NHÓM WORD – BIÊN SOẠN TÀI LIỆU 50 BÀI TOÁN ÔN THI THPTQG: 2019-2020
Trang 130
Phương trình mặt cầu dạng chính tắc:
Cho mặt cầu có tâm
; ;
I a b c
, bán kính
R
. Khi đó phương trình chính tắc của mặt cầu là
2 2 2
2
:
S x a y b z c R
.
Phương trình mặt cầu dạng khai triển là
2 2 2
S x y z ax by cz d
.
Khi đó mặt cầu có có tâm
; ;
I a b c
, bán kính
2 2 2 2 2 2
0
R a b c d a b c d
.
BÀI TẬP MẪU
(ĐỀ MINH HỌA BDG 2019-2020) Trong không gian với hệ trục tọa độ
Oxyz
, cho mặt cầu:
2 2 2
: 1 2 1 9
S x y z
. Tìm tọa độ tâm
I
và tính bán kính
R
của
S
.
A.
1;2;1
I
và
3
R
B.
1; 2; 1
I
và
3
R
C.
1;2;1
I và
9
R
D.
1; 2; 1
I
và
9
R
Phân tích hướng dẫn giải
1. DẠNG TOÁN: Đây là dạng toán sử dụng tính chất để xác định tâm và bán kính của mặt cầu.
2. HƯỚNG GIẢI:
B1: Dựa trên phương trình mặt cầu dạng chính tắc tìm tâm và bán kính của mặt cầu.
B2: Mặt cầu
2 2 2
2
:
S x a y b z c R
có tâm
; ;
I a b c
và bán kính
R
.
Từ đó, ta có thể giải bài toán cụ thể như sau:
Lời giải
Chọn B
Mặt cầu
2 2 2
: 1 2 1 9
S x y z
có tâm
1;2;1
I
và bán kính
3
R
.
Bài tập tương tự:
Câu 14.1: Trong không gian với hệ tọa độ
Oxyz
, cho mặt cầu có phương trình
2 2
2
1 3 9
x y z
.
Tìm tọa độ tâm
I
và bán kính
R
của mặt cầu đó
A.
1;3; 0
I ;
3
R
. B.
1; 3;0
I ;
9
R
. C.
1; 3;0
I ;
3
R
. D.
1;3;0
I ;
9
R
.
Lời giải
Chọn C
Mặt cầu đã cho có tâm
1; 3;0
I và bán kính
3
R
.
XÁC ĐỊNH TÂM, BÁN KÍNH, DIỆN TÍCH VÀ THỂ TÍCH CỦA MẶT CẦU
KIẾN THỨC CẦN NHỚ:
NHÓM WORD – BIÊN SOẠN TÀI LIỆU 50 BÀI TOÁN ÔN THI THPTQG: 2019-2020
Trang 131
Câu 14.2: Trong không gian với hệ tọa độ
Oxyz
, cho mặt cầu
S
:
2 2 2
6 4 8 4 0
x y z x y z
.
Tìm tọa độ tâm
I
và tính bán kính
R
của mặt cầu
S
.
A.
3; 2;4
I
,
25
R
. B.
3;2; 4
I
,
5
R
.
C.
3; 2;4
I
,
5
R
. D.
3;2; 4
I
,
25
R
.
Lời giải
Chọn C
Mặt cầu
S
có tâm là
3; 2; 4
I
.
Bán kính của mặt cầu
S
là
2 2 2
3 2 4 4
R
5
.
Câu 14.3: Trong không gian
Oxyz
, diện tích của mặt cầu
S
:
2 2 2
3 3 3 6 12 18 3 0
x y z x y z
bằng
A.
20
. B.
40
. C.
60
. D.
100
.
Lời giải
Chọn C
Ta có
2 2 2 2 2 2
3 3 3 6 12 18 3 0 2 4 6 1 0
x y z x y z x y z x y z
.
Mặt cầu
S
có tâm là
1; 2;3
I
.
Bán kính của mặt cầu
S
là
2 2 2
1 2 3 1 15
R
.
Diện tích mặt cầu
2
4 60
V R
.
Câu 14.4: Trong không gian với hệ trục tọa độ
Oxyz
, cho mặt cầu
S
có phương trình
2 2 2
2 4 6 5 0
x y z x y z
. Tính diện tích mặt cầu
S
.
A.
42
. B.
36
. C.
9
. D.
12
.
Lời giải
Chọn B
Mặt cầu
S
có tâm
1;2;3
I
và bán kính
2 2 2
1 2 3 5
R
3
.
Diện tích mặt cầu
S
là:
2 2
4 4 3 36
S R
.
Câu 14.5: Trong không gian với hệ tọa độ
Oxyz
, cho mặt cầu
2 2
2
: 1 2 9
S x y z
. Mặt cầu
S
có thể tích bằng
A.
