Group: HỎI ĐÁP TOÁN HỌC – Page: Toán dành cho nhóm 9+ và giáo viên
______________________________________________________________
____________________________________________________________________
https://www.facebook.com/groups/traloinhanhmontoan/
CHUYÊN ĐỀ
CÔ LẬP ĐƯỜNG THẲNG
TRONG BIỆN LUẬN ĐỒ THỊ HÀM SỐ CÓ CHỨA THAM SỐ
A. Cơ sở lý thuyết chung
I. Các phép biến đổi đồ thị hàm số
1. Phép tịnh tiến theo véc tơ
( )
u = a;b
Bài toán: Cho đồ thị
( )
C
của hàm số
()y f x=
tìm đồ thị
( )
'
C
của hàm số
()y F x=
thu được khi
tịnh tiến
( )
C
theo véc tơ
( )
;u a b=
.
Cách vẽ:
- Mỗi điểm
( )
00
;A x y
thuộc đồ thị
( )
y f x=
cho ta một điểm
thuộc đồ thị
( )
y F x=
.
Khi đó:
0 0 0 0
0 0 0 0
''
'
'
x x a x x a
AA u
y y b y y b
− = = −
=

− = = −

- Điểm
( )
( )
00
' ' ; ' 'A x y C
nên
00
' ( ' )y F x=
- Điểm
( )
( )
00
;A x y C
nên
( ) ( )
0 0 0 0
''y f x y b f x a= − = −
Do đó:
( )
( )
( )
( ) ( )
( )
0 0 0 0
0 0 0 0
00
' ' ' '
' ' ' '
''
y F x y F x
y b f x a F x b f x a
y f x a b

==


− = − − = −


= − +
Vậy sau phép tịnh tiến ta thu được đồ thị
( )
'
C
là
( )
y f x a b= − +
Bài toán nghịch: Vẽ đồ thị hàm số
()y f x m n= + +
từ đồ thị
()y f x=
Cách vẽ: Đồng nhất
( ) ( )
( )
y F x f x a b
y f x m n
= = − +
= + +
ta có:
( )
;
am
u m n
bn
=−
= −
=
Ghi nhớ:
Group: HỎI ĐÁP TOÁN HỌC – Page: Toán dành cho nhóm 9+ và giáo viên
______________________________________________________________
____________________________________________________________________
https://www.facebook.com/groups/traloinhanhmontoan/
Áp dụng:
Ví dụ 1: Cho hàm số
2
( ) 1y f x x= = −
, vẽ đồ thị các hàm số
a)
( ) 3y f x=+
b)
( 2)y f x=−
c)
( 2) 3y f x= − +
Giải:
2
( ) 1y f x x= = −
a)
( ) 3 ( ; ) (0;3)y f x u m n= + = − =
ta dịch
chuyển lên trên 3 đơn vị
b)
( 2) ( ; ) (2;0)y f x u m n= − = − =
ta dịch
chuyển sang phải 2 đơn vị
c)
( 2) 3 ( ; ) (2;3)y f x u m n= − + = − =
ta dịch
chuyển sang phải 2 đơn vị và lên trên 3 đơn vị
Để thu được
( )
( )
'
:C y f x m n= + +
từ
( ) ( )
:C y f x=
ta dịch chuyển đồ
thị
( )
C
sang trái
m
đơn vị và lên trên
n
đơn vị.
Group: HỎI ĐÁP TOÁN HỌC – Page: Toán dành cho nhóm 9+ và giáo viên
______________________________________________________________
____________________________________________________________________
https://www.facebook.com/groups/traloinhanhmontoan/
2. Phép đối xứng qua trục
Ox
Bài toán: Cho đồ thị
( )
C
của hàm số
()y f x=
, vẽ đồ thị
( )
'
C
của hàm số
()y f x=
.
Cách vẽ: Tại những điểm
( )
00
;A x y
trên
( )
C
qua phép đối xứng qua trục
Ox
cho
điểm
( )
00
';A x y−
thuộc độ thị
( )
'
C
. Ta luôn có:
0 0 0
0 0 0
' , 0
' , 0
y y y
y y y
=
= −
Do đó ta có đồ thị
( )
'
C
bao gồm phần đồ thị
( )
C
có tung độ không âm và tập hợp những điểm đối
xứng với
( )
C
khi
( )
C
có tung độ âm.
Ghi nhớ:
Áp dụng
Ví dụ 2: Cho hàm số
2
( ) 1y f x x= = −
, vẽ đồ thị các hàm số
a)
()y f x=
b)
( 2)y f x=−
c)
( ) 3y f x=−
d)
( 2) 3y f x= − −
e)
4( 2) 3y f x= − − +
Giải:
a) Vẽ đồ thị hàm số
()y f x=
rồi lấy đối
xứng phần bên dưới trục
Ox
Để thu được đồ thị
( )
'
C
của hàm số
()y f x=
từ đồ thị
( )
C
của hàm số
()y f x=
, ta giữ nguyên phần đồ thị
( )
C
ở nửa trên trục
Ox
và lấy đối xứng
với đồ thị
( )
C
ở nửa dưới trục
Ox
.
Group: HỎI ĐÁP TOÁN HỌC – Page: Toán dành cho nhóm 9+ và giáo viên
______________________________________________________________
____________________________________________________________________
https://www.facebook.com/groups/traloinhanhmontoan/
b) Vẽ đồ thị hàm số
( 2)y f x=−
rồi
lấy đối xứng đồ thị thu được
c) Vẽ đồ thị hàm số
( ) 3y f x=−
rồi lấy đối
xứng đồ thị thu được
d) Vẽ đồ thị hàm số
( 2) 3y f x= − −
rồi
lấy đối xứng đồ thị thu được
e) Vẽ đồ thị hàm số
( 2) 3y f x= − −
,
lấy đối xứng đồ thị thu được rồi dịch
chuyển lên trên 4 đơn vị
Group: HỎI ĐÁP TOÁN HỌC – Page: Toán dành cho nhóm 9+ và giáo viên
______________________________________________________________
____________________________________________________________________
https://www.facebook.com/groups/traloinhanhmontoan/
3. Phép đối xứng qua trục
Oy
Bài toán: Cho đồ thị
( )
C
của hàm số
()y f x=
, vẽ đồ thị
( )
'
C
của hàm số
()y f x=
.
Cách vẽ:
Tại những điểm
( )
00
;A x y
trên
( )
C
qua phép đối
xứng qua trục
Oy
cho điểm
( )
00
';A x y−
thuộc độ thị
( )
'
C
. Ta luôn có:
0 0 0
0 0 0
' ( ), 0
' ( ), 0
y f x y
y f x y
=
= −
Do đó ta có đồ thị
( )
'
C
bao gồm phần đồ thị
( )
C
có
hoành độ không âm và tập hợp những điểm đối xứng với
( )
C
khi
( )
C
có hoành độ
âm.
Ghi nhớ:
Áp dụng
Ví dụ 3: Cho hàm số
2
( ) 2 1y f x x x= = − −
, vẽ đồ thị các hàm số
a)
()y f x=
b)
( 2)y f x=−
c)
( 3)y f x=+
d)
( 2 3)y f x= − +
e)
4( 2 3)y f x=− ++
Giải:
Để thu được đồ thị
( )
'
C
của hàm số
()y f x=
từ đồ thị
( )
C
của hàm số
()y f x=
, giữ nguyên phần đồ thị
( )
C
ở nửa bên phải trục
Oy
và lấy đối
xứng qua trục
Oy
sang bên trái.
Group: HỎI ĐÁP TOÁN HỌC – Page: Toán dành cho nhóm 9+ và giáo viên
______________________________________________________________
____________________________________________________________________
https://www.facebook.com/groups/traloinhanhmontoan/
a) Vẽ đồ thị hàm số
()y f x=
, giữ nguyên phần đồ
thị
( )
C
ở nửa bên phải trục
Ox
và lấy đối xứng qua
trục
Oy
b) Vẽ đồ thị hàm số
( 2)y f x=−
, giữ nguyên
phần đồ thị
( )
C
ở nửa bên phải đường thẳng
2x =
và lấy đối xứng qua đường thẳng
2x =
c) Vẽ đồ thị hàm số
( 3)y f x=+
, giữ nguyên phần đồ
thị
( )
C
ở nửa bên phải trục
Ox
và lấy đối xứng qua trục
Oy
d) Vẽ đồ thị hàm số
( 1)y f x=+
, giữ nguyên phần đồ
thị
( )
C
ở nửa bên phải đường thẳng
2x =
và lấy đối xứng
qua đường thẳng
2x =
e) Vẽ đồ thị hàm số
( 1)y f x=+
, giữ nguyên phần
đồ thị
( )
C
ở nửa bên phải đường thẳng
2x =
, lấy đối
xứng qua đường thẳng
2x =
rồi tịnh tiến lên trên 4 đơn
vị
Group: HỎI ĐÁP TOÁN HỌC – Page: Toán dành cho nhóm 9+ và giáo viên
______________________________________________________________
____________________________________________________________________
https://www.facebook.com/groups/traloinhanhmontoan/
II. Các hàm số chứa tham số
m
áp dụng được phương pháp cô lập đường thẳng
Phương pháp này chỉ áp dụng được với tham số
m
xuất hiện một lần trong hàm số.
Với các hàm số có nhiều lần xuất hiện tham số
m
, ta sẽ rút gọn về dạng
()M u m=
là
một biểu thức duy nhất chứa
m
.
Ví dụ 4: Rút gọn các hàm số để thu được phương trình chỉ chứa 1 hạng tử có biểu
thức chứa
m
Giải:
a)
()y f x x m= = +
,
Mm=
b)
23
( ) 2y f x x m m= = + −
, ta đặt
3
2M m m=−
sẽ có
2
()y f x x M= = +
c)
2
( ) 2y f x x mx m= = + −
, ta biến đổi như sau:
22
( ) 2 (2 1)y f x x mx m x m x= = + − = + −
Đặt
1
21
2
t
t x x
+
= − =
nên
2
2
1
(2 1)
2
t
x m x mt
+

+ − = +


Vậy
2
1
()
2
t
y g t mt
+

= = +


d)
2
( ) ( )
( ) 3
y x f m x f m
f x x
= − +
=+
ta biến đổi như sau
2 2 2
( ) ( ) ( ) ( )( 1) ( 1) ( )y f x x f m x f m x f m x t Mt g t= = − + = − − = + − =
Do đó
2
( ) ( 1)y g t t Mt= = + −
Với
( ) 3
1
M f m m
tx
= − = − −
=−
Ghi nhớ:
Kể từ đây, mọi hàm số chứa duy nhất một tham số
m
xuất hiện hoặc có thể đưa về
dạng hàm số chứa duy nhất một biểu thức
()M u m=
chứa tham số
m
xuất hiện, ta đều
coi
M
là
m
.
Những hàm số có tham số
m
tự do (không đi cùng biến) hoặc tham số
m
xuất hiện ở duy nhất một hạng tử chứa biến hoặc tham số
m
xuất hiện ở
nhiều hạng tử nhưng đồng bậc, ta có thể đưa về một biểu thức
M
duy nhất
chứa tham
m
.
Group: HỎI ĐÁP TOÁN HỌC – Page: Toán dành cho nhóm 9+ và giáo viên
______________________________________________________________
____________________________________________________________________
https://www.facebook.com/groups/traloinhanhmontoan/
III. Cô lập đường thẳng
Mọi hàm số
()y f x=
đều có thể biểu diễn dưới dạng tổng của một hàm số
()y g x=
có đồ thị
()C
và một hàm số của đường thẳng
: ( )y h x kx = =
:
( ) ( )y f x g x kx= = +
.
Khi
()gx
có nghiệm
0
x
,
0 0 0 0 0 0
( ) 0 ( ) ( ) ( ) ( ) ( )g x g x h x h x f x h x= + = =
Nên phương trình
( ) ( )f x h x=
cũng có nghiệm
0
x
Do đó, ta luôn vẽ được đường thẳng
và đồ thị
()C
giao nhau tại điểm có hoành độ
là nghiệm của phương trình
( ) 0gx=
Vì
( ) ( ) ( )y f x g x h x= = +
chỉ chứa một tham số
m
nên sẽ xảy ra 2 trường hợp sau:
+
m
nằm trong
()gx
, ta cố định được
+
m
nằm trong
()hx
, ta cố định được
()C
Bước còn lại là vẽ 2 đồ thị trên cùng hệ trục
Oxy
rồi biện luận tương giao giữa 2 đồ
thị để tìm giá trị
m
. Nếu chứa
M
ta giải tiếp phương trình
()M u m=
để tìm
m
.
Ghi nhớ:
Cô lập đường thẳng
- Biểu diễn hàm
( ) ( )y f x g x kx= = +
- Giải
( ) 0gx=
có các nghiệm
i
x
-
()y f x=
cắt
y kx=
tại các điểm có hoành độ
i
x
-
( ) 0 ( )g x y f x =
nằm trên
y kx=
-
( ) 0 ( )g x y f x =
nằm dưới
y kx=
- Xác định các yếu tố cố định khác
- Tìm trường hợp tương giao thỏa mãn đề bài
- Giải hệ điều kiện tìm tham số
Group: HỎI ĐÁP TOÁN HỌC – Page: Toán dành cho nhóm 9+ và giáo viên
______________________________________________________________
____________________________________________________________________
https://www.facebook.com/groups/traloinhanhmontoan/
B. Các dạng toán điển hình
I. Biện luận về số điểm cực trị của biểu thức chứa dấu giá trị tuyệt đối theo
m
1. Hàm số
2
y = f(x)= ax + bx + c + dx + e
Xét hàm số
2
()y f x ax bx c dx= = + + +
có đồ thị
()C
và hệ số
0a
(nếu
0a
,
ta có
22
ax bx c ax bx c+ + = − − −
có
0a−
và hàm số
2
y ax bx c dx e= + + + +
hoàn toàn giống hàm số
2
y ax bx c dx= + + +
về hình dạng cũng như số điểm cực
trị).
Đặt
2
()y g x ax bx c= = + +
, đường thẳng
: ( )y h x dx = =
,
2
( ) ( ) ( ) ( )k x g x h x ax d b x c= − + = − + − −
có điểm cực trị
( )
0 0 0
; ( ) ,
2
db
A x k x x
a
−
=
()gx
A
Đồ thị minh họa
Điều kiện
Số cực trị
0
2
4b ac
(1)
1 cực tiểu
0
Nửa trên
mặt phẳng
không
chứa
( )
2
0 1 2
4
;
b ac
x x x
(2)
1 cực đại,
2 cực tiểu
Nửa dưới
mặt phẳng
bờ
( )
2
0 1 2
4
;
b ac
x x x
(3)
1 cực tiểu
Group: HỎI ĐÁP TOÁN HỌC – Page: Toán dành cho nhóm 9+ và giáo viên
______________________________________________________________
____________________________________________________________________
https://www.facebook.com/groups/traloinhanhmontoan/
Xét (1) đúng cả cho trường hợp
0a
vì
22
( ) 4( ).( ) 4b a c b ac− − − − = −
Xét (2):
( )
2
2
22
0 1 2
22
4
4
44
;
2 2 2
4
b ac
b ac
b b ac d b b b ac
x x x
a a a
b ac d


− − − − − + −

−
Kết quả này cũng đúng cho
0a
Xét (3):
( )
2
2
2
22
0 1 2
2
4
4
4
40
22
;
4
22
b ac
d b b b ac
b ac
d b ac
aa
x x x
d b b b ac
aa
− − − −

−

− − + −
Kết quả này cũng đúng cho
0a
Ghi nhớ:
Ví dụ 5: Cho hàm số
2
( ) 4 3y f x x x mx= = − + +
. Có tất cả bao nhiêu giá trị
nguyên của
m
để hàm số
()y f x=
có 3 điểm cực trị?
Giải:
Xét hàm số
2
( ) 4 3y f x x x mx= = − + +
có đồ thị
()C
, hàm số
2
( ) 4 3y g x x x= = − +
và đường thẳng
có phương trình
()y h x mx==
,
( ) ( ) ( )f x g x h x=+
.
Nhận thấy
( ) 0gx=
có 2 nghiệm
1, 3xx==
nên
()C
cắt
tại 2 điểm phân biệt
( )
1;Bm
và
( )
3;3Cm
.
Tìm
m
để đồ thị hàm số
2
()y f x ax bx c dx e= = + + + +
có:
- 1 điểm cực trị (cực tiểu):
22
4d b ac−
- 3 điểm cực trị (có cực đại):
22
4d b ac−
Group: HỎI ĐÁP TOÁN HỌC – Page: Toán dành cho nhóm 9+ và giáo viên
______________________________________________________________
____________________________________________________________________
https://www.facebook.com/groups/traloinhanhmontoan/
Trong khoảng
[1;3]
,
2
( ) ( ) ( ) ( 4) 3f x g x h x x m x= − + = − + + −
nên đồ thị hàm số
()y f x=
có điểm cực
trị
00
( ; )A x y
tại
0
4
2
m
x
+
=
. Để
()y f x=
có 3 điểm cực trị thì cực trị
00
( ; )A x y
thuộc nửa trên mặt phẳng bờ
và không
chứa
, tương đương
0
13x
, nên
4
1 3 2 2
2
m
m
+
−
.
Vậy có 3 giá trị
m
thỏa mãn bài toán.
Giải nhanh
2 2 2
4 4 2 2d b ac m m − −
Ví dụ 6: Có bao nhiêu giá trị nguyên của
m
thuộc
2020;2020−
để hàm số
2
2y x x x m= + − +
có cực đại.
Giải:
Xét hàm số
2
( ) 2y f x x x x m= = + − +
có đồ
thị
()C
, hàm số
2
( ) 2y g x x x m= = − +
có đồ thị
()
g
C
và đường thẳng
có phương trình
()y h x x==
.
( ) ( ) ( )f x g x h x=+
Để
()y f x=
có cực đại thì phải thỏa mãn đồng
thời cả 2 điều kiện:
+
()C
cắt
tại 2 điểm phân biệt
( )
11
; ( )B x d x
và
( )
22
; ( )C x d x
hay
( ) 0gx=
có 2 nghiệm phân
biệt
1
x
,
2
x
(1).
+ Điểm cực trị
00
( ; )A x y
của hàm số
2
( ) ( ) 3y g x d x x x m= − + = − + −
thuộc nửa
trên mặt phẳng bờ
và không chứa
hay
12
3
2
xx
(2).
Từ (1) và (2) ta có:
( ) 0
12
' 1 0
3
3
4
2
gx
m
m
xx
=
= −


Group: HỎI ĐÁP TOÁN HỌC – Page: Toán dành cho nhóm 9+ và giáo viên
______________________________________________________________
____________________________________________________________________
https://www.facebook.com/groups/traloinhanhmontoan/
Vậy có 2021 giá trị
m
thỏa mãn bài toán.
Giải nhanh:
22
3
4 1 4 4
4
d b ac m m − −
2. Hàm số
2
y = f(x)= ax + bx + c + dx
Đặt
2
()g x ax bx c= + +
,
( ) ( )h x g x dx=+
, tương tự ta chỉ xét trong phạm vi
0a
và
0d
.
a) Trường hợp 1:
( ) 0gx=
vô nghiệm hoặc có nghiệm kép
- Hàm số có 1 cực tiểu khi:
2
2
2
2
()
40
40
( ) ( )
( ) 4 0
0
hx
b ac
b ac
h x ax b d x c
b d ac
−
−
= + + +

+ −

- Hàm số có 2 cực tiểu, 1 cực đại khi:
2
2
2
2
()
40
40
( ) ( )
( ) 4 0
0
hx
b ac
b ac
h x ax b d x c
b d ac
−
−
= + + +

+ −

()gx
A
Đồ thị minh họa
Số cực trị
0
Không
thấp hơn
Ox
1 cực tiểu
Thấp hơn
Ox
1 cực đại,
2 cực tiểu
Group: HỎI ĐÁP TOÁN HỌC – Page: Toán dành cho nhóm 9+ và giáo viên
______________________________________________________________
____________________________________________________________________
https://www.facebook.com/groups/traloinhanhmontoan/
b) Trường hợp 2:
( ) 0gx=
có 2 nghiệm phân biệt
12
, xx
. Đường thẳng
y dx=
tiếp xúc dưới với đồ thị hàm số
()y h x=
tại 2 điểm
( )
( )
( )
( )
1 1 2 2
; ; C ;B x d x x d x
Đặt
2
( ) ( ) ( ) ( )k x g x d x ax d b x c= − + = − + − −
, cực trị
( )
( )
00
;A x k x
có
( )
2
0
4
;
2 2 4
b d ac
b d b d
xA
a a a

−−
−−
=



- Nếu
, CB
đều không nằm dưới trục
Ox
, ta có
12
12
12
.( ) 0
0
. 0, . 0
. . . 0 0
d x x
bd
d x d x
d x d x c
+


Khi đó
2
()f x ax bx c dx= + + +
. Theo kết quả mục B.I.1.:
+ Đồ thị hàm số có 2 điểm cực tiểu, 1 điểm cực đại khi
22
0
0
4
bd
c
d b ac
−
+ Đồ thị hàm số có 1 cực tiểu khi
22
0
0
40
bd
c
d b ac
−
- Nếu 1 trong 2 điểm
, CB
nằm dưới trục
Oy
, suy ra
0c
hoặc
0
0
c
bd
=
, theo
kết quả từ mục B.I.1. thì:
+ Đồ thị hàm số có 1 điểm cực đại, 2 điểm cực tiểu khi
22
0
0
0
40
c
bd
c
d b ac
=
−
+ Đồ thị hàm số có 2 điểm cực đại, 3 điểm cực tiểu khi
22
0
0
0
4
c
bd
c
d b ac
=
−
Group: HỎI ĐÁP TOÁN HỌC – Page: Toán dành cho nhóm 9+ và giáo viên
______________________________________________________________
____________________________________________________________________
https://www.facebook.com/groups/traloinhanhmontoan/
- Nếu cả 2 điểm
, CB
đều nằm dưới trục
Oy
, suy ra
0bd
và
0c
, khi đó:
+
A
không cao hơn
B
hoặc
C
. Đồ thị hàm số có 1 điểm cực đại, 2 điểm cực
tiểu:
22
0
0
40
c
bd
d b ac
−
+
A
cao hơn cả
B
và
C
nhưng không cao hơn
Ox
. Đồ thị hàm số có 2 điểm
cực đại, 3 điểm cực tiểu khi đó
( )
( )
22
22
2
2
0
0
0
0
4
4
4
40
0
4
c
c
bd
bd
d b ac
d b ac
b d ac
b d ac
a

−

−

−−

− −
+
A
cao hơn
Ox
. Đồ thị hàm số có 3 điểm cực đại, 4 điểm cực tiểu khi đó
( )
( )
22
22
2
2
0
0
0
0
4
4
4
40
0
4
c
c
bd
bd
d b ac
d b ac
b d ac
b d ac
a

−

−

−−

− −
Group: HỎI ĐÁP TOÁN HỌC – Page: Toán dành cho nhóm 9+ và giáo viên
______________________________________________________________
____________________________________________________________________
https://www.facebook.com/groups/traloinhanhmontoan/
Tổng hợp lại kết quả:
Ví dụ 7: (TTLT Thanh Chương – Nghệ An lần 5 năm 2020): Cho hàm số
2
( ) 10 16f x x x mx= − + +
. Có bao nhiêu giá trị nguyên của tham số
m
để hàm số
( ) ( )g x f x=
có đúng 5 điểm cực trị.
Giải:
Đặt
2
( ) 10 16h x x x= − +
,
()u x mx=
.
Đồ thị
()y f x=
và
()y u x=
như hình
Tìm số điểm cực trị của đồ thị hàm số
2
()y f x ax bx c dx= = + + +
với
0, 0da
- Một điểm cực trị:
2
2
40
( ) 4 0
b ac
b d ac
−
+ −
hoặc
22
0
0
40
abd
ac
d b ac
−
- Ba điểm cực trị:
2
2
40
( ) 4 0
b ac
b d ac
−
+ −
hoặc
22
0
0
4
abd
ac
d b ac
−
hoặc
22
0
0
0
40
c
abd
ac
d b ac
=
−
hoặc
22
0
0
40
ac
abd
d b ac
−
- Năm điểm cực trị:
22
0
0
0
4
c
abd
ac
d b ac
=
−
hoặc
( )
22
2
0
0
4
40
ac
abd
d b ac
b d ac
−
− −
- Bảy điểm cực trị:
( )
22
2
0
0
4
40
ac
abd
d b ac
b d ac
−
− −
Group: HỎI ĐÁP TOÁN HỌC – Page: Toán dành cho nhóm 9+ và giáo viên
______________________________________________________________
____________________________________________________________________
https://www.facebook.com/groups/traloinhanhmontoan/
Nhận thấy nếu
0m
thì
( ) ( )y g x f x==
như
hình trên nên có tối đa 3 cực trị.
Vậy
0m
, khảo sát qua các trường hợp của
đường thẳng
()y d x=
và đồ thị hàm số
()y h x=
ta có kết luận để đồ thị hàm số
( ) ( )g x f x=
có 5
điểm cực trị thì điểm cực trị
( ; )
MM
M x y
của hàm
số
2
( ) ( ) (10 ) 16y h x u x x m x= − + = − + + −
phải thỏa
mãn đồng thời
28
52
0
M
M
x
m
y

− −
Vậy có 4 giá trị của
m
thỏa mãn đề bài.
Giải nhanh:
( )
( )
2
22
2
2
0
10 0
0
36 6 2
4
10 64 0
40
ac
m
abd
mm
d b ac
m
b d ac
−

−

−

− − −
− −
II. Biện luận về nghiệm của phương trình
Ví dụ 8: Tìm tập hợp tất cả các số thực
m
để phương trình
1
4
2 log ( 2 )
x
x m m
−
= + +
có nghiệm?
Giải:
2
1
42
2
log ( 2 )
2
2 log ( 2 ) 2 log ( 2 ) 2
2 ( 2 ) log ( 2 )
2 2 log ( 2 )
xx
x
xm
x
x m m x m m
x x m x m
x x m
−
+
= + + = + +
+ = + + +
+ = + +
Đặt
( ) 2 , '( ) 2.ln2 1 0
tt
f t t f t= + = +
đo đó
()y f t=
đồng biến trên , phương trình
đã cho tương đương:
22
( ) (log ( 2 )) log ( 2 )f x f x m x x m= + = +
.
Xét hàm số
2
( ) logy g x x==
có tiếp tuyến
()
tại
0
x
song song với đường thẳng
()d
yx=
thì phương trình trình tiếp tuyến là
0 0 0
2
0
0
'( )( )
11
( ): log
1
'( ) 1
ln2 ln2
ln2
y y g x x x
yx
gx
x
− = −
= − +
==
Do đó tiếp tuyến
( )
m
của hàm số
( 2 )y g x m=+
song song với
()d
là
Group: HỎI ĐÁP TOÁN HỌC – Page: Toán dành cho nhóm 9+ và giáo viên
______________________________________________________________
____________________________________________________________________
https://www.facebook.com/groups/traloinhanhmontoan/
2
11
( ): 2 log
ln2 ln2
y x m = + − +
Nhận thấy nghiệm của phương trình
2
log ( 2 )x x m=+
là hoành độ giao điểm của
đường thẳng
()d
và đồ thị hàm số
( 2 )y g x m=+
, 2 đồ thị này có giao điểm khi
tiếp tuyến
( )
m
trùng với
()d
hoặc lệch về
bên trái so với
()d
, do đó giao điểm
( )
m
với
trục
Ox
có hoành độ không dương, hay:
22
1 1 1 1
(2 log ) 0 log ln2
ln2 ln2 2ln2 2
mm− − + +
Ví dụ 9: Cho
()fx
là hàm đa thức bậc hai có
đồ thị như hình vẽ. Gọi
S
là tập hợp các giá trị
nguyên âm của tham số
m
để phương trình
5 ( ) 10f x mx m= − −
có 4 nghiệm phân biệt. Số
phần tử của tập hợp
S
là?
Giải:
Hàm số đã cho là hàm bậc 2 nên có dạng
2
()y f x ax bx c= = + +
đi qua các điểm
( ) ( )
0; 1 , 2; 3 ,(4; 1)− − −
nên có phương trình là
2
1
( ) 2 1
2
y f x x x= = − −
.
Đặt
1tx=−
,
( )
5 ( ) 10 1 2
5
m
f x mx m f t t= − − + + =
Trên cùng hệ trục tọa độ
Oty
, xét đồ thị
()C
của hàm số
( )
( ) 1 2y g t f t= = + +
và
đường thẳng
:
5
m
yt=
.
Để đường thẳng
và
()C
cắt nhau tại 4 điểm, và vì
có hệ số góc âm nên
bị
giới hạn khoảng giữa trục
Ox
và đường thẳng
0
. Dễ tìm được tọa độ
(1;1)M
nên
đường thẳng
0
qua
(1;1)M
và
(0;0)O
là
yt=−
.
Dựa vào hệ số góc của
và
0
, ta có:
1 0 5 0
5
m
m− −
.
Vậy có 4 giá trị của
m
thỏa mãn bài toán.
Group: HỎI ĐÁP TOÁN HỌC – Page: Toán dành cho nhóm 9+ và giáo viên
______________________________________________________________
____________________________________________________________________
https://www.facebook.com/groups/traloinhanhmontoan/
III. Biện luận về giá trị lớn nhất và giá trị nhỏ nhất của hàm số
1. Tìm điều kiện để giá trị nhỏ nhất của hàm số
2
f(x)= ax + bx + c + dx + e
đạt
giá trị lớn nhất
Xét hàm số
2
()y f x ax bx c dx= = + + +
có đồ thị
( )
C
với
0a
,
2
()g x ax bx c= + +
và đường thẳng
: ( )y h x dx = =
.
a) Trường hợp
0c
, đồ thị hàm số
()y f x=
luôn đi qua
( )
0;c
nên
Min ( )f x c
do đó
Min ( )fx
đạt
Max c=
tại
0x =
, khi đó
'(0) 0 0f b d= + =
b) Trường hợp
00c ac
,
( ) 0gx=
có 2 nghiệm trái dấu
12
, xx
thì
( )
C
tiếp
xúc trên với
tại
( ) ( )
1 1 2 2
; ( ) , C ; ( )B x h x x h x
. Nếu
0d
, luôn có hoặc
B
hoặc
C
nằm dưới trục
Oy
nên
Min ( ) 0 0f x d =
Ghi nhớ
Ví dụ 10: Tìm
m
để giá trị nhỏ nhất của hàm số
2
( ) 4 3y f x x x mx= = − + +
đạt
giá trị lớn nhất.
Giải:
Xét hàm số
2
( ) 4 3y g x x x= = − +
và đường
thẳng
()y h x mx==
như hình vẽ
Nhận thấy hàm số
()fx
luôn qua điểm
(0;3)
với
mọi
m
nên
Min ( ) 3fx
. Để
Min ( ) 3fx =
thì
tại lân cận 0,
( ) 0gx
nên
( ) ( ) ( ) ( ) ( )f x g x h x g x h x= + = +
2
( 4) 3x m x= + − +
đạt cực tiểu tại
0x =
. Hay:
4
04
2
m
m
−
= =
Giải nhanh
04b d m+ = =
Tìm điều kiện để giá trị nhỏ nhất của hàm số
2
()y f x ax bx c dx e= = + + + +
(
0a
) đạt giá trị lớn nhất
- Nếu
0c
,
Min ( ) 0f x c b d= + =
- Nếu
0c
,
Min ( ) 0 0f x d= =
Group: HỎI ĐÁP TOÁN HỌC – Page: Toán dành cho nhóm 9+ và giáo viên
______________________________________________________________
____________________________________________________________________
https://www.facebook.com/groups/traloinhanhmontoan/
Ví dụ 11: Cho hàm số
2
( ) 1 2f x x mx x= + + −
. Giá trị nhỏ nhất của hàm số
()fx
đạt lớn nhất thì
m
bằng bao nhiêu?
Giải:
Tương tự câu trên. Đặt
2
( ) 1,g x x mx= + +
(0) 1 0g =
nên tại
0x
,
2
( ) 1 2 , '( ) 2 2f x x mx x f x x m= + + − = + −
,
2
'( ) 0
2
m
f x x
−
= = −
Vì
()fx
luôn qua điểm (0;1) nên để
Min[ ( )]fx
đạt
Max=1
thì
2
02
2
m
m
−
− = =
Giải nhanh
02b d m+ = =
Ví dụ 12: Cho hàm số
2
( ) 3 2f x x mx x= + + +
. Khi giá trị nhỏ nhất của hàm số
()fx
đạt giá trị lớn nhất thì
m
bằng bao nhiêu?
Giải:
Hoàn toàn tương tự:
2m =−
Giải nhanh
02b d m+ = = −
2. Một số dạng toán tương tự
Ví dụ 13: Cho hàm số
2
( ) 2 1 2f x x mx x= − − +
. Biết giá trị nhỏ nhất của
()fx
bằng -2. Tìm giá trị của
m
?
Giải:
Đặt
2
( ) 2 1y g x x mx= = − −
và
( ) 2y h x x==
Nhận thấy đồ thị hàm số
()gx
luôn qua điểm
(0; 1)−
nên
()gx
cắt trục hoành tại 2 điểm có hoành
độ
12
0xx
.
( ) 0gx
, dấu bằng xảy ra tại
12
,xx
( ) ( ) ( ) ( )f x g x h x h x = +
, dấu bằng xảy ra tại
12
,xx
Vậy giá trị nhỏ nhất của
()fx
bằng
1
()hx
Do đó
11
2 2 1xx= − = −
1
x
,
2
x
là 2 nghiệm của
( ) 0gx=
nên
Group: HỎI ĐÁP TOÁN HỌC – Page: Toán dành cho nhóm 9+ và giáo viên
______________________________________________________________
____________________________________________________________________
https://www.facebook.com/groups/traloinhanhmontoan/
1 2 2
1 2 2
1
2
1
1
.
2
m
x x x
m
x x x
+ = − + =
= −
−
= − =
Ví dụ 14: Với mỗi
k
, gọi
k
m
là giá trị nhỏ nhất của hàm số
32
( ) 3 2f x x x x kx k= − + − − +
(
k
là tham số thực, biết
k
m
đạt giá trị lớn nhất, tìm
k
?
Giải:
Đặt
1tx=−
22
( ) ( 3) ( 1)f x t t t kt= + − + −
3 2 2 2
( ) 3 2 ( 1) ( 2) ( 1)f x x x x kx k x x x k x= − + − − + = − + − − −
Theo giả thiết
22
( ) , ( 3) ( 1) ,
kk
f x m x t t t kt m t + − + +
Xét đồ thị
( )
C
của hàm số
22
( ) ( 3) ( 1)y g t t t t= = + − +
hay
32
32
2 2 1, 3
()
4 2 1, 3
t t t t
gt
t t t t
+ − − −
=
− + − − −
và
đường thẳng
: ( )
k
y h t kt m = = +
trên
cùng hệ trục tọa độ
Oty
như hình vẽ. Vì
( ) ( ),g t d t t
và dấu bằng có xảy ra nên
luôn tiếp xúc dưới với
( )
C
. Trong các
trường hợp của
thì trường hợp
0
cho
k
m
lớn nhất.
là tiếp tuyến của
( )
C
tại
N
và đi qua
( 3; 4)M −−
nên ta có phương trình
37
:
44
yt = −
. Vậy
3
4
k =
Group: HỎI ĐÁP TOÁN HỌC – Page: Toán dành cho nhóm 9+ và giáo viên
______________________________________________________________
____________________________________________________________________
https://www.facebook.com/groups/traloinhanhmontoan/
Mọi thắc mắc, góp ý xin liên lạc:
▪ Nhóm Facebook:
https://www.fb.com/groups/traloinhanhmontoan/
▪ Page: Toán dành cho nhóm 9+ và giáo viên
▪ Tác giả: Trung Trực 0919469889
Đặt hàng giáo án, tài liệu hoặc soạn thảo đề Toán xin liên hệ:
Trung Trực 0919469889
Đóng góp giúp đỡ tác giả qua Số tài khoản:
▪ Techcombank:
o TRAN TRUNG TRUC
o STK: 19035284071017
o Chi nhánh: Phú Thọ – Hồ Chí Minh
▪ MB Bank:
o TRAN TRUNG TRUC
o STK: 9704229212401678
o Chi nhánh: Hội sở chính – Hà Nội
▪ Momo, Viettel Pay: 0919469889
Tác giả xin chân thành cảm ơn!

Preview text:

Group: HỎI ĐÁP TOÁN HỌC – Page: Toán dành cho nhóm 9+ và giáo viên
______________________________________________________________
CHUYÊN ĐỀ
CÔ LẬP ĐƯỜNG THẲNG
TRONG BIỆN LUẬN ĐỒ THỊ HÀM SỐ CÓ CHỨA THAM SỐ
A. Cơ sở lý thuyết chung
I. Các phép biến đổi đồ thị hàm số
1. Phép tịnh tiến theo véc tơ u = (a;b)
Bài toán: Cho đồ thị (C ) của hàm số y = f (x) tìm đồ thị ( '
C ) của hàm số y = F(x) thu được khi
tịnh tiến (C ) theo véc tơ u = ( ; a b) . Cách vẽ: -
Mỗi điểm A( x ; y thuộc đồ thị y = f ( x) 0 0 )
cho ta một điểm A'(x ' ; y ' ) thuộc đồ thị y = F ( x) . 0 0 Khi đó:
x' − x = a
x = x' − a 0 0 0 0 AA' = u    
y ' − y = b
y = y − b  0 0  0 0
- Điểm A'( x' ; y '  C ' nên y ' = F (x' ) 0 0 ) ( ) 0 0
- Điểm A( x ; y C nên y = f x y ' − b = f x ' − a 0 ( 0) 0 ( 0 ) 0 0 ) ( ) Do đó: y' = F x' y ' = F x'  0 ( 0)  0 ( 0)   
y ' − b = f x' − a
F x' − b = f x' − a 0 ( 0 )  ( 0) ( 0 )
y ' = f x' − a + b 0 ( 0 )
Vậy sau phép tịnh tiến ta thu được đồ thị ( '
C ) là y = f ( x − a) + b
Bài toán nghịch: Vẽ đồ thị hàm số y = f (x + )
m + n từ đồ thị y = f (x) y = F
(x) = f (x − a) + ba = −m
Cách vẽ: Đồng nhất  ta có:   u = (− ; m n) y = f
(x + m) + n b  = n Ghi nhớ:
____________________________________________________________________
https://www.facebook.com/groups/traloinhanhmontoan/

Group: HỎI ĐÁP TOÁN HỌC – Page: Toán dành cho nhóm 9+ và giáo viên
______________________________________________________________
Để thu được ( '
C ) : y = f ( x + m) + n từ (C ) : y = f ( x) ta dịch chuyển đồ
thị (C ) sang trái m đơn vị và lên trên n đơn vị. Áp dụng:
Ví dụ 1: Cho hàm số 2
y = f (x) = x −1, vẽ đồ thị các hàm số
a) y = f (x) + 3
b) y = f (x − 2)
c) y = f (x − 2) + 3 Giải: 2
y = f (x) = x −1
a) y = f (x) + 3  u = (− ; m n) = (0;3) ta dịch
chuyển lên trên 3 đơn vị
b) y = f (x − 2)  u = (− ; m n) = (2;0) ta dịch
chuyển sang phải 2 đơn vị
c) y = f (x − 2) + 3  u = (− ; m n) = (2;3) ta dịch
chuyển sang phải 2 đơn vị và lên trên 3 đơn vị
____________________________________________________________________
https://www.facebook.com/groups/traloinhanhmontoan/

Group: HỎI ĐÁP TOÁN HỌC – Page: Toán dành cho nhóm 9+ và giáo viên
______________________________________________________________

2. Phép đối xứng qua trục Ox
Bài toán: Cho đồ thị (C ) của hàm số y = f (x) , vẽ đồ thị ( ' C ) của hàm số
y = f (x) .
Cách vẽ: Tại những điểm A( x ; y trên (C ) qua phép đối xứng qua trục Ox cho 0 0 )
điểm A'( x ;− y thuộc độ thị ( ' C ) . Ta luôn có: 0 0 )
y' = y , y   0 0 0 0 
y ' = − y , y   0  0 0 0 Do đó ta có đồ thị ( '
C ) bao gồm phần đồ thị (C )
có tung độ không âm và tập hợp những điểm đối
xứng với (C ) khi (C ) có tung độ âm. Ghi nhớ:
Để thu được đồ thị ( '
C ) của hàm số y = f (x) từ đồ thị (C ) của hàm số
y = f (x) , ta giữ nguyên phần đồ thị (C ) ở nửa trên trục Ox và lấy đối xứng
với đồ thị (C ) ở nửa dưới trục Ox . Áp dụng
Ví dụ 2: Cho hàm số 2
y = f (x) = x −1, vẽ đồ thị các hàm số
a) y = f (x)
b) y = f (x − 2)
c) y = f (x) − 3
d) y = f (x − 2) − 3
e) y = f (x − 2) − 3 + 4 Giải:
a) Vẽ đồ thị hàm số y = f (x) rồi lấy đối
xứng phần bên dưới trục Ox
____________________________________________________________________
https://www.facebook.com/groups/traloinhanhmontoan/

Group: HỎI ĐÁP TOÁN HỌC – Page: Toán dành cho nhóm 9+ và giáo viên
______________________________________________________________

b) Vẽ đồ thị hàm số y = f (x − 2) rồi
lấy đối xứng đồ thị thu được
c) Vẽ đồ thị hàm số y = f (x) − 3 rồi lấy đối
xứng đồ thị thu được
d) Vẽ đồ thị hàm số y = f (x − 2) − 3 rồi
lấy đối xứng đồ thị thu được
e) Vẽ đồ thị hàm số y = f (x − 2) − 3,
lấy đối xứng đồ thị thu được rồi dịch
chuyển lên trên 4 đơn vị
____________________________________________________________________
https://www.facebook.com/groups/traloinhanhmontoan/

Group: HỎI ĐÁP TOÁN HỌC – Page: Toán dành cho nhóm 9+ và giáo viên
______________________________________________________________

3. Phép đối xứng qua trục Oy
Bài toán: Cho đồ thị (C ) của hàm số y = f (x) , vẽ đồ thị ( ' C ) của hàm số
y = f ( x ) . Cách vẽ:
Tại những điểm A( x ; y trên (C ) qua phép đối 0 0 )
xứng qua trục Oy cho điểm A'(−x ; y thuộc độ thị 0 0 ) (
y' = f (x ), y   0 ' C ) . Ta luôn có: 0 0 0 
y ' = f (−x ), y   0  0 0 0 Do đó ta có đồ thị ( '
C ) bao gồm phần đồ thị (C ) có
hoành độ không âm và tập hợp những điểm đối xứng với (C) khi (C) có hoành độ âm. Ghi nhớ:
Để thu được đồ thị ( '
C ) của hàm số y = f ( x ) từ đồ thị (C ) của hàm số
y = f (x) , giữ nguyên phần đồ thị (C ) ở nửa bên phải trục Oy và lấy đối
xứng qua trục Oy sang bên trái. Áp dụng
Ví dụ 3: Cho hàm số 2
y = f (x) = x − 2x −1, vẽ đồ thị các hàm số
a) y = f ( x )
b) y = f ( x − 2 )
c) y = f ( x + 3)
d) y = f ( x − 2 + 3)
e) y = f ( x − 2 + 3) + 4 Giải:
____________________________________________________________________
https://www.facebook.com/groups/traloinhanhmontoan/

Group: HỎI ĐÁP TOÁN HỌC – Page: Toán dành cho nhóm 9+ và giáo viên
______________________________________________________________

a) Vẽ đồ thị hàm số y = f (x) , giữ nguyên phần đồ
thị (C ) ở nửa bên phải trục Ox và lấy đối xứng qua trục Oy
b) Vẽ đồ thị hàm số y = f (x − 2) , giữ nguyên
phần đồ thị (C ) ở nửa bên phải đường thẳng x = 2
và lấy đối xứng qua đường thẳng x = 2
c) Vẽ đồ thị hàm số y = f (x + 3) , giữ nguyên phần đồ
thị (C ) ở nửa bên phải trục Ox và lấy đối xứng qua trục Oy
d) Vẽ đồ thị hàm số y = f (x +1) , giữ nguyên phần đồ
thị (C ) ở nửa bên phải đường thẳng x = 2 và lấy đối xứng
qua đường thẳng x = 2
e) Vẽ đồ thị hàm số y = f (x +1) , giữ nguyên phần
đồ thị (C) ở nửa bên phải đường thẳng x = 2, lấy đối
xứng qua đường thẳng x = 2 rồi tịnh tiến lên trên 4 đơn vị
____________________________________________________________________
https://www.facebook.com/groups/traloinhanhmontoan/

Group: HỎI ĐÁP TOÁN HỌC – Page: Toán dành cho nhóm 9+ và giáo viên
______________________________________________________________

II. Các hàm số chứa tham số m áp dụng được phương pháp cô lập đường thẳng
Phương pháp này chỉ áp dụng được với tham số m xuất hiện một lần trong hàm số.
Với các hàm số có nhiều lần xuất hiện tham số m , ta sẽ rút gọn về dạng M = u( ) m là
một biểu thức duy nhất chứa m .
Ví dụ 4: Rút gọn các hàm số để thu được phương trình chỉ chứa 1 hạng tử có biểu
thức chứa m Giải:
a) y = f (x) = x + m, M = m b) 2 3
y = f (x) = x + 2m − m , ta đặt 3
M = 2m − m sẽ có 2
y = f (x) = x + M c) 2
y = f (x) = x + 2mx − m , ta biến đổi như sau: 2 2
y = f (x) = x + 2mx − m = x + m(2x −1) + 2  +  Đặ t 1 t 1
t t = 2x −1 x = nên 2
x + m(2x −1) = + mt   2  2  2  t +1
Vậy y = g(t) = + mt    2  2
y = x − f (m)x + f (m) d)  ta biến đổi như sau
f (x) = x + 3 2 2 2
y = f (x) = x − f (m)x + f (m) = x − f (m)(x −1) = (t + 1) − Mt = g(t) Do đó 2
y = g(t) = (t + 1) − Mt
M = − f (m) = −m − 3 Với  t  = x −1 Ghi nhớ:
Những hàm số có tham số m tự do (không đi cùng biến) hoặc tham số m
xuất hiện ở duy nhất một hạng tử chứa biến hoặc tham số m xuất hiện ở
nhiều hạng tử nhưng đồng bậc, ta có thể đưa về một biểu thức M duy nhất chứa tham m .
Kể từ đây, mọi hàm số chứa duy nhất một tham số m xuất hiện hoặc có thể đưa về
dạng hàm số chứa duy nhất một biểu thức M = u( )
m chứa tham số m xuất hiện, ta đều coi M là m .
____________________________________________________________________
https://www.facebook.com/groups/traloinhanhmontoan/

Group: HỎI ĐÁP TOÁN HỌC – Page: Toán dành cho nhóm 9+ và giáo viên
______________________________________________________________

III. Cô lập đường thẳng
Mọi hàm số y = f (x) đều có thể biểu diễn dưới dạng tổng của một hàm số y = g(x)
có đồ thị (C) và một hàm số của đường thẳng  : y = ( h )
x = kx : y = f ( ) x = g( ) x + kx .
Khi g(x) có nghiệm x , g(x ) = 0  g(x ) + h(x ) = h(x )  f (x ) = h(x ) 0 0 0 0 0 0 0
Nên phương trình f (x) = h(x) cũng có nghiệm x 0
Do đó, ta luôn vẽ được đường thẳng  và đồ thị (C) giao nhau tại điểm có hoành độ
là nghiệm của phương trình g(x) = 0
Vì y = f (x) = g(x) + (
h x) chỉ chứa một tham số m nên sẽ xảy ra 2 trường hợp sau:
+ m nằm trong g(x) , ta cố định được 
+ m nằm trong h(x) , ta cố định được (C)
Bước còn lại là vẽ 2 đồ thị trên cùng hệ trục Oxy rồi biện luận tương giao giữa 2 đồ
thị để tìm giá trị m . Nếu chứa M ta giải tiếp phương trình M = u( )
m để tìm m . Ghi nhớ: Cô lập đường thẳng
- Biểu diễn hàm y = f ( ) x = g( ) x + kx
- Giải g(x) = 0 có các nghiệm x i -
y = f (x) cắt y = kx tại các điểm có hoành độ x i - g( )
x  0  y = f ( )
x nằm trên y = kx - g( )
x  0  y = f ( )
x nằm dưới y = kx
- Xác định các yếu tố cố định khác
- Tìm trường hợp tương giao thỏa mãn đề bài
- Giải hệ điều kiện tìm tham số
____________________________________________________________________
https://www.facebook.com/groups/traloinhanhmontoan/

Group: HỎI ĐÁP TOÁN HỌC – Page: Toán dành cho nhóm 9+ và giáo viên
______________________________________________________________

B. Các dạng toán điển hình
I. Biện luận về số điểm cực trị của biểu thức chứa dấu giá trị tuyệt đối theo m 1. Hàm số 2
y = f(x) = ax + bx + c + dx + e Xét hàm số 2
y = f (x) = ax + bx + c + dx có đồ thị (C) và hệ số a  0 (nếu a  0, ta có 2 2
ax + bx + c = −ax − bx − c có −a  0 và hàm số 2
y = ax + bx + c + dx + e hoàn toàn giống hàm số 2
y = ax + bx + c + dx về hình dạng cũng như số điểm cực trị). Đặt 2
y = g(x) = ax + bx + c , đường thẳng  : y = ( h ) x = dx , d − b 2
k(x) = −g(x) + h(x) = −ax + (d − b)x − c có điểm cực trị A( x ;k(x ) , x = 0 0 ) 0 2ag ( x) A Đồ thị minh họa Điều kiện Số cực trị  0 2 b  4ac (1) 1 cực tiểu Nửa trên 2   mặt phẳng b 4ac  1 cực đại, (2) không
x x ; x  2 cực tiểu 0 ( 1 2) chứa   0 Nửa dưới 2 b   4ac mặt phẳng  (3) 1 cực tiểu
x x ; x  0 ( 1 2 ) bờ 
____________________________________________________________________
https://www.facebook.com/groups/traloinhanhmontoan/

Group: HỎI ĐÁP TOÁN HỌC – Page: Toán dành cho nhóm 9+ và giáo viên
______________________________________________________________

Xét (1) đúng cả cho trường hợp a  0 vì 2 2 ( b
− ) − 4(−a).(−c) = b − 4ac Xét (2): 2 b   4ac 2 b   4ac      ( )  2 2  b
− − b − 4ac d − b b − + b − 4 ; ac x x x    0 1 2  2a 2a 2a 2 2
b − 4ac d
Kết quả này cũng đúng cho a  0 Xét (3): 2 b   4ac  2  2 d − b b − − b − 4   4 ac b ac   2 2   
d b − 4ac  0 2a 2ax x ; x    0 ( 1 2 )  2  d − b b − + b − 4ac    2a 2a
Kết quả này cũng đúng cho a  0 Ghi nhớ:
Tìm m để đồ thị hàm số 2
y = f (x) = ax + bx + c + dx + e có:
- 1 điểm cực trị (cực tiểu): 2 2
d b − 4ac
- 3 điểm cực trị (có cực đại): 2 2
d b − 4ac
Ví dụ 5: Cho hàm số 2
y = f (x) = x − 4x + 3 + mx . Có tất cả bao nhiêu giá trị
nguyên của m để hàm số y = f (x) có 3 điểm cực trị? Giải: Xét hàm số 2
y = f (x) = x − 4x + 3 + mx có đồ thị (C) , hàm số 2
y = g(x) = x − 4x + 3 và đường thẳng  có phương trình y = ( h x) = mx ,
f (x) = g(x) + h(x) .
Nhận thấy g(x) = 0 có 2 nghiệm x =1, x = 3 nên (C) cắt  tại 2 điểm phân biệt
B (1;m) và C (3;3m) .
____________________________________________________________________
https://www.facebook.com/groups/traloinhanhmontoan/

Group: HỎI ĐÁP TOÁN HỌC – Page: Toán dành cho nhóm 9+ và giáo viên
______________________________________________________________
Trong khoảng [1;3] , 2
f (x) = −g(x) + h(x) = −x + (m + 4)x − 3
nên đồ thị hàm số y = f (x) có điểm cực m + 4 trị (
A x ; y ) tại x =
. Để y = f (x) 0 0 0 2
có 3 điểm cực trị thì cực trị ( A x ; y ) 0 0
thuộc nửa trên mặt phẳng bờ  và không
chứa  , tương đương 1  x  3 , nên 0 m + 4 1   3  2 −  m  2 . 2
Vậy có 3 giá trị m thỏa mãn bài toán. Giải nhanh 2 2 2
d b − 4ac m  4  2 −  m  2
Ví dụ 6:
Có bao nhiêu giá trị nguyên của m thuộc  20
− 20;2020 để hàm số 2
y = x + x − 2x + m có cực đại. Giải: Xét hàm số 2
y = f (x) = x + x − 2x + m có đồ thị (C) , hàm số 2
y = g(x) = x − 2x + m có đồ thị
(C ) và đường thẳng  có phương trình g y = (
h x) = x . f (x) = g(x) + h(x)
Để y = f (x) có cực đại thì phải thỏa mãn đồng thời cả 2 điều kiện:
+ (C) cắt  tại 2 điểm phân biệt B ( x ;d (x ) 1 1 )
và C ( x ;d (x ) hay g(x) = 0 có 2 nghiệm phân 2 2 )
biệt x , x (1). 1 2 + Điểm cực trị (
A x ; y ) của hàm số 2
y = −g(x) + d (x) = −x + 3x − m thuộc nửa 0 0 3
trên mặt phẳng bờ  và không chứa  hay x   x (2). 1 2 2 Từ (1) và (2) ta có: ' =1− m  0 g ( x)=0  3  3  m x   x 4  1 2  2
____________________________________________________________________
https://www.facebook.com/groups/traloinhanhmontoan/

Group: HỎI ĐÁP TOÁN HỌC – Page: Toán dành cho nhóm 9+ và giáo viên
______________________________________________________________

Vậy có 2021 giá trị m thỏa mãn bài toán. Giải nhanh: 3 2 2
d b − 4ac  1  4 − 4m m 4 2. Hàm số 2
y = f(x) = ax + bx + c + dx Đặt 2
g(x) = ax + bx + c , h(x) = g(x) + dx , tương tự ta chỉ xét trong phạm vi a  0 và d  0 .
a) Trường hợp 1: g(x) = 0 vô nghiệm hoặc có nghiệm kép  g ( x) A Đồ thị minh họa Số cực trị Không thấp hơn 1 cực tiểu Ox  0 Thấp hơn 1 cực đại, Ox 2 cực tiểu -
Hàm số có 1 cực tiểu khi: 2 b  − 4ac  0 2  b  − 4ac  0 2
h(x) = ax + (b + d)x + c   2 
(b + d) − 4ac  0   0 h( x)  -
Hàm số có 2 cực tiểu, 1 cực đại khi: 2 b  − 4ac  0 2  b  − 4ac  0 2
h(x) = ax + (b + d)x + c   2 
(b + d) − 4ac  0   0 h( x) 
____________________________________________________________________
https://www.facebook.com/groups/traloinhanhmontoan/

Group: HỎI ĐÁP TOÁN HỌC – Page: Toán dành cho nhóm 9+ và giáo viên
______________________________________________________________

b) Trường hợp 2: g(x) = 0 có 2 nghiệm phân biệt x , x . Đường thẳng y = dx 1 2
tiếp xúc dưới với đồ thị hàm số y = h(x) tại 2 điểm B ( x ;d x ; C x ;d x 1 ( 1)) ( 2 ( 2)) Đặt 2
k(x) = −g(x) + d (x) = −ax + (d − b)x − c , cực trị A( x ;k x có 0 ( 0)) b − d
b − d (b − d)2 − 4ac x =  A ;  0 2a  2a 4a    - Nếu ,
B C đều không nằm dưới trục Ox , ta có
d.(x + x )  0 bd   0 1 2
d.x  0, d.x  0     1 2
d.x .d.x  0  c  0 1 2 Khi đó 2
f (x) = ax + bx + c + dx . Theo kết quả mục B.I.1.:
+ Đồ thị hàm số có 2 điểm cực tiểu, 1 điểm cực đại khi bd   0  c  0  2 2
d b − 4ac
+ Đồ thị hàm số có 1 cực tiểu khi bd   0  c  0  2 2
d b − 4ac  0 c = 0 - Nếu 1 trong 2 điểm ,
B C nằm dưới trục Oy , suy ra c  0 hoặc  , theo bd   0
kết quả từ mục B.I.1. thì:
+ Đồ thị hàm số có 1 điểm cực đại, 2 điểm cực tiểu khi c = 0   bd   0  c  0  2 2
d b − 4ac  0
+ Đồ thị hàm số có 2 điểm cực đại, 3 điểm cực tiểu khi c = 0   bd   0  c  0  2 2
d b − 4ac
____________________________________________________________________
https://www.facebook.com/groups/traloinhanhmontoan/

Group: HỎI ĐÁP TOÁN HỌC – Page: Toán dành cho nhóm 9+ và giáo viên
______________________________________________________________
- Nếu cả 2 điểm ,
B C đều nằm dưới trục Oy , suy ra bd  0và c  0, khi đó:
+ A không cao hơn B hoặc C . Đồ thị hàm số có 1 điểm cực đại, 2 điểm cực tiểu: c  0 bd   0  2 2
d b − 4ac  0
+ A cao hơn cả B và C nhưng không cao hơn Ox . Đồ thị hàm số có 2 điểm
cực đại, 3 điểm cực tiểu khi đó c  0 c  0 bd  0   bd  0   2 2
d b − 4ac   2 2
d b − 4ac  ( 
b − d )2 − 4ac   0 (b − d  )2 − 4ac  0  4a
+ A cao hơn Ox . Đồ thị hàm số có 3 điểm cực đại, 4 điểm cực tiểu khi đó c  0 c  0 bd  0   bd  0   2 2
d b − 4ac   2 2
d b − 4ac  ( 
b − d )2 − 4ac   0 (b − d  )2 − 4ac  0  4a
____________________________________________________________________
https://www.facebook.com/groups/traloinhanhmontoan/

Group: HỎI ĐÁP TOÁN HỌC – Page: Toán dành cho nhóm 9+ và giáo viên
______________________________________________________________

Tổng hợp lại kết quả:
Tìm số điểm cực trị của đồ thị hàm số 2
y = f (x) = ax + bx + c + dx với d  0,a  0 abd  0 2 b  − 4ac  0 
- Một điểm cực trị:  hoặc ac  0 2
(b + d) − 4ac  0  2 2
d b − 4ac  0 abd  0 2 b  − 4ac  0  - Ba điểm cực trị:  hoặc ac  0 hoặc 2
(b + d) − 4ac  0  2 2
d b − 4ac c = 0  ac  0 abd  0   hoặc abd  0 ac  0  2 2 
d b − 4ac  0 2 2
d b − 4ac  0 c = 0 ac  0     abd  0 abd 0 
- Năm điểm cực trị:  hoặc  2 2 ac  0
d b − 4ac   2 2 2 
d b − 4ac (b − d  ) − 4ac  0 ac  0 abd  0 
- Bảy điểm cực trị:  2 2
d b − 4ac (b−d  )2 − 4ac  0
Ví dụ 7:
(TTLT Thanh Chương – Nghệ An lần 5 năm 2020): Cho hàm số 2
f (x) = x −10x + 16 + mx . Có bao nhiêu giá trị nguyên của tham số m để hàm số
g(x) = f (x) có đúng 5 điểm cực trị. Giải: Đặt 2
h(x) = x −10x + 16 , u(x) = mx .
Đồ thị y = f (x) và y = u(x) như hình
____________________________________________________________________
https://www.facebook.com/groups/traloinhanhmontoan/

Group: HỎI ĐÁP TOÁN HỌC – Page: Toán dành cho nhóm 9+ và giáo viên
______________________________________________________________

Nhận thấy nếu m  0 thì y = g(x) = f (x) như
hình trên nên có tối đa 3 cực trị.
Vậy m  0 , khảo sát qua các trường hợp của
đường thẳng y = d(x) và đồ thị hàm số y = h(x)
ta có kết luận để đồ thị hàm số g(x) = f (x) có 5
điểm cực trị thì điểm cực trị M (x ; y ) của hàm M M số 2
y = −h(x) + u(x) = −x + (10 + m)x −16 phải thỏa mãn đồng thời 2  x  8 M   5 −  m  2 − y  0  M
Vậy có 4 giá trị của m thỏa mãn đề bài. Giải nhanh: ac  0   1 − 0m  0 abd  0   2   m  36  6 −  m  2 2 2
d b − 4ac   2 (   − − −   b − d  )2 ( 10 m) 64 0 − 4ac  0
II. Biện luận về nghiệm của phương trình
Ví dụ 8: Tìm tập hợp tất cả các số thực −
m để phương trình x 1 2
= log (x + 2m) + m 4 có nghiệm? Giải: x 1
2 − = log (x + 2m) + m  2x = log (x + 2m) + 2m 4 2
 2x + x = (x + 2m) + log (x + 2m) 2 x log + 2 ( x 2m)  2 + x = 2 + log (x + 2m) 2
Đặt ( ) = 2t + , '( ) = 2t f t t f t
.ln 2 + 1  0 đo đó y = f (t) đồng biến trên , phương trình
đã cho tương đương: f (x) = f (log (x + 2m))  x = log (x + 2m) . 2 2
Xét hàm số y = g(x) = log x có tiếp tuyến ( )
 tại x song song với đường thẳng (d) 2 0
y = x thì phương trình trình tiếp tuyến là
y − y = g '(x )(x − x ) 0 0 0  1 1  1
 () : y = x − + log 2 g '(x ) = =1 ln 2 ln 2 0  x ln 2  0
Do đó tiếp tuyến ( của hàm số y = g(x + 2m) song song với (d) là m )
____________________________________________________________________
https://www.facebook.com/groups/traloinhanhmontoan/

Group: HỎI ĐÁP TOÁN HỌC – Page: Toán dành cho nhóm 9+ và giáo viên
______________________________________________________________
1 1
() : y = x + 2m − + log 2 ln 2 ln 2
Nhận thấy nghiệm của phương trình
x = log (x + 2m) là hoành độ giao điểm của 2
đường thẳng (d) và đồ thị hàm số
y = g(x + 2m) , 2 đồ thị này có giao điểm khi tiếp tuyến (
trùng với (d) hoặc lệch về m )
bên trái so với (d) , do đó giao điểm ( với m )
trục Ox có hoành độ không dương, hay: 1 1 1 1 −(2m − + log )  0  m  + log ln 2 2 2 ln 2 ln 2 2ln 2 2
Ví dụ 9:
Cho f (x) là hàm đa thức bậc hai có
đồ thị như hình vẽ. Gọi S là tập hợp các giá trị
nguyên âm của tham số m để phương trình
5 f ( x ) = mx − m −10 có 4 nghiệm phân biệt. Số
phần tử của tập hợp S là? Giải:
Hàm số đã cho là hàm bậc 2 nên có dạng 2
y = f (x) = ax + bx + c đi qua các điểm ( 1 0;− ) 1 ,(2; 3 − ),(4; 1
− ) nên có phương trình là 2
y = f (x) = x − 2x −1. 2
Đặt t = x −1, m
5 f ( x ) = mx − m −10  f ( t +1 ) + 2 = t 5
Trên cùng hệ trục tọa độ Oty , xét đồ thị
(C) của hàm số y = g(t) = f ( t +1 ) + 2 và đườ m ng thẳng  : y = t . 5
Để đường thẳng  và (C) cắt nhau tại 4 điểm, và vì  có hệ số góc âm nên  bị
giới hạn khoảng giữa trục Ox và đường thẳng  . Dễ tìm được tọa độ M (1;1) nên 0
đường thẳng  qua M (1;1) và O(0;0) là y = t − . 0 m
Dựa vào hệ số góc của  và  , ta có: 1 −   0  5 −  m  0. 0 5
Vậy có 4 giá trị của m thỏa mãn bài toán.
____________________________________________________________________
https://www.facebook.com/groups/traloinhanhmontoan/

Group: HỎI ĐÁP TOÁN HỌC – Page: Toán dành cho nhóm 9+ và giáo viên
______________________________________________________________

III. Biện luận về giá trị lớn nhất và giá trị nhỏ nhất của hàm số
1. Tìm điều kiện để giá trị nhỏ nhất của hàm số 2
f(x) = ax + bx + c + dx + e đạt
giá trị lớn nhất Xét hàm số 2
y = f (x) = ax + bx + c + dx có đồ thị (C ) với a  0, 2
g(x) = ax + bx + c và đường thẳng  : y = ( h ) x = dx .
a) Trường hợp c  0, đồ thị hàm số y = f (x)
luôn đi qua (0;c) nên Min f (x)  c do đó
Min  f (x) đạt Max = c tại x = 0, khi đó
f '(0) = 0  b + d = 0
b) Trường hợp c  0  ac  0 , g(x) = 0 có 2 nghiệm trái dấu x , x thì (C) tiếp 1 2
xúc trên với  tại B( x ;h(x ) , C x ;h(x ) . Nếu d  0 , luôn có hoặc B hoặc C 1 1 ) ( 2 2 )
nằm dưới trục Oy nên Min f (x)  0  d = 0 Ghi nhớ
Tìm điều kiện để giá trị nhỏ nhất của hàm số 2
y = f (x) = ax + bx + c + dx + e ( a  0) đạt giá trị lớn nhất
- Nếu c  0 , Min f (x) = c b + d = 0
- Nếu c  0 , Min f (x) = 0  d = 0
Ví dụ 10: Tìm m để giá trị nhỏ nhất của hàm số 2
y = f (x) = x − 4x + 3 + mx đạt giá trị lớn nhất. Giải: Xét hàm số 2
y = g(x) = x − 4x + 3 và đường thẳng y = (
h x) = mx như hình vẽ
Nhận thấy hàm số f (x) luôn qua điểm (0;3) với
mọi m nên Min f (x)  3. Để Min f (x) = 3 thì
tại lân cận 0, g(x)  0 nên
f (x) = g(x) + h(x) = g(x) + h(x) 2
= x + (m − 4)x + 3 − đạ m 4
t cực tiểu tại x = 0. Hay: = 0  m = 4 2 Giải nhanh
b + d = 0  m = 4
____________________________________________________________________
https://www.facebook.com/groups/traloinhanhmontoan/

Group: HỎI ĐÁP TOÁN HỌC – Page: Toán dành cho nhóm 9+ và giáo viên
______________________________________________________________

Ví dụ 11: Cho hàm số 2
f (x) = x + mx + 1 − 2x . Giá trị nhỏ nhất của hàm số f (x)
đạt lớn nhất thì m bằng bao nhiêu? Giải:
Tương tự câu trên. Đặt 2
g(x) = x + mx + 1, g(0) =1  0 nên tại x  0 , − 2 m 2
f (x) = x + mx + 1 − 2x, f '(x) = 2x + m − 2 , f '(x) = 0  x = − 2
Vì f (x) luôn qua điểm (0;1) nên để Min[ f ( ) x ] đạt Max=1 thì m − 2 − = 0  m = 2 2 Giải nhanh
b + d = 0  m = 2
Ví dụ 12: Cho hàm số 2
f (x) = x + mx + 3 + 2x . Khi giá trị nhỏ nhất của hàm số
f (x) đạt giá trị lớn nhất thì m bằng bao nhiêu? Giải:
Hoàn toàn tương tự: m = 2 − Giải nhanh
b + d = 0  m = 2 −
2. Một số dạng toán tương tự
Ví dụ 13: Cho hàm số 2
f (x) = 2x − mx −1 + 2x . Biết giá trị nhỏ nhất của f (x)
bằng -2. Tìm giá trị của m ? Giải: Đặt 2
y = g(x) = 2x − mx −1 và y = ( h x) = 2x
Nhận thấy đồ thị hàm số g(x) luôn qua điểm
(0;−1) nên g(x) cắt trục hoành tại 2 điểm có hoành
độ x  0  x . 1 2
g(x)  0 , dấu bằng xảy ra tại x , x 1 2
f (x) = g(x) + h(x)  h(x) , dấu bằng xảy ra tại x , x 1 2
Vậy giá trị nhỏ nhất của f (x) bằng h(x ) 1
Do đó 2x = −2  x = −1 1 1
x , x là 2 nghiệm của g(x) = 0 nên 1 2
____________________________________________________________________
https://www.facebook.com/groups/traloinhanhmontoan/

Group: HỎI ĐÁP TOÁN HỌC – Page: Toán dành cho nhóm 9+ và giáo viên
______________________________________________________________
m x + x = 1 − + x = 1 2 2  2   m = 1 − 1 −
x .x = −x = 1 2 2  2
Ví dụ 14: Với mỗi k , gọi m là giá trị nhỏ nhất của hàm số k 3 2
f (x) = x − 3x + 2 − x − kx + k ( k là tham số thực, biết m đạt giá trị lớn nhất, tìm k k ? Giải:
Đặt t = x −1 2 2
f (x) = t (t + 3) − (t + 1) − kt 3 2 2 2
f (x) = x − 3x + 2 − x − kx + k = (x −1) (x + 2) − x − k(x −1) Theo giả thiết 2 2
f (x)  m , x
  t (t + 3) − (t +1)  kt + m , tk k
Xét đồ thị (C) của hàm số 2 2
y = g(t) = t (t + 3) − (t + 1) hay 3 2 t
 + 2t − 2t −1, t   3 − g(t) =  và 3 2  t
− + 4t − 2t −1, t   3 −
đường thẳng  : y = h(t) = kt + m trên k
cùng hệ trục tọa độ Oty như hình vẽ. Vì
g(t)  d (t), t
 và dấu bằng có xảy ra nên
 luôn tiếp xúc dưới với (C). Trong các
trường hợp của  thì trường hợp  cho 0
m lớn nhất.  là tiếp tuyến của (C ) tại k 3
N và đi qua M ( 3 − ; 4)
− nên ta có phương trình 3 7
 : y = t − . Vậy k = 4 4 4
____________________________________________________________________
https://www.facebook.com/groups/traloinhanhmontoan/

Group: HỎI ĐÁP TOÁN HỌC – Page: Toán dành cho nhóm 9+ và giáo viên
______________________________________________________________

Mọi thắc mắc, góp ý xin liên lạc: ▪ Nhóm Facebook:
https://www.fb.com/groups/traloinhanhmontoan/
▪ Page: Toán dành cho nhóm 9+ và giáo viên
▪ Tác giả: Trung Trực 0919469889
Đặt hàng giáo án, tài liệu hoặc soạn thảo đề Toán xin liên hệ: Trung Trực 0919469889
Đóng góp giúp đỡ tác giả qua Số tài khoản: ▪ Techcombank: o TRAN TRUNG TRUC o STK: 19035284071017
o Chi nhánh: Phú Thọ – Hồ Chí Minh ▪ MB Bank: o TRAN TRUNG TRUC o STK: 9704229212401678
o Chi nhánh: Hội sở chính – Hà Nội
▪ Momo, Viettel Pay: 0919469889
Tác giả xin chân thành cảm ơn!

____________________________________________________________________
https://www.facebook.com/groups/traloinhanhmontoan/