Trang 1
Chuyên đề 5. TÍNH DIỆN TÍCH TAM GIÁC, DIỆN TÍCH TỨ GIÁC NHỜ SỬ DỤNG CÁC TỈ SỐ
LƯỢNG GIÁC
A. Đặt vấn đề
Ta đã biết cách tính diện tích tam giác theo một công thức rất quen thuộc là
1
,
2
S ah=
trong đó a là độ dài
một cạnh của tam giác, h là chiều cao ứng với cạnh đó.
Bây giờ ta vận dụng các tỉ số lượng giác, các hệ thức về cạnh và góc trong tam giác vuông để xây dựng thêm
các công thức tính diện tích tam giác, tứ giác.
B. Một số ví dụ
Ví dụ 1. Chứng minh rằng diện tích một tam giác bằng nửa tích hai cạnh nhân với sin của góc nhọn tạo bởi
các đường thẳng chứa hai cạnh ấy.
Giải
Gọi
là góc nhọn tạo bởi hai đường thẳng chứa hai cạnh AB, AC của tam giác ABC. Vẽ đường cao CH. Xét
ACH
vuông tại H có
.sinCH AC
=
Diện tích
ABC
là
1
..
2
S AB CH=
Do dó
Lưu ý: Nếu
0
90 ,
=
ta có ngay
1
.
2
S AB AC=
Như vậy
0
90 1,sin =
điều này sẽ học ở các lớp trên.
Ví dụ 2. Tứ giác ABCD có
, ,AC m BD n==
góc nhọn tạo bởi hai đường chéo bằng
.
Chứng minh rằng diện tích của tứ giác này được tính theo công thức
1
sin .
2
S mn
=
Giải
Gọi O là giao điểm của AC và BD. Giả sử
.BOC
=
Vẽ
, .⊥⊥AH BD CK BD
Ta có
sin ;AH OA
=
sinCK OC
=
và
.OA OC AC+=
Diện tích tứ giác
ABCD
là:
Trang 2
11
..
22
11
( ) (OAsin sin )
22
1 1 1
sin ( ) . sin sin
2 2 2
= + = +
= + = +
= + = =
ABD CBD
S S S BD AH BD CK
BD AH CK BD OC
BD OA OC AC BD mn

Lưu ý:
• Nếu
AC BD⊥
ta có ngay
11
.
22
AC BD mS n==
• Phương pháp tính diện tích của tứ giác trong ví dụ này là chia tứ giác thành hai tam giác không có điểm
trong chung, rồi tính diện tích của từng tam giác.
Ví dụ 3. Cho tam giác nhọn ABC. Gọi độ dài các cạnh BC, CA, AB lần lượt là a, b, c. Tính diện tích tam giác
ABC biết
4 2 , 5 , 7 .a cm b cm c cm= = =
Giải
Theo định lí côsin ta có:
2 2 2
2 cos .a b c bc A= + −
Do đó
( )
2
22
4 2 5 7 2.5.7.cos A=+−
Suy ra
2
3 9 4
cos sin 1 cos 1
5 25 5
A A A= = − = − =
Vậy diện tích tam giác ABC là:
( )
2
1 1 4
sin .5.7. 14
2 2 5
S bc A cm= = =
Nhận xét: Trong cách giải trên ta đã tìm
cos A
rồi suy ra
sin .A
Ta cũng có thể vận dụng định lí côsin để
tìm
cos B
rồi suy ra
sin B
(hoặc tìm
cosC
rồi suy ra
sin )C
Ví dụ 4. Tứ giác ABCD có
12 .AC BD cm+=
Góc nhọn giữa hai đường chéo là
45 .
Tính diện tích lớn nhất
của tứ giác đó.
Giải
Gọi O là giao điểm của AC và BD.
Giả sử
45 .AOD =
Diện tích tứ giác ABCD là:
1 1 2 2
. .sin 45 . . . .
2 2 2 4
S AC BD AC BD AC BD= = =
Theo bất đẳng thức Cô-si, ta có:
2
.
2
AC BD
AC BD
+



Do đó
( )
2
22
22
.6 9 2
4 2 4
AC BD
S cm
+

= =


Vậy
2
max 9 2S cm=
khi
6.AC BD cm==
Trang 3
Ví dụ 5. Cho tam giác
, 60 .ABC A =
Vẽ đường phân giác AD.
Chứng minh rằng:
1 1 3
AB AC AD
+=
Giải
Ta có
0
1 1 1
. .sin30 . .
2 2 2
ABD
S AB AD AB AD==
1 1 1
. . sin30 . . .
2 2 2
ACD
S AC AD AC AD= =
1 1 3
. .sin 60 . .
2 2 2
ABC
S AB AC AB AC= =
Mặt khác
ABD ACD ABC
S S S+=
nên
1 1 1 1 1 3
. . . . . .
2 2 2 2 2 2
AB AD AC AD AB AC+=
Do đó
( )
.3AD AB AC AB AC+=
Suy ra
AB AC 3 1 1 3
hay .
AB.AC AD AB AC AD
+
= + =
Nhận xét: Phưong pháp giải trong ví dụ này dựa trên quan hệ tổng diện tích các tam giác ABD và tam giác
ACD bằng diện tích tam giác ABC.
Ví dụ 6. Tam giác ABC có mỗi cạnh đều nhỏ hơn 4cm. Chứng minh rằng tam giác này có diện tích nhỏ hơn
2
7cm
Giải
Giả sử
,A B C
khi đó
60A 
và
3
sin
2
A
Diện tích tam giác ABC là:
( )
2
1 1 3
. .sin .4.4. 4 3 6,92... 7 .
2 2 2
S AB AC A cm= = =
Nhận xét: Do vai trò các góc A, B, C của tam giác ABC là như nhau nên ta có thể giả sử
,A B C
từ đó
suy ra
60 ,A 
dẫn tới
3
sin
2
A
C. Bài tập vận dụng
• Tính diện tích
5.1. Chứng minh rằng diện tích cùa hình bình hành bằng diện tích của hai cạnh kề nhân với sin của góc nhọn
tạo bởi hai đường thẳng chứa hai cạnh ấy.
Trang 4
5.2. Cho hình chữ nhật
, ABCD AC a=
và
( )
0 45 .BAC

=
Chứng minh rằng diện tích của hình
chữ nhật ABCD là
2
1
sin 2
2
Sa
=
5.3. Cho góc nhọn xOy. Trên tia Ox lấy điểm A và C, trên tia Oy lấy điểm B và D sao cho
,.
OA OB
mn
OC OD
==
Chứng minh rằng
.
AOB
COD
S
mn
S
=
5.4. Tam giác nhọn ABC có
, , .BC a CA b AB c= = =
Gọi diện tích tam giác ABC là S. Chứng minh rằng
2 2 2
.
4cot
b c a
S
A
+−
=
Áp dụng với
39, 40, 41a b c= = =
và
45 .A =
Tính S.
5.5. Cho góc xOy có số đo bằng
45 .
Trên hai cạnh Ox và Oy lần lượt lấy hai điểm A và B sao cho
8.OA OB cm+=
Tính diện tích lớn nhất của tam giác AOB.
5.6. Cho tam giác nhọn ABC. Trên các cạnh AB, BC, CA lần lượt lấy các điểm M,N, P sao cho
1
,
4
AM AB=
11
, .
32
BN BC CP CA==
Chứng minh rằng diện tích tam giác MNP nhỏ hơn
1
3
diện tích tam giác ABC.
5.7. Cho đoạn thẳng
5.AB cm=
Lấy điểm O nằm giữa A và B sao cho
2.OA cm=
Trên một nửa mặt phẳng
bờ AB vẽ các tia Ax, By cùng vuông góc với AB. Một góc vuông đỉnh O có hai cạnh cắt các tia Ax, By lần
lượt tại D và E. Tính diện tích nhỏ nhất của tam giác DOE.
5.8. Cho hình bình hành ABCD, góc B nhọn. Gọi H và K lần lượt là hình chiếu của A trên các đường thẳng
DC và BC.
a) Chứng minh rằng
,KAH ABC
từ đó suy ra
.sin ;KH AC B=
b) Cho
, AB a BC b==
và
60 .B =
Tính diện tích
AHK
và tứ giác AKCH.
• Chứng minh các hệ thức
5.9. Cho tam giác
( ), 60 . = ABC AB AC A
Đường phân giác ngoài tại đỉnh A cắt đường thẳng BC tại N.
Chứng minh rằng:
1 1 1
AB AC AN
−=
5.10. Cho tam giác ABC vuông tại
( )
.A AB AC
Các đường phân giác trong và ngoài tại đỉnh A của tam
giác cắt đường thẳng BC tại M và N. Chứng minh rằng:
a)
1 1 2
AM AN AB
+=
b)
1 1 2
AM AN AC
−=
5.11. Cho tam giác
0
, 90 .ABC A
==
Vẽ đường phân giác AD. Chứng minh rằng:
2cos
11
2
AB AC AD
+=
5.12. Cho góc xOy có số đo bằng
30 .
Trên tia phân giác của góc đó lấy điểm A sao cho
OA a=
. Qua A vẽ
một đường thẳng cắt Ox và Oy theo thứ tự tại B và C.
Trang 5
Tính giá trị của tổng
11
OB OC
+
5.13. Cho hình bình hành ABCD, góc nhọn giữa hai đường chéo bằng góc nhọn của hình bình hành. Chứng
minh rằng độ dài hai đường chéo tỉ lệ với độ dài hai cạnh kề của hình bình hành.
• Tính số đo góc. Tính độ dài
5.14. Tam giác nhọn ABC có
4,6 ; 5,5AB cm BC cm==
và có diện tích là
2
9,69 .cm
Tính số đo góc B (làm
tròn đến độ).
5.15. Cho hình bình hành
, 90 .ABCD B 
Biết
4 , 3AB cm BC cm==
và diện tích của hình bình hành là
2
6 3 .cm
Tính số đo các góc của hình bình hành.
5.16. Cho tam giác ABC có diện tích
2
50 , 90 .S cm A
= =
Trên hai cạnh AB và AC lần lượt lấy các điểm
D và E sao cho
ADE
nhọn, có diện tích là
1
1
.
2
SS=
Chứng minh rằng
( )
10 tan
2
DE cm
5.17. Cho tam giác ABC, đường phân giác AD. Biết
4,7 , 5,3AB cm AC cm==
và
72 .A =
Tính độ dài AD
(làm tròn đến hàng phần mười).
5.18. Cho tam giác
, 6 , 12 , 120 .ABC AB cm AC cm A= = =
Vẽ đường phân giác AD. Tính độ dài AD.
5.19. Cho tam giác
, 5 , 7 , 8 .ABC AB cm BC cm CA cm= = =
Vẽ đường phân giác AD. Tính độ dài AD.
5.20. Cho tam giác ABC, đường phân giác AD. Biết
1 1 1
,
AB AC AD
+=
tính số đo góc BAC.
HƯỚNG DẪN GIẢI-ĐÁP SỐ
5.1. Xét hình bình hành
, 90 .ABCD D
=
Vẽ đường cao AH.
Xét tam giác ADH vuông tại H, ta có:
.sinAH AD
=
Diện tích hình bình hành ABCD là:
. . .sin .S CD AH CD AD
==
Vậy
. .sin .S AD DC
=
5.2. Xét
ABC
vuông tại B có
cos cos ; sin sinAB AC a BC AC a
= = = =
Diện tích hình chữ nhật ABCD là:
2
. cos . sin sin cosS AB BC a a a
= = =
22
11
.2sin cos sin 2
22
aa
==
Trang 6
5.3. Tacó
11
. sin ; . sin .
22
AOB COD
S OAOB S OC OD

==
Do đó
1
. sin
2
..
1
. sin
2
AOB
COD
OAOB
S
OA OB
mn
S OC OD
OC OD
= = =
5.4. Vì
ABC
nhọn nên theo định lí côsin ta có
2 2 2
2 cosa b c bc A= + −
2 2 2
cos
2
b c a
A
bc
+−
=
Ta có
2 2 2 2 2 2
cos
cot
sin 2 sin 4
A b c a b c a
A
A bc A S
+ − + −
= = =
(vì
1
sin )
2
=S bc A
Do đó
2 2 2
4cot
b c a
S
A
+−
=
.
Áp dụng: Với
39, 40, 41a b c= = =
và
45A =
ta có:
2 2 2
0
40 41 39
440
4cot 45
S
+−
==
(đvdt)
5.5. Ta đặt diện tích tam giác AOB là S.
Ta có
11
. sin . sin 45
22
S OAOB O OAOB= =
1 2 2
. . .
2 2 4
OAOB OAOB==
Nhưng
22
8
. 16
22
OA OB
OAOB
+
= =
Do đó
( )
2
2
.16 4 2
4
S cm=
khi
4OA OB cm==
Vậy
2
max 4 2S cm=
5.6. Tacó
13
;
44
AM AB BM AB= =
12
;
33
11
.
22
BN BC CN BC
CP CA AP CA
= =
= =
Ta đặt
1 2 3
; ;
AMP BMN CNP
S S S S S S= = =
và
ABC
SS=
Trang 7
Khi đó:
1
1 1 1 1 1 1 1
. sin . . .sin . . .sin
2 2 4 2 8 2 8
S AM AP A AB AC A AB AC A S= = = =
2
1 1 3 1 1 1 1
. sin . . .sin . . .sin
2 2 4 3 4 2 4
= = = =S BM BN B AB BC B BA BC B S
3
1 1 2 1 1 1 1
. sin . . . .sin . . .sin
2 2 3 2 3 2 3
S CN CP C CB CA C CB CA C S= = = =
Vậy
1 2 3
1 1 1 17
.
8 4 3 24
S S S S S

+ + = + + =


Do đó
17 7
24 24
MNP
S S S S= − =
7 8 1
.
24 24 3
= =
MNP
S S S S
Cách giải khác: (không dùng tỉ số lượng giác) (h.5.10)
Vẽ đoạn thẳng AN. Xét các tam giác NMB và NAB có
3
4
BM AB=
và chung chiều cao vẽ từ 4
đỉnh N nên
( )
2
3
. 1
4
NAB
SS=
Xét các tam giác ABN và ABC có
1
3
BN BC=
nên
( )
1
2
3
ABN
SS=
Từ (1) và (2) suy ra
2
3 1 1
.
4 3 4
S S S==
Chứng minh tương tự ta được
31
11
;
38
S S S S==
Do đó
1 1 1 7 8 1
8 4 3 24 24 3
MNP
S S S S S S

= − + + = =


5.7. Ta có
AOD BEO=
(cùng phụ với
.)BOE
Ta đặt
AOD
=
thì
BEO
=
Xét
AOD
vuông tại O, ta có:
2
cos cos
OA
OD

==
Xét
BEO
vuông tại B, ta có:
3
sin sin
OB
OE

==
Diện tích tam giác DOE là:
( )
1 1 2 3 6
. . . *
2 2 cos sin 2sin cos
S OD OE
= = =
Áp dụng bất đẳng thức
22
2x y xy+
ta được:
22
sin cos 2sin cos+
hay
2sin o1 cs

Thay vào (*) ta đươc:
66
2sin cos 1
S

=
(dấu “=” xảy ra khi
sin c )os 45
= =
Trang 8
Vậy
2
min 6S cm=
khi
45
=
Nhận xét: Việc đặt
AOD
=
giúp ta tính được các cạnh góc vuông của
,DOE
từ đó tính được diện tích
của tam giác này theo các tỉ số lượng giác của góc
.
Do đó việc tìm
min S
đưa về tìm
( )
sinmax cos

đơn giản hơn.
5.8. a) Ta có
//AB CD
mà
AH CD⊥
nên
.AH AB⊥
•
ADH
và
ABK
có:
90 ;HK= =
DB=
(hai góc đối của hình bình hành).
Do đó
ADH
∽
ABK
(g.g).
Suy ra
AD AH
AB AK
=
Do đó
AK AH AH
AB AD BC
==
(vì
)AD BC=
•
KAH
và
ABC
có
KAH B=
(cùng phụ với
;)BAK
.=
AK AH
AB BC
Do đó
KAH
∽
ABC
(c.g.c).
Suy ra
KH AK
AC AB
=
Xét
ABK
vuông tại K có
sin
AK
B
AB
=
Vậy
sin
KH
B
AC
=
hay
.sinKH AC B=
b) Diện tích tam giác ABC là
1 1 3
. .sin .sin60
2 2 4
ab
S AB BC B ab= = =
(đvdt).
Vì
KAH
S
∽
ABC
S
nên
( )
2
2
3
sin
4
KAH
ABC
S
AK
B
S AB

= = =


Suy ra
3 3 3 3 3
4 4 4 16
= = =
KAH ABC
ab ab
SS
(đvdt)
Ta có
3
sin 60
2
ABCD
ab
S ab= =
(dvdt)
( )
11
. .sin 60 . . cos60 .sin 60
22
ABK
S BA BK BA BA= =
2
1 1 3 3
. . .
2 2 2 8
a
aa==
(đvdt)
Trang 9
( )
11
. .sin60 . . cos60 .sin 60
22
ADH
S DA DH DA DA= =
2
2
1 1 3 3
..
2 2 2 8
b
b==
(đvdt)
Mặt khác
AKCH ABCD ABK ADH
S S S S= − −
Nên
( )
22
22
3 3 3 3
4
2 8 8 8
AKCH
ab a b
S ab a b= − − = − −
(đvdt)
5.9. Ta có
( )
0 0 0
180 60 : 2 60NAx NAB= = − =
1
. .sin 60
2
1
. .sin 60
2
1
. .sin 60
2
ANC
ANB
ABC
S AN AC
S AN AB
S AB AC
=
=
=
Vì
ANC ANB ABC
S S S−=
nên
1 1 1
. .sin 60 . .sin 60 . .sin 60
2 2 2
AN AC AN AB AB AC− =
Do đó
( )
.AN AC AB AB AC−=
Suy ra
1
.
AC AB
AB AC AN
−
=
hay
1 1 1
−=
AB AC AN
5.10. a) AM, AN là hai đường phân giác của hai góc kề bù nên
.AM AN⊥
0
11
. .sin 45 .
2
.
2
2
2
ABM
S AB AM AB AM==
;
0
11
. .sin 45 .
2
.
2
2
2
ABN
S AB AN AB AN==
;
1
.
2
AMN
S AM AN=
(vì
AMN
vuông tại A).
Mặt khác,
ABM ABN AMN
S S S+=
nên:
1 1 1
. . .
2 2 2
22
..
22
AB AM AB AN AM AN=+
Do đó
( )
2
. . .
2
AB AM AN AM AN+=
1
.
2
.
2
AM AN
AM A
AB
N
=
+
hay
1 1 2
+
AM AN AB
=
;
b) Góc nhọn tạo bởi hai đường thẳng AN, AC là
45 .
Trang 10
Ta có
1 1 2
. .sin 45 . . ;
2 2 2
ANC
S AC AN AC AN= =
1 1 2
. .sin 45 . . ;
2 2 2
AMC
S AC AM AC AM= =
1
.
2
AMN
S AM AN=
(vì
AMN
vuông tại A).
Mặt khác,
ANC AMC AMN
S S S−=
nên
1 2 1 2 1
. . . . . .
2 2 2 2 2
AC AN AC AM AM AN−=
Do đó
( )
2
..
2
−=AC AN AM AM AN
Suy ra
1
2
.
.
2
=
−AN AM
AM A
AC
N
hay
1 1 2
-
AM AN AC
=
5.11.
• Trường hợp góc A nhọn
Ra đặt
A
=
Ta có
1
. .sin
22
ABD
S AB AD
=
11
. .sin ; . .sin
2 2 2
ACD ABC
S AC AD S AB AC
==
Mặt khác,
ABD ACD ABC
S S S+=
nên
1 1 1
. .sin . .sin . .sin
2 2 2 2 2
AB AD AC AD AB AC

+=
Suy ra
. .sin . .sin . .2.sin cos
2 2 2 2
+=AB AD AC AD AB AC
(vì
sin 2sin cos )
22
=

Do đó
( )
. .2.cos
2
AD AB AC AB AC
+=
Suy ra
2.cos
2
.
AB AC
AB AC AD
+
=
dẫn tới
2.cos
11
2
AB AC AD
+=
• Trường hợp góc A tù
Ta đặt
BAC
=
thì
180 .BAx
= −
Khi đó
BAx
là góc nhọn.
Ta có
ABD ACD ABC
S S S+=
Trang 11
Do đó
( )
1 1 1
. .sin . .sin . .sin 180
2 2 2 2 2
AB AD AC AD AB AC

+ = −
1 180 180 1
. .2.sin cos . .2.sin 90 cos 90
2 2 2 2 2 2
1
. .2.cos sin
2 2 2
AB AC AB AC
AB AC

− −
= − −
=
Suy ra
( )
. .2.cos
2
AD AB AC AB AC
+=
Do đó
2.cos
2
.
AB AC
AB AC AD
+
=
hay
2.cos
11
2
AB AC AD
+=
Nhận xét: Nếu
90A =
thì ta chứng minh được
1 1 2
,
AB AC AD
+=
vẫn phù hợp với kết luận của bài toán.
5.12.
Ta có
0
1
. .sin15
2
AOB
S OAOB=
0
1
. .sin15
2
AOC
S OAOC=
0
1
. .sin30
2
BOC
S OB OC=
Mặt khác,
AOB AOC BOC
S S S+=
nên
1 1 1
. .sin15 . .sin15 . .2sin15 cos15
2 2 2
OAOB OAOC OB OC+ =
Do đó
( )
2 . cos15 .OA OB OC OB OC+ =
Suy ra
2cos15
.
OB OC
OB OC OA
=
+
hay
( )
2 6 2
1 1 6 2
.4 2OB OC a a
+
+
+ = =
5.13. Gọi O là giao điểm hai đường chéo.
Ta đặt
, , , .OC OA x OD OB y AD m CD n= = = = = =
Giả sử
90 .AOD ADC
= =
Xét
OCD
có
AOD
là góc ngoài nên
21
DC OD A
+ = =
Mặt khác
21
.AC CD D
+ = =
Suy ra
11
CD=
Ta có
11
11
. sin ; . sin
22
ADO DCO
S m y D S n x C==
Mặt khác
ADO DCO
SS=
nên
. . .m y n x=
Trang 12
Do đó
2
2
x m x m
y n y n
= =
hay
AC AD
BD DC
=
5.14. Ta có
1
. sin
2
S AB BC B=
0
2 2.9,69
sin sin50
. 4,6.5,5
S
B
AB BC
= =
Vậy
50 .B 
5.15. Ta có
. .sinS AB AC B=
6 3 3
sin sin60
. 4.3 2
= = = =
S
B
AB BC
Vậy
60 60 ; 120 .B D A C= = = =
5.16. Ta đặt
, .AD x AE y==
Khi đó diện tích
ADE
là
1
1
. sin ;
2
S x y
=
2
1
1
25
2
S S cm==
Ta có
2 2 2
2 cosDE x y xy
= + −
Mặt khác
22
2x y xy+
(dấu “=” xảy ra khi
).xy=
Do đó
( )
2
2 2 cos 2 1 cosDE xy xy xy

− = −
( ) ( )
2
1
100.2sin
2 sin 1 cos 4 1 cos
2
100tan
sin sin 2
2sin cos
22
xy S


−−
= = ==
Vậy
tan tan
22
100 10DE

=
5.17. Ta có
2cos
1
2
A
AB AC AD
+=
(bài 5.11)
Do đó
00
1 1 2cos36 10 2cos36
4,7 5,3 4,7.5,3AD AD
+ = =
Suy ra
( )
0
4,7.5,3.2.cos36
4,0
10
AD cm=
5.18. Ta có
2cos
1
2
A
AB AC AD
+=
Trang 13
Do đó
( )
0
1 1 2cos60 1 1
4
6 12 4
AD cm
AD AD
+ = = =
5.19. Vì cạnh CA là cạnh lớn nhất nên góc B là góc lớn nhất trong
.ABC
Ta thấy
2 2 2
AC AB BC+
(vì
2 2 2
85 )7+
nên góc B là góc nhọn, do dó
ABC
là tam giác nhọn.
Theo định lí côsin ta có:
2 2 2 2 2 2
2 cos 7 5 8 2.5.8cosBC AB AC bc A A= + − = + −
Do đó
0
1
cos 60
2
AA= =
Ta có:
0
1 2cos30A
AB AC AD
+=
( )
3
2.
1 1 13 3 40 3
2
5 8 40 13
AD cm
AD AD
+ = = =
5.20. Ta đặt
.BAC
=
Ta có
2cos
11
2
+=
AB AC AD
Mặt khác
1 1 1
+=
AB AC AD
Suy ra
2cos
1
2
.
AD AD
=
Do đó
0
1
2cos 1 cos cos60
2 2 2

= = =
Do đó
00
cos60 120
2
= =

Preview text:

Chuyên đề 5. TÍNH DIỆN TÍCH TAM GIÁC, DIỆN TÍCH TỨ GIÁC NHỜ SỬ DỤNG CÁC TỈ SỐ LƯỢNG GIÁC A. Đặt vấn đề 1
Ta đã biết cách tính diện tích tam giác theo một công thức rất quen thuộc là S = a ,
h trong đó a là độ dài 2
một cạnh của tam giác, h là chiều cao ứng với cạnh đó.
Bây giờ ta vận dụng các tỉ số lượng giác, các hệ thức về cạnh và góc trong tam giác vuông để xây dựng thêm
các công thức tính diện tích tam giác, tứ giác. B. Một số ví dụ
Ví dụ 1. Chứng minh rằng diện tích một tam giác bằng nửa tích hai cạnh nhân với sin của góc nhọn tạo bởi
các đường thẳng chứa hai cạnh ấy. Giải
Gọi  là góc nhọn tạo bởi hai đường thẳng chứa hai cạnh AB, AC của tam giác ABC. Vẽ đường cao CH. Xét
ACH vuông tại H có CH = AC.sin 1 1
Diện tích ABC là S = A .
B CH. Do dó S = A . B AC.sin. 2 2 1 Lưu ý: Nếu 0
 = 90 , ta có ngay S = A . B AC 2 Như vậy 0
sin 90 = 1, điều này sẽ học ở các lớp trên.
Ví dụ 2. Tứ giác ABCD có AC = ,
m BD = n, góc nhọn tạo bởi hai đường chéo bằng  . 1
Chứng minh rằng diện tích của tứ giác này được tính theo công thức S = mnsin. 2 Giải
Gọi O là giao điểm của AC và BD. Giả sử BOC = .
Vẽ AH ⊥ BD, CK ⊥ . BD
Ta có AH = OAsin;
CK = OC sin và OA + OC = AC.
Diện tích tứ giác ABCD là: Trang 1 1 1 S = S + S = B . D AH + B . D CK ABD CBD 2 2 1 1
= BD(AH + CK ) = BD(OAsin + OC sin) 2 2 1 1 1
= BDsin(OA + OC) = AC.BDsin = mnsin 2 2 2 Lưu ý: 1 1
• Nếu AC ⊥ BD ta có ngay S = AC.BD = mn 2 2
• Phương pháp tính diện tích của tứ giác trong ví dụ này là chia tứ giác thành hai tam giác không có điểm
trong chung, rồi tính diện tích của từng tam giác.
Ví dụ 3. Cho tam giác nhọn ABC. Gọi độ dài các cạnh BC, CA, AB lần lượt là a, b, c. Tính diện tích tam giác
ABC biết a = 4 2c ,
m b = 5c ,
m c = 7c . m Giải
Theo định lí côsin ta có: 2 2 2
a = b + c − 2bc cos . A Do đó ( )2 2 2
4 2 = 5 + 7 − 2.5.7.cos A 3 9 4 Suy ra 2
cos A =  sin A = 1− cos A = 1− = 5 25 5 1 1 4
Vậy diện tích tam giác ABC là: S = bc sin A = .5.7. = 14( 2 cm ) 2 2 5
Nhận xét: Trong cách giải trên ta đã tìm cos A rồi suy ra sin .
A Ta cũng có thể vận dụng định lí côsin để
tìm cos B rồi suy ra sin B (hoặc tìm cos C rồi suy ra sin C)
Ví dụ 4. Tứ giác ABCD có AC + BD = 12c .
m Góc nhọn giữa hai đường chéo là 45 .
 Tính diện tích lớn nhất của tứ giác đó. Giải
Gọi O là giao điểm của AC và BD. Giả sử AOD = 45 . 
Diện tích tứ giác ABCD là: 1 1 2 2
S = AC.B .
D sin 45 = AC.B . D = .A . C BD 2 2 2 4 2  AC + BD
Theo bất đẳng thức Cô-si, ta có: AC.BD     2  2
2  AC + BD  2 Do đó 2 S  = .6 = 9 2   ( 2 cm ) 4  2  4 Vậy 2
max S = 9 2cm khi AC = BD = 6c . m Trang 2
Ví dụ 5. Cho tam giác ABC, A = 60 .
 Vẽ đường phân giác AD. 1 1 3 Chứng minh rằng: + = AB AC AD Giải Ta có 1 1 1 0 S = A . B A . D sin 30 = A . B A . D ABD 2 2 2 1 1 1 S = AC.A .
D sin 30 = AC.A . D . ACD 2 2 2 1 1 3 S = A .
B AC.sin 60 = A . B AC. ABC 2 2 2 1 1 1 1 1 3 Mặt khác S + S = S nên A . B A . D + AC.A . D = A . B AC. ABD ACD ABC 2 2 2 2 2 2
Do đó AD ( AB + AC) = A . B AC 3 AB + AC 3 1 1 3 Suy ra = hay + = . AB.AC AD AB AC AD
Nhận xét: Phưong pháp giải trong ví dụ này dựa trên quan hệ tổng diện tích các tam giác ABD và tam giác
ACD bằng diện tích tam giác ABC.
Ví dụ 6. Tam giác ABC có mỗi cạnh đều nhỏ hơn 4cm. Chứng minh rằng tam giác này có diện tích nhỏ hơn 2 7cm Giải 3
Giả sử A B C, khi đó A  60 và sin A  2
Diện tích tam giác ABC là: 1 1 3 S = A .
B AC.sin A  .4.4. = 4 3 = 6,92...  7( 2 cm ). 2 2 2
Nhận xét: Do vai trò các góc A, B, C của tam giác ABC là như nhau nên ta có thể giả sử A B C, từ đó 3 suy ra A  60 ,
 dẫn tới sin A  2
C. Bài tập vận dụng • Tính diện tích
5.1. Chứng minh rằng diện tích cùa hình bình hành bằng diện tích của hai cạnh kề nhân với sin của góc nhọn
tạo bởi hai đường thẳng chứa hai cạnh ấy. Trang 3
5.2. Cho hình chữ nhật ABCD, AC = a và BAC =  (0    45). Chứng minh rằng diện tích của hình 1 chữ nhật ABCD là 2 S = a sin 2 2 OA OB
5.3. Cho góc nhọn xOy. Trên tia Ox lấy điểm A và C, trên tia Oy lấy điểm B và D sao cho = , m = . n OC OD S
Chứng minh rằng AOB = . m n SCOD
5.4. Tam giác nhọn ABC có BC = a, CA = b, AB = .
c Gọi diện tích tam giác ABC là S. Chứng minh rằng 2 2 2
b + c − a S =
. Áp dụng với a = 39, b = 40, c = 41 và A = 45 .  Tính S. 4cot A
5.5. Cho góc xOy có số đo bằng 45 .
 Trên hai cạnh Ox và Oy lần lượt lấy hai điểm A và B sao cho
OA + OB = 8c .
m Tính diện tích lớn nhất của tam giác AOB. 1
5.6. Cho tam giác nhọn ABC. Trên các cạnh AB, BC, CA lần lượt lấy các điểm M,N, P sao cho AM = AB, 4 1 1 1
BN = BC, CP = C .
A Chứng minh rằng diện tích tam giác MNP nhỏ hơn diện tích tam giác ABC. 3 2 3
5.7. Cho đoạn thẳng AB = 5c .
m Lấy điểm O nằm giữa A và B sao cho OA = 2c .
m Trên một nửa mặt phẳng
bờ AB vẽ các tia Ax, By cùng vuông góc với AB. Một góc vuông đỉnh O có hai cạnh cắt các tia Ax, By lần
lượt tại D và E. Tính diện tích nhỏ nhất của tam giác DOE.
5.8. Cho hình bình hành ABCD, góc B nhọn. Gọi H và K lần lượt là hình chiếu của A trên các đường thẳng DC và BC.
a) Chứng minh rằng KAH AB
C, từ đó suy ra KH = AC.sin ; B
b) Cho AB = a, BC = b và B = 60 .
 Tính diện tích AHK và tứ giác AKCH.
• Chứng minh các hệ thức
5.9. Cho tam giác ABC(AB AC), A = 60 .
 Đường phân giác ngoài tại đỉnh A cắt đường thẳng BC tại N. 1 1 1 Chứng minh rằng: − = AB AC AN
5.10. Cho tam giác ABC vuông tại A ( AB AC). Các đường phân giác trong và ngoài tại đỉnh A của tam
giác cắt đường thẳng BC tại M và N. Chứng minh rằng: 1 1 2 1 1 2 a) + = b) − = AM AN AB AM AN AC  2 cos 1 1 5.11. Cho tam giác 0
ABC, A =  = 90 . Vẽ đường phân giác AD. Chứng minh rằng: 2 + = AB AC AD
5.12. Cho góc xOy có số đo bằng 30 .
 Trên tia phân giác của góc đó lấy điểm A sao cho OA = a . Qua A vẽ
một đường thẳng cắt Ox và Oy theo thứ tự tại B và C. Trang 4 1 1 Tính giá trị của tổng + OB OC
5.13. Cho hình bình hành ABCD, góc nhọn giữa hai đường chéo bằng góc nhọn của hình bình hành. Chứng
minh rằng độ dài hai đường chéo tỉ lệ với độ dài hai cạnh kề của hình bình hành.
• Tính số đo góc. Tính độ dài
5.14. Tam giác nhọn ABC có AB = 4,6c ;
m BC = 5,5cm và có diện tích là 2
9, 69cm . Tính số đo góc B (làm tròn đến độ).
5.15. Cho hình bình hành ABCD, B  90 .
 Biết AB = 4c ,
m BC = 3cm và diện tích của hình bình hành là 2
6 3cm . Tính số đo các góc của hình bình hành.
5.16. Cho tam giác ABC có diện tích 2
S = 50cm , A =   90 .
 Trên hai cạnh AB và AC lần lượt lấy các điểm 1 
D và E sao cho ADE nhọn, có diện tích là S = S. Chứng minh rằng DE  10 tan (cm) 1 2 2
5.17. Cho tam giác ABC, đường phân giác AD. Biết AB = 4,7c ,
m AC = 5,3cm và A = 72 .
 Tính độ dài AD
(làm tròn đến hàng phần mười).
5.18. Cho tam giác ABC, AB = 6c ,
m AC = 12c , m A =120 .
 Vẽ đường phân giác AD. Tính độ dài AD.
5.19. Cho tam giác ABC, AB = 5c ,
m BC = 7c ,
m CA = 8c .
m Vẽ đường phân giác AD. Tính độ dài AD. 1 1 1
5.20. Cho tam giác ABC, đường phân giác AD. Biết + =
, tính số đo góc BAC. AB AC AD
HƯỚNG DẪN GIẢI-ĐÁP SỐ
5.1. Xét hình bình hành ABCD, D =   90 .  Vẽ đường cao AH.
Xét tam giác ADH vuông tại H, ta có: AH = . AD sin
Diện tích hình bình hành ABCD là: S = C . D AH = C . D . AD sin. Vậy S = . AD DC.sin.
5.2. Xét ABC vuông tại B có
AB = AC cos = a cos; BC = AC sin = a sin
Diện tích hình chữ nhật ABCD là: 2 S = .
AB BC = a cos. a sin = a sin cos 1 1 2 2
= a .2sin cos = a sin 2 2 2 Trang 5 1 1 5.3. Tacó S = O . A OB sin; S = OC.ODsin. AOB 2 COD 2 1 O .AOBsin S OA OB Do đó AOB 2 = = . = . m n S 1 OC OD COD OC.OD sin 2
5.4. Vì ABC nhọn nên theo định lí côsin ta có 2 2 2
a = b + c − 2bc cos A 2 2 2
b + c − a  cos A = 2bc 2 2 2 2 2 2
cos A b + c − a
b + c − a 1 Ta có cot A = = =
(vì S = bc sin ) A sin A 2bc sin A 4S 2 2 2 2
b + c − a Do đó S = . 4cot A
Áp dụng: Với a = 39, b = 40, c = 41 và A = 45 ta có: 2 2 2 40 + 41 − 39 S = = 440 (đvdt) 0 4cot 45
5.5. Ta đặt diện tích tam giác AOB là S. 1 1 Ta có S = O .
A OB sin O = O . A OB sin 45 2 2 1 2 2 = O . AO . B = O . AOB 2 2 4 2 2  OA + OB   8  Nhưng O . A OB  = =16      2   2  2 Do đó S  .16 = 4 2 ( 2
cm ) khi OA = OB = 4cm 4 Vậy 2 max S = 4 2cm 1 3
5.6. Tacó AM = AB BM = A ; B 4 4 1 2
BN = BC CN = BC; 3 3 1 1
CP = CA AP = . CA 2 2 Ta đặt S = S ; S = S ; S = S và S = S AMP 1 BMN 2 CNP 3 ABC Trang 6 Khi đó: 1 1 1 1 1 1 1
S = AM.AP sin A = . A . B
AC.sin A = . A .
B AC.sin A = S 1 2 2 4 2 8 2 8 1 1 3 1 1 1 1
S = BM.BN sin B = . A .
B BC.sin B = . B .
A BC.sin B = S 2 2 2 4 3 4 2 4 1 1 2 1 1 1 1
S = CN.CP sin C = . C . B .C .
A sin C = . C . B C .
A sin C = S 3 2 2 3 2 3 2 3  1 1 1  17 17 7
Vậy S + S + S = + + S = S. Do đó S = S − S = S 1 2 3    8 4 3  24 MNP 24 24 7 8 1 S = S S = S. MNP 24 24 3
Cách giải khác: (không dùng tỉ số lượng giác) (h.5.10) 3
Vẽ đoạn thẳng AN. Xét các tam giác NMB và NAB có BM = AB và chung chiều cao vẽ từ 4 4 3
đỉnh N nên S = S . 1 2 ( ) 4 NAB 1 1
Xét các tam giác ABN và ABC có BN = BC nên S = S ABN (2) 3 3 3 1 1
Từ (1) và (2) suy ra S = . S = S 2 4 3 4 1 1
Chứng minh tương tự ta được S = S; S = S 3 1 3 8  1 1 1  7 8 1 Do đó S = S − + + S = S S = S MNP    8 4 3  24 24 3
5.7. Ta có AOD = BEO (cùng phụ với BOE . )
Ta đặt AOD =  thì BEO =  OA 2
Xét AOD vuông tại O, ta có: OD = = cos cos OB 3
Xét BEO vuông tại B, ta có: OE = = sin sin
Diện tích tam giác DOE là: 1 1 2 3 6 S = O . D OE = . . = (*) 2 2 cos sin 2sin cos
Áp dụng bất đẳng thức 2 2
x + y  2xy ta được: 2 2
sin  + cos   2sin cos hay 1  2sin o c s 6 6
Thay vào (*) ta đươc: S =  2sin cos 1
(dấu “=” xảy ra khi sin = cos   = 45 )  Trang 7 Vậy 2
min S = 6cm khi  = 45
Nhận xét: Việc đặt AOD =  giúp ta tính được các cạnh góc vuông của DOE, từ đó tính được diện tích
của tam giác này theo các tỉ số lượng giác của góc . Do đó việc tìm min S đưa về tìm max (sin cos ) đơn giản hơn.
5.8. a) Ta có AB / /CD mà AH ⊥ CD nên AH ⊥ . AB
• ADH và ABK có: H = K = 90 ; 
D = B (hai góc đối của hình bình hành).
Do đó ADH ∽ ABK (g.g). AD AH Suy ra = AB AK AK AH AH Do đó = = (vì AD = BC) AB AD BC
• KAH và ABC có KAH = B (cùng phụ với BAK ; ) AK = AH . AB BC
Do đó KAH ∽ ABC (c.g.c). KH AK Suy ra = AC AB AK
Xét ABK vuông tại K có sin B = AB KH Vậy
= sin B hay KH = AC.sin B AC 1 1 ab 3
b) Diện tích tam giác ABC là S = A .
B BC.sin B = a . b sin 60 = (đvdt). 2 2 4 2 SAK  Vì S 2 3 ∽ S nên KAH = =   (sin B) = KAH ABC SAB  4 ABC 3 3 ab 3 3 3ab Suy ra S = S = = (đvdt) KAH 4 ABC 4 4 16 ab 3 Ta có S = absin 60 = (dvdt) ABCD 2 1 1 S = B .
A BK.sin 60 = .B . A BA   ABK ( cos60 ).sin60 2 2 2 1 1 3 a 3 = . a . a . = (đvdt) 2 2 2 8 Trang 8 1 1 S = D .
A DH.sin 60 = .D . A DA   ADH ( cos60 ).sin60 2 2 2 1 1 3 b 3 2 = b . . = (đvdt) 2 2 2 8 Mặt khác S = S − S − S AKCH ABCD ABK ADH 2 2 ab 3 a 3 b 3 3 Nên S = − − =
ab − a − b (đvdt) AKCH ( 2 2 4 ) 2 8 8 8
5.9. Ta có NAx = NAB = ( 0 0 − ) 0 180 60 : 2 = 60 1 S
= AN.AC.sin 60 ANC 2 1 S = AN.A . B sin 60 ANB 2 1 S = A . B AC.sin 60 ABC 2 Vì S − S = S ANC ANB ABC 1 1 1
nên AN.AC.sin 60 − AN.A .
B sin 60 = A . B AC.sin 60 2 2 2
Do đó AN ( AC − AB) = A . B AC AC − AB 1 1 1 1 Suy ra = hay − = A . B AC AN AB AC AN
5.10. a) AM, AN là hai đường phân giác của hai góc kề bù nên AM ⊥ AN. 1 1 2 0 S = A .
B AM.sin 45 = A . B AM. ; ABM 2 2 2 1 1 2 0 S = A .
B AN.sin 45 = A . B AN. ; ABN 2 2 2 1 S
= AM.AN (vì AMN vuông tại A). AMN 2 Mặt khác, S + S = S nên: ABM ABN AMN 1 2 1 2 1 A . B AM. + A . B AN. = AM.AN 2 2 2 2 2
Do đó AB ( AM + AN ) 2 . = AM.AN. 2 AM + AN 1 = 1 1 2 hay + = ; AM .AN 2 AM AN AB . AB 2
b) Góc nhọn tạo bởi hai đường thẳng AN, AC là 45 .  Trang 9 1 1 2 Ta có S
= AC.AN.sin 45 = AC.AN. ; ANC 2 2 2 1 1 2 S
= AC.AM.sin 45 = AC.AM. ; AMC 2 2 2 1 S
= AM.AN (vì AMN vuông tại A). AMN 2 1 2 1 2 1 Mặt khác, S − S = S nên AC.AN. − AC.AM. = AM.AN. ANC AMC AMN 2 2 2 2 2
Do đó AC ( AN − AM ) 2 . = AM.AN 2 AN − AM 1 1 1 2 Suy ra = hay - = AM .AN 2 AM AN AC AC. 2 5.11.
• Trường hợp góc A nhọn Ra đặt A =  1  Ta có S = A . B A . D sin ABD 2 2 1  1 S = AC.A . D sin ; S = A . B AC.sin ACD 2 2 ABC 2 Mặt khác, S + S = S nên ABD ACD ABC 1  1  1 A . B A . D sin + AC.A . D sin = A . B AC.sin 2 2 2 2 2     Suy ra A . B A . D sin + AC.A . D sin = A . B AC.2.sin cos 2 2 2 2   (vì sin = 2sin cos ) 2 2 
Do đó AD( AB + AC) = A . B AC.2.cos 2   2.cos AB + AC 2.cos 1 1 Suy ra 2 = dẫn tới 2 + = . AB AC AD AB AC AD
• Trường hợp góc A tù
Ta đặt BAC =  thì BAx = 180 −.
Khi đó BAx là góc nhọn. Ta có S + S = S ABD ACD ABC Trang 10 1  1  1 Do đó A . B A . D sin + AC.A . D sin = A .
B AC.sin (180 − ) 2 2 2 2 2 1 180 − 180 − 1       = A . B AC.2.sin cos = A . B AC.2.sin 90 − cos 90 −     2 2 2 2  2   2  1   A . B AC.2.cos sin 2 2 2 
Suy ra AD( AB + AC) = A . B AC.2.cos 2   2.cos AB + AC 2.cos 1 1 Do đó 2 = hay 2 + = . AB AC AD AB AC AD 1 1 2
Nhận xét: Nếu A = 90 thì ta chứng minh được + =
, vẫn phù hợp với kết luận của bài toán. AB AC AD 5.12. 1 Ta có 0 S = O . A O . B sin15 AOB 2 1 0 S = O . A OC.sin15 AOC 2 1 0 S = O . B OC.sin 30 BOC 2 Mặt khác, S + S = S AOB AOC BOC 1 1 1 nên O . A O . B sin15 + O .
A OC.sin15 = O . B OC.2sin15cos15 2 2 2
Do đó OA(OB + OC) = 2O . B OC cos15 .  OB + OC 2cos15 2( 6 + 2 1 1 ) 6 + 2 Suy ra = hay + = = O . B OC OA OB OC . a 4 2a
5.13. Gọi O là giao điểm hai đường chéo.
Ta đặt OC = OA = x, OD = OB = y, AD = , m CD = . n
Giả sử AOD = ADC =   90 . 
Xét OCD có AOD là góc ngoài nên
D + C = A D O =  2 1
Mặt khác D + C = A C
D = . Suy ra C = D 2 1 1 1 1 1 Ta có S = .
m y sin D ; S = . n x sin C ADO 1 DCO 1 2 2 Mặt khác S = S nên . m y = . n . x ADO DCO Trang 11 x m 2x m AC AD Do đó =  = hay = y n 2y n BD DC 1
5.14. Ta có S = A . B BC sin B 2 2S 2.9,69 0  sin B = =  sin 50 A . B BC 4,6.5,5 Vậy B  50 .  5.15. Ta có S = . AB AC.sin B S 6 3 3 sin B = = = = sin 60 A . B BC 4.3 2
Vậy B = 60  D = 60 ;  A = C =120 . 
5.16. Ta đặt AD = x, AE = . y 1
Khi đó diện tích ADE là S = . x y sin; 1 2 1 2
S = S = 25cm 1 2 Ta có 2 2 2
DE = x + y − 2xy cos Mặt khác 2 2
x + y  2xy (dấu “=” xảy ra khi x = y). Do đó 2
DE  2xy − 2xy cos = 2xy (1− cos )  xy  ( −  ) S ( −  ) 2 100.2sin 2 sin 1 cos 4 1 cos  1 2 = = = =100 tan sin sin   2 2sin cos 2 2   Vậy DE  100 tan =10 tan 2 2  2 cos 1 A 5.17. Ta có 2 + = (bài 5.11) AB AC AD 0 0 1 1 2cos36 10 2cos36 Do đó + =  = 4,7 5,3 AD 4,7.5,3 AD 0 4,7.5,3.2.cos36 Suy ra AD =  4,0(cm) 10  2 cos 1 A 5.18. Ta có 2 + = AB AC AD Trang 12 0 1 1 2cos 60 1 1 Do đó + =  =
AD = 4(cm) 6 12 AD 4 AD
5.19. Vì cạnh CA là cạnh lớn nhất nên góc B là góc lớn nhất trong ABC. Ta thấy 2 2 2
AC AB + BC (vì 2 2 2
8  5 + 7 ) nên góc B là góc nhọn, do dó
ABC là tam giác nhọn.
Theo định lí côsin ta có: 2 2 2 2 2 2
BC = AB + AC − 2bc cos A  7 = 5 + 8 − 2.5.8cos A 1 Do đó 0
cos A =  A = 60 2 0 1 A 2cos30 Ta có: + = AB AC AD 3 2. 1 1 13 3 40 3 2  + =  =  AD = (cm) 5 8 AD 40 AD 13  2 cos 1 1
5.20. Ta đặt BAC = . Ta có 2 + = AB AC AD 1 1 1 Mặt khác + = AB AC AD  2 cos 1   1 Suy ra 2 = . Do đó 0 2cos =1 cos = = cos60 AD AD 2 2 2  Do đó 0 0 = cos60   =120 2 Trang 13