THCS.TOANMATH.com
GÓC VỚI ĐƯỜNG TRÒN
KIẾN THỨC CƠ BẢN
- Góc
ABE
có đỉnh
A
nằm trên đường tròn
O
và các cạnh cắt đường
tròn đó được gọi là góc nội tiếp (Hình). Trong trường hợp các góc nội tiếp
có số đo không vượt quá
0
90
thì số đo của chúng bằng nửa số đo của góc ở
tâm, cùng chắn một cung. Các góc nội tiếp đều có số đo bằng nửa số đo
cung bị chắn. Vì thế, nếu những góc này cùng chắn một cung (hoặc chắn
những cung bằng nhau) thì chúng bằng nhau, nếu các góc nội tiếp này bằng
nhau thì các cung bị chắn bằng nhau.
Trên hình vẽ ta có:
đ
1
s
2
ABE ADE ADE AE
- Cho đường tròn
O
và dây cung
AB
. Từ điểm
ta kẻ tiếp tuyến
Ax
với đường tròn, khi đó
BAx
được gọi là góc tạo bởi tia tiếp tuyến với dây
cung
AB
(Hình). Cũng như góc nội tiếp, số đo góc giữa tia tiếp tuyến và
dây cung bằng nửa số đo cung bị chắn :
đđ
1
ss
2
BAx AmB
.
E
O
D
C
B
A
m
x
B
A
O
THCS.TOANMATH.com
Chú ý: Việc nắm chắc các khái niệm, định lý, hệ quả về góc nội tiếp, góc
tạo bởi tia tiếp tuyến và dây cung có thể giúp chúng ta so sánh số đo các
góc, từ đó chứng minh được các đường thẳng song song với nhau, các tam
giác bằng nhau, các tam giác đồng dạng với nhau…
I. Góc nội tiếp đường tròn
A. PHƯƠNG PHÁP GIẢI
- Hai góc cùng chắn một cung thì bằng nhau và bằng nửa số đo cung bị
chắn. Trên hình vẽ:
đ đ đ
1
s s s
2
ABD ACD AD
.
- Các góc chắn hai cung bằng nhau thì bằng nhau. Trên hình vẽ:
đ đ đ đs s s sAD CD AD CD ABD CAD
.
B. VÍ DỤ
Ví dụ 1. Trên cạnh huyền
BC
của tam giác vuông
ABC
về phía ngoài ta
dựng hình vuông với tâm tại điểm
O
. Chứng minh rằng
AO
là tia phân
giác của góc
BAC
.
Lời giải:
Vì
O
là tâm của hình vuông nên
0
90BOC
.
Lại có
0
90BAC
suy ra bốn điểm
, , ,A B O C
cùng nằm trên đường tròn đường kính BC.
N
M
O
C
B
A
O
D
C
B
A
THCS.TOANMATH.com
Đối với đường tròn này ta thấy
BAO BCO
(cùng chắn
BO
). Mà
00
45 45BCO BAO
. Do
0
90BAC
, nên
0
45CAO BAC BAO
. Vậy
BAO CAO
, nghĩa là
AO
là tia
phân giác của góc vuông
BAC
(đpcm).
Ví dụ 2. Cho tam giác nhọn
ABC
nội tiếp đường tròn
O
. Từ đỉnh
ta
kẻ đường cao
AH
(
H
thuộc
BC
). Chứng minh rằng
BAH OAC
.
Lời giải:
Kẻ đường kính
AE
của đường tròn
O
. Ta thấy
0
90ACE
(góc nội tiếp
chắn nửa đường tròn). Từ đó
0
90OAC AEC
(1).
Theo giả thiết bài ra, ta có:
0
90BAH ABC
(2). Lại vì
AEC ABC
(cùng chắn
AC
) (3).
Từ (1),(2) và (3) suy ra
BAH OAC
(đpcm).
Lưu ý: Cũng có thể giải bài toán theo hướng sau: Gọi
D
là giao điểm của
tia
AH
với đường tròn
O
, chứng tỏ tứ giác
BDEC
là hình thang cân. Từ
đó suy ra
đđssBD CE
, dẫn đến
BAD CAE
, hay
BAH OAC
.
E
H
O
D
C
B
A
THCS.TOANMATH.com
Ví dụ 3. Cho tam giác đều
ABC
nội tiếp đường tròn
O
. Trên cung
BC
không chứa
A
ta lấy điểm
P
bất kỳ (
P
khác
B
và
P
khác
C
). Các đoạn
PA
và
BC
cắt nhau tại
Q
.
a) Giả sử
D
là một điểm trên đoạn
PA
sao cho
PD PB
. Chứng minh
rằng
PDB
đều.
b) Chứng minh rằng
PA PB PC
.
c) Chứng minh hệ thức
1 1 1
PQ PB PC
.
Lời giải:
a) Trước tiên ta nhận thấy rằng tam giác
PBD
cân tại
P
. Mặt khác,
0
60BPD BPA BCA
(hai góc nội tiếp cùng chắn
AB
của đường
tròn
O
). Vậy nên tam giác
PDB
đều.
b) Ta đã có
PB PD
, vậy để chứng minh
PA PB PC
ta sẽ chứng
minh
DA PC
. Thật vậy, xét hai tam giác
BPC
và
BDA
có:
BA BC
(giả thiết),
BD BP
(do tam giác
BPD
đều). Lại vì
0
60ABD DBC
,
0
60PBC DBC
nên
ABD PBC
. Từ đó
BPC BDA
(c.g.c), dẫn đến
DA PC
(đpcm).
P
O
Q
D
C
B
A
THCS.TOANMATH.com
c) Xét hai tam giác
PBQ
và
PAC
ta thấy
0
60BPQ
,
0
60APC ABC
(hai góc nội tiếp cùng chắn cung
AC
) suy ra
,BPQ APC PBQ PBC PAC
(hai góc nội tiếp cùng chắn
PC
).
Từ đó
PBQ PAC
(g.g)
PQ PC
PB PA
, hay
..PQ PA PB PC
.
Theo kết quả câu
b
, ta có
PA PB PC
nên
.PQ PB PC PB PC
. Hệ thức này tương đương với
1 1 1
PQ PB PC
(đpcm).
Ghi chú:
- Tứ giác
ABCD
có tính chất
..ABCD BC AD
(*) nói ở ví dụ trên được
gọi là tứ giác điều hòa. Loại tứ giác đặc biệt này có nhiều ứng dụng trong
việc giải các bài toán hình học phẳng khác.
- Nếu hệ thức (*) dưới dạng
AB BC
AD CD
và nhớ lại tính chất đường phân
giác trong tam giác ta có thể nêu thêm một tính chất của tứ giác điều hòa.
- Tứ giác
ABCD
là một tứ giác điều hòa khi và chỉ khi các đường phân
giác của góc
BAD
và
BCD
cắt nhau tại một điểm trên đường chéo
BD
.
- Tứ giác
ABCD
là tứ giác điều hòa khi và chỉ khi đường phân giác của
góc
ABC
và
ADC
cắt nhau trên đường chéo
AC
.
Ví dụ 4) Cho tam giác
ABC
nội tiếp trong đường tròn
()O
. Đường phân
giác trong góc
A
cắt đường tròn ngoại tiếp tam giác tại
D
. Gọi
I
là tâm
vòng tròn nội tiếp tam giác
ABC
. Chứng minh
DB DC DI
Giải:
Ta luôn có
DB DC
do
AD
là phân giác trong góc
. Ta sẽ chứng minh
tam giác
DIB
cân tại
D
.
THCS.TOANMATH.com
Thật vậy ta có:
IBD IBC CBD
.
Mặt khác
CBD CAD
(Góc nội tiếp chắn cung
CD
) mà
BAD CAD
,
IBC IBA
(Tính chất phân giác) suy ra
IBD ABI BAI
. Nhưng
BID ABI BAI
(Tính chất góc ngoài). Như vậy tam giác
BDI
cân tại
D DB DI DC
Nhận xét: Thông qua bài toán này ta có thêm tính chất: Tâm đường tròn
ngoại tiếp tam giác
IBC
là giao điểm của phân giác trong góc
với
()O
Ví dụ 5). Cho tam giác nhọn
ABC
nội tiếp đường tròn
()O
và
AB AC
.
