 2 2  y  y  z  z . B A  B A   B A 
 M Oyz  x  0 , tức là M0; y;z.
 Tọa độ trung điểm I của đoạn thẳng AB là
 M Oxz  y  0 , tức là Mx;0;z.
 x  x y  y z  z  A B A B A B I ; ; .    2 2 2 
 M Ox  y  z  0, tức là M x;0;0.
 Tọa độ trọng tâm G của tam giác ABC là
 M Oy  x  z  0 , tức là M 0; y;0.
 x  x  x y  y  y z  z  z  A B C A B C A B C G ; ; .  
 M Oz  x  y  0 , tức là M 0;0;z.  3 3 3 
 Tọa độ trọng tâm G của tứ diện ABCD là  x  x  x  x y  y  y  y z  z  z  z  A B C D A B C D A B C D G ; ;    4 4 4 
4. Tích có hướng của hai vectơ Định nghĩa   
Trong không gian Oxyz, cho hai vectơ b  b ;b ;b . Tích có hướng của hai vectơ a và b là một 1 2 3     
vectơ vuông góc với cả hai vectơ a và b , kí hiệu là a , b 
 và được xác định như sau:    a a a a a a  2 3 3 1 1 2 a ,b   ; ;    b b b b b b  2 3 3 1 1 2 
 a b  a b ;a b  a b ;a b  a b . 2 3 3 2 3 1 1 3 1 2 2 1  Tính chất       a cùng phương với a b   , b  0.        a ,b 
 vuông góc với cả hai vectơ a và b .    
 b,a   a ,b.            a , b  a . b .sin   a;b.
5. Phương trình mặt cầu
Trong không gian Oxyz, mặt cầu tâm Ia;b;c bán kính R có phương trình là
  2   2   2 2 x a y b z c  R .
Ngược lại phương trình 2 2 2
x  y  z  2Ax  2By  2Cz  D  0   1 . Với 2 2 2
A B C D  0 là phương trình mặt cầu tâm I  ; A  ; B C  có bán kính 2 2 2
R A B C D.
Chú ý: Điều kiện để phương trình (1) là phương trình mặt cầu là: 2 2 2
A B C D  0.
SƠ ĐỒ HỆ THỐNG HÓA
Hệ tọa độ Đề-các vuông góc Oxyz gồm
ba trục x’Ox, y’Oy, z’Oz.    a, b cùng phương
Điểm O là gốc tọa độ.        a , b    0
Các vectơ đơn vị trên các trục Ox, Oy,     Không gian gắn với     a ,b    a ,  b Oz là i, j, k hệ tọa độ Oxyz        a , b  a . b .sin   a;b
Các mặt phẳng tọa độ: Oxy,Oyz,Ozx HỆ TỌA ĐỘ Tích có hướng KHÔNG GIAN Tích có hướng của hai Tọa độ vectơ Tọa độ điểm vectơ là một vectơ u x;y;z M x; y;z            u  xi  y j zk  OM  xi  y j zk
a  a ;a ;a , b  b ;b ;b . 1 2 3  1 2 3     a a a a a a  2 3 3 1 1 2 a ,b   ; ;       b b b b b b  2 2 2 2
ABx  x ; y  y ;z  z B A B A C A  2 3 3 1 1 2  u  u  x  y  z
 a b  a b ;a b  a b ;a b  a b . 2 3 3 2 3 1 1 3 1 2 2 1 
Biểu thức tọa độ của các phép toán vectơ  
a  a ;a ;a , b  b ;b ;b . 1 2 3  1 2 3   
a b  a b ;a b ;a b . 1 1 2 2 3 3  
k.a  ka ;k a ;k a với k là số thực 1 2 3    .
a b a .b a .b a .b 1 1 2 2 3 3
B. CÁC DẠNG BÀI TẬP
Dạng 1: Tìm tọa độ điểm, vectơ trong hệ trục Oxyz 1. Phương pháp
Sử dụng các định nghĩa và khái niệm có liên quan đến điểm, vectơ: Tọa độ của điểm, vectơ; độ
dài vectơ, ...và các phép toán vectơ ... để tính tổng, hiệu các vectơ; tìm tọa độ trọng tâm tam giác, ... 2. Bài tập      
Bài tập 1. Trong không gian Oxyz, cho a  2;
 2;0,b2;2;0,c2;2;2. Giá trị của a  b  c bằng A. 6. B. 2 6. C. 11. D. 2 11.
Hướng dẫn giải Chọn D.      
T a có a b c  2;6;2 nên 2 2 2
a b c  2  6  2  44  2 11.
Bài tập 2. Trong không gian Oxyz cho hai điểm A1;2;3, B 1  ;0; 
1 . Trọng tâm G của tam giác
OAB có tọa độ là:  2 4  A. 0;1;  1 . B. 0; ; .   C. 0;2;4. D. 2; 2  ; 2  .  3 3 
Hướng dẫn giải  11 0 x   0  G 3   2  0  0 2  2 4 
Tọa độ trọng tâm tam giác là: y    G 0; ; . G   3 3   3 3   3 1 0 4 z    G  3 3 Chọn B.  
Bài tập 3. Trong không gian Oxyz, cho vectơ a  1; 2
 ;4, b  x ; y ; z ) cùng phương với vectơ 0 0 0    
a . Biết vectơ b tạo với tia Oy một góc nhọn và b  21. Giá trị của tổng x y z bằng 0 0 0 A. 3.  B. 6. C. 6.  D. 3.
Hướng dẫn giải Chọn A.  k 1 Lại có b  21. suy ra 2 2 2
k  4k 16k  21  k  1.  
Với k  1 ta có b  1; 2
 ;4, suy ra góc giữa b và Oy thỏa mãn     b.j  
cos b,Oy    , trong đó b.j  2   0. b . j 
Suy ra góc tạo bởi b và Oy là góc tù. Suy ra k  1không thỏa mãn.   Với k  1  ta có b   1;  2; 4
 , suy ra góc giữa b và Oy thỏa mãn     b.j  
cos b,Oy    , trong đó b.j  2  0. b . j 
Suy ra góc tạo bởi b và Oy là góc nhọn. Vậy k  1  thỏa mãn.  Do đó b   1;  2; 4
 .Suy ra x y z  1   2  4  3  . 0 0 0
Bài tập 4. Trong không gian Oxyz, cho hình lăng trụ tam giác đều ABC.AB C   có A 3; 1  ;  1 , 
hai đỉnh B, C thuộc trục Oz và AA  1 (C không trùng với O). Biết vectơ u  (a; ; b ) 2
(với a, b   ) là một vectơ chỉ phương của đường thẳng AC . Tính 2 2
T a b . A. T  5. B. T  16 . C. T  4. D. T  9.
Hướng dẫn giải Chọn B Lấy M là trung điểm BC. AM  BC Khi đó ta có  nên BC  A M  tại M; AA  BC
suy ra M là hình chiếu của A trên trục Oz  M 0;0;  1 và A M   2. Mặt khác 2 2 AM  A M   AA  3. 3
Lại có ABC đều nên AM  BC  3 2  BC  2  MC 1.
Gọi C0;0;c,c  0 suy ra MC  c 1 . c  0
MC  1  c 1  1  
( loại c  0 )  C0;0;2. c  2  A C
   3;1; 1 là một vectơ chỉ phương của đường thẳng A C   Suy ra u   2
 3;2;2 cũng là một vectơ chỉ phương củaA C  . Vậy a  2  3;b  2. Suy ra 2 2
T a b  16.
Dạng 2. Tích có hướng
1. Phương pháp giải
Để tính tích có hướng của hai vectơ, ta áp
Bài tập: Tính tích có hướng của hai vectơ   dụng công thức: a  1;0;  1 ,b  2;1;  1    a a a a a a  2 3 3 1 1 2
a,b   ; ; 
Hướng dẫn giải   b b b b b b  2 3 3 1 1 2     0 1 1 1 1 0 
a,b   ; ;   1;3;  1
 a b a b ;a b a b ;a b a b .   1 1 1 2 2 1 2 3 3 2 3 1 1 3 1 2 2 1    2. Bài tập mẫu   
Bài tập 1. Trong không gian với hệ tọa độ Oxyz, cho hai vectơ a,b khác 0. Kết luận nào sau đây sai?         A. ,3
a b  3a,b.    
B. 2a ,b  2 a ,b.              
C. 3a ,3b  3 a ,b.    
D. a , b  a . b .sin   a,b.
Hướng dẫn giải Chọn C.      
Ta có: 3a ,3b  3a ,3b  9 a ,b.       (C sai)   
Bài tập 2. Trong không gian Oxyz, cho ba vectơ a  1;2;  1 ,b  0;2;  1 ,c  ( , m 1;0 . )   
Tìm giá trị thực của tham số m để ba vectơ ; a ; b c đồng phẳng. 1 1 A. m  1. B. m  0. C. m   . D. m  . 4 4
Hướng dẫn giải Chọn D.  
Ta có a ,b   4  ;1;2.         1 Ba vectơ ; a ;
b c đồng phẳng  a, b. c  0  4  m 1  0  m  .   4
Bài tập 3. Trong không gian với hệ tọa độ Oxyz, cho năm điểm A0;0;3, B 2; 1
 ;0, C 3;2;4,
D 1;3;5, E 4;2; 
1 tạo thành một hình chóp có đáy là tứ giác. Đỉnh của hình chóp tương ứng là A. Điểm C. B. Điểm A. C. Điểm B. D. Điểm D. Hướng dẫn giải Chọn A.
Xét đáp án A, giả sử C là đỉnh của hình chóp, ta có:     AB  2; 1  ; 3  , AD   1;3; 2, AE   4; 2; 2  , AC   3;2;  1
  
AB,AD.AE  4.7  2.7  2.7  0  
    
AB, AD.AC  3.7  2.7 1.7 14.  
Suy ra A, B, D, E đồng phẳng.
Vậy điểm C là đỉnh của hình chóp.
Bài tập 4. Trong không gian Oxyz cho các điểm A1;0;0, B 0; 2;0, C  0;0;3, D 2; 2;0.
Có tất cả bao nhiêu mặt phẳng phân biệt đi qua 3 trong 5 điểm O, A, B, C, D? A. 10. B. 7. C. 5. D. 6.
Hướng dẫn giải Chọn C.   Ta có AB   1;  2;0, AD   1; 2
 ;0, suy ra 3 điểm A, B, D thẳng hàng.
Từ đó chúng ta xác định được vị trí các điểm trong hệ trục độ Oxyz và đếm trực tiếp ta có 5 mặt
phẳng đi qua 3 trong 5 điểm O, A, B, C, D là:
OCB, OCA , OCD , OAB ,  ABC
Dạng 3. Ứng dụng của tích có hướng để tính diện tích và thể tích
1. Phương pháp giải  
 Diện tích hình bình hành: S  AB, AD . ABCD    
 Tính diện tích tam giác: S  AB, AC . ABC  
  
 Tính thể tích hình hộp: V        AB, AC .AD . ABCD.A B C D  
    1
Tính thể tích tứ diện: V  AB, AC.AD . ABCD 6   2. Bài tập
Bài tập 1. Trong không gian với hệ tọa độ Oxyz, cho ba điểm A1;2;0, B 2;1; 2, C  1  ;3;  1 .
Bán kính đường tròn ngoại tiếp tam giác ABC là 3 10 10 A. 3 10. B. . C. . D. 10. 5 5
Hướng dẫn giải Chọn B.   
Ta có: AB  1; 1;  2, AC   2  ;1;  1 , BC   3  ;2;  1
Suy ra AB  AC  6;BC  14. 1   35 Suy ra S  AB,AC  . ABC 2   2
Gọi RABC là bán kính đường tròn ngoại tiếp tam giác ABC, ta có AB.AC.BC 6. 6. 14 3 10 R    . ABC 4S 35 5 ABC 4. 2
Bài tập 2. Trong không gian Oxyz, cho A2; 1;  1 , B 3;0  ;1 , C(2; 1
 ;3) và D nằm trên trục Oy.
Thể tích tứ diện ABCD bằng 5. Tọa độ của D là A. D0; 7  ;0. B. D0;8;0. C. D0; 7  ;0 hoặc D0;8;0.
D. D0;7;0 hoặc D0; 8  ;0.
Hướng dẫn giải Chọn C.
Vì D  Oy nên D0; y;0. Khi đó. Thể tích của tứ diện ABCD là
1    1 V  AB,AC.AD  4y  2 6   6 1 y  7 
Theo đề ra, ta có 4y  2  5  6  y  8.
Bài tập 3. Trong không gian với hệ tọa độ Oxyz, cho hình lăng trụ ABC.A' B 'C ' có tọa độ các đỉnh A
Ba   a 3 a  0;0;0 , 0; ;0 ,C  ; ;0và A 0;0;2a. 
Gọi D là trung điểm cạnh BB' và M di động 2 2   
trên cạnh AA'. Diện tích nhỏ nhất của tam giác MDC' là 2 a 3 2 a 5 2 a 6 2 a 15 A. . B. . C. . D. . 4 4 4 4
Hướng dẫn giải Chọn C.     a 3 a Ta có  CC  AA   C  ; ;2a  2 2 .      CC   BB   B 0;a;2a.
Điểm D là trung điểm của BB' nên D 0;a;a.     a 3 a
M (0;0;t) với 0  t  2a. Ta có  DC  
; ;a,DM  0;a;t  a  2 2  .   Ta có:
  a 2t 3a2    2 2 2 2 6a 1 a 4t 12at 15a a 6 S  D  C ,DM    . MD  C 2   4 4 4 2 a 6 3 Suy ra minS  khi t  a.   MDC 4 2
Dạng 4: Phương trình mặt cầu
1. Phương pháp giải
Cách viết phương trình mặt cầu:
 Mặt cầu tâm Ia;b;c, bán kính R có phương trình
  2   2   2 2 x a y b z c  R .
Bài tập: Phương trình mặt cầu tâm I 2; 1  ; 
1 , bán kính R = 3 là   2    2    2 x 2 y 1 z 1  9.  Xét phương trình: 2 2 2
x  y  z  2ax  2by  2cz  d  0.  * Ta có     2   2   2 * x 2ax y 2by z  2cz  d
   2    2    2 2 2 2 x a y b
z c  a  b  c  d.
Điều kiện để phương trình (*) là phương trình mặt cầu 2 2 2 a  b  c  d. taâm Ia;b;  c
Khi đó (S) có baùnkínhR 2a  2b  2 c d.
Đặc biệt mặt cầu S  2 2 2 2
: x  y z R thì (S) có taâmO0;0;0  baùn kính R. 2. Bài tập
Bài tập 1. Trong không gian với hệ trục tọa độ Oxyz, cho mặt cầu (S) có phương trình   2 2 2
S : x  y  z  2x  6y  6z  6  0. Tính diện tích mặt cầu (S) A. 100. B. 120. C. 9. D. 42.
Hướng dẫn giải Chọn A.
Mặt cầu (S) có tâm I1; 3
 ;3, bán kính r  1 9  9  6  5.
Vậy diện tích mặt cầu là 2 2 4 r  4.5  100.
Bài tập 2. Trong không gian Oxyz, cho điểm I1; 2
 ;3. Viết phương trình mặt cầu tâm I, cắt trục
Ox tại hai điểm A và B sao cho AB  2 3.
A.   2    2    2 x 1 y 2 z 3  16.
B.   2  (  )    2 2 x 1 y 2 z 3  20.
C.   2    2    2 x 1 y 2 z 3  25.
D.   2    2    2 x 1 y 2 z 3  9. Chú ý:
Tính khoảng cách từ điểm A đến đường thẳng :
- Xác định điểm M  .    AM,u  
- Áp dụng công thức: d A,    . u
Hướng dẫn giải Chọn A.
Gọi H là trung điểm AB  IH  AB tại H  IH  d  d I;AB I;Ox   IM,i  
Lấy M 2;0;0Ox  IH  d    3. I,Ox i
Bán kính mặt cầu cần tìm là 2 2 R  IA  IH  HA  4.
Vậy phương trình mặt cầu cần tìm là   2    2    2 x 1 y 2 z 3  16.
Bài tập 3. Trong không gian với hệ tọa độ Oxyz, cho mặt cầu     2    2    2 S : x 1 y 2 z 1  9 và hai điểm A 4;3 
;1 , B3;1;3; M là điểm thay đổi trên (S). Gọi m, n lần lượt là giá trị lớn nhất,
nhỏ nhất của biểu thức 2 2
P  2MA  MB . Giá trị (m  n) bằng A. 64. B. 60. C. 68. D. 48.
Hướng dẫn giải
Mặt cầu (S) có tâm I1;2;  1  và bán kính R = 3.   
Lấy điểm E sao cho 2AE  BE  0  E 5;5;  1 . Ta có IE  5.
Dễ thấy điểm E là điểm nằm ngoài mặt cầu (S).   2   2 Khi đó 2 2          2 2 2 P 2MA MB 2 ME AE ME BE  ME  2AE  BE .
P lớn nhất và nhỏ nhất khi và chỉ khi ME lớn nhất và nhỏ nhất.
max ME  IE  R  8; min ME  IE  R  2. Do đó 2 2 2 2
m  max P  64  2AE  E
B ; n  min P  4  2AE  BE .
Suy ra m  n  60. Chọn B.