16
V
. B.
36
V
. C.
14
V
. D.
4
36
V
.
Lời giải
Chọn B
Mặt cầu
2 2
2
: 1 2 9
S x y z
có tâm là
1; 2;0
, bán kính
3
R
.
Thể tích mặt cầu
3
4
36
3
V R
.
Bài tập tương tự và phát triển:
NHÓM WORD – BIÊN SOẠN TÀI LIỆU 50 BÀI TOÁN ÔN THI THPTQG: 2019-2020
Trang 132
Câu 14.6: Trong không gian
Oxyz
, cho điểm
1;0; 2
I
và đường thẳng
1
:
2 1 1
x y z
d
. Gọi
S
là mặt
cầu có tâm
I
, tiếp xúc với đường thẳng
d
. Bán kính của
S
bằng
A.
2 5
3
. B.
5
3
. C.
4 2
3
. D.
30
3
.
Phân tích hướng dẫn giải
1. DẠNG TOÁN: Đây là dạng toán sử dụng tính chất để xác định tâm và bán kính của mặt cầu.
2. HƯỚNG GIẢI:
B1: Dựa vào vị trí tương đối của đường thẳng và mặt cầu ta tìm được bán kính của mặt cầu
;
R d I d
.
B2: Dựa vào công thức tính khoảng cách từ một điểm dến đường thẳng ta tìm bán kính
;
30
3
MI u
R
u
.
Từ đó, ta có thể giải bài toán cụ thể như sau:
Lời giải
Chọn D
d
qua
1;0;0
M và có một vectơ chỉ phương
2; 1;1
u
Bán kính mặt cầu bằng khoảng cách từ
I
đến
d
nên ta có:
;
30
3
MI u
R
u
.
Câu 14.7: Trong không gian với hệ tọa độ
Oxyz
, cho điểm
1; 2;3
I . Bán kính mặt cầu tâm
I
, tiếp xúc
với trục
Oy
là
A.
10
. B.
5
. C.
5
. D.
10
.
Lời giải
Chọn A
Gọi
M
là hình chiếu vuông góc của tâm
1; 2;3
I lên trục
Oy
, suy ra
0; 2; 0
M .
Vì mặt cầu tiếp xúc với trục
Oy
nên có bán kính
10
R IM .
Câu 14.8: Trong không gian
Oxyz
, mặt cầu có tâm
1;0; 2
I
và tiếp xúc với mặt phẳng
: 2 2 4 0
x y z
có đường kính là
A.
3
. B.
5
. C.
6
. D.
2
.
Phân tích hướng dẫn giải
1. DẠNG TOÁN: Đây là dạng toán sử dụng tính chất để xác định tâm và bán kính của mặt cầu.
2. HƯỚNG GIẢI:
B1: Dựa vào vị trí tương đối của mặt phẳng và mặt cầu ta tìm được bán kính của mặt cầu
;R d I
.
B2: Dựa vào công thức tính khoảng cách từ một điểm đến mặt phẳng ta tìm bán kính
0 0 0
2 2 2
Ax By Cz D
R
A B C
.
NHÓM WORD – BIÊN SOẠN TÀI LIỆU 50 BÀI TOÁN ÔN THI THPTQG: 2019-2020
Trang 133
Từ đó, ta có thể giải bài toán cụ thể như sau:
Lời giải
Chọn C
Ta có
,R d I
1 4 4
3
3
.
Đường kính là
2 6
R
.
Câu 14.9: Trong không gian
Oxyz
, mặt cầu có tâm
2;1;1
A
và tiếp xúc với mặt phẳng
Oxy
có bán
kính là
A.
5
. B.
3
. C.
2
. D.
1
.
Lời giải
Chọn D
Gọi
M
là hình chiếu vuông góc của tâm
2;1;1
A lên mặt phẳng
Oxy
, suy ra
2;1;0
M .
Vì mặt cầu tiếp xúc với mặt phẳng
Oxy
nên có bán kính
1
R AM
.
Câu 14.10: Trong không gian với hệ tọa độ
Oxyz
, cho mặt phẳng
: 2 2 2 0
P x y z
và điểm
1; 2; 1
I
. Bán kính mặt cầu
S
có tâm
I
và cắt mặt phẳng
P
theo giao tuyến là đường
tròn có bán kính bằng
5
là
A.
34
. B.
5
. C.
5
. D.
10
.
Phân tích hướng dẫn giải
1. DẠNG TOÁN: Đây là dạng toán sử dụng tính chất để xác định tâm và bán kính của mặt cầu.
2. HƯỚNG GIẢI:
B1: Dựa vào vị trí tương đối của mặt phẳng và mặt cầu ta tìm được bán kính của mặt cầu
;R d I
.
B2: Dựa vào công thức
2 2
R d r
ta tìm bán kính của mặt cầu, với
d
là khoảng cách từ tâm của mặt
cầu đến mặt phẳng cắt,
r
là bán kính của đường tròn giao tuyến của mặt phẳng và mặt cầu.
Từ đó, ta có thể giải bài toán cụ thể như sau:
Lời giải
Chọn A
Ta có
1 4 2 2
, 3
3
d d I P
.
NHÓM WORD – BIÊN SOẠN TÀI LIỆU 50 BÀI TOÁN ÔN THI THPTQG: 2019-2020
Trang 134
+)
2 2 2
9 25 34
R d r
.
Bán kính
34
R
.
Câu 14.11: Trong không gian với hệ trục tọa độ
Oxyz
, phương trình mặt cầu
S
có tâm
( 2;3; 4)
I
cắt mặt phẳng tọa độ
Oxz
theo một hình tròn giao tuyến có diện tích bằng
16
có thể tích
bằng
A.
80
. B.
500
3
. C.
100
. D.
25
.
Lời giải
Chọn B
Gọi
R
,
r
lần lượt là bán kính mặt cầu và bán kính đường tròn giao tuyến.
Hình tròn giao tuyến có diện tích bằng
16
2
16
r
4
r
.
Khoảng cách từ
( 2;3; 4)
I
đến
Oxz
là
3
I
h y
.
Suy ra
2 2
R h r
16 9
5
.
Thể tích của mặt cầu
S
là
3
4 500
3 3
V R
.
Câu 14.12: Trong không gian với hệ trục tọa độ
Oxyz
, phương trình mặt cầu
S
có tâm
1;2;3
I
cắt mặt phẳng
: 2 2 8 0
x y z
theo một hình tròn giao tuyến có chu vi bằng bằng
8
có diện tích bằng
A.
80
. B.
50
. C.
100
. D.
25
.
Lời giải
Chọn A
Đường tròn giao tuyến có chu vi bằng
8
nên bán kính của nó là
4
r
.
Khoảng cách từ tâm mặt cầu tới mặt phẳng giao tuyến là
2 1 2
2 2 6 8
, 2
2 1 2
d d I
.
Theo công thức
2 2 2
20
R r d
.
Diện tích của mặt cầu
S
là
2
4 80
S R
.
Câu 14.13: Trong không gian
Oxyz
cho các mặt phẳng
: 2 1 0
P x y z
,
: 2 1 0
Q x y z
.
Gọi
S
là mặt cầu có tâm thuộc trục hoành, đồng thời
S
cắt mặt phẳng
P
theo giao tuyến
NHÓM WORD – BIÊN SOẠN TÀI LIỆU 50 BÀI TOÁN ÔN THI THPTQG: 2019-2020
Trang 135
là một đường tròn có bán kính bằng
2
và
S
cắt mặt phẳng
Q
theo giao tuyến là một
đường tròn có bán kính bằng
r
. Xác định
r
sao cho chỉ có đúng một mặt cầu
S
thỏa yêu cầu.
A.
3
r . B.
3
2
r
. C.
2
r
. D.
3 2
2
r .
Lời giải
Chọn D
Gọi
;0; 0
I m là tâm mặt cầu có bán kính
R
,
1
d
,
2
d
là các khoảng cách từ
I
đến
P
và
Q
. Ta có
1
1
6
m
d
và
2
2 1
6
m
d
.
Theo đề ta có
2 2 2
1 2
4
d d r
2 2
2
2 1 4 4 1
4
6 6
m m m m
r
.
2 2
2 2 8 0
m m r
1
.
Yêu cầu bài toán tương đương phương trình
1
có đúng một nghiệm m
2
1 2 8 0
r
2
9
2
r
3 2
2
r .
Câu 14.14: Trong không gian với hệ tọa độ
Oxyz
, cho
1;0;0
A ,
0;0;2
B ,
0; 3;0
C . Bán kính
mặt cầu ngoại tiếp tứ diện
OABC
là
A.
14
3
. B.
14
4
. C.
14
2
. D.
14
.
Phân tích hướng dẫn giải
1. DẠNG TOÁN: Đây là dạng toán xác định tâm và bán kính của mặt cầu đi qua bốn điểm hay ngoại tiếp
tứ diện.
2. HƯỚNG GIẢI:
B1: Giả sử mặt cầu có dạng
2 2 2
2 2 2 0 *
x y z ax by cz d .
B2: Thế tọa độ các điểm nằm trên mặt cầu vào phương trình
*
ta giải hệ phương trình tìm
, , ,
a b c d
.
B3: Khi đó mặt cