THCS.TOANMATH.com
NHỮNG ĐỊNH LÝ HÌNH HỌC NỔI TIẾNG
1. Đường thẳng Euler
1.(Đường thẳng Euler). Cho tam giác
ABC
. Chứng minh rằng trọng tâm
G
, trực
tâm
H
và tâm đường tròn ngoại tiếp
O
cùng nằm trên một đường thẳng. Hơn nữa
2
GH
GO
. Đường thẳng nối
,,H G O
gọi là đường thẳng Euler của tam giác
.
Chứng minh:
Cách 1: Gọi
,EF
lần lượt là trung điểm của
,BC AC
. Ta có
EF
là đường
trung bình của tam giác
ABC
nên
//EF AB
. Ta lại có
//OF BH
(cùng
vuông góc với
AC
). Do đó
OFE ABH
(góc có cạnh tương ứng song
song). Chứng minh tương tự
OEF BAH
.
Từ đó có
ABH EFO
(g.g)
2
AH AB
OE EF
(do
EF
là đường
trung bình của tam giác
ABC
). Mặt khác
G
là trọng tâm của tam giác
ABC
nên
2
AG
GE
. Do đó
2
AG AH
FG OE
, lại có
HAG OEG
(so le
trong,
//OE AH
)
HAG EOG
(c.g.c)
HGA EGO
. Do
0
180EGO AGO
nên
0
180HGA AGO
hay
0
180HGO
.
E
H'
M
O
H
G
D
C
B
A
O
G
H
C
B
A
THCS.TOANMATH.com
Vậy
,,H G O
thẳng hàng.
Cách 2: Kẻ đường kính
AD
của đường tròn
()O
ta có
BH AC
(Tính
chất trực tâm)
AC CD
(Góc nội tiếp chắn nửa đường tròn) suy ra
//BH CD
. Tương tự ta cũng có
//CH BD
nên tứ giác
BHCD
là hình
bình hành, do đó
HD
cắt
BC
tại trung điểm của mỗi đường. Từ đó cũng suy
ra
1
//
2
OM AH
(Tính chất đường trung bình tam giác
ADH
). Nối
AM
cắt
HO
tại
G
thì
1
2
GO OM
GH AH
nên
G
là trọng tâm của tam giác
ABC
.
Cách 3: sử dụng định lý Thales :Trên tia đối
GO
lấy
'H
sao cho
'2GH GO
. Gọi
M
là trung điểm
BC
. Theo tính chất trọng
tâm thì
G
thuộc
AM
và
2GA GM
.
Áp dụng định lý Thales
vào tam giác
GOM
dễ suy ra
'/ /AH OM
(1).Mặt khác do
O
là tâm đường tròn ngoại tiếp tam giác
ABC
,
M
là trung điểm
BC
nên
OM BC
(2).
Từ (1) và (2) suy ra
'AH BC
, tương tự
'BH CA
. Vậy
'HH
là
trực tâm tam giác
ABC
. Theo cách dựng
'H
ta có ngay kết luận bài toán.
Chú ý rằng: Nếu ta kéo dài
AH
cắt đường tròn tại
H'
thì
=
0
AH' D 90
(Góc nội tiếp chắn nữa đường tròn) nên
EM
là đường trung bình của tam
giác
HH'D
suy ra
H
đối xứng với
H'
qua
BC
. Nếu gọi
O'
là tâm vòng
tròn ngoại tiếp tam giác
HBC
thì ta có
O'
đối xứng với
O
qua
BC
.
Đường thẳng đi qua
H,G,O
được gọi là đường thẳng Euler của tam
giác
ABC
. Ngoài ra ta còn có
=OH 3OG
.
M
H'
O
G
H
C
B
A
THCS.TOANMATH.com
*Đường thẳng Euler có thể coi là một trong những định lý quen thuộc nhất
của hình học phẳng. Khái niệm đường thẳng Euler trước hết liên quan đến
tam giác, sau đó được mở rộng và ứng dụng cho tứ giác nội tiếp và cả
n
-
giác nội tiếp, trong chuyên đề ta quan tâm đến một số vấn đề có liên quan
đến khái niệm này trong tam giác.
1.1. (Mở rộng đường thẳng Euler) Cho tam giác
.
P
là điểm bất kỳ
trong mặt phẳng. Gọi
', ', 'A B C
lần lượt là trung điểm của
,,BC CA AB
.
G
là trọng tâm tam giác
ABC
.
a) Chứng minh rằng các đường thẳng qua
,,A B C
lần lượt song song với
', ', 'PA PB PC
đồng quy tại một điểm
P
H
, hơn nữa
,,
P
H G P
thẳng hàng
và
2
P
GH
GP
.
b) Chứng minh rằng các đường thẳng qua
', ', 'A B C
lần lượt song song với
,,PA PB PC
đồng quy tại một điểm
P
O
, hơn nữa
,,
P
O G P
thẳng hàng và
1
2
P
GO
GP
.
Giải:
a) Ta thấy rằng kết luận của bài toán khá rắc rối, tuy nhiên ý tưởng của lời
giải câu 1 giúp ta tìm đến một lời giải rất ngắn gọn như sau:
Lấy điểm
Q
trên tia đối tia
GP
sao
cho
2GQ GP
. Theo tính chất trọng
tâm ta thấy ngay
G
thuộc
'AA
và
2'GA GA
. Vậy áp dụng định lý
Thales vào tam giác
'GPA
dễ suy ra
/ / 'AQ PA
. Chứng minh
Hp
G
Q
P
C'
B'
A'
C
B
A
THCS.TOANMATH.com
tương tự
/ / ', / / 'BQ PB CQ PC
. Như vậy các
đường thẳng qua
,,A B C
lần lượt song song với
', ', 'PA PB PC
đồng quy
tại
P
QH
. Hơn nữa theo cách dựng
Q
thì
,,
P
H G O
thẳng hàng và
2
P
GH
GO
. Ta có ngay các kết luận bài toán.
b) Ta có một lời giải tương tự. Lấy điểm
R
trên tia đối tia
GP
sao cho
1
2
GR GP
.
Theo tính chất trọng tâm ta thấy ngay
G
thuộc
'AA
và
2'GA GA
. Vậy áp dụng
định lý Thales vào tam giác
GPA
dễ suy ra
//AR PA
. Chứng minh tương tự
/ / , / /BR PB CR PC
. Như vậy các
đường thẳng qua
,,A B C
lần lượt song song với
,,PA PB PC
đồng quy tại
P
RO
. Hơn nữa theo cách dựng
R
thì
,,
P
O G P
thẳng hàng và
2
P
GP
GO
. Ta có ngay các kết luận bài toán.
Nhận xét: Bài toán trên thực sự là mở rộng của đường thẳng Euler.
Phần a) Khi
PO
tâm đường tròn ngoại tiếp của tam giác
ta có
ngay
P
HH
là trực tâm của tam giác
ABC
. Ta thu dược nội dung của
bài toán đường thẳng Euler.
Phần b) Khi
PH
trực tâm của tam giác
ABC
thì
P
OO
tâm đường
tròn ngoại tiếp tam giác
ABC
.
1.2. Cho tam giác
ABC
trực tâm
H
. Khi đó đường thẳng Euler của các
tam giác
,HBC
BC
,HCA HAB
đồng quy tại một điểm trên đường thẳng
R
≡
Op
A
B
C
A'
B'
C'
P
G
THCS.TOANMATH.com
Euler của tam giác
ABC
.
Giải:
Để giải bài toán này chúng ta cần hai bổ đề quen thuộc sau:
Bổ đề 1. Cho tam giác
ABC
trực tâm
H
. Thì
,,HBC HCA HAB
lần
lượt đối xứng với
ABC
qua
,,BC CA AB
.
Chứng minh: Gọi giao điểm khác
A
của
HA
với
ABC
là
'A
. Theo tính chất
trực tâm và góc nội tiếp dễ thấy
'HBC HAC A BC
. Do đó tam giác
'HBA
cân tại
B
hay
H
và
'A
đối xứng
nhau qua
BC
do đó
HBC
đối xứng
ABC
.
Tương tự cho
,HCA HAB
, ta có điều phải chứng minh.
Bổ đề 2. Cho tam giác
ABC
, trực tâm
H
, tâm đường tròn ngoại tiếp
O
,
M
là trung điểm thì
2HA OM
.
Chứng minh:
Gọi
N
là trung điểm của
CA
dễ thấy
//OM HA
do cùng vuông góc với
BC
và
//OM HB
do cùng vuông góc với
CA
nên ta có tam giác
HAB OMN
A
B
C
H
G
O
M
H
O
A
O
A'
C
B
A
THCS.TOANMATH.com
tỷ số
2
AB
MN
. Do đó
2HA OM
,
đó là điều phải chứng minh.
Trở lại bài toán. Gọi
A
O
là tâm
HBC
theo bổ đề 5.1 thì
A
O
đối xứng với
O
qua
BC
,kết hợp với bổ đề 2 suy ra
A
OO
song song và bằng
OH
nên tứ giác
A
AHO A
là hình bình hành
nên
A
AO
đi qua trung điểm
E
của
OH
.
Tuy nhiên dễ thấy
A
là trực tâm tam giác
HBC
do đó đường thẳng Euler
của tam giác
HBC
là
A
AO
đi qua
E
. Tương tự thì đường thẳng Euler của
các tam giác
,HCA HAB
cũngđi qua
E
nằm trên
OH
là đường thẳng
Euler của tam giác
ABC
. Đó là điều phải chứng minh.
Nhận xét: Điểm đồng quy
E
là trung điểm
OH
cũng chính là tâm đường
tròn Euler của tam giác
ABC
1.3. Cho tam giác
ABC
tâm đường tròn nội tiếp
I
. Khi đó đường thẳng
Euler của các tam giác
,,IBC ICA IAB
đồng quy tại một điểm trên đường
thẳng Euler của tam giác
ABC
.
Hướng dẫn giải:
Ta sử dụng các bổ đề sau:
O
A
O
E
H
C
B
A
THCS.TOANMATH.com
Bổ đề 3. Cho tam giác
ABC
nội tiếp đường tròn
O
, tâm đường tròn nội
tiếp
I
.
IA
cắt
O
tại điểm
D
khác
A
thì
D
là tâm đường tròn ngoại tiếp
tam giác
IBC
.
Giải:
Sử dụng tính chất góc nội tiếp
và góc ngoài tam giác ta có:
IBD IBC CBD
IBA IAC IBA IAB BID
Vậy tam giác
IDB
cân tại
D
.
Tương tự tam giác
ICD
cân tại
D
do đó
DI DB DC
. Vậy
D
là tâm
đường tròn ngoại tiếp tam giác . (Xem thêm phần góc với đường tròn)
Bổ đề 4. (Định lý Menelaus). Cho tam giác
ABC
một đường thẳng cắt ba
cạnh
,,BC CA AB
tương ứng tại
', ', 'A B C
thì
' ' '
. . 1
''
A B B C C A
AB B A C B
.
Định lý đã được chứng minh chi
tiết trong (Các định lý hình học nổi
tiếng)
Trở lại bài toán. Gọi
O
là tâm
ABC
,
IA
giao
ABC
tại điểm
A
O
khác
A
.
Gọi
,
A
GG
lần lượt là trọng tâm tam giác
,ABC IBC
. Gọi
M
là trung điểm
BC
,
A
GG
cắt
A
OO
tại
E
.
O
D
I
C
B
A
O
T
O
A
N
E
M
I
G
A
S
G
C
B
A
THCS.TOANMATH.com
Theo bổ đề 3 và các tính chất cơ bản ta thấy
A
O
là trung điểm cung
BC
không chứa
A
của
O
do đó
A
OO
vuông góc với
BC
tại
M
.
2
3
A
IG
AG
IM AM
nên
//
AA
GG AO
suy ra
2
3
A
A
OE
OM
(1). Hơn nữa
A A A
A
G E IO CO
G G IA IA
(2). Gọi
AA
GO
(đường thẳng Euler của tam giác
IBC
) cắt
OG
(đường thẳng Euler của tam giác
tại
S
). Ta sẽ chứng
minh rằng
S
cố định. Gọi
N
là hình chiếu của
I
lên
AB
. Do
A
AIB BCO
nên hai tam giác vuông
IAN
và
A
O CM
đồng dạng. Do đó
A A A
IA IN r
O C MO MO
hay
.
A
A
CO
r
MO IA
(3)
Áp dụng định lý Menelaus vào tam giác
GOE
có
,,
AA
S G O
thẳng hàng, ta
có:
1 . . . .
3
.
2
A A A
AA
A
O O G E CO
SG SG R
SO O E G G SO IA
OM
2
.
2
SG R
SO r
. Vậy
3
2
SG r
SO R
, do đó
S
cố định. Tương tự, các đường thẳng Euler của tam
giác
,ICA IAB
cũng đi qua
S
nằm trên đường thẳng Euler của tam giác
ABC
. Ta có điều phải chứng minh.
Nhận xét. Điểm đồng quy
S
thường được gọi là điểm Schiffer của tam giác
ABC
.
1.4 Cho tam giác
ABC
. Đường tròn
I
tiếp xúc ba cạnh tam giác tại
,,D E F
. Khi đó đường thẳng Euler của tam giác
DEF
đi qua tâm đường
tròn ngoại tiếp
O
của tam giác
ABC
.
Hướng dẫn giải:
THCS.TOANMATH.com
Gọi
', ', 'A B C
lần lượt là giao điểm khác
,,A B C
của
,,IA IB IC
với
đường tròn ngoại tiếp
O
Khi đó
'A
là trung điểm cung
BC
không chứa
A
của
O
do đó
'OA BC
suy ra
'/ /OA ID
. Gọi giao điểm của
'AD
với
OI
là
K
, áp dụng định lý Thales vào tam giác
'KOA
ta thấy ngay
''
KD KI ID r
KA KO OA R
trong đó
,rR
lần lượt là bán kính đường tròn
nội tiếp và ngoại tiếp tam giác. Do đó
K
cố định, tương tự
' , 'B E C F
đi
qua
K
.Lấy điểm
H
thuộc đoạn
KO
sao cho
KH r
KI R
. Áp dụng định lý
Thales
trong tam giác
'KIA
ta thấy
'
KH KD
KI KA
(cùng bằng
r
R
)
nên
/ / 'DH IA
. Bằng tính chất
phân giác và tam giác cân dễ
thấy
'IA AI EF
do đó
DH EF
. Chứng minh tương
tự
,EH DF FH ED
hay
H
là trực tâm của tam giác
DEF
. Ta chú ý
rằng
I
chính là tâm đường tròn ngoại tiếp tam giác
DEF
đi qua
O
. Ta có
điều phải chứng minh.
Nhận xét. 1.4 là một kết quả rất hay gặp về đường thẳng Euler, nhờ đó ta có
thể chứng minh được kết quả thú vị khác như sau
1.5 Cho tam giác
ABC
các đường cao
', ', 'AA BB CC
đồng quy tại
H
.
Gọi
,,D E F
là hình chiếu của
H
lên
' ', ' ', ' 'B C C A A B
. Khi đó đường
thẳng Euler của tam giác
DEF
và tam giác
trùng nhau.
K
H
O
I
D
C'
B'
A'
F
E
C
B
A
THCS.TOANMATH.com
Giải:
Ta đã biết một kết quả quen thuộc đó là trực tâm
H
của tam giác
chính là tâm đường tròn nội tiếp tam giác
'''A B C
. Khi đó theo 1.4 ,
đường thẳng Euler của tam giác
DEF
chính là đường thẳng nối
H
và
N
,
trong đó
N
là tâm đường tròn ngoại tiếp tam giác
'''A B C
. Mặt khác tâm
N
đường tròn ngoại tiếp tam giác
'''A B C
chính là tâm đường tròn Euler
của tam giác
ABC
do đó
NH
cũng chính là đường thẳng Euler của tam
giác
ABC
. Đó là điều phải chứng minh.
Chú ý. Áp dụng kết quả 1.5 ta lại có kết quả thú vị khác
1.6. Cho tam giác
ABC
. Đường tròn nội tiếp tiếp xúc
,,BC CA AB
tại
,,D E F
. Tâm các đường tròn bàng tiếp
,,
a b c
I I I
. Chứng minh rằng đường
thẳng Euler của tam giác
DEF
và tam giác
trùng nhau.
Chứng minh:
Ta áp dụng kết quả 1.5 vào tam giác
a b c
I I I
, ta chú ý rằng
I
chính là trực
tâm tam giác
a b c
I I I
ta có điều phải chứng minh.
1.7. Cho tam giác
ABC
đường tròn nội tiếp
( )
I
tiếp xúc với
,,BC CA AB
tại
,,D E F
.
', ', 'A B C
lần lượt là trung điểm của
,,EF FD DE
. Chứng minh
rằng các đường thẳng lần lượt qua
', ', 'A B C
và vuông góc với
,,BC CA AB
đồng quy tại một điểm trên đường thẳng
OI
trong đó
O
là tâm đường tròn
ngoại tiếp tam giác
ABC
.
Ta dễ thấy
,,ID IE IF
lần lượt vuông
góc với
,,BC CA AB
nên các đường
thẳng lần lượt qua
', ', 'A B C
và vuông
C'
B'
A'
A
B
C
E
F
D
I
O
THCS.TOANMATH.com
góc với
,,BC CA AB
sẽ tương ứng song
song với
,,ID IE IF
. Ta suy ra các đường
thẳng này đồng quy tại một điểm trên
IG
với
G
là trọng tâm của tam giác
DEF
. Tuy nhiên
IG
cũng chính là đường
thẳng Euler của tam giác
DEF
. Theo 1.5,
IG
đi qua
O
. Như vậy điểm
đồng quy nằm trên
IO
. Ta có điều phải chứng minh.
1.8. Cho tam giác
ABC
đường tròn nội tiếp
I
tiếp xúc
,,BC CA AB
tại
,,D E F
ần lượt gọi
,,DP EQ FR
là đường kính của
,I
chứng minh rằng
,,AP BQ CR
đồng quy tại một điểm nằm trên đường nối
I
và trọng tâm
G
của tam giác
ABC
.
Bổ đề 5. Cho tam giá
ABC
, đường tròn nội tiếp
I
của tam giác tiếp xúc
BC
tại
D
. Gọi
DE
là đường kính của
I
.
AE
cắt
BC
tại
F
thì
BD CF
.
Chứng minh: Gọi giao điểm của tiếp tuyến tại
E
của
I
với
,AB AC
lần
lượt là
,KL
. Gọi
r
là bán kính của
I
.
Ta chú ý rằng
,KI LI
lần lượt là phân
giác của các góc
,BKL CLK
. Từ đó
ta dễ thấy
KEI IDB
(g.g) suy
ra
2
..KE BD ID IE r
. Tương tự
2
..EL DC ID IE r
do đó
..KE BD ELDC
. Suy ra
EL KE EL KE KL
BD DC DB DC BC
(1). Dễ thấy
//KL BC
. Theo định lý Thales ta có
EL AL KL
FC AC BC
(2)
L
K
I
D
F
E
C
B
A
THCS.TOANMATH.com
Từ (1) và (2) ta dễ suy ra
BD FC
, ta chứng minh được bổ đề.
Trở lại bài toán.
Gọi giao điểm của
AP
với
BC
là
1
A
và trung điểm
BC
là
2
A
.
Theo bổ đề
1
BD CA
vậy
2
A
cũng là trung điểm
1
DA
,
I
là
trung điểm
DP
do đó suy ra
21
//IA AA
. Tương tự có
1 2 1 2
, , ,B B C C
thì
2 1 2 1
/ / , / /IB BB IC CC
.
Từ đó ta áp dụng câu 2 a) với điểm
I
ta suy ra
2 2 2
,,AA BB CC
đồng quy tại
một điểm
N
nằm trên đường nối
I
và trọng tâm
G
của tam giác
ABC
hơn nữa
2GN GI
. Ta có điều phải chứng minh.
Qua đường thẳng Ơ le và một số kết quả mở rộng ta thấy việc khai thác
các định lý, tính chất hình học là chìa khóa quan trọng để khám phá
các vẽ đẹp tiềm ẩn trong ‘’Hình học phẳng’’. Hy vọng các em học sinh
tiếp tục phát triển, đào sâu suy nghỉ để tìm ra các bài toán mới hay hơn,
phong phú hơn.Đó là cách để học giỏi bộ môn hình học phẳng.
2. Đường thẳng Simmon
Cho tam giác
ABC
nội tiếp đường tròn
O
M
là một điểm bất kỳ trên
đường tròn. Kẻ
,,MH MI MK
lần lượt vuông góc với
,,AB BC AC
. Chứng
minh rằng ba điểm
,,H I K
thẳng hàng.
Chứng minh:
K
H
I
M
O
C
B
A
N
A
1
C
1
B
1
A
2
G
Q
R
P
A
B
C
E
F
D
I
K
THCS.TOANMATH.com
Tứ giác
MIBH
có
0 0 0
90 90 180BHM BIM
nên là tứ giác nội
tiếp
MIH MBH
(cùng chắn cung
HM
), mà tứ giác
ABMC
nội tiếp
nên
MBH KCM
, do đó
MIH KCM
.
Mặt khác tứ giác
KCMI
nội tiếp (vì
0
90MIC MKC
) nên
0 0 0
180 180 180KCM MIK MIH MIK HIK
.
Vậy
,,H I K
thẳng hàng.
Đường thẳng đi qua
,,H I K
được gọi là đường thẳng Simson của điểm
M
.
Chú ý: Ta có bài toán đảo về bài toán Simson như sau: Cho tam giác
ABC
và một điểm
M
nằm ngoài tam giác. Chứng minh rằng nếu hình chiếu của
M
lên ba cạnh của tam giác
ABC
là ba điểm thẳng hàng thì
M
nằm trên
đường tròn ngoại tiếp tam giác
ABC
.
3. Đường thẳng Steiner
Cho tam giác
ABC
nội tiếp đường tròn
O
,
M
là điểm bất kỳ thuộc
đường tròn. Gọi
,,N P Q
theo thứ tự là các điểm đối xứng với
M
qua
,,AB BC CA
. Chứng minh rằng
,,N P Q
thẳng hàng.
Chứng minh:
D
1
1
1
1
E
F
Q
P
N
K
H
I
M
O
C
B
A
THCS.TOANMATH.com
Gọi
,,H I K
theo thứ tự là hình chiếu của
M
lên
,,AB BC AC
; thế thì
,,H I K
thẳng hàng (đường thẳng Simson). Dễ thấy
IH
là đường trung
bình của tam giác
MNP
. Tương tự
//IK PQ
. Theo tiên đề Ơ-clit và do
,,H I K
thẳng hàng nên suy ra
,,N P Q
thẳng hàng.
Đường thẳng đi qua
,,N P Q
được gọi là đường thẳng Steiner của điểm
M
.
Chú ý:
a) Ta có thể chứng minh ba điểm
,,N P Q
thẳng hàng bằng cách dùng phép
vị tự: Các điểm
,,N P Q
lần lượt là ảnh của
,,H I K
trong phép vị tự tâm
M
tỉ số 2, mà
,,H I K
thẳng hàng nên
,,N P Q
cũng thẳng hàng. Như vậy
đường thẳng Steiner là ảnh của đường thẳng Simson trong phép vị tự tâm
M
tỉ số 2.
b) Đường thẳng Steiner đi qua trực tâm của tam giác
ABC
. Thật vậy, gọi
D
là trực tâm của tam giác
;,ABC BD CD
cắt
O
lần lượt ở
,EF
. Dễ
dàng chứng minh được
E
đối xứng với
D
qua
AC
,
F
đối xứng với
D
qua
AB
(Xem phần chứng minh đường thẳng Ơ le cách 2). Ta có
FDMN
là hình thang cân nên
11
FN
mà
1 1 1
F B H
(Tính chất góc nội tiếp) ,
do đó
11
NH
. Suy ra
//ND HK
. Tương tự
//QD HK
.
Vậy
,,N D Q
thẳng hàng hay đường thẳng Steiner đi qua trực tâm của tam
giác
ABC
.
Cách khác:
THCS.TOANMATH.com
Gọi
,,AS BJ CR
là các đường cao của tam giác
ABC
,
D
là trực tâm. Ta
có
ANB AMB
(tính chất đối xứng). Lại có
AMB ADJ
(cùng bù với
SDJ
). Suy ra
ANB ADJ
nên
ADBN
là tứ giác nội tiếp, do đó
NAB NDB
. Mà
NAB MAB NDB MAB
. Chứng minh tương
tự
CDQ CAM
. Ta có
NDB CDQ MAB CAM BAC
0
180NDQ NDB BDC CDQ BAC BDC
.
Vậy
,,N D Q
thẳng hàng hay đường thẳng Steiner đi qua trực tâm của tam
giác
ABC
.
4. Đường tròn Euler
Cho tam giác
ABC
có đường cao
,,AD BE CF
đồng quy tại
H
. Gọi
,,M N P
lần lượt là trung điểm của
,,BC CA AB
;
,,S R Q
lần lượt là trung
điểm của
,,HA HB HC
. Chứng minh rằng chin điểm
, , , , , , , ,D E F M N P S R Q
cùng nằm trên một đường tròn.
Chứng minh:
R
J
S
H
D
Q
P
N
K
I
M
O
C
B
A
I
H
N
M
S
R
Q
P
F
E
D
C
B
A
THCS.TOANMATH.com
Trong tam giác
ABH
thì
PR
là đường trung bình nên
//PR AH
và
1
2
PR AH
. Trong tam giác
ACH
thì
NQ
là đường trung bình nên
//NQ AH
và
1
2
NQ AH
. Do đó
//PR NQ
và
PR NQ
nên
PNQR
là hình bình hành. Mặt khác
//PR AH
mà
AH BC
nên
PR BC
, lại có
//PN BC
(
PN
là đường trung bình của tam giác
ABC
). Suy ra
PN PR
, do đó
PNQR
là hình chữ nhật. Gọi
I
là giao
điểm của
PQ
và
RN
thì
IP IN IR IQ
. Chứng minh tương tự ta
có
IS IM IN IR
. Ta được
IP IQ IN IR IS IM
.
Tam giác
FPQ
vuông tại
F
có
I
là trung điểm của
PQ
nên
IF IP IQ
. Tương tự
IE IR IN
;
ID IS IM
. Suy ra
ID IE IF IM IN IP IS IR IQ
. Vậy chin điểm
, , , , , , , ,D E F M N P S R Q
cùng nằm trên đường tròn tâm
I
. Đường tròn đi
qua chín điểm được gọi là đường tròn Euler của tam giác
ABC
.
Chú ý:
a) Tâm đường tròn Euler nằm trên đường thẳng Euler.
Thật vậy, gọi
G
và O theo thứ tự là trọng tâm và tâm đường tròn ngoại tiếp
tam giác
ABC
. Ta chứng minh được
1
2
OM AH SH
, lại có
//OM SH OMHS
là hình bình hành. Mà
I
là trung điểm của
SM
nên
cũng là trung điểm của
OH
.
THCS.TOANMATH.com
Như vậy bốn điểm
, , ,H I O G
thẳng hàng, tứ là tâm đường tròn Euler nằm
trên đường thẳng Euler.
b) Bán kính đường tròn Euler bằng
2
R
(vói
R
là bán kính đường tròn ngoại
tiếp tam giác
ABC
). Thật vậy, ta có
IS
là đường trung bình của
AHO
nên
22
OA R
IS
.
5. Điểm Miquel
Cho tứ giác
ABCD
có
E
là giao điểm của
AB
và
CD
,
F
là giao điểm
của
AD
và
BC
. Chứng minh rằng đường tròn ngoại tiếp của tam giác
, , ,EBC FCD EAD FAB
đồng quy.
Chứng minh:
Gọi
M
là giao điểm thứ hai của hai đường tròn ngoại tiếp tam giác
EBC
và
FCD
.
Ta có
0
180EMD EMC CMD ABF AFB EAD
0
180EAD EMD
. Do tứ giác
EMDA
nội tiếp hay
M
thuộc
M
F
E
D
C
B
A
THCS.TOANMATH.com
đường tròn ngoại tiếp tam giác
EAD
. Chứng minh tương tự
M
cũng thuộc
đường tròn ngoại tiếp tam giác
FAB
.
Vậy đường tròn ngoại tiếp của các tam giác
, , ,EBC FCD EAD FAB
đồng
quy tại
M
.
Điểm
M
được gọi là điểm Miquel.
6. Đường tròn Miquel
Cho tứ giác
ABCD
có
E
là giao điểm của
AB
và
CD
,
F
là giao điểm
của
AD
và
BC
. Gọi
M
là điểm Miquel và
1 2 3 4
, , ,O O O O
lần lượt là tâm
đường tròn ngoại tiếp của các tam giác
, , ,EBC CDF EAD ABF
. Chứng
minh rằng năm điểm
1 2 3 4
, , , ,M O O O O
cùng nằm trên một đường tròn.
Chứng minh:
Gọi
,,H I K
theo thứ tự là trung điểm của
,,FM BM CM
. Các đường tròn
1
O
và
2
O
cắt nhau tại
M
và
C
nên
12
OO
là đường trung trực của
MC
,
do đó
12
OO
vuông góc với
MK
tại
K
. Tương tự
14
OO
vuông góc với
MI
tại
I
,
24
OO
vuông góc với
MH
tại
H
.
Nói cách khác
,,H I K
theo thứ tự là hình chiếu của
M
trên các cạnh
2 4 1 4 1 2
,,O O OO OO
của tam giác
1 2 4
OO O
. Dễ thấy
//IK BC
và
//IH FB
mà
,,F B C
thẳng hàng nên
,,H I K
thẳng hàng.
K
H
I
A
B
C
D
E
F
M
O
1
O
2
O
3
O
4
THCS.TOANMATH.com
Theo bài toán đảo về đường thẳng Simson (xem mục 2), ta có
1 2 4
, , ,M O O O
cùng nằm trên một đương tròn. Tương tự
1 3 4
, , ,M O O O
cùng nằm trên một
đường tròn. Vậy năm điểm
1 2 3 4
, , , ,M O O O O
cùng nằm trên một đường tròn.
Đường tròn đi qua năm điểm
1 2 3 4
, , , ,M O O O O
được gọi là đường tròn
Miquel.
7. Định lý Miquel
Cho tam giác
ABC
các điểm
,,D E F
lần lượt nằm trên các cạnh
,,BC CA AB
. Chứng minh
rằng đường tròn ngoại tiếp của các tam giác
,,AEF BDF CDE
đồng quy.
Chứng minh:
Gọi
M
là giao điểm khác
D
của đường tròn ngoại tiếp hai tam giác
,BFD CDE
. Ta có
AFM BDM
và
AEM CDM
(do
,BFMD DMEC
là các tứ giác nội tiếp). Do đó
D
F
E
M
C
B
A
THCS.TOANMATH.com
0
180AEM AFM BDM CDM
nên tứ giác
AEMF
nội tiếp hay
M
cũng thuộc đường tròn ngoại tiếp tam giác
AEF
.
Vậy đường tròn ngoại tiếp của tam giác
,,AEF BDF CDE
đồng quy tại
M
(đpcm).
8. Định lý Lyness
Cho tam giác
ABC
nội tiếp đường tròn
O
. Đường tròn
'O
tiếp xúc
trong với
O
tại
D
và tiếp xúc với
,AB AC
ở
,EF
. Chứng minh rằng
EF
đi qua tâm đường tròn nội tiếp tam giác
ABC
.
Chứng minh:
Vẽ tia phân giác của
BDC
cắt
EF
tại
I
; gọi
,MN
là giao điểm của
,DF DE
với đường tròn
O
. Ta có
'O FD OMD ODM
nên
1
1
D
F
O'
E
I
N
M
O
C
B
A
THCS.TOANMATH.com
' / /O F OM
mà
'O F AC OM AC M
là điểm chính giữa của
cung
AC
, do đó
1
2
FDC ABC
(1). Tam giác
AEF
cân tại
A
( Do
, AFAE
là các tiếp tuyến của
( ')O
) nên
0
11
180
2
A
EF
, mặt khác
0
180
22
BDC A
IDC IDB
(Tính chất góc nội tiếp của tứ giác
ABDC
) nên
11
IDB IDC E F
. Mà
1
1
s
2
EDF F EFđ
IDC EDF IDE FDC
(2). Vì
1
E IDB
nên
IEDB
là tứ
giác nội tiếp
IDE IBE
(3). Từ (1),(2) và (3) ta có
1
2
IBE ABC
,
do đó
IB
là tia phân giác của
ABC
.
Do
IDC IDB
mà
IDE FDC
nên
BDE IDF
. Tứ giác
IFCD
nội
tiếp (vì
1
F IDC
).
IDF ICF ICF BDE
(4). Mặt khác, do
N
là điểm chính giữa
của
AB
(chứng minh tương tự ở trên)
1
2
BDE ACB
(5). Từ (4) và
(5) suy ra
1
2
ICF ACB
, do đó
IC
là tia phân giác của
ACB
. Vậy
I
là
tâm đường tròn nội tiếp tam giác
ABC
(đpcm).
Cách khác:
x
1
1
D
F
O'
E
I
N
M
O
C
B
A
THCS.TOANMATH.com
Vẽ tia phân giác của
ABC
cắt
EF
tại
I
, ta chứng minh
IC
là tia phân
giác của
ACB
. Vẽ tiếp tuyến chung
Dx
của
O
và
'O
. Tương tự như
cách trên, gọi
M
là giao điểm của
DF
với
O
thì
M
là điểm chính giữa
của
AC
, do đó
,,B I M
thẳng hàng.
Ta có
IED IBD xDM
nên tứ giác
IEDB
nội tiếp
0
1
180
2
A
IDB E
, mà
0
180BDC A
, do đó
0
1
180
2
A
IDC F
tứ giác
IDCF
nội tiếp
ICF IDF
. Ta lại
có
0
180
2 2 2
A ABC ACB
IDF IDC FDC
2
ACB
ICF
,
do đó
IC
là tia phân giác của
ACB
(đpcm).
9. Định lý Lyness mở rộng (bổ đề Sawayama)
Cho tam giác
ABC
nội tiếp đường tròn
O
M
là một điểm bất kỳ trên
THCS.TOANMATH.com
cạnh
AC
. Đường tròn
'O
tiếp xúc với đường tròn
O
tại
D
và tiếp xúc
với
,MB MC
lần lượt ở
,EF
. Chứng minh rằng tâm đường tròn nội tiếp
tam giác
ABC
nằm trên
EF
.
Để chứng minh định lý này ta cần hai bổ đề sau:
Bổ đề 1: Cho
AB
là dây của đường tròn
O
. Đường tròn
'O
tiếp xúc
với
O
tại
T
và tiếp xúc với
AB
tại
K
. Chứng minh rằng
TK
đi qua
điểm chính giữa của cung
AB
và
2
.MA MK MT
(với
M
là điểm chính
giữa của
AB
).
Chứng minh
M
là điểm chính giữa của cung
AB
. Ta có
'O KT OMT OTM
nên
' / /O K OM
mà
'O K AB OM AB M
là điểm chính giữa của cung
AC
,
Bây giờ ta chứng minh
2
.MA MK MT
.
Thật vậy, ta có
MTA MBA MAK
MKA MAT
(g.g)
2
.
MK MA
MA MK MT
MA MT
.
M
T
K
O'
O
B
A
THCS.TOANMATH.com
Bổ đề 2: Cho tam giác
ABC
nội tiếp nội tiếp đường tròn
O
và
M
là
điểm chính giữa của
AB
không chứa
C
. Trên
MC
lấy
I
sao cho
MI MB
. Chứng minh rằng
I
là tâm đường tròn nội tiếp tam giác
ABC
.
Thật vậy, gọi
'I
là tâm đường tròn nội tiếp tam giác
ABC
thì
'I
là giao
điểm của đường phân giác trong góc
B
với
MC
. Ta có
' ' ' 'I BM I BA ABM I BC BCM BI M
suy ra tam giác
MBI
cân tại
M
hay
'MI MB
.
Do đó
'MI MI
hay
'II
. Vậy
I
là tâm đường tròn nội tiếp tam giác
ABC
.
Chứng minh:
Gọi
N
giao điểm của
DF
với
O
thì
N
là điểm chính giữa của
AC
và
2
.NC NF ND
(theo bổ đề 1). Gọi
Dx
là tiếp tuyến chung của
O
và
'O
tại
,DI
là giao điểm của
BN
và
EF
. Ta có
IED IBD xDN
nên tứ giác
IEBD
là tứ giác nội tiếp
DIB DEB
. Mà
DEB DFI
nên
DIB DFI
, do đó
NID NFI
(cùng kề bù với hai góc bằng nhau).
Từ đó chứng minh được
NFI NID
(g.g)
O
I
M
C
B
A
THCS.TOANMATH.com
22
.
NF NI
NI NF ND NC NI NC
NI ND
. Theo bổ đề 2, ta
có
I
là tâm đường tròn nội tiếp tam giác
ABC
(đpcm).
10. Một hệ quả của định lý Lyness mở rộng
Cho đường tròn
O
hai điểm
A
và
B
nằm trên đường tròn
điểm
C
nằm trong đường tròn
O
. Đường tròn
'O
tiếp xúc trong với
O
tại
R
và tiếp xúc với
,CA CB
theo thứ tự ở
,PQ
. Gọi
I
là tâm đường
tròn nội tiếp tam giác
ABC
. Chứng minh rằng
I
nằm trên đường tròn
ngoại tiếp tam giác
APR
.
Chứng minh:
Gọi
D
là giao điểm của
BC
với
O
,
K
là tâm đường tròn nội tiếp của
tam giác
ADB
. Ta có
,,B I K
thẳng hàng và
K
nằm trên
PQ
(theo bổ đề
Sawayama). Dễ thấy
, , ,A P K R
cùng nằm trên một đường tròn (xem mục 8)
(1). Do
I
là tâm đường tròn nội tiếp tam giác
ABC
nên
x
O'
O
I
F
E
N
M
D
C
B
A
THCS.TOANMATH.com
90
2
ACB
AIB
. Ta lại có
0
0 0 0
180
180 180 90
22
ACB ACB
APK CPK
.
Do đó
AIB APK
nên
, , ,A P K I
cùng nằm trên một đường tròn (2)
Từ (1) và (2) suy ra
, , , ,A P R K I
cùng trên một đường tròn.
Vậy
I
thuộc đường tròn ngoại tiếp tam giác
APR
.
11. Định lý Ptolemy cho tứ giác nội tiếp
Cho tứ giác
ABCD
nội tiếp trong đường tròn
O
. Chứng minh rằng
. . .ABCD AD BC AC BD
.
Chứng minh:
Q
I
R
O'
O
K
P
D
C
B
A
O
E
D
C
B
A
THCS.TOANMATH.com
Trên
AC
lấy điểm
E
sao cho
ADE BDC
. Khi đó ta có:
AED BCD
(g.g). Nên suy ra
..AD BC AE BD
(1)
Mặt khác, ta cũng có:
AD DE AD BD
DC DC DE DC
. Từ đó suy ra
..ADB EDC AB DC DB EC
(2). Từ (1), (2) ta suy ra:
. . .AB DC AD BC BD EC AE DB AC
. Ta có đpcm.
Cách 2.
Từ
C
vẽ
, , , ,CE AD CF BD CG AB E AD F BD G AB
.
Theo định lý Simson, ta có
,,G F E
thẳng hàng. Ta có:
GF FE GE
.
Áp dụng định lý hàm số sin ta có:
.sin ; .sin ; .sinGF BC B EF DC D GE AC A
;
sin ;
2
AD
B
R
sin ;sin
22
AB BD
DA
RR
. Từ trên ta suy ra:
. . .
2 2 2
BC AD AB DC BD AC
R R R
.Vậy ta có:
. . .BD AC AB DC BD AC
(đpcm)
12. Định lý Ptolemy cho tứ giác bất kỳ
Cho tứ giác
ABCD
. Chứng minh rằng
. . .ABCD AD BC AC BD
.
Chứng minh:
M
D
C
B
A
THCS.TOANMATH.com
Bên trong tứ giác
ABCD
lấy điểm
M
sao cho
MAD CAB
và
MDA ACB
. Ta có
ADM ACB
(g.g)
..
AD DM
AD BC AC DM
AC BC
(1). Do
MAD CAB
nên
DAC MAB
.
Xét tam giác
ADC
và
MAB
, có:
DAC MAB
(chứng minh trên)
AD AM
AC AB
(do
AMD ACB
) nên
ADC AMB
(c.g.c)
..
DC AC
ABCD AC MB
MB AB
(2). Từ (1) và (2) suy ra
. . .ABCD AD BC AC BM DM AC BD
.
Đẳng thức xảy ra khi
M
nằm trên đường chéo
BD
, lúc đó tứ giác
ABCD
nội tiếp.
Ví dụ 1) Cho tam giác
ABC
vuông tại
A
.
AB AC
. Gọi
D
là một điểm
trên cạnh
BC
E
là một điểm trên cạnh
BA
kéo dài về phía
A
sao cho
BD BE CA
. Gọi
C
là một điểm trên
AC
sao cho
, , ,E B D P
thuộc
cùng một đường tròn
Q
là giao điểm thứ hai của
BP
với đường tròn ngoại
tiếp tam giác
ABC
. Chứng minh rằng
AQ CQ BP
.
Giải:
Vì tứ giác
,BEPD AQCB
nội
tiếp nên
CAQ CBQ DEP
.
Mặt khác
0
180AQC ABC EPD
E
D
Q
P
C
B
A
THCS.TOANMATH.com
(1). Áp dụng định lý Ptô –lê- mê cho
tứ giác
BEPD
ta có
. . .PE BD PD EB DE BP
(2)
Từ (1) và (2) suy ra
. . .AQ BD QC EB CABP
. Mặt khác
BD EB CA
nên
AQ QC BP
.
Ví dụ 2) . Cho tam giác
ABC
có
I
là tâm đường tròn nội tiếp
O
là tâm
đường tròn ngoại tiếp và trọng tâm
G
. Giả sử rằng
0
90OIA
. Chứng
minh rằng
IG
và
BC
song song.
Giải:
Gọi
E
là giao điểm thứ hai khác
A
của
AI
với đường tròn
O
.
Khi đó
E
là điểm chính giữa
cung
BC
(cung không chứa
A
).
Ta có
EB EI EC IA
.
Theo định lý Ptô-lê-mê ta có
. . .EABC EC AB EB AC
do đó
2BC AB AC
.
Theo tính chất đường phân giác trong tam giác ta có:
2
AB AI AC AB AC AB AC
BD ID DC BD DC BC
.Vậy
2
AI
AD
. Gọi
M
là trung điểm cạnh
BC
, khi đó
2
AG AI
GM ID
. Vậy
//GI BC
.
13. Định lý Brocard
Cho tứ giác
ABCD
nội tiếp đường tròn
O
. Gọi
M
là giao điểm của
AB
C
O
G
I
E
M
D
B
A
THCS.TOANMATH.com
và
CD
;
N
là giao điểm của
AD
và
BC
;
I
là giao điểm của
AC
và
BD
.
Chứng minh rằng
I
là trực tâm của tam giác
OMN
.
Chứng minh:
Gọi
E
là giao điểm khác
I
của hai đường tròn ngoại
tiếp tam giác
AID
và
BIC
.
Ta có
DEC
0
360 DEI IEC
0 0 0
360 180 180DAI CBI
sDAI CBI CD DOCđ
, do đó tứ giác
DOEC
nội tiếp.Ta có
sAEB AIE BEI ADI BCI AB AOBđ
nên
AOEB
cũng
là tứ giác nội tiếp. Gọi
'E
là giao điểm của
OM
là đường tròn ngoại tiếp
tam giác
DOC
.
Thế thì
'. .ME MO MC MD
, mà
..MC MD MAMB
nên
'. .ME MO MAMB
. Từ đó chứng minh được tứ giác
'AOE B
nội tiếp.
như vậy
'E
là điểm chung khác
O
của hai đường tròn ngoại tiếp tam giác
AOB
và
DOC
. Do đó
'EE
hay
,,M E O
thẳng hàng.
Tương tự
,,NIE
thẳng hàng.Ta có:
IEO AEI AEO DAI OBA
(1).
IEM IEB BEM BCI OAB
(2). Lại có
DAI BCI
và
OBA OAB
(3). Từ (1),(2) và (3) ta có
IEO IEM
, mà
0
180IEO IEM
nên
0
90IEO IEM
hay
NI OM
.
E
I
N
M
D
O
C
B
A
THCS.TOANMATH.com
Tương tự gọi
F
là giao điểm khác
I
của hai đường tròn ngoại tiếp tam giác
AIB
và
DIC
thì
,,NIF
thẳng hàng và
MI ON
. Vậy
I
là trực tâm của
OMN
.
14. Định lý con bướm với đường tròn
Cho đường tròn
O
dây
AB
. Gọi
I
là trung điểm của dây
AB
vẽ các dây
,CD EF
đi qua
I
(
C
và
E
nằm về một phía của
AB
). Gọi giao điểm của
,CF DE
với
AB
là
,MN
. Chứng minh rằng
IM IN
.
Chứng minh:
Cách 1: Vẽ dây
''EF
đối xứng với tia
EF
qua
OI
. Tứ giác
''CE F F
nội
tiếp nên
0
' ' 180MCE F
. Mà
'/ /FF AB
nên
''F MIE
, do đó
0
' ' 180MIE MCE
tứ giác
'MCE I
nội tiếp
11
CE
. Mặt khác
11
EC
nên
'
11
EE
.
Ta lại có
'; 'IE IE MIE NIE
(tính chất đối xứng). Từ đó chứng minh
được
'MIE NIE
(g.c.g)
IM IN
.
1
1
1
O
I
N
M
F'
E'
F
E
D
C
B
A
THCS.TOANMATH.com
Cách 2: Kẻ
,OH CF OK DE
thì
,HK
lần lượt là trung điểm của
,CF DE
. Ta có
ICF IED
(g.g) có
,IH IK
là các trung tuyến tương
ứng nên
IH IC CF HC
ICH IEK
IK IE DE KE
(c.c.c)
11
HK
(1). Các tứ giác
,OIMH OINK
nội tiếp (tổng hai góc đối) nên
1 1 2 1
,O H O K
(2).Từ (1) và (2) có
12
OO
nên tam giác
MON
cân tại
O
. Vậy
IM IN
.
Cách 3:
Kẻ
1 1 2 2
, ; ,MM NN CF MM NN DE
.
Tacó
1
1 1 2 2
1
1;
MM
IM
IMM INN IMM INN
IN NN
;
2
2
2
MM
IM
IN NN
1
11
1
3;
MM
CM
CMM ENN
NN EN
2
21
2
4
MM
FM
FMM DNN
NN DN
.Từ (1),(2),(3) và (4) suy ra:
2
1
K
H
A
B
C
D
E
F
M
N
I
O
1
1
N
2
N
1
M
2
M
1
O
I
N
M
F
E
D
C
B
A
H
THCS.TOANMATH.com
2
12
2
12
.
..
. . .
MM MM
IM CM FM AM MB
NN NN EN DN BN AN
IN
. Đặt
,,IM m IN n IA IB a
. Ta có
2 2 2 2 2 2
2 2 2 2 2 2
1
a m a m
m a m m a m
n a n n a n
a n a n
22
m n m n
. Vậy
IM IN
.
Chú ý: Nếu gọi
,PQ
là giao điểm của
,CE DF
với đường thẳng
AB
thì ta
cũng có
IP IQ
. Thật vậy, kẻ
,OS DF OJ EC
và chứng minh
tương tự như cách 2.
15. Định lý con bướm mở rộng với đường tròn
Cho đường tròn
O
dây
AB
và
I
là một điểm bất kỳ thuộc dây
AB
. Vẽ
các dây
,CD EF
đi qua
I
(
C
và
E
nằm về một phía của
AB
). Gọi giao
điểm của
,CF DE
với
AB
là
,MN
. Chứng minh rằng
1 1 1 1
IA IN IB IM
.
Chứng minh:
P
Q
S
A
B
C
D
E
F
M
N
I
O
1
1
1
O
I
N
M
F
E
D
C
B
A
THCS.TOANMATH.com
Trước hết ta chứng minh rằng
..AM IB BN IA
IM IN
(*)
Thật vậy, vẽ đường tròn ngoại tiếp tam giác
CMD
cắt
AB
ở
K
. Theo hệ
thức lượng trong đường tròn, ta có
..IM IK IC ID
và
..IC ID IAIB
nên
..IM IK IAIB
.
..
AM IB
IM IB BK AM IM IB IM BK AM IB BK
IM
(1). Vì
1 1 1
K C E
nên tứ giác
EIDK
nội tiếp, tương tự như trên ta có
...IN NK EN ND AN NB IN NB BK IA IN BN
.
..
BN IA
IN BK IABN BK
IN
(2). Từ (1) và (2) suy ra
..AM IB BN IA
IM IN
, (*) đã được chứng minh.
Đặt
, , ,IA a IB b IM m IN n
, từ (*) ta có
a m b b n a
mn
a m bn b n am abn bmn abm amn
. Chia hai vế cho
abmn
ta được
1 1 1 1 1 1 1 1
m a n b a n b m
hay
1 1 1 1
IA IN IB IM
. Ghi chú: Bổ đề (*) được gọi là bổ đề Haruki.
16. Định lý con bướm với cặp đường thẳng
THCS.TOANMATH.com
Cho tam giác
ABC
có
I
là trung điểm của cạnh
BC
. Qua
I
vẽ đường
thẳng thứ nhất cắt
,AB AC
ở
,MP
; đường thẳng thứ hai cắt
,AB AC
ở
,QN
.
,MN PQ
cắt
BC
lần lượt tại
,EF
. Chứng minh rằng
IE IF
.
Chứng minh:
Áp dụng định lý Menelaus cho tam giác
ABC
với cát tuyến
IPM
và
NIQ
,
ta có:
. . 1 . 1
IB PC MA PC MA PC MB
IC PA MB PA MB PA MA
(1)
. . 1 . 1
IB NC QA NC QA QA NA
IC NA QB NA QB QB NC
(2)
Lại áp dụng định lý Menelaus cho tam giác
ABC
với cát tuyến
MNE
và
PFQ
, ta được:
. . 1(3); . . 1(4)
FB PC QA EC MA NA
FC PA QB EB MB NC
. Từ (1),(2),(3) và (4) suy ra
FB EC FB EC
FB FC
FC EB BC BC
.Lại có
IA IB
nên
IE IF
.
17. Định lý Shooten
Cho tam giác đều
ABC
nội tiếp đường tròn
O
. Chứng minh rằng với mỗi
điểm
M
bất kỳ nằm trên đường tròn
O
thì một trong ba đoạn
,,MA MB MC
có một đoạn có độ dài bằng tổng độ dài hai đoạn kia.
Chứng minh:
A
B
C
M
O
THCS.TOANMATH.com
Xét điểm
M
nằm trên cung nhỏ
BC
.
Áp dụng định lý Ptolemy cho tứ giác nội tiếp
ABMC
, ta có
. . .MABC MB AC MC AB
.
Vì
AB AC BC
nên
MA MB MC
.
Tương tự nếu điểm
M
nằm trên cung nhỏ
AC
và
AB
thì ta lần lượt có
MB MC MA
và
MC MA MB
.
Suy ra đpcm.
Cách khác để chứng minh:
I
O
M
C
B
A
THCS.TOANMATH.com
MA MB MC
(trường hợp điểm
M
nằm trên các cung
,AB AC
tương tự).
Trên
MA
lấy điểm
I
sao cho
MI MB
, ta cần chứng minh
MC AI
.
Thật vậy, ta có
0
60BMI ACB
mà
MB MI
nên tam giác
BMI
đều, do đó
BI BM
và
0
60IBM
.
Ta lại có
0
60ABC
nên
ABC IBM
, suy ra
CBM ABI
.
Dễ dàng chứng minh được
BCM BAI
(c.g.c) nên
MC AI
.
18. Hệ thức Van Aubel
Cho tam giác
ABC
có
,,AD BE CF
đồng quy tại
K
(
,,D E F
theo thứ tự
thuộc các cạnh
,,BC CA AB
).Chứng minh rằng
AK AE AF
KD EC FB
.
Chứng minh:
Qua
A
vẽ đường thẳng song song với
BC
cắt
,BE CF
tại
,MN
ta có
AK AM AN AM AN AM AN AM AN AE AF
KD BD CD BD CD BC BC BC EC FB
19. Định lý Ce’va
Cho tam giác
ABC
và các điểm
,,D E F
lần lượt nằm trên cạnh
,,BC CA AB
. Chứng minh rằng điều kiện cần và đủ để
,,AD BE CF
đồng
D
N
M
K
F
E
C
B
A
THCS.TOANMATH.com
quy là ta có hệ thức
..
1
DB EC FA
DC EA FB
(*)
Chứng minh:
Điều kiện cần: Ta chứng minh rằng nếu
,,AD BE CF
đồng quy thì có (*)
Gọi
K
là điểm đồng quy của ba đoạn
,,AD BE CF
. Qua
A
vẽ đường thẳng
song song với
BC
cắt
,BE CF
ở
,MN
. Theo định lý Ta-lét ta có
,,
DB AM EC BC FA AN
DC AN EA AM FB BC
, do đó
. . . . 1
DB EC FA AM BC AN
DC EA FB AN AM BC
(đpcm)
Điều kiện đủ: Ta chứng minh rằng nếu có (*) thì
,,AD BE CF
đồng quy.
Thật vậy, gọi
K
là giao điểm của
BE
và
CF
,
AK
cắt cạnh
BC
tại
'D
.
Theo chứng minh ở điều kiện cần ta có
''
. . 1
''
D B EC FA D B DB
D C EA FB D C DC
. Hai điểm
D
và
'D
đều chia
trong đoạn
BC
theo cùng một tỉ số nên
'DD
. Vậy
,,AD BE CF
đồng
quy.
Chú ý: Bài toán vẫn đúng trong trường hợp các điểm
,,D E F
nằm trên các
đường thẳng
,,BC CA AB
trong đó có đúng hai điểm nằm ngoài tam giác.
D
N
M
K
F
E
C
B
A
THCS.TOANMATH.com
20. Định lý Menelaus
Cho tam giác
ABC
và các điểm
,,M N P
theo thứ tự nằm trên các đường
thẳng
,,BC CA AB
. Chứng minh rằng điều kiện cần và đủ để
,,M N P
thẳng hàng là ta có hệ thức
. . 1
MB NC PA
MC NA PB
(**)
Chứng minh:
Điều kiện cần: Gọi
,,a b c
theo thứ tự là khoảng cách từ
,,A B C
đến cát
tuyến
MNP
.
Ta có
;;
MB b NC c PA a
MC c NA a PB b
. Do đó
. . . . 1
MB NC PA b c a
MC NA PB c a b
(đpcm)
Điều kiện đủ: Giả sử có (**) và
PN
cắt cạnh
BC
tại
'M
.
Thế thì
''
. . 1 '
''
M B NC PA M B MB
MM
M C NA PB M C MC
.
Vậy
,,M N P
thẳng hàng (đpcm).
E
K
H
c
b
a
P
N
M
C
B
A

Preview text:


NHỮNG ĐỊNH LÝ HÌNH HỌC NỔI TIẾNG
1. Đường thẳng Euler
1.(Đường thẳng Euler). Cho tam giác ABC . Chứng minh rằng trọng tâm G , trực
tâm H và tâm đường tròn ngoại tiếp O cùng nằm trên một đường thẳng. Hơn nữa GH
2 . Đường thẳng nối H,G,O gọi là đường thẳng Euler của tam giác ABC . GO Chứng minh: A A H G O H O E G B C M B C H' D
Cách 1: Gọi E,F lần lượt là trung điểm của BC, AC . Ta có EF là đường
trung bình của tam giác ABC nên EF / /AB . Ta lại có OF / /BH (cùng
vuông góc với AC ). Do đó OFE
ABH (góc có cạnh tương ứng song
song). Chứng minh tương tự OEF BAH . AH AB Từ đó có ABH EFO (g.g) 2(do EF là đường OE EF
trung bình của tam giác ABC ). Mặt khác G là trọng tâm của tam giác AG AG AH ABC nên 2 . Do đó 2, lại có HAG OEG (so le GE FG OE
trong, OE / /AH ) HAG EOG (c.g.c) HGA EGO . Do 0 EGO AGO 180 nên 0 HGA AGO 180 hay 0 HGO 180 . THCS.TOANMATH.com
Vậy H,G,O thẳng hàng.
Cách 2: Kẻ đường kính AD của đường tròn (O) ta có BH AC (Tính chất trực tâm) AC
CD (Góc nội tiếp chắn nửa đường tròn) suy ra
BH / /CD . Tương tự ta cũng có CH / /BD nên tứ giác BHCD là hình
bình hành, do đó HD cắt BC tại trung điểm của mỗi đường. Từ đó cũng suy 1 ra OM / /
AH (Tính chất đường trung bình tam giác ADH ). Nối 2 GO OM 1
AM cắt HO tại G thì
nên G là trọng tâm của tam giác GH AH 2 ABC .
Cách 3: sử dụng định lý Thales :Trên tia đối GO lấy H ' sao cho GH '
2GO . Gọi M là trung điểm BC . Theo tính chất trọng A
tâm thì G thuộc AM và GA 2GM . Áp dụng định lý Thales H H'
vào tam giác GOM dễ suy ra G O
AH '/ /OM (1).Mặt khác do O B C M
là tâm đường tròn ngoại tiếp tam giác
ABC , M là trung điểm BC nên OM BC (2).
Từ (1) và (2) suy ra AH '
BC , tương tự BH ' CA. Vậy H ' H là
trực tâm tam giác ABC . Theo cách dựng H ' ta có ngay kết luận bài toán.
Chú ý rằng: Nếu ta kéo dài AH cắt đường tròn tại H' thì = 0 AH' D 90
(Góc nội tiếp chắn nữa đường tròn) nên EM là đường trung bình của tam
giác HH'D suy ra H đối xứng với H' qua BC . Nếu gọi O' là tâm vòng
tròn ngoại tiếp tam giác HBC thì ta có O' đối xứng với O qua BC .
Đường thẳng đi qua H,G,O được gọi là đường thẳng Euler của tam
giác
ABC . Ngoài ra ta còn có OH = 3OG . THCS.TOANMATH.com
*Đường thẳng Euler có thể coi là một trong những định lý quen thuộc nhất
của hình học phẳng. Khái niệm đường thẳng Euler trước hết liên quan đến
tam giác, sau đó được mở rộng và ứng dụng cho tứ giác nội tiếp và cả n -
giác nội tiếp, trong chuyên đề ta quan tâm đến một số vấn đề có liên quan
đến khái niệm này trong tam giác.
1.1. (Mở rộng đường thẳng Euler) Cho tam giác ABC . P là điểm bất kỳ
trong mặt phẳng. Gọi A ', B ',C ' lần lượt là trung điểm của BC,C , A AB .
G là trọng tâm tam giác ABC .
a) Chứng minh rằng các đường thẳng qua , A ,
B C lần lượt song song với
PA',PB ',PC ' đồng quy tại một điểm H , hơn nữa H , , G P thẳng hàng P P GH và P 2. GP
b) Chứng minh rằng các đường thẳng qua A ', B ',C ' lần lượt song song với P , A P ,
B PC đồng quy tại một điểm O , hơn nữa O , , G P thẳng hàng và P P GO 1 P . GP 2 Giải:
a) Ta thấy rằng kết luận của bài toán khá rắc rối, tuy nhiên ý tưởng của lời
giải câu 1 giúp ta tìm đến một lời giải rất ngắn gọn như sau:
Lấy điểm Q trên tia đối tia GP sao A cho GQ
2GP . Theo tính chất trọng Q C' B' Hp
tâm ta thấy ngay G thuộc AA' G P C B và GA
2GA'. Vậy áp dụng định lý A'
Thales vào tam giác GPA' dễ suy ra AQ / /PA ' . Chứng minh THCS.TOANMATH.com
tương tự BQ / /PB ',CQ / /PC ' . Như vậy các đường thẳng qua , A ,
B C lần lượt song song với PA',PB ',PC ' đồng quy tại Q
H . Hơn nữa theo cách dựng Q thì H , , G O thẳng hàng và P P GHP
2. Ta có ngay các kết luận bài toán. GO A
b) Ta có một lời giải tương tự. Lấy điểm R 1
trên tia đối tia GP sao cho GR GP . B' 2 C' R≡Op P G
Theo tính chất trọng tâm ta thấy ngay G B A' C
thuộc AA' và GA 2GA'. Vậy áp dụng
định lý Thales vào tam giác GPA dễ suy ra
AR / /PA . Chứng minh tương tự BR / /P ,
B CR / /PC . Như vậy các đường thẳng qua , A ,
B C lần lượt song song với P , A P ,
B PC đồng quy tại R
O . Hơn nữa theo cách dựng R thì O , , G P thẳng hàng và P P GP
2 . Ta có ngay các kết luận bài toán. GOP
Nhận xét: Bài toán trên thực sự là mở rộng của đường thẳng Euler. Phần a) Khi P
O tâm đường tròn ngoại tiếp của tam giác ABC ta có ngay H
H là trực tâm của tam giác ABC . Ta thu dược nội dung của P
bài toán đường thẳng Euler. Phần b) Khi P
H trực tâm của tam giác ABC thì O O tâm đường P
tròn ngoại tiếp tam giác ABC .
1.2. Cho tam giác ABC trực tâm H . Khi đó đường thẳng Euler của các
tam giác HBC, BC HC ,
A HAB đồng quy tại một điểm trên đường thẳng THCS.TOANMATH.com
Euler của tam giác ABC . Giải:
Để giải bài toán này chúng ta cần hai bổ đề quen thuộc sau:
Bổ đề 1. Cho tam giác ABC trực tâm H . Thì HBC , HCA , HAB lần
lượt đối xứng với ABC qua BC,C , A AB . A
Chứng minh: Gọi giao điểm khác A của HA
với ABC là A' . Theo tính chất H O
trực tâm và góc nội tiếp dễ thấy C B OA HBC HAC
A'BC . Do đó tam giác A'
HBA' cân tại B hay H và A' đối xứng
nhau qua BC do đó HBC đối xứng ABC .
Tương tự cho HCA , HAB , ta có điều phải chứng minh.
Bổ đề 2. Cho tam giác ABC , trực tâm H , tâm đường tròn ngoại tiếp O ,
M là trung điểm thì HA 2OM . Chứng minh: A
Gọi N là trung điểm của CA dễ thấy
OM / /HA do cùng vuông góc với BC H G O
và OM / /HB do cùng vuông góc với B C CA M nên ta có tam giác HAB OMN THCS.TOANMATH.com AB tỷ số 2 . Do đó HA 2OM , MN
đó là điều phải chứng minh. A
Trở lại bài toán. Gọi O là tâm HBC A
theo bổ đề 5.1 thì O đối xứng vớiO A E O H
qua BC ,kết hợp với bổ đề 2 suy ra C B
OO song song và bằng OH A OA
nên tứ giác AHO A là hình bình hành A
nên AO đi qua trung điểm E của OH . A
Tuy nhiên dễ thấy A là trực tâm tam giác HBC do đó đường thẳng Euler
của tam giác HBC là AO đi qua E . Tương tự thì đường thẳng Euler của A các tam giác HC ,
A HAB cũngđi qua E nằm trên OH là đường thẳng
Euler của tam giác ABC . Đó là điều phải chứng minh.
Nhận xét: Điểm đồng quy E là trung điểm OH cũng chính là tâm đường
tròn Euler của tam giác ABC
1.3. Cho tam giác ABC tâm đường tròn nội tiếp I . Khi đó đường thẳng
Euler của các tam giác IBC,IC ,
A IAB đồng quy tại một điểm trên đường
thẳng Euler của tam giác ABC . Hướng dẫn giải:
Ta sử dụng các bổ đề sau: THCS.TOANMATH.com
Bổ đề 3. Cho tam giác ABC nội tiếp đường tròn O , tâm đường tròn nội
tiếp I . IA cắt O tại điểm D khác A thì D là tâm đường tròn ngoại tiếp tam giác IBC . A Giải:
Sử dụng tính chất góc nội tiếp
và góc ngoài tam giác ta có: I O IBD IBC CBD B C IBA IAC IBA IAB BID D
Vậy tam giác IDB cân tại D .
Tương tự tam giác ICD cân tại D do đó DI DB
DC . Vậy D là tâm
đường tròn ngoại tiếp tam giác . (Xem thêm phần góc với đường tròn)
Bổ đề 4. (Định lý Menelaus). Cho tam giác ABC một đường thẳng cắt ba
A'B B 'C C 'A cạnh BC,C ,
A AB tương ứng tại A',B ',C ' thì . . 1.
AB B 'A C 'B
Định lý đã được chứng minh chi A
tiết trong (Các định lý hình học nổi tiếng) O I G S
Trở lại bài toán. Gọi O là tâm ABC , N T GA M B C
IA giao ABC tại điểmO khác A . E A OA Gọi ,
G G lần lượt là trọng tâm tam giác ABC,IBC . Gọi M là trung điểm A
BC , GG cắt OO tại E . A A THCS.TOANMATH.com
Theo bổ đề 3 và các tính chất cơ bản ta thấy O là trung điểm cung BC A
không chứa A của O do đó OO vuông góc với BC tại M . A IG AG 2 O E 2 A
nên GG / /AO suy ra A (1). Hơn nữa IM AM 3 A A O M 3 A G E IO CO A A
A (2). Gọi G O (đường thẳng Euler của tam giác G G IA IA A A A
IBC ) cắt OG (đường thẳng Euler của tam giác ABC tại S ). Ta sẽ chứng
minh rằng S cố định. Gọi N là hình chiếu của I lên AB . Do AIB
BCO nên hai tam giác vuông IAN và O CM đồng dạng. Do đó A A IA IN r CO hay A r (3) O C MO MO MO .IA A A A A
Áp dụng định lý Menelaus vào tam giác GOE có S,G ,O thẳng hàng, ta A A SG O O G E SG R CO SG 2R có:1 . A . A . . A . . Vậy SO O E G G SO 3 IA SO 2r A A .O M 2 A SG
3r , do đó S cố định. Tương tự, các đường thẳng Euler của tam SO 2R giác IC ,
A IAB cũng đi qua S nằm trên đường thẳng Euler của tam giác
ABC . Ta có điều phải chứng minh.
Nhận xét. Điểm đồng quy S thường được gọi là điểm Schiffer của tam giác ABC .
1.4 Cho tam giác ABC . Đường tròn I tiếp xúc ba cạnh tam giác tại ,
D E,F . Khi đó đường thẳng Euler của tam giác DEF đi qua tâm đường
tròn ngoại tiếp O của tam giác ABC . Hướng dẫn giải: THCS.TOANMATH.com
Gọi A ', B ',C ' lần lượt là giao điểm khác , A , B C của , IA , IB IC với
đường tròn ngoại tiếp O Khi đó A' là trung điểm cung BC không chứa
A của O do đó OA'
BC suy ra OA'/ /ID . Gọi giao điểm của A' D
với OI là K , áp dụng định lý Thales vào tam giác KOA' ta thấy ngay KD KI ID
r trong đó r,R lần lượt là bán kính đường tròn KA' KO OA' R
nội tiếp và ngoại tiếp tam giác. Do đó K cố định, tương tự B ' E,C ' F đi KH r
qua K .Lấy điểm H thuộc đoạn KO sao cho . Áp dụng định lý KI R Thales
trong tam giác KIA' ta thấy A B' KH KD r (cùng bằng ) KI KA' R E C'
nên DH / /IA' . Bằng tính chất F I K H O
phân giác và tam giác cân dễ C B thấy IA' AI EF do đó D DH
EF . Chứng minh tương A' tự EH DF,FH
ED hay H là trực tâm của tam giác DEF . Ta chú ý
rằng I chính là tâm đường tròn ngoại tiếp tam giác DEF đi qua O . Ta có điều phải chứng minh.
Nhận xét. 1.4 là một kết quả rất hay gặp về đường thẳng Euler, nhờ đó ta có
thể chứng minh được kết quả thú vị khác như sau
1.5 Cho tam giác ABC các đường cao AA', BB ',CC ' đồng quy tại H . Gọi ,
D E,F là hình chiếu của H lên B 'C ',C 'A',A'B ' . Khi đó đường
thẳng Euler của tam giác DEF và tam giác ABC trùng nhau. THCS.TOANMATH.com Giải:
Ta đã biết một kết quả quen thuộc đó là trực tâm H của tam giác ABC
chính là tâm đường tròn nội tiếp tam giác A' B 'C ' . Khi đó theo 1.4 ,
đường thẳng Euler của tam giác DEF chính là đường thẳng nối H và N ,
trong đó N là tâm đường tròn ngoại tiếp tam giác A'B 'C '. Mặt khác tâm
N đường tròn ngoại tiếp tam giác A'B 'C ' chính là tâm đường tròn Euler
của tam giác ABC do đó NH cũng chính là đường thẳng Euler của tam
giác ABC . Đó là điều phải chứng minh.
Chú ý. Áp dụng kết quả 1.5 ta lại có kết quả thú vị khác
1.6. Cho tam giác ABC . Đường tròn nội tiếp tiếp xúc BC,C , A AB tại ,
D E, F . Tâm các đường tròn bàng tiếp I , I , I . Chứng minh rằng đường a b c
thẳng Euler của tam giác DEF và tam giác I I I trùng nhau. a b c Chứng minh:
Ta áp dụng kết quả 1.5 vào tam giác I I I , ta chú ý rằng I chính là trực a b c
tâm tam giác I I I ta có điều phải chứng minh. a b c
1.7. Cho tam giác ABC đường tròn nội tiếp (I ) tiếp xúc với BC,C , A AB tại ,
D E, F . A', B ',C ' lần lượt là trung điểm của EF, F , D DE . Chứng minh
rằng các đường thẳng lần lượt qua A', B ',C ' và vuông góc với BC,C , A AB
đồng quy tại một điểm trên đường thẳng OI trong đó O là tâm đường tròn
ngoại tiếp tam giác ABC .
Ta dễ thấy ID, IE, IF lần lượt vuông A
góc với BC,C ,
A AB nên các đường E A'
thẳng lần lượt qua A', B ',C ' và vuông F O I C' B' THCS.TOANMATH.com C B D
góc với BC,C ,
A AB sẽ tương ứng song
song với ID, IE, IF . Ta suy ra các đường
thẳng này đồng quy tại một điểm trên IG
với G là trọng tâm của tam giác DEF . Tuy nhiên IG cũng chính là đường
thẳng Euler của tam giác DEF . Theo 1.5, IG đi qua O . Như vậy điểm
đồng quy nằm trên IO . Ta có điều phải chứng minh.
1.8. Cho tam giác ABC đường tròn nội tiếp I tiếp xúc BC,C , A AB tại ,
D E,F ần lượt gọi DP,E ,
Q FR là đường kính của I , chứng minh rằng AP,B ,
Q CR đồng quy tại một điểm nằm trên đường nối I và trọng tâm G của tam giác ABC .
Bổ đề 5. Cho tam giá ABC , đường tròn nội tiếp I của tam giác tiếp xúc
BC tại D . Gọi DE là đường kính của I . AE cắt BC tại F thì BD CF .
Chứng minh: Gọi giao điểm của tiếp tuyến tại E của I với , AB AC lần A
lượt là K,L . Gọi r là bán kính của I . L E
Ta chú ý rằng KI, LI lần lượt là phân K
giác của các góc BK , L CLK . Từ đó I ta dễ thấy KEI IDB (g.g) suy C B D F ra 2 KE.BD I . D IE r . Tương tự 2 E . L DC I . D IE r do đó EL KE EL KE KL K . E BD E . L DC . Suy ra (1). Dễ thấy BD DC DB DC BC EL AL KL
KL / /BC . Theo định lý Thales ta có (2) FC AC BC THCS.TOANMATH.com
Từ (1) và (2) ta dễ suy ra BD
FC , ta chứng minh được bổ đề.
Trở lại bài toán. A
Gọi giao điểm của AP với BC P C1
là A và trung điểm BC là A . K E 1 2 B1 F I G N Theo bổ đề BD CA vậy A 1 2 R Q
cũng là trung điểm DA , I là A1 1 B C D A2 trung điể m DP do đó suy ra
IA / /AA . Tương tự có B ,B ,C ,C thì IB / /BB ,IC / /CC . 2 1 1 2 1 2 2 1 2 1
Từ đó ta áp dụng câu 2 a) với điểm I ta suy ra AA ,BB ,CC đồng quy tại 2 2 2
một điểm N nằm trên đường nối I và trọng tâm G của tam giác ABC hơn nữa GN
2GI . Ta có điều phải chứng minh.
Qua đường thẳng Ơ le và một số kết quả mở rộng ta thấy việc khai thác
các định lý, tính chất hình học là chìa khóa quan trọng để khám phá
các vẽ đẹp tiềm ẩn trong ‘’Hình học phẳng’’. Hy vọng các em học sinh
tiếp tục phát triển, đào sâu suy nghỉ để tìm ra các bài toán mới hay hơn,
phong phú hơn.Đó là cách để học giỏi bộ môn hình học phẳng.

2. Đường thẳng Simmon
Cho tam giác ABC nội tiếp đường tròn O M là một điểm bất kỳ trên
đường tròn. Kẻ MH,MI,MK lần lượt vuông góc với A ,
B BC,AC . Chứng
minh rằng ba điểm H, I,K thẳng hàng. Chứng minh: A THCS.TOANMATH.com O K I B C H M Tứ giác MIBH có 0 0 0 BHM BIM 90 90 180 nên là tứ giác nội tiếp MIH
MBH (cùng chắn cung HM ), mà tứ giác ABMC nội tiếp nên MBH
KCM , do đó MIH KCM .
Mặt khác tứ giác KCMI nội tiếp (vì 0 MIC MKC 90 ) nên 0 0 0 KCM MIK 180 MIH MIK 180 HIK 180 .
Vậy H, I,K thẳng hàng.
Đường thẳng đi qua H,I,K được gọi là đường thẳng Simson của điểm M .
Chú ý: Ta có bài toán đảo về bài toán Simson như sau: Cho tam giác ABC
và một điểm M nằm ngoài tam giác. Chứng minh rằng nếu hình chiếu của
M lên ba cạnh của tam giác ABC là ba điểm thẳng hàng thì M nằm trên
đường tròn ngoại tiếp tam giác ABC .
3. Đường thẳng Steiner
Cho tam giác ABC nội tiếp đường tròn O , M là điểm bất kỳ thuộc
đường tròn. Gọi N,P,Q theo thứ tự là các điểm đối xứng với M qua A ,
B BC,CA . Chứng minh rằng N,P,Q thẳng hàng. Chứng minh: A E Q F 1 THCS.TOANMATH.com P O K D N I 1 B 1 C 1 H M
Gọi H, I,K theo thứ tự là hình chiếu của M lên A ,
B BC,AC ; thế thì
H,I,K thẳng hàng (đường thẳng Simson). Dễ thấy IH là đường trung
bình của tam giác MNP . Tương tự IK / /PQ . Theo tiên đề Ơ-clit và do
H,I,K thẳng hàng nên suy ra N,P,Q thẳng hàng.
Đường thẳng đi qua N,P,Q được gọi là đường thẳng Steiner của điểm M . Chú ý:
a) Ta có thể chứng minh ba điểm N, P,Q thẳng hàng bằng cách dùng phép
vị tự: Các điểm N, P,Q lần lượt là ảnh của H, I,K trong phép vị tự tâm
M tỉ số 2, mà H,I,K thẳng hàng nên N,P,Q cũng thẳng hàng. Như vậy
đường thẳng Steiner là ảnh của đường thẳng Simson trong phép vị tự tâm M tỉ số 2.
b) Đường thẳng Steiner đi qua trực tâm của tam giác ABC . Thật vậy, gọi
D là trực tâm của tam giác ABC;B ,
D CD cắt O lần lượt ở E,F . Dễ
dàng chứng minh được E đối xứng với D qua AC , F đối xứng với D
qua AB (Xem phần chứng minh đường thẳng Ơ le cách 2). Ta có FDMN
là hình thang cân nên F N mà F B
H (Tính chất góc nội tiếp) , 1 1 1 1 1 do đó N
H . Suy ra ND / /HK . Tương tự QD / /HK . 1 1 Vậy N, ,
D Q thẳng hàng hay đường thẳng Steiner đi qua trực tâm của tam giác ABC . Cách khác: THCS.TOANMATH.com A Q J R P D O K N I B C S H M
Gọi AS,BJ,CR là các đường cao của tam giác ABC , D là trực tâm. Ta có ANB
AMB (tính chất đối xứng). Lại có AMB ADJ (cùng bù với
SDJ ). Suy ra ANB
ADJ nên ADBN là tứ giác nội tiếp, do đó NAB NDB . Mà NAB MAB NDB
MAB . Chứng minh tương tự CDQ CAM . Ta có NDB CDQ MAB CAM BAC 0 NDQ NDB BDC CDQ BAC BDC 180 . Vậy N, ,
D Q thẳng hàng hay đường thẳng Steiner đi qua trực tâm của tam giác ABC .
4. Đường tròn Euler
Cho tam giác ABC có đường cao A ,
D BE,CF đồng quy tại H . Gọi
M,N,P lần lượt là trung điểm của BC,C , A AB ; S, ,
R Q lần lượt là trung điểm của , HA ,
HB HC . Chứng minh rằng chin điểm ,
D E,F,M,N,P,S, ,
R Q cùng nằm trên một đường tròn. Chứng minh: A E S F THCS.TOANMATH.com H N P I R Q B D M C
Trong tam giác ABH thì PR là đường trung bình nên PR / /AH 1 và PR
AH . Trong tam giác ACH thì NQ là đường trung bình nên 2 1
NQ / /AH và NQ
AH . Do đó PR / /NQ và PR NQ nên 2
PNQR là hình bình hành. Mặt khác PR / /AH mà AH BC nên PR
BC , lại có PN / /BC ( PN là đường trung bình của tam giác ABC ). Suy ra PN
PR , do đó PNQR là hình chữ nhật. Gọi I là giao
điểm của PQ và RN thì IP IN IR
IQ . Chứng minh tương tự ta có IS IM IN
IR . Ta được IP IQ IN IR IS IM .
Tam giác FPQ vuông tại F có I là trung điểm của PQ nên IF IP
IQ . Tương tự IE IR IN ; ID IS IM . Suy ra ID IE IF IM IN IP IS IR
IQ . Vậy chin điểm ,
D E,F,M,N,P,S, ,
R Q cùng nằm trên đường tròn tâm I . Đường tròn đi
qua chín điểm được gọi là đường tròn Euler của tam giác ABC . Chú ý:
a) Tâm đường tròn Euler nằm trên đường thẳng Euler.
Thật vậy, gọi G và O theo thứ tự là trọng tâm và tâm đường tròn ngoại tiếp 1
tam giác ABC . Ta chứng minh được OM AH SH , lại có 2 OM / /SH
OMHS là hình bình hành. Mà I là trung điểm của SM nên
cũng là trung điểm của OH . THCS.TOANMATH.com
Như vậy bốn điểm H,I, ,
O G thẳng hàng, tứ là tâm đường tròn Euler nằm
trên đường thẳng Euler. R
b) Bán kính đường tròn Euler bằng
(vói R là bán kính đường tròn ngoại 2
tiếp tam giác ABC ). Thật vậy, ta có IS là đường trung bình của AHO OA R nên IS . 2 2 5. Điểm Miquel
Cho tứ giác ABCD có E là giao điểm của AB và CD , F là giao điểm
của AD và BC . Chứng minh rằng đường tròn ngoại tiếp của tam giác EBC,FC , D EA , D FAB đồng quy. Chứng minh: E M B C F A D
Gọi M là giao điểm thứ hai của hai đường tròn ngoại tiếp tam giác EBC và FCD . Ta có 0 EMD EMC CMD ABF AFB 180 EAD 0 EAD EMD
180 . Do tứ giác EMDA nội tiếp hay M thuộc THCS.TOANMATH.com
đường tròn ngoại tiếp tam giác EAD . Chứng minh tương tự M cũng thuộc
đường tròn ngoại tiếp tam giác FAB .
Vậy đường tròn ngoại tiếp của các tam giác EBC,FC , D EA , D FAB đồng quy tại M .
Điểm M được gọi là điểm Miquel.
6. Đường tròn Miquel
Cho tứ giác ABCD có E là giao điểm của AB và CD , F là giao điểm
của AD và BC . Gọi M là điểm Miquel và O ,O ,O ,O lần lượt là tâm 1 2 3 4
đường tròn ngoại tiếp của các tam giác EBC,CDF,EA , D ABF . Chứng
minh rằng năm điểm M,O ,O ,O ,O cùng nằm trên một đường tròn. 1 2 3 4 Chứng minh: E H M A O4 I B K O1 O2 D O3 C F
Gọi H, I,K theo thứ tự là trung điểm của FM,BM,CM . Các đường tròn
O và O cắt nhau tại M và C nên OO là đường trung trực của MC , 1 2 1 2
do đó OO vuông góc với MK tại K . Tương tự OO vuông góc với MI 1 2 1 4
tại I , O O vuông góc với MH tại H . 2 4
Nói cách khác H, I,K theo thứ tự là hình chiếu của M trên các cạnh
O O ,OO ,OO của tam giác O O O . Dễ thấy IK / /BC và IH / /FB 2 4 1 4 1 2 1 2 4 mà F, ,
B C thẳng hàng nên H,I,K thẳng hàng. THCS.TOANMATH.com
Theo bài toán đảo về đường thẳng Simson (xem mục 2), ta có M,O ,O ,O 1 2 4
cùng nằm trên một đương tròn. Tương tự M,O ,O ,O cùng nằm trên một 1 3 4
đường tròn. Vậy năm điểm M,O ,O ,O ,O cùng nằm trên một đường tròn. 1 2 3 4
Đường tròn đi qua năm điểm M,O ,O ,O ,O được gọi là đường tròn 1 2 3 4 Miquel. 7. Định lý Miquel Cho tam giác ABC các điểm ,
D E,F lần lượt nằm trên các cạnh BC,C , A AB . Chứng minh
rằng đường tròn ngoại tiếp của các tam giác AEF, BDF,CDE đồng quy. Chứng minh: A F E M D B C
Gọi M là giao điểm khác D của đường tròn ngoại tiếp hai tam giác BF ,
D CDE . Ta có AFM BDM và AEM CDM (do BFM ,
D DMEC là các tứ giác nội tiếp). Do đó THCS.TOANMATH.com 0 AEM AFM BDM CDM
180 nên tứ giác AEMF nội tiếp hay
M cũng thuộc đường tròn ngoại tiếp tam giác AEF .
Vậy đường tròn ngoại tiếp của tam giác AEF, BDF,CDE đồng quy tại M (đpcm). 8. Định lý Lyness
Cho tam giác ABC nội tiếp đường tròn O . Đường tròn O ' tiếp xúc
trong với O tại D và tiếp xúc với ,
AB AC ở E,F . Chứng minh rằng
EF đi qua tâm đường tròn nội tiếp tam giác ABC . Chứng minh: A M N O 1 1 I F E O' B C D
Vẽ tia phân giác của BDC cắt EF tại I ; gọi M, N là giao điểm của
DF,DE với đường tròn O . Ta có O ' FD OMD ODM nên THCS.TOANMATH.com
O 'F / /OM mà O 'F AC OM AC
M là điểm chính giữa của 1
cung AC , do đó FDC
ABC (1). Tam giác AEF cân tại A ( Do 2 0 180 A
AE, AF là các tiếp tuyến của (O ') ) nên E F , mặt khác 1 1 2 0 BDC 180 A IDC IDB
(Tính chất góc nội tiếp của tứ giác 2 2 1 ABDC ) nên IDB IDC E F . Mà EDF F s E đ F 1 1 1 2 IDC EDF IDE FDC (2). Vì E
IDB nên IEDB là tứ 1 1 giác nội tiếp IDE
IBE (3). Từ (1),(2) và (3) ta có IBE ABC , 2
do đó IB là tia phân giác của ABC . Do IDC IDB mà IDE FDC nên BDE
IDF . Tứ giác IFCD nội tiếp (vì F IDC ). 1 IDF ICF ICF
BDE (4). Mặt khác, do N là điểm chính giữa 1
của AB (chứng minh tương tự ở trên) BDE ACB (5). Từ (4) và 2 1 (5) suy ra ICF
ACB , do đó IC là tia phân giác của ACB . Vậy I là 2
tâm đường tròn nội tiếp tam giác ABC (đpcm). Cách khác: A THCS.TOANMATH.com M N O 1 1 I F E O' B C D x
Vẽ tia phân giác của ABC cắt EF tại I , ta chứng minh IC là tia phân
giác của ACB . Vẽ tiếp tuyến chung Dx của O và O ' . Tương tự như
cách trên, gọi M là giao điểm của DF với O thì M là điểm chính giữa của AC , do đó ,
B I,M thẳng hàng. Ta có IED IBD
xDM nên tứ giác IEDB nội tiếp 0 180 A IDB E , mà 0 BDC 180 A, do đó 1 2 0 180 A IDC F
tứ giác IDCF nội tiếp ICF IDF . Ta lại 1 2 0 180 A ABC ACB ACB có IDF IDC FDC ICF , 2 2 2 2
do đó IC là tia phân giác của ACB (đpcm).
9. Định lý Lyness mở rộng (bổ đề Sawayama)
Cho tam giác ABC nội tiếp đường tròn O M là một điểm bất kỳ trên THCS.TOANMATH.com
cạnh AC . Đường tròn O ' tiếp xúc với đường tròn O tại D và tiếp xúc với M ,
B MC lần lượt ở E,F . Chứng minh rằng tâm đường tròn nội tiếp
tam giác ABC nằm trên EF .
Để chứng minh định lý này ta cần hai bổ đề sau:
Bổ đề 1: Cho AB là dây của đường tròn O . Đường tròn O ' tiếp xúc
với O tại T và tiếp xúc với AB tại K . Chứng minh rằng TK đi qua
điểm chính giữa của cung AB và 2 MA
MK.MT (với M là điểm chính giữa của AB ). B M O K O' A T
Chứng minh M là điểm chính giữa của cung AB . Ta có O ' KT OMT
OTM nên O ' K / /OM mà O 'K AB OM AB
M là điểm chính giữa của cung AC , Bây giờ ta chứng minh 2 MA MK.MT .
Thật vậy, ta có MTA MBA MAK MKA MAT (g.g) MK MA 2 MA MK.MT . MA MT THCS.TOANMATH.com
Bổ đề 2: Cho tam giác ABC nội tiếp nội tiếp đường tròn O và M là
điểm chính giữa của AB không chứa C . Trên MC lấy I sao cho MI
MB . Chứng minh rằng I là tâm đường tròn nội tiếp tam giác ABC . C O I B A M
Thật vậy, gọi I ' là tâm đường tròn nội tiếp tam giác ABC thì I ' là giao
điểm của đường phân giác trong góc B với MC . Ta có I 'BM I 'BA ABM I 'BC BCM
BI 'M suy ra tam giác MBI
cân tại M hay MI ' MB . Do đó MI MI ' hay I
I ' . Vậy I là tâm đường tròn nội tiếp tam giác ABC . Chứng minh:
Gọi N giao điểm của DF với O thì N là điểm chính giữa của AC và 2 NC
NF.ND (theo bổ đề 1). Gọi Dx là tiếp tuyến chung của O và O ' tại ,
D I là giao điểm của BN và EF . Ta có IED IBD xDN
nên tứ giác IEBD là tứ giác nội tiếp DIB DEB . Mà DEB DFI nên DIB
DFI , do đó NID
NFI (cùng kề bù với hai góc bằng nhau).
Từ đó chứng minh được NFI NID (g.g) THCS.TOANMATH.com NF NI 2 2 NI NF.ND NC NI
NC . Theo bổ đề 2, ta NI ND
có I là tâm đường tròn nội tiếp tam giác ABC (đpcm). A M N I E F O O' C B x D
10. Một hệ quả của định lý Lyness mở rộng
Cho đường tròn O hai điểm A và B nằm trên đường tròn
điểm C nằm trong đường tròn O . Đường tròn O ' tiếp xúc trong với
O tại R và tiếp xúc với C ,
A CB theo thứ tự ở P,Q . Gọi I là tâm đường
tròn nội tiếp tam giác ABC . Chứng minh rằng I nằm trên đường tròn
ngoại tiếp tam giác APR . Chứng minh:
Gọi D là giao điểm của BC với O , K là tâm đường tròn nội tiếp của
tam giác ADB . Ta có ,
B I,K thẳng hàng và K nằm trên PQ (theo bổ đề Sawayama). Dễ thấy ,
A P,K,R cùng nằm trên một đường tròn (xem mục 8)
(1). Do I là tâm đường tròn nội tiếp tam giác ABC nên THCS.TOANMATH.com ACB AIB 90 . Ta lại có 2 0 180 ACB ACB 0 0 0 APK 180 CPK 180 90 . 2 2 Do đó AIB APK nên ,
A P,K,I cùng nằm trên một đường tròn (2) Từ (1) và (2) suy ra , A P, ,
R K,I cùng trên một đường tròn.
Vậy I thuộc đường tròn ngoại tiếp tam giác APR . D C P Q K O I A O' B R
11. Định lý Ptolemy cho tứ giác nội tiếp
Cho tứ giác ABCD nội tiếp trong đường tròn O . Chứng minh rằng A . BCD A . D BC AC.BD . Chứng minh: B A E O THCS.TOANMATH.com C D
Trên AC lấy điểm E sao cho ADE BDC . Khi đó ta có: AED
BCD (g.g). Nên suy ra A . D BC A . E BD (1) AD DE AD BD Mặt khác, ta cũng có: . Từ đó suy ra DC DC DE DC ADB EDC A . B DC D .
B EC (2). Từ (1), (2) ta suy ra: A . B DC A . D BC BD EC AE D . B AC . Ta có đpcm. Cách 2. Từ C vẽ CE A , D CF B , D CG AB E A , D F B , D G AB .
Theo định lý Simson, ta có G,F,E thẳng hàng. Ta có: GF FE GE .
Áp dụng định lý hàm số sin ta có: AD GF BC.sin ; B EF DC.sin ; D GE
AC.sin A ; sinB ; 2R AB BD sinD ;sinA . Từ trên ta suy ra: 2R 2R BC.AD A . B DC B .
D AC .Vậy ta có: B . D AC A . B DC B . D AC 2R 2R 2R (đpcm)
12. Định lý Ptolemy cho tứ giác bất kỳ
Cho tứ giác ABCD . Chứng minh rằng A . BCD A . D BC AC.BD . Chứng minh: A B M THCS.TOANMATH.com D C
Bên trong tứ giác ABCD lấy điểm M sao cho MAD CAB và MDA ACB . Ta có ADM ACB (g.g) AD DM A . D BC
AC.DM (1). Do MAD CAB nên AC BC DAC MAB .
Xét tam giác ADC và MAB , có: DAC
MAB (chứng minh trên) AD AM (do AMD ACB ) nên ADC AMB (c.g.c) AC AB DC AC A . BCD
AC.MB (2). Từ (1) và (2) suy ra MB AB A . BCD A . D BC AC BM DM AC.BD .
Đẳng thức xảy ra khi M nằm trên đường chéo BD , lúc đó tứ giác ABCD nội tiếp.
Ví dụ 1) Cho tam giác ABC vuông tại A . AB
AC . Gọi D là một điểm
trên cạnh BC E là một điểm trên cạnh BA kéo dài về phía A sao cho BD BE
CA. Gọi C là một điểm trên AC sao cho E, , B , D P thuộc
cùng một đường tròn Q là giao điểm thứ hai của BP với đường tròn ngoại
tiếp tam giác ABC . Chứng minh rằng AQ CQ BP . Giải: E A Vì tứ giác BEP , D AQCB nội tiếp nên CAQ CBQ DEP . P Q B C D Mặt khác 0 AQC 180 ABC EPD THCS.TOANMATH.com
(1). Áp dụng định lý Ptô –lê- mê cho
tứ giác BEPD ta có PE.BD P . D EB DE.BP (2)
Từ (1) và (2) suy ra A . Q BD QC.EB C . ABP . Mặt khác BD EB CA nên AQ QC BP .
Ví dụ 2) . Cho tam giác ABC có I là tâm đường tròn nội tiếp O là tâm
đường tròn ngoại tiếp và trọng tâm G . Giả sử rằng 0 OIA 90 . Chứng
minh rằng IG và BC song song. Giải: A
Gọi E là giao điểm thứ hai khác
A của AI với đường tròn O . I O
Khi đó E là điểm chính giữa G B
cung BC (cung không chứa A ). M D C Ta có EB EI EC IA. E
Theo định lý Ptô-lê-mê ta có E . ABC EC.AB E .
B AC do đó 2BC AB AC .
Theo tính chất đường phân giác trong tam giác ta có: AB AI AC AB AC AB AC AI 2 .Vậy 2 . Gọi BD ID DC BD DC BC AD AG AI
M là trung điểm cạnh BC , khi đó 2
. Vậy GI / /BC . GM ID
13. Định lý Brocard
Cho tứ giác ABCD nội tiếp đường tròn O . Gọi M là giao điểm của AB THCS.TOANMATH.com
và CD ; N là giao điểm của AD và BC ; I là giao điểm của AC và BD .
Chứng minh rằng I là trực tâm của tam giác OMN . Chứng minh: N
Gọi E là giao điểm khác I
của hai đường tròn ngoại A
tiếp tam giác AID và BIC . B I Ta có DEC M D O E C 0 360 DEI IEC 0 0 0 360 180 DAI 180 CBI DAI CBI s C đ D
DOC , do đó tứ giác DOEC nội tiếp.Ta có AEB AIE BEI ADI BCI s A đ B
AOB nên AOEB cũng
là tứ giác nội tiếp. Gọi E ' là giao điểm của OM là đường tròn ngoại tiếp tam giác DOC .
Thế thì ME '.MO
MC.MD , mà MC.MD M . AMB nên ME '.MO M .
AMB . Từ đó chứng minh được tứ giác AOE 'B nội tiếp.
như vậy E ' là điểm chung khác O của hai đường tròn ngoại tiếp tam giác
AOB và DOC . Do đó E
E ' hay M,E,O thẳng hàng.
Tương tự N,I,E thẳng hàng.Ta có: IEO AEI AEO DAI OBA (1). IEM IEB BEM BCI
OAB (2). Lại có DAI BCI và
OBA OAB (3). Từ (1),(2) và (3) ta có IEO IEM , mà 0 IEO IEM 180 nên 0 IEO IEM 90 hay NI OM . THCS.TOANMATH.com
Tương tự gọi F là giao điểm khác I của hai đường tròn ngoại tiếp tam giác
AIB và DIC thì N,I,F thẳng hàng và MI
ON . Vậy I là trực tâm của OMN .
14. Định lý con bướm với đường tròn
Cho đường tròn O dây AB . Gọi I là trung điểm của dây AB vẽ các dây
CD,EF đi qua I (C và E nằm về một phía của AB ). Gọi giao điểm của
CF,DE với AB là M,N . Chứng minh rằng IM IN . Chứng minh:
Cách 1: Vẽ dây E ' F ' đối xứng với tia EF qua OI . Tứ giác CE ' F ' F nội tiếp nên 0 MCE ' F '
180 . Mà FF '/ /AB nên F ' MIE ' , do đó 0 MIE ' MCE ' 180
tứ giác MCE ' I nội tiếp C
E . Mặt khác E C nên ' E E . 1 1 1 1 1 1 Ta lại có IE IE ';MIE '
NIE (tính chất đối xứng). Từ đó chứng minh được MIE ' NIE (g.c.g) IM IN . E' E C 1 1 1 I A B M N O D F' F THCS.TOANMATH.com Cách 2: Kẻ OH CF,OK
DE thì H,K lần lượt là trung điểm của
CF,DE . Ta có ICF
IED (g.g) có IH,IK là các trung tuyến tương IH IC CF HC ứng nên ICH IEK (c.c.c) H K IK IE DE KE 1 1
(1). Các tứ giác OIMH,OINK nội tiếp (tổng hai góc đối) nên O H ,O
K (2).Từ (1) và (2) có O
O nên tam giác MON cân tại 1 1 2 1 1 2 O . Vậy IM IN . Cách 3: E C E I C A M N B 1 M1 1 K N H 2 1 2 O I M N A B D H F M N 2 1 O D F Kẻ MM ,NN CF;MM ,NN DE . 1 1 2 2 IM MM Tacó 1 IMM INN 1 ; IMM INN ; 1 1 2 2 IN NN1 IM MM MM CM 2 2 1 CMM ENN 3 ; IN NN 1 1 NN EN 2 1 MM FM 2 FMM DNN
4 .Từ (1),(2),(3) và (4) suy ra: 2 1 NN DN 2 THCS.TOANMATH.com 2 IM MM .MM CM.FM AM.MB 1 2 . Đặt 2 IN NN .NN EN.DN BN.AN 1 2 IM , m IN , n IA IB a . Ta có 2 2 2 2 2 2 a m a m m a m m a m 1 2 2 2 2 2 2 n a n a n a n n a n 2 2 m n m n . Vậy IM IN .
Chú ý: Nếu gọi P,Q là giao điểm của CE, DF với đường thẳng AB thì ta cũng có IP
IQ . Thật vậy, kẻ OS DF,OJ EC và chứng minh tương tự như cách 2. E C P A I B Q M N O D S F
15. Định lý con bướm mở rộng với đường tròn
Cho đường tròn O dây AB và I là một điểm bất kỳ thuộc dây AB . Vẽ
các dây CD, EF đi qua I (C và E nằm về một phía của AB ). Gọi giao
điểm của CF,DE với AB là M,N . Chứng minh rằng 1 1 1 1 . IA IN IB IM Chứng minh: E C 1 1 I B A 1 M N THCS.TOANMATH.com O D F AM.IB BN.IA
Trước hết ta chứng minh rằng (*) IM IN
Thật vậy, vẽ đường tròn ngoại tiếp tam giác CMD cắt AB ở K . Theo hệ
thức lượng trong đường tròn, ta có IM.IK
IC.ID và IC.ID I . AIB nên IM.IK I . AIB AM.IB IM IB BK AM IM IB IM.BK AM.IB BK IM (1). Vì K C
E nên tứ giác EIDK nội tiếp, tương tự như trên ta có 1 1 1 IN.NK EN.ND AN.NB IN NB BK IA IN BN BN.IA IN.BK I . ABN
BK (2). Từ (1) và (2) suy ra IN AM.IB
BN.IA , (*) đã được chứng minh. IM IN a m b b n a Đặt IA , a IB , b IM , m IN n , từ (*) ta có m n a m bn b n am abn bmn abm
amn . Chia hai vế cho 1 1 1 1 1 1 1 1 abmn ta được hay m a n b a n b m 1 1 1
1 . Ghi chú: Bổ đề (*) được gọi là bổ đề Haruki. IA IN IB IM
16. Định lý con bướm với cặp đường thẳng THCS.TOANMATH.com
Cho tam giác ABC có I là trung điểm của cạnh BC . Qua I vẽ đường thẳng thứ nhất cắt ,
AB AC ở M,P ; đường thẳng thứ hai cắt , AB AC ở
Q,N . MN,PQ cắt BC lần lượt tại E,F . Chứng minh rằng IE IF . Chứng minh:
Áp dụng định lý Menelaus cho tam giác ABC với cát tuyến IPM và NIQ , ta có: IB PC MA PC MA PC MB . . 1 . 1 (1) IC PA MB PA MB PA MA IB NC QA NC QA QA NA . . 1 . 1 (2) IC NA QB NA QB QB NC
Lại áp dụng định lý Menelaus cho tam giác ABC với cát tuyến MNE và PFQ , ta được: FB PC QA EC MA NA . . 1(3); . .
1(4). Từ (1),(2),(3) và (4) suy ra FC PA QB EB MB NC FB EC FB EC FB FC .Lại có IA IB nên IE IF . FC EB BC BC
17. Định lý Shooten
Cho tam giác đều ABC nội tiếp đường tròn O . Chứng minh rằng với mỗi
điểm M bất kỳ nằm trên đường tròn O thì một trong ba đoạn M , A M ,
B MC có một đoạn có độ dài bằng tổng độ dài hai đoạn kia. Chứng minh: A THCS.TOANMATH.com O B C M
Xét điểm M nằm trên cung nhỏ BC .
Áp dụng định lý Ptolemy cho tứ giác nội tiếp ABMC , ta có M . ABC M . B AC MC.AB . Vì AB AC BC nên MA MB MC .
Tương tự nếu điểm M nằm trên cung nhỏ AC và AB thì ta lần lượt có MB MC MA và MC MA MB . Suy ra đpcm.
Cách khác để chứng minh: A I O C B M THCS.TOANMATH.com MA MB
MC (trường hợp điểm M nằm trên các cung , AB AC tương tự).
Trên MA lấy điểm I sao cho MI
MB , ta cần chứng minh MC AI . Thật vậy, ta có 0 BMI ACB 60 mà MB
MI nên tam giác BMI đều, do đó BI BM và 0 IBM 60 . Ta lại có 0 ABC 60 nên ABC IBM , suy ra CBM ABI .
Dễ dàng chứng minh được BCM
BAI (c.g.c) nên MC AI .
18. Hệ thức Van Aubel
Cho tam giác ABC có A ,
D BE,CF đồng quy tại K ( ,
D E,F theo thứ tự AK AE AF
thuộc các cạnh BC,C ,
A AB ).Chứng minh rằng . KD EC FB Chứng minh: A N M F E K B C D
Qua A vẽ đường thẳng song song với BC cắt BE,CF tại M, N ta có AK AM AN AM AN AM AN AM AN AE AF KD BD CD BD CD BC BC BC EC FB
19. Định lý Ce’va
Cho tam giác ABC và các điểm ,
D E,F lần lượt nằm trên cạnh BC,C ,
A AB . Chứng minh rằng điều kiện cần và đủ để A ,
D BE,CF đồng THCS.TOANMATH.com DB EC FA quy là ta có hệ thức . . (*) DC EA FB 1 Chứng minh: A N M F E K B C D
Điều kiện cần: Ta chứng minh rằng nếu A ,
D BE,CF đồng quy thì có (*)
Gọi K là điểm đồng quy của ba đoạn A ,
D BE,CF . Qua A vẽ đường thẳng
song song với BC cắt BE,CF ở M, N . Theo định lý Ta-lét ta có DB AM EC BC FA AN , , , do đó DC AN EA AM FB BC DB EC FA AM BC AN . . . . 1 (đpcm) DC EA FB AN AM BC
Điều kiện đủ: Ta chứng minh rằng nếu có (*) thì A ,
D BE,CF đồng quy.
Thật vậy, gọi K là giao điểm của BE và CF , AK cắt cạnh BC tại D ' .
Theo chứng minh ở điều kiện cần ta có D 'B EC FA D 'B DB . . 1
. Hai điểm D và D ' đều chia D 'C EA FB D 'C DC
trong đoạn BC theo cùng một tỉ số nên D ' D . Vậy A ,
D BE,CF đồng quy.
Chú ý: Bài toán vẫn đúng trong trường hợp các điểm ,
D E,F nằm trên các
đường thẳng BC,C ,
A AB trong đó có đúng hai điểm nằm ngoài tam giác. THCS.TOANMATH.com
20. Định lý Menelaus
Cho tam giác ABC và các điểm M, N, P theo thứ tự nằm trên các đường thẳng BC,C ,
A AB . Chứng minh rằng điều kiện cần và đủ để M,N,P MB NC PA
thẳng hàng là ta có hệ thức . . 1 (**) MC NA PB Chứng minh: A K a P H b N E c B M C
Điều kiện cần: Gọi a, ,
b c theo thứ tự là khoảng cách từ , A , B C đến cát tuyến MNP . MB b NC c PA a MB NC PA b c a Ta có ; ; . Do đó . . . . 1 MC c NA a PB b MC NA PB c a b (đpcm)
Điều kiện đủ: Giả sử có (**) và PN cắt cạnh BC tại M ' . M 'B NC PA M 'B MB Thế thì . . 1 M ' M . M 'C NA PB M 'C MC
Vậy M, N, P thẳng hàng (đpcm). THCS.TOANMATH.com