Lấy điểm
M
thuộc cung
BC
không chứa điểm
. Vẽ
,,MH MK MI
lần
lượt vuông góc với
BC AC AB
MH MK MI
Giải:
Trong bài toán có các tỷ số độ dài
ta nghỉ đến các tam giác đồng dạng
và định lý Thales.
Cách 1: Dựng đường thẳng qua
A
song song với
BC
cắt
()O
tại
N
. Gọi
E
là giao điểm của
BC
và
MN
Ta có:
AB NC
.
O
I
D
C
B
A
E
N
O
I
K
M
H
C
B
A
THCS.TOANMATH.com
Ta có
đđ
11
22
BME BMN s AB AN s NC AN AMC
,
MBC MAC BME AMC
và
,MH MK
là hai đường cao
tương ứng nên:
AC BE
MK MH
, chứng minh tương tự ta cũng có:
AB CE
MI MH
. Cộng hai đẳng thức trên ta có:
BC AC AB
MH MK MI
Cách 2: Ta thấy
,MH MI
là các đường cao của tam giác
,MBC MAB
nhưng hai tam giác này không đồng dạng với nhau. Điều này giúp ta nghỉ
đến việc lấy một điểm
E
trên cạnh
BC
sao cho
BMA DMC
để tạo ra
tam giác đồng dạng nhưng vẫn giữ được hai đường cao tương ứng. (Phần lời
giải xin dành cho bạn đọc).
2. Góc tạo bởi tia tiếp tuyến và dây cung
A. PHƯƠNG PHÁP GIẢI
- Số đo góc tạo bởi tia tiếp tuyến và dây cung (tại một điểm trên đường tròn)
bằng nửa số đo cung bị chắn.
- Trên hình vẽ:
đ đ đ
1
s s s
2
BAC xBC BC
.
B. VÍ DỤ
O
x
m
C
B
A
THCS.TOANMATH.com
Ví dụ 1. Giả sử
A
và
B
là hai điểm phân biệt trên đường tròn
O
. Các
tiếp tuyến của đường tròn
O
. Các tiếp tuyến của đường tròn
O
tại
và
B
cắt nhau tại điểm
M
. Từ
A
kẻ đường thẳng song song với
MB
cắt đường tròn
O
tại
C
.
MC
cắt đường tròn
O
tại
E
. Các tia
AE
và
MB
cắt nhau tại
K
. Chứng minh rằng
2
.MK AK EK
và
MK KB
.
Lời giải:
Do
//MB AC
nên
BMC ACM
(1), ta lại có
ACM ACE MAE
(cùng chắn
AE
) (2). Từ (1) và (2)
suy ra
KME KAM
(g.g)
MK EK
AK MK
hay
2
.MK AK EK
(3). Ta thấy
EAB EBK
(cùng chắn
BE
). Từ đó
EBK BAK
(g.g)
BK EK
AK BK
hay
2
.BK AK EK
(4). Từ (3) và (4) suy ra
22
MK KB
nghĩa là
MK MB
(đpcm).
Ví dụ 2. Cho đường tròn
C
tâm
O
,
AB
là một dây cung của
C
không
đi qua
O
và
I
là trung điểm của
AB
. Một đường thẳng thay đổi đi qua
A
cắt đường tròn
1
C
tâm
O
bán kính
OI
tại
P
và
. Chứng minh rằng
tích
.AP AQ
không đổi và đường tròn ngoại tiếp tam giác
BPQ
luôn đi
qua một điểm cố định khác
B
.
Lời giải:
Ta có
PQI PIA
(cùng chắn
PI
), nên
API AIQ
(g.g). Suy ra
O
K
E
M
C
B
A
THCS.TOANMATH.com
2
.
AP AI
AP AQ AI
AI AQ
(không đổi). Giả sử đường tròn ngoại tiếp
tam giác
BPQ
cắt
AB
tại
D
DB
.
Khi đó
ADP AQB
, suy ra
AD AP
AQ AB
hay
2
..AD AB AP AQ AI
(không đổi). Do đó điểm
D
là điểm
cố định (đpcm).
Ví dụ 3. Cho tam giác nhọn
ABC
có trực tâm
H
và
0
60BAC
. Gọi
,,M N P
theo thứ tự là chân các đường cao kẻ từ
,,A B C
của tam giác
ABC
và
I
là trung điểm của
BC
.
a) Chứng minh rằng tam giác
INP
đều.
b) Gọi
E
và
K
lần lượt là trung điểm của
PB
và
NC
. Chứng minh rằng
các điểm
, , ,I M E K
cùng thuộc một đường tròn.
c) Giả sử
IA
là phân giác của
NIP
. Tìm số đo
BCP
.
Lời giải:
a). Từ giả thiết ta có
1
2
IN IP BC
nên tam giác
INP
cân tại
I
. Lại vì
, , ,B P N C
nằm trên đường tròn tâm
I
, đường kính
BC
nên theo mối liên hệ giữa góc
nội tiếp và góc ở tâm cùng chắn một cung, ta thấy
0
2 60PIN PBN
.
Vậy tam giác
INP
đều.
E
H
I
P
N
M
C
B
A
D
Q
P
I
B
A
O
THCS.TOANMATH.com
b) Rõ ràng bốn điểm
,,I M E
và
K
cùng nằm trên đường tròn đường kính
AI
.
c) Từ điều kiện của bài toán ta thấy
AI
là tia phân giác của
0
60BAC
,
mà
I
là trung điểm của
BC
nên tam giác
ABC
đều. Từ đó suy ra
0
30BCP
.
Ví dụ 4). Cho tam giác cân
,( )ABC AB AC
. Gọi
là trung điểm của
BC
. Dựng đường tròn
()O
tiếp xúc với các cạnh
,AB AC
tại
,DE
.
M
là
điểm chuyển động trên cung nhỏ
DE
tiếp tuyến với đường tròn
()O
tại
M
cắt
,AB AC
tại
,PQ
. Chứng minh
2
4.BC BPCQ
và tìm vị trí điểm
M
để diện tích tam giác
APQ
lớn nhất.
Lời giải:
Ta thấy
ABC
S
không đổi nên
APQ
S
lớn nhất khi và chỉ khi
BPQC
S
nhỏ nhất, đây là cơ sở để ta làm
xuất hiện các biểu thức có liên quan
đến
,BP CQ
. Ta có
,,AB PQ AC
lần lượt là các tiếp tuyến tại các điểm
,,D M E
của
()O
nên ta có:
, , ,AB OD PQ OM AC OE BD CE
.
Từ đó ta tính được:
11
22
22
BPQC
S R BP PQ CQ R BD DP EQ CE
.R BD DP EQ R BP CQ BD
.
Mặt khác ta cũng có:
0
11
180
22
POQ DOE A B C
nên suy ra
00
180 180BOP POQ QOC QCO QOC CQO
Q
P
O
C
B
A
M
E
D
THCS.TOANMATH.com
BPO COQ
2
..
4
BP BO BC
BP CQ BOCO
CO CQ
. Theo
bất đẳng thức Cô si ta có:
2.BP CQ BPCQ BC
.
BPQC
S R BC BD
. Vậy
BPQC
S
nhỏ nhất khi
BP CQ M
là
trung điểm của cung
DE
.
Chủ đề . Góc có đỉnh ở trong hoặc ngoài đường tròn.
KIẾN THỨC CẦN NHỚ
*) Với đỉnh
A
nằm trong đường tròn
O
ta có góc với đỉnh ở trong đường
tròn (hình)
Số đo của góc này bằng nửa tổng số
đo hai cung bị chắn giữa hai cạnh
của góc và các tia đối của hai cạnh đó.
+
đđ
đ
ss
s
2
BE CD
BAE
.
+
đđ
đ
ss
2
BD CE
s BAD
*) Với đỉnh
A
nằm ở ngoài đường tròn
O
ta có số đo góc nằm ngoài
đường tròn bằng nửa hiệu số đo hai cung bị chắn.
+ Trên hình vẽ ta có:
đ đ đ
1
s s s
2
CAE EmC BnD
Cần lưu ý đến các trường hợp sau:
E
B
D
C
A
m
n
E
D
C
B
A
THCS.TOANMATH.com
+ Với đỉnh
A
nằm ngoài đường tròn
()O
.
AD
là tếp tuyến của
()O
, qua
A
vẽ một cát tuyến cắt đường tròn tại
,BC
thì
đđ
1
ss
2
CAD CmD BnD
+ Với Với đỉnh
A
nằm ngoài đường tròn
()O
.
,AB AC
là 2 tếp tuyến của
()O
,
(
A, B
là các tiếp điểm) thì
đđ
1
ss
2
BAC BmC BnC
3. Áp dụng góc có đỉnh ở trong hoặc ngoài đường tròn.
A. PHƯƠNG PHÁP GIẢI
Cũng như phần góc nội tiếp, góc tạo bởi tia tiếp tuyến và dây cung, các định
lý và hệ quả của góc có đỉnh nằm trong hoặc nằm ngoài đường tròn giúp
chúng ta tìm mối quan hệ giữa các số đo các góc, chứng minh các đường
song song, các tam giác bằng nhau, các tam giác đồng dạng với nhau, hai
đường thẳng vuông góc với nhau.
B. VÍ DỤ
Ví dụ ). Trên đường tròn
O
cho các điểm
,,,A B C D
theo thứ tự đó. Gọi
1 1 1 1
,,,A B C D
lần lượt là điểm chính giữa của các cung
,,AB BC CD
và
DA
. Chứng minh các đường thẳng
11
AC
và
11
BD
vuông góc với nhau
Lời giải:
Gọi
I
là giao điểm của
11
AC
và
11
BD
;
, , ,
theo thứ tự là số đo của
n
m
D
C
O
B
A
n
m
O
C
B
A
THCS.TOANMATH.com
các cung
, , ,AB BC CD DA
. Khi đó
0
360
.
Xét góc
11
A IB
là góc có đỉnh nằm
trong đường tròn
O
. Ta có
đđ
1 1 1 1 1 1
1
ss
2
AIB ABB C DD
đ đ đ đ
1 1 1 1
1
s s s s
2
AB BB C D DD
0
1
90
4
. Nghĩa là
1 1 1 1
AC B D
(đpcm).
Ví dụ 2. Cho bốn điểm
, , ,A D C B
theo thứ tự đó nằm trên đường tròn tâm
O
đường kính
2AB R
(
C
và
D
nằm về cùng một phía so với
AB
).
Gọi
E
và
F
theo thứ tự là hình chiếu vuông góc của
,AB
trên đường
thẳng
CD
. Tia
AD
cắt tia
BC
tại
I
. Biết rằng
3AE BF R
.
a) Tính số đo
AIB
.
b) Trên cung nhỏ
CD
lấy điểm
K
. Gọi giao điểm của
,KA KB
với
DC
lần lượt là
M
và
N
. Tìm giá trị lớn nhất của
MN
khi
K
di động trên
cung nhỏ
CD
.
Lời giải:
a). Kẻ
OH CD H CD
,
ta thấy
OH
là đường trung bình
của hình thang
ABFE
,
suy ra
13
22
R
OH AE BF
.
I
D
1
C
1
B
1
A
1
O
D
C
B
A
H
N
M
K
O
F
E
I
D
C
B
A
THCS.TOANMATH.com
Từ đó tam giác
OCD
đều,
suy ra
đđ
0
s s 60COD KCD
.Ta thấy
AIB
có đỉnh nằm ngoài đường
tròn
O
nên
đ đ đ
0 0 0
11
s s s 180 60 60
22
AIB AmB KCD
.
b) Ta thấy
AEM NFB
suy ra
..EM NF AE BF
(không đổi) do
đó
MN
lớn nhất khi và chỉ khi
EM NF
nhỏ nhất. Theo trên,
.EM NF
không đổi nên
EM NF
nhỏ nhất khi
.EM FN AE BF
.
Vậy giá trị lớn nhất của
MN
bằng
2.EF AE BF
.
Ví dụ 3. Trong tam giác
ABC
, đường phân giác của
BAC
cắt cạnh
BC
tại
D
. Giả sử
T
là đường tròn tiếp xúc với
BC
tại
D
và đi qua điểm
.
Gọi
M
là giao điểm thứ hai của
T
và
AC
,
P
là giao điểm thứ hai của
T
và
BM
,
E
là giao điểm của
AP
và
BC
.
a) Chứng minh rằng
EAB MBC
.
b) Chứng minh hệ thức
2
.BE EP EA
.
Lời giải:
a). Gọi
N
là giao điểm thứ hai
của
AB
với đường tròn
T
.
Do
AD
là phân giác của
BAC
nên
đđssDM DN
. Ta có
đ đ đ đ
11
s s s s
22
MBC MBD DM DP DN DP
đ
1
s
2
NP NAP EAB
(đpcm).
T
P
D
E
N
M
C
B
A
THCS.TOANMATH.com
b) Từ kết quả câu a, ta thấy
EBP EAB
. Từ đó
EBP EAB
(g.g),
suy ra
BE EA
EP BE
hay
2
.BE EP EA
(đpcm).
Ví dụ 4. Trên đường tròn
O
ta lấy các điểm
1 1 1
, , , , ,A C B A C B
theo thứ tự
đó.
a) Chứng minh rằng nếu các đường thẳng
1 1 1
,,AA BB CC
là các đường phân
giác trong của tam giác
ABC
thì chúng là các đường cao của
111
ABC
.
b) CHứng minh rằng nếu các đường thẳng
1 1 1
,,AA BB CC
là các đường cao
của tam giác
ABC
thì chúng là đường phân giác trong của tam giác
111
ABC
.
c) Giả sử
1
T
và
2
T
là hai tam giác nội tiếp đường tròn
O
, đồng thời
các đỉnh của tam giác
2
T
là các điểm chính giữa của các cung đường tròn
bị chia bởi các đỉnh của tam giác
1
T
. Chứng minh rằng trong hình lục giác
là giao của các tam giác
1
T
và
2
T
các đường chéo nối các đỉnh đối nhau
song song với các cạnh của tam giác
1
T
và đồng quy tại một điểm.
Lời giải:
I
K
M
C
1
B
1
A
1
C
B
A
THCS.TOANMATH.com
a) Ta chứng minh
1 1 1
AA BC
. Thật vậy, gọi
M
là giao điểm của
1
AA
và
11
BC
, khi đó:
đ đ đ đ đ
1 1 1 1 1 1 1
11
s s s s s
22
AMB AB ABC AB AB BC
0
1 1 1
1
90
2
ABB AAB BCC ABC CAB BCA
(đpcm).
Chứng minh tương tự ta cũng có
1 1 1 1 1 1
;BB AC CC AB
.
b)
Gọi
1
M
là giao điểm của
1
BB
và
AC
. Ta có
đđ
1 1 1 1 1
1
ss
2
BM A AC B AC BCA AC C
(1)
Lại có
đ
2 1 1 1 1
1
s
2
BM A AC B B C BCA B C C
(2). Vì
0
12
90BM A BM A
, nên từ (1) và (2) suy ra
1 1 1 1
AC A B C C
. Tức là
1
CC
chứa đường phân giác của
111
AC B
.
Chứng minh tương tự, ta cũng thu được
1
AA
chứa đường phân giác của
1 1 1
B AC
,
1
BB
chứa đường phân giác của
111
A B C
.
M
2
M
1
A
B
C
A
1
B
1
C
1
THCS.TOANMATH.com
c) Kí hiệu các đỉnh của tam giác
1
T
là
,AB
và
C
;
11
,AB
và
1
C
là điểm
chính giữa các cung
,BC CA
và
AB
tương ứng. Khi đó
2
T
là tam giác
111
AB C
. Các đường
1 1 1
,,AA BB CC
chứa các đường phân giác của tam giác
1
T
nên chúng đồng quy tại điểm
I
. Giả sử
K
là giao điểm của
AB
và
11
BC
. Ta chỉ cần chứng minh rằng
//IK AC
.
Thật vậy, ta thấy tam giác
1
AB I
cân tại
1
B
nên tam giác
AKI
cân tại
K
.
Từ đó
KIA KAI IAC
, dẫn đến
//IK AC
(đpcm).
Dạng 4. Áp dụng giải các bài toán về quỹ tích và dựng hình
A. PHƯƠNG PHÁP GIẢI
Khái niệm cung chứa góc giúp chúng ta giải được nhiều bài toán quỹ tích,
dựng hình, chứng minh nhiều điểm cùng thuộc một đường tròn.
B. VÍ DỤ
Ví dụ 1. Cho tam giác cân
ABC
AB AC
và
D
là một điểm trên cạnh
BC
. Kẻ
//DM AB
(
M AC
),
//DN AC N AB
. Gọi
'D
là điểm
đối xứng của
D
qua
MN
. Tìm quỹ tích điểm
'D
khi điểm
D
di động trên
cạnh
BC
.
Lời giải:
D
N
M
D'
C
B
A
THCS.TOANMATH.com
Phần thuận: Từ giả thiết đề ra ta thấy
'NB ND ND
,(1) do đó ba
điểm
, , 'B D D
nằm trên đường tròn tâm
N
. Từ đó
1
'
2
BD D DMC
(2).
Lại có
BND DMC BAC
, nên từ (1) và (2) suy ra
'BD C BAC
(không đổi). Vì
BC
cố định,
'D
nhìn
BC
dưới một góc
BAC
không đổi,
'D
khác phía với
D
(tức là cùng phía với
so với
MN
) nên
'D
nằm trên cung chứa góc
BAC
vẽ trên đoạn
BC
(một phần
của đường tròn ngoại tiếp tam giác
ABC
).
Phần đảo: Bạn đọc tự giải.
Kết luận: Quỹ tích của điểm
'D
là cung chứa góc
BAC
trên đoạn
BC
.
Đó chính là cung
BAC
của đường tròn ngoại tiếp tam giác
ABC
.
Lưu ý: Quy trình để giải một bài toán quỹ tích như sau:
Để tìm quỹ tích các điểm
M
thỏa mãn một tính chất
T
nào đó ta tiến
hành các bước
*Phần thuận: Chỉ ra mọi điểm có tính chất
T
đều thuộc hình
H
.
*Phần đảo: Chứng tỏ rằng mọi điểm thuộc hình
H
đều có tính chất
T
.
*Kết luận: Quỹ tích các điểm
M
có tính chất
T
là hình
H
.
Chú ý rằng trong một số bài toán, sau phần thuận, trước phần đảo ta có thể
thêm phần giới hạn quỹ tích.
(Bạn đọc tham khảo thêm phần quỹ tích ở cuối cuốn sách này)
THCS.TOANMATH.com
Ví dụ 2. Cho đường tròn
O
và dây cung
BC
cố định. Gọi
A
là điểm di
động trên cung lớn
BC
của đường tròn
O
(
A
khác
B
,
khác
C
). Tia
phân giác của
ACB
cắt đường tròn
O
tại điểm
D
khác điểm
C
. Lấy
điểm
I
thuộc đoạn
CD
sao cho
DI DB
. Đường thẳng
BI
cắt đường
tròn
O
tại điểm
K
khác điểm
B
.
a) Chứng minh rằng tam giác
KAC
cân.
b) Chứng minh đường thẳng
AI
luôn đi qua một điểm
J
cố định.
c) Trên tia đối của tia
AB
lấy điểm
M
sao cho
AM AC
. Tìm quỹ tích
các điểm
M
khi
A
di động trên cung lớn
BC
của đường tròn
O
.
Lời giải:
a). Ta có
đđ
1
s s ;
2
DBK DA AK
đ đ đ
1
s s s
2
DIB BD KC
Vì
đđssBD DA
và
DBI
cân tại
D
nên
đđssKC AK
. Suy ra
AK CK
hay
KAC
cân tại
K
(đpcm).
b) Từ kết quả câu a, ta thấy
I
là tâm đường tròn nội tiếp
ABC
nên
đường thẳng
AI
luôn đi qua điểm
J
(điểm chính giữa của cung
BC
không chứa
A
). Rõ ràng
J
là điểm cố định.
O
x
J
K
M
D
C
B
A
THCS.TOANMATH.com
c) Phần thuận: Do
AMC
cân tại
A
, nên
1
2
BMC BAC
. Giả sử số đo
BAC
là
2
(không đổi) thì khi
A
di động trên cung lớn
BC
thì
M
thuộc
cung chứa góc dựng trên đoạn
BC
về phía điểm
O
.
Phần đảo: Tiếp tuyến
Bx
với đường tròn
O
cắt cung chứa góc vẽ trên
đoạn
BC
tại điểm
X
. Lấy điểm
M
bất kỳ trên
Cx
(một phần của cung
chứa góc và vẽ trên đoạn
;BC M X M C
. Nếu
MB
cắt đường tròn
O
tại
A
thì rõ ràng
A
thuộc cung lớn
BC
của đường tròn
O
.
Vì
2;BAC AMC
suy ra
AMC
cân tại
A
hay
AC AM
.
Kết luận: Quỹ tích các điểm
M
là cung
Cx
, một phần của cung chứa góc
vẽ trên đoạn
BC
về phía
O
trừ hai điểm
C
và
X
.
Ví dụ 3. Cho trước điểm
A
nằm trên đường thẳng
d
và hai điểm
,CD
thuộc hai nủa mặt phẳng đối nhau bờ
d
. Hãy dựng một điểm
B
trên
d
sao
cho
ACB ADB
.
Lời giải:
*Phân tích: Giả sử dựng được điểm
B
trên
d
sao cho
ACB ADB
. Gọi
'D
là điểm đối xứng của
D
qua
d
. Khi đó
'ADB AD B
, vậy
'ACB AD B
. Suy ra
C
và
'D
cùng nằm trên một nửa cung chứa góc
d
D'
B
D
C
A
THCS.TOANMATH.com
dựng trên đoạn
AB
. Từ đó ta thấy
B
là giao điểm của
d
với đường tròn
ngoại tiếp
'ACD
.
*Cách dựng: Dựng điểm
'D
là điểm đối xứng của
D
qua đường thẳng
d
.
Dựng đường tròn ngoại tiếp tam giác
'ACD
.
Dựng giao điểm của
B
của đường thẳng
d
với đường tròn
'ACD
.
*Chứng minh: Rõ ràng với cách dựng trên, ta có
'ACB AD B ADB
.
*Biện luận: Nếu ba điểm
,,A C D
không thẳng hàng, hoặc nếu ba điểm này
thẳng hàng nhưng
CD
không vuông góc với
d
thì bài toán có một nghiệm
hình.
+ Nếu ba điểm
,,A C D
thẳng hàng và
d
là đường trung trực của đoạn
DC
thì bài toán có vô số nghiệm hình.
+ Nếu ba điểm
,,A C D
thẳng hàng,
d CD
nhưng
d
không phải là đường
trung trực của
DC
thì bài toán không có nghiệm hình.
Lưu ý: Khái niệm cung chứa góc được áp dụng để chứng minh nhiều điểm
cùng thuộc một đường tròn. Ví dụ để chứng minh bốn điểm
,,,A B C D
cùng
nằm trên một đường tròn, ta có thể chứng minh hai điểm
và
B
cùng nhìn
CD
dưới hai góc bằng nhau. Nói cách khác, nếu một tứ giác có hai đỉnh kề
nhau cùng nhìn cạnh chứa hai đỉnh còn lại dưới hai góc bằng nhau thì bốn
đỉnh của tứ giác đó cùng thuộc một đường tròn.
Ví dụ 4. Giả sử
AD
là đường phân giác trong góc
A
của tam giác
ABC
(
D BC
). Trên
AD
lấy hai điểm
M
và
N
sao cho
ABN CBM
.
BM
cắt đường tròn ngoại tiếp tam giác
ACM
tại điểm thứ hai
E
và
CN
cắt đường tròn ngoại tiếp tam giác
ABM
tại điểm thứ hai
F
.
a) Chứng minh rằng bốn điểm
, , ,B C E F
cùng nằm trên một đường tròn.
b) Chứng minh ba điểm
,,A E F
thẳng hàng.
THCS.TOANMATH.com
c) Chứng minh
BCF ACM
, từ đó suy ra
ACN BCM
.
Lời giải:
a) Ta có
BFC BAN
(cùng chắn cung
BN
);
BEC CAN
(cùng chắn
CM
), mà
BAN CAN
, suy ra
BFC BEC
.
Từ đó bốn điểm
, , ,B C E F
cùng nằm trên một đường tròn (đpcm).
b) Từ kết quả trên, ta có
CFE NFA
. Do đó hai tia
FA
và
FE
trùng
nhau nghĩa là ba điểm
,,A E F
thẳng hàng (đpcm).
c) Vì
BCF BEF
và do
ACM BEF
nên
BEF ACM
. Từ đó suy
ra
ACM BCF
, dẫn đến
ACN BCM
(đpcm).
F
E
N
M
D
C
B
A

Preview text:


GÓC VỚI ĐƯỜNG TRÒN
KIẾN THỨC CƠ BẢN
- Góc ABE có đỉnh A nằm trên đường tròn O và các cạnh cắt đường
tròn đó được gọi là góc nội tiếp (Hình). Trong trường hợp các góc nội tiếp
có số đo không vượt quá 0
90 thì số đo của chúng bằng nửa số đo của góc ở
tâm, cùng chắn một cung. Các góc nội tiếp đều có số đo bằng nửa số đo
cung bị chắn. Vì thế, nếu những góc này cùng chắn một cung (hoặc chắn
những cung bằng nhau) thì chúng bằng nhau, nếu các góc nội tiếp này bằng
nhau thì các cung bị chắn bằng nhau. C B D O E A 1
Trên hình vẽ ta có: ABE ADE ADE đ s AE 2
- Cho đường tròn O và dây cung AB . Từ điểm A ta kẻ tiếp tuyến Ax
với đường tròn, khi đó BAx được gọi là góc tạo bởi tia tiếp tuyến với dây
cung AB (Hình). Cũng như góc nội tiếp, số đo góc giữa tia tiếp tuyến và 1
dây cung bằng nửa số đo cung bị chắn : đ s BAx đ s AmB . 2 B O m A x THCS.TOANMATH.com
Chú ý: Việc nắm chắc các khái niệm, định lý, hệ quả về góc nội tiếp, góc
tạo bởi tia tiếp tuyến và dây cung có thể giúp chúng ta so sánh số đo các
góc, từ đó chứng minh được các đường thẳng song song với nhau, các tam
giác bằng nhau, các tam giác đồng dạng với nhau…
I. Góc nội tiếp đường tròn
A. PHƯƠNG PHÁP GIẢI B O C A D
- Hai góc cùng chắn một cung thì bằng nhau và bằng nửa số đo cung bị 1 chắn. Trên hình vẽ: đ s ABD đ s ACD đ s AD . 2
- Các góc chắn hai cung bằng nhau thì bằng nhau. Trên hình vẽ: AD CD đ s AD đ s CD đ s ABD đ s CAD . B. VÍ DỤ
Ví dụ 1. Trên cạnh huyền BC của tam giác vuông ABC về phía ngoài ta
dựng hình vuông với tâm tại điểm O . Chứng minh rằng AO là tia phân
giác của góc BAC . A Lời giải: B C
Vì O là tâm của hình vuông nên 0 BOC 90 . Lại có 0 BAC 90 suy ra bốn điểm , A , B , O C O
cùng nằm trên đường tròn đường kính BC. N M THCS.TOANMATH.com
Đối với đường tròn này ta thấy BAO
BCO (cùng chắn BO ). Mà 0 0 BCO 45 BAO 45 . Do 0 BAC 90 , nên 0 CAO BAC BAO 45 . Vậy BAO
CAO , nghĩa là AO là tia
phân giác của góc vuông BAC (đpcm).
Ví dụ 2. Cho tam giác nhọn ABC nội tiếp đường tròn O . Từ đỉnh A ta
kẻ đường cao AH ( H thuộc BC ). Chứng minh rằng BAH OAC . Lời giải: A O H B C D E
Kẻ đường kính AE của đường tròn O . Ta thấy 0 ACE 90 (góc nội tiếp
chắn nửa đường tròn). Từ đó 0 OAC AEC 90 (1).
Theo giả thiết bài ra, ta có: 0 BAH ABC 90 (2). Lại vì AEC ABC
(cùng chắn AC ) (3).
Từ (1),(2) và (3) suy ra BAH OAC (đpcm).
Lưu ý: Cũng có thể giải bài toán theo hướng sau: Gọi D là giao điểm của
tia AH với đường tròn O , chứng tỏ tứ giác BDEC là hình thang cân. Từ đó suy ra đ s BD đ
s CE , dẫn đến BAD CAE , hay BAH OAC . THCS.TOANMATH.com
Ví dụ 3. Cho tam giác đều ABC nội tiếp đường tròn O . Trên cung BC
không chứa A ta lấy điểm P bất kỳ ( P khác B và P khác C ). Các đoạn
PA và BC cắt nhau tại Q .
a) Giả sử D là một điểm trên đoạn PA sao cho PD PB . Chứng minh rằng PDB đều.
b) Chứng minh rằng PA PB PC . 1 1 1 c) Chứng minh hệ thức . PQ PB PC Lời giải: A O D Q C B P
a) Trước tiên ta nhận thấy rằng tam giác PBD cân tại P . Mặt khác, 0 BPD BPA BCA
60 (hai góc nội tiếp cùng chắn AB của đường
tròn O ). Vậy nên tam giác PDB đều. b) Ta đã có PB
PD , vậy để chứng minh PA PB PC ta sẽ chứng minh DA
PC . Thật vậy, xét hai tam giác BPC và BDA có: BA BC (giả thiết), BD
BP (do tam giác BPD đều). Lại vì 0 ABD DBC 60 , 0 PBC DBC 60 nên ABD PBC . Từ đó BPC
BDA (c.g.c), dẫn đến DA PC (đpcm). THCS.TOANMATH.com
c) Xét hai tam giác PBQ và PAC ta thấy 0 BPQ 60 , 0 APC ABC
60 (hai góc nội tiếp cùng chắn cung AC ) suy ra BPQ APC,PBQ PBC
PAC (hai góc nội tiếp cùng chắn PC ). PQ PC Từ đó PBQ PAC (g.g) , hay P . Q PA P . B PC . PB PA
Theo kết quả câu b , ta có PA PB PC nên PQ PB PC P .
B PC . Hệ thức này tương đương với 1 1 1 (đpcm). PQ PB PC Ghi chú:
- Tứ giác ABCD có tính chất A . BCD
BC.AD (*) nói ở ví dụ trên được
gọi là tứ giác điều hòa. Loại tứ giác đặc biệt này có nhiều ứng dụng trong
việc giải các bài toán hình học phẳng khác. AB BC
- Nếu hệ thức (*) dưới dạng
và nhớ lại tính chất đường phân AD CD
giác trong tam giác ta có thể nêu thêm một tính chất của tứ giác điều hòa.
- Tứ giác ABCD là một tứ giác điều hòa khi và chỉ khi các đường phân
giác của góc BAD và BCD cắt nhau tại một điểm trên đường chéo BD .
- Tứ giác ABCD là tứ giác điều hòa khi và chỉ khi đường phân giác của
góc ABC và ADC cắt nhau trên đường chéo AC .
Ví dụ 4) Cho tam giác ABC nội tiếp trong đường tròn (O) . Đường phân
giác trong góc A cắt đường tròn ngoại tiếp tam giác tại D . Gọi I là tâm
vòng tròn nội tiếp tam giác ABC . Chứng minh DB DC DI Giải: Ta luôn có DB
DC do AD là phân giác trong góc A . Ta sẽ chứng minh
tam giác DIB cân tại D . THCS.TOANMATH.com
Thật vậy ta có: IBD IBC CBD . A Mặt khác CBD CAD
(Góc nội tiếp chắn cung CD ) mà I O BAD CAD , IBC IBA C B
(Tính chất phân giác) suy ra D IBD ABI BAI . Nhưng BID ABI
BAI (Tính chất góc ngoài). Như vậy tam giác BDI cân tại D DB DI DC
Nhận xét: Thông qua bài toán này ta có thêm tính chất: Tâm đường tròn
ngoại tiếp tam giác IBC là giao điểm của phân giác trong góc A với (O)
Ví dụ 5). Cho tam giác nhọn ABC nội tiếp đường tròn (O) và AB AC .
Lấy điểm M thuộc cung BC không chứa điểm A . Vẽ MH,MK,MI lần BC AC AB lượt vuông góc với MH MK MI Giải:
Trong bài toán có các tỷ số độ dài A N
ta nghỉ đến các tam giác đồng dạng và định lý Thales.
Cách 1: Dựng đường thẳng qua A O K
song song với BC cắt (O) tại N . Gọi H B C E E I
là giao điểm của BC và MN M Ta có: AB NC . THCS.TOANMATH.com 1 1 Ta có BME BMN sđ AB AN sđ NC AN AMC , 2 2 MBC MAC BME
AMC và MH,MK là hai đường cao AC BE tương ứng nên:
, chứng minh tương tự ta cũng có: MK MH AB CE BC AC AB
. Cộng hai đẳng thức trên ta có: MI MH MH MK MI
Cách 2: Ta thấy MH,MI là các đường cao của tam giác MBC, MAB
nhưng hai tam giác này không đồng dạng với nhau. Điều này giúp ta nghỉ
đến việc lấy một điểm E trên cạnh BC sao cho BMA DMC để tạo ra
tam giác đồng dạng nhưng vẫn giữ được hai đường cao tương ứng. (Phần lời
giải xin dành cho bạn đọc).
2. Góc tạo bởi tia tiếp tuyến và dây cung
A. PHƯƠNG PHÁP GIẢI
- Số đo góc tạo bởi tia tiếp tuyến và dây cung (tại một điểm trên đường tròn)
bằng nửa số đo cung bị chắn. 1 - Trên hình vẽ: đ s BAC đ s xBC đ s BC . 2 A C O m x B B. VÍ DỤ THCS.TOANMATH.com
Ví dụ 1. Giả sử A và B là hai điểm phân biệt trên đường tròn O . Các
tiếp tuyến của đường tròn O . Các tiếp tuyến của đường tròn O tại A và
B cắt nhau tại điểm M . Từ A kẻ đường thẳng song song với MB
cắt đường tròn O tại C . MC cắt đường tròn O tại E . Các tia AE và
MB cắt nhau tại K . Chứng minh rằng 2 MK
AK.EK và MK KB . Lời giải: A
Do MB / /AC nên E C M O BMC ACM (1), ta lại có K ACM ACE MAE B
(cùng chắn AE ) (2). Từ (1) và (2) MK EK suy ra KME KAM (g.g) hay 2 MK AK.EK AK MK (3). Ta thấy EAB
EBK (cùng chắn BE ). Từ đó EBK BAK BK EK (g.g) hay 2 BK
AK.EK (4). Từ (3) và (4) suy ra AK BK 2 2 MK
KB nghĩa là MK MB (đpcm).
Ví dụ 2. Cho đường tròn C tâm O , AB là một dây cung của C không
đi qua O và I là trung điểm của AB . Một đường thẳng thay đổi đi qua A cắt đường tròn C
tâm O bán kính OI tại P và Q . Chứng minh rằng 1
tích AP.AQ không đổi và đường tròn ngoại tiếp tam giác BPQ luôn đi
qua một điểm cố định khác B . Lời giải: Ta có PQI
PIA (cùng chắn PI ), nên API AIQ (g.g). Suy ra THCS.TOANMATH.com AP AI 2 AP.AQ
AI (không đổi). Giả sử đường tròn ngoại tiếp AI AQ B
tam giác BPQ cắt AB tại D D B . Khi đó ADP AQB , suy ra I D AD AP O hay 2 A . D AB A . P AQ AI A AQ AB P Q
(không đổi). Do đó điểm D là điểm cố định (đpcm).
Ví dụ 3. Cho tam giác nhọn ABC có trực tâm H và 0 BAC 60 . Gọi
M,N,P theo thứ tự là chân các đường cao kẻ từ , A , B C của tam giác
ABC và I là trung điểm của BC .
a) Chứng minh rằng tam giác INP đều.
b) Gọi E và K lần lượt là trung điểm của PB và NC . Chứng minh rằng
các điểm I,M,E,K cùng thuộc một đường tròn.
c) Giả sử IA là phân giác của NIP . Tìm số đo BCP . A Lời giải: N a). Từ giả thiết ta có P 1 H IN IP BC nên tam giác 2 E B C
INP cân tại I . Lại vì , B P,N,C M I
nằm trên đường tròn tâm I , đường kính BC nên theo mối liên hệ giữa góc
nội tiếp và góc ở tâm cùng chắn một cung, ta thấy 0 PIN 2PBN 60 .
Vậy tam giác INP đều. THCS.TOANMATH.com
b) Rõ ràng bốn điểm I, M, E và K cùng nằm trên đường tròn đường kính AI .
c) Từ điều kiện của bài toán ta thấy AI là tia phân giác của 0 BAC 60 ,
mà I là trung điểm của BC nên tam giác ABC đều. Từ đó suy ra 0 BCP 30 .
Ví dụ 4). Cho tam giác cân ABC,(AB
AC ) . Gọi O là trung điểm của
BC . Dựng đường tròn (O) tiếp xúc với các cạnh , AB AC tại , D E . M là
điểm chuyển động trên cung nhỏ DE tiếp tuyến với đường tròn (O) tại M cắt ,
AB AC tại P,Q . Chứng minh 2 BC 4B .
PCQ và tìm vị trí điểm M
để diện tích tam giác APQ lớn nhất. Lời giải: A Ta thấy S không đổi nên ABC P S M
lớn nhất khi và chỉ khi S Q APQ BPQC D E
nhỏ nhất, đây là cơ sở để ta làm B C
xuất hiện các biểu thức có liên quan O
đến BP,CQ . Ta có , AB P , Q AC
lần lượt là các tiếp tuyến tại các điểm ,
D M,E của (O) nên ta có: AB O , D PQ OM,AC OE,BD CE . Từ đó ta tính được: 1 1 S R BP PQ CQ R BD 2DP 2EQ CE BPQC 2 2 . R BD DP EQ R BP CQ BD . 1 1 Mặt khác ta cũng có: 0 POQ DOE 180 A B C nên suy ra 2 2 0 0 BOP 180 POQ QOC 180 QCO QOC CQO THCS.TOANMATH.com 2 BP BO BC BPO COQ BP.CQ B . OCO . Theo CO CQ 4
bất đẳng thức Cô si ta có: BP CQ 2 BP.CQ BC S . R BC BD . Vậy S nhỏ nhất khi BP CQ M là BPQC BPQC
trung điểm của cung DE .
Chủ đề . Góc có đỉnh ở trong hoặc ngoài đường tròn.
KIẾN THỨC CẦN NHỚ
*) Với đỉnh A nằm trong đường tròn O ta có góc với đỉnh ở trong đường tròn (hình) D C
Số đo của góc này bằng nửa tổng số đo hai cung bị A chắn giữa hai cạnh
của góc và các tia đối của hai cạnh đó. đ s BE đ s CD + đ s BAE . E B 2 đ s BD đ s CE + sđBAD 2
*) Với đỉnh A nằm ở ngoài đường tròn O ta có số đo góc nằm ngoài
đường tròn bằng nửa hiệu số đo hai cung bị chắn. C B A + Trên hình vẽ ta có: n m D 1 đ s CAE đ s EmC đ s BnD 2 E
Cần lưu ý đến các trường hợp sau: THCS.TOANMATH.com
+ Với đỉnh A nằm ngoài đường tròn C
(O) . AD là tếp tuyến của (O) , qua A O m B
vẽ một cát tuyến cắt đường tròn tại n 1 A , BC thì CAD đ s CmD đ s BnD D 2 B
+ Với Với đỉnh A nằm ngoài đường tròn m O (O) . ,
AB AC là 2 tếp tuyến của (O) , A n
( A, B là các tiếp điểm) thì C 1 BAC đ s BmC đ s BnC 2
3. Áp dụng góc có đỉnh ở trong hoặc ngoài đường tròn. A. PHƯƠNG PHÁP GIẢI
Cũng như phần góc nội tiếp, góc tạo bởi tia tiếp tuyến và dây cung, các định
lý và hệ quả của góc có đỉnh nằm trong hoặc nằm ngoài đường tròn giúp
chúng ta tìm mối quan hệ giữa các số đo các góc, chứng minh các đường
song song, các tam giác bằng nhau, các tam giác đồng dạng với nhau, hai
đường thẳng vuông góc với nhau. B. VÍ DỤ
Ví dụ ). Trên đường tròn O cho các điểm , A ,
B C,D theo thứ tự đó. Gọi
A ,B ,C ,D lần lượt là điểm chính giữa của các cung , AB BC,CD và 1 1 1 1
DA. Chứng minh các đường thẳng AC và B D vuông góc với nhau 1 1 1 1 Lời giải:
Gọi I là giao điểm của AC và B D ; , , , theo thứ tự là số đo của 1 1 1 1 THCS.TOANMATH.com các cung A , B BC,C , D DA . Khi đó 0 360 .
Xét góc A IB là góc có đỉnh nằm 1 1 B B1 trong đườ C ng tròn O . Ta có A1 I 1 O AIB đ s ABB đ s C DD 1 1 1 1 1 1 2 C1 A 1 D đ s AB đ s BB đ s C D đ s DD D 1 1 1 1 1 2 1 0 90 . Nghĩa là AC B D (đpcm). 4 1 1 1 1
Ví dụ 2. Cho bốn điểm , A ,
D C,B theo thứ tự đó nằm trên đường tròn tâm
O đường kính AB
2R (C và D nằm về cùng một phía so với AB ).
Gọi E và F theo thứ tự là hình chiếu vuông góc của , A B trên đường
thẳng CD . Tia AD cắt tia BC tại I . Biết rằng AE BF R 3 .
a) Tính số đo AIB .
b) Trên cung nhỏ CD lấy điểm K . Gọi giao điểm của K , A KB với DC
lần lượt là M và N . Tìm giá trị lớn nhất của MN khi K di động trên cung nhỏ CD . Lời giải: I a). Kẻ OH CD H CD , E D K M N
ta thấy OH là đường trung bình C H F
của hình thang ABFE , A B O 1 R 3 suy ra OH AE BF . 2 2 THCS.TOANMATH.com
Từ đó tam giác OCD đều, suy ra đCOD đ 0 s s KCD
60 .Ta thấy AIB có đỉnh nằm ngoài đường 1 1 tròn O nên đ s AIB đ s AmB đ 0 0 0 s KCD 180 60 60 . 2 2 b) Ta thấy AEM
NFB suy ra EM.NF A .
E BF (không đổi) do
đó MN lớn nhất khi và chỉ khi EM
NF nhỏ nhất. Theo trên, EM.NF không đổi nên EM
NF nhỏ nhất khi EM FN AE.BF .
Vậy giá trị lớn nhất của MN bằng EF 2 AE.BF .
Ví dụ 3. Trong tam giác ABC , đường phân giác của BAC cắt cạnh BC
tại D . Giả sử T là đường tròn tiếp xúc với BC tại D và đi qua điểm A .
Gọi M là giao điểm thứ hai của T và AC , P là giao điểm thứ hai của
T và BM , E là giao điểm của AP và BC .
a) Chứng minh rằng EAB MBC . b) Chứng minh hệ thức 2 BE EP.EA. A Lời giải:
a). Gọi N là giao điểm thứ hai T
của AB với đường tròn T . N M
Do AD là phân giác của BAC P B C E D nên đ s DM đ s DN . Ta có 1 1 MBC MBD đ s DM đ s DP đ s DN đ s DP 2 2 1 đ s NP NAP EAB (đpcm). 2 THCS.TOANMATH.com
b) Từ kết quả câu a, ta thấy EBP
EAB . Từ đó EBP EAB (g.g), BE EA suy ra hay 2 BE EP.EA (đpcm). EP BE
Ví dụ 4. Trên đường tròn O ta lấy các điểm , A C , ,
B A ,C,B theo thứ tự 1 1 1 đó.
a) Chứng minh rằng nếu các đường thẳng AA ,BB ,CC là các đường phân 1 1 1
giác trong của tam giác ABC thì chúng là các đường cao của ABC . 1 1 1
b) CHứng minh rằng nếu các đường thẳng AA ,BB ,CC là các đường cao 1 1 1
của tam giác ABC thì chúng là đường phân giác trong của tam giác ABC . 1 1 1
c) Giả sử T và T là hai tam giác nội tiếp đường tròn O , đồng thời 1 2
các đỉnh của tam giác T là các điểm chính giữa của các cung đường tròn 2
bị chia bởi các đỉnh của tam giác T . Chứng minh rằng trong hình lục giác 1
là giao của các tam giác T và T các đường chéo nối các đỉnh đối nhau 1 2
song song với các cạnh của tam giác T và đồng quy tại một điểm. 1 Lời giải: A B1 K M C1 I C B A1 THCS.TOANMATH.com a) Ta chứng minh AA
BC . Thật vậy, gọi M là giao điểm của AA và 1 1 1 1 BC , khi đó: 1 1 1 1 AMB đ s AB đ s ABC đ s AB đ s AB đ s BC 1 1 1 1 1 1 1 2 2 1 0 ABB AAB BCC ABC CAB BCA 90 (đpcm). 1 1 1 2
Chứng minh tương tự ta cũng có BB AC ;CC AB . 1 1 1 1 1 1 b) A B1 M1 C1 C B M2 A1
Gọi M là giao điểm của BB và AC . Ta có 1 1 1 BM A đ s AC B đ s AC BCA AC C (1) 1 1 1 1 1 2 1 Lại có BM A đ s AC B B C BCA B C C (2). Vì 2 1 1 1 1 2 0 BM A BM A
90 , nên từ (1) và (2) suy ra AC A B C C . Tức là 1 2 1 1 1 1
CC chứa đường phân giác của AC B . 1 1 1 1
Chứng minh tương tự, ta cũng thu được AA chứa đường phân giác của 1
B AC , BB chứa đường phân giác của A B C . 1 1 1 1 1 1 1 THCS.TOANMATH.com
c) Kí hiệu các đỉnh của tam giác T là ,
A B và C ; A ,B và C là điểm 1 1 1 1
chính giữa các cung BC ,CA và AB tương ứng. Khi đó T là tam giác 2
AB C . Các đường AA,BB ,CC chứa các đường phân giác của tam giác 1 1 1 1 1 1
T nên chúng đồng quy tại điểm I . Giả sử K là giao điểm của AB và 1
BC . Ta chỉ cần chứng minh rằng IK / /AC . 1 1
Thật vậy, ta thấy tam giác AB I cân tại B nên tam giác AKI cân tại K . 1 1 Từ đó KIA KAI
IAC , dẫn đến IK / /AC (đpcm).
Dạng 4. Áp dụng giải các bài toán về quỹ tích và dựng hình
A. PHƯƠNG PHÁP GIẢI
Khái niệm cung chứa góc giúp chúng ta giải được nhiều bài toán quỹ tích,
dựng hình, chứng minh nhiều điểm cùng thuộc một đường tròn. B. VÍ DỤ
Ví dụ 1. Cho tam giác cân ABC AB
AC và D là một điểm trên cạnh
BC . Kẻ DM / /AB (M
AC ), DN / /AC N
AB . Gọi D ' là điểm
đối xứng của D qua MN . Tìm quỹ tích điểm D ' khi điểm D di động trên cạnh BC . Lời giải: A M D' N B C D THCS.TOANMATH.com
Phần thuận: Từ giả thiết đề ra ta thấy NB ND ND ' ,(1) do đó ba 1 điểm , B ,
D D ' nằm trên đường tròn tâm N . Từ đó BD 'D DMC (2). 2 Lại có BND DMC
BAC , nên từ (1) và (2) suy ra BD 'C
BAC (không đổi). Vì BC cố định, D ' nhìn BC dưới một góc
BAC không đổi, D ' khác phía với D (tức là cùng phía với A so với
MN ) nên D ' nằm trên cung chứa góc BAC vẽ trên đoạn BC (một phần
của đường tròn ngoại tiếp tam giác ABC ).
Phần đảo: Bạn đọc tự giải.
Kết luận: Quỹ tích của điểm D ' là cung chứa góc BAC trên đoạn BC .
Đó chính là cung BAC của đường tròn ngoại tiếp tam giác ABC .
Lưu ý: Quy trình để giải một bài toán quỹ tích như sau:
Để tìm quỹ tích các điểm M thỏa mãn một tính chất T nào đó ta tiến hành các bước
*Phần thuận: Chỉ ra mọi điểm có tính chất T đều thuộc hình H .
*Phần đảo: Chứng tỏ rằng mọi điểm thuộc hình H đều có tính chất T .
*Kết luận: Quỹ tích các điểm M có tính chất T là hình H .
Chú ý rằng trong một số bài toán, sau phần thuận, trước phần đảo ta có thể
thêm phần giới hạn quỹ tích.
(Bạn đọc tham khảo thêm phần quỹ tích ở cuối cuốn sách này) THCS.TOANMATH.com
Ví dụ 2. Cho đường tròn O và dây cung BC cố định. Gọi A là điểm di
động trên cung lớn BC của đường tròn O ( A khác B , A khác C ). Tia
phân giác của ACB cắt đường tròn O tại điểm D khác điểm C . Lấy
điểm I thuộc đoạn CD sao cho DI
DB . Đường thẳng BI cắt đường
tròn O tại điểm K khác điểm B .
a) Chứng minh rằng tam giác KAC cân.
b) Chứng minh đường thẳng AI luôn đi qua một điểm J cố định.
c) Trên tia đối của tia AB lấy điểm M sao cho AM AC . Tìm quỹ tích
các điểm M khi A di động trên cung lớn BC của đường tròn O . Lời giải: M a). Ta có 1 x D A DBK đ s DA đ s AK ; 2 K 1 đ s DIB đ s BD đ s KC O 2 B C Vì đ s BD đ
s DA và DBI cân tại D J nên đ s KC đ s AK . Suy ra AK CK hay
KAC cân tại K (đpcm).
b) Từ kết quả câu a, ta thấy I là tâm đường tròn nội tiếp ABC nên
đường thẳng AI luôn đi qua điểm J (điểm chính giữa của cung BC
không chứa A ). Rõ ràng J là điểm cố định. THCS.TOANMATH.com 1 c) Phần thuận: Do
AMC cân tại A , nên BMC
BAC . Giả sử số đo 2
BAC là 2 (không đổi) thì khi A di động trên cung lớn BC thì M thuộc cung chứa góc
dựng trên đoạn BC về phía điểm O .
Phần đảo: Tiếp tuyến Bx với đường tròn O cắt cung chứa góc vẽ trên
đoạn BC tại điểm X . Lấy điểm M bất kỳ trên Cx (một phần của cung chứa góc
và vẽ trên đoạn BC M X;M
C . Nếu MB cắt đường tròn
O tại A thì rõ ràng A thuộc cung lớn BC của đường tròn O . Vì BAC 2 ;AMC suy ra
AMC cân tại A hay AC AM .
Kết luận: Quỹ tích các điểm M là cung Cx , một phần của cung chứa góc
vẽ trên đoạn BC về phía O trừ hai điểm C và X .
Ví dụ 3. Cho trước điểm A nằm trên đường thẳng d và hai điểm C,D
thuộc hai nủa mặt phẳng đối nhau bờ d . Hãy dựng một điểm B trên d sao cho ACB ADB . Lời giải: C D' B A d D
*Phân tích: Giả sử dựng được điểm B trên d sao cho ACB ADB . Gọi
D ' là điểm đối xứng của D qua d . Khi đó ADB AD 'B , vậy ACB
AD 'B . Suy ra C và D ' cùng nằm trên một nửa cung chứa góc THCS.TOANMATH.com
dựng trên đoạn AB . Từ đó ta thấy B là giao điểm của d với đường tròn ngoại tiếp ACD ' .
*Cách dựng: Dựng điểm D ' là điểm đối xứng của D qua đường thẳng d .
Dựng đường tròn ngoại tiếp tam giác ACD ' .
Dựng giao điểm của B của đường thẳng d với đường tròn ACD ' .
*Chứng minh: Rõ ràng với cách dựng trên, ta có ACB AD 'B ADB .
*Biện luận: Nếu ba điểm ,
A C,D không thẳng hàng, hoặc nếu ba điểm này
thẳng hàng nhưng CD không vuông góc với d thì bài toán có một nghiệm hình. + Nếu ba điểm ,
A C,D thẳng hàng và d là đường trung trực của đoạn D C
thì bài toán có vô số nghiệm hình. + Nếu ba điểm ,
A C,D thẳng hàng, d
CD nhưng d không phải là đường trung trực của D
C thì bài toán không có nghiệm hình.
Lưu ý: Khái niệm cung chứa góc được áp dụng để chứng minh nhiều điểm
cùng thuộc một đường tròn. Ví dụ để chứng minh bốn điểm , A , B C,D cùng
nằm trên một đường tròn, ta có thể chứng minh hai điểm A và B cùng nhìn
CD dưới hai góc bằng nhau. Nói cách khác, nếu một tứ giác có hai đỉnh kề
nhau cùng nhìn cạnh chứa hai đỉnh còn lại dưới hai góc bằng nhau thì bốn
đỉnh của tứ giác đó cùng thuộc một đường tròn.
Ví dụ 4. Giả sử AD là đường phân giác trong góc A của tam giác ABC ( D
BC ). Trên AD lấy hai điểm M và N sao cho ABN CBM .
BM cắt đường tròn ngoại tiếp tam giác ACM tại điểm thứ hai E và CN
cắt đường tròn ngoại tiếp tam giác ABM tại điểm thứ hai F .
a) Chứng minh rằng bốn điểm ,
B C,E,F cùng nằm trên một đường tròn. b) Chứng minh ba điểm ,
A E,F thẳng hàng. THCS.TOANMATH.com c) Chứng minh BCF
ACM , từ đó suy ra ACN BCM . Lời giải: F A E N M B D C a) Ta có BFC
BAN (cùng chắn cung BN ); BEC CAN (cùng chắn CM ), mà BAN CAN , suy ra BFC BEC . Từ đó bốn điểm ,
B C,E,F cùng nằm trên một đường tròn (đpcm).
b) Từ kết quả trên, ta có CFE
NFA. Do đó hai tia FA và FE trùng nhau nghĩa là ba điểm ,
A E,F thẳng hàng (đpcm). c) Vì BCF BEF và do ACM BEF nên BEF ACM . Từ đó suy ra ACM
BCF , dẫn đến ACN BCM (đpcm). THCS.TOANMATH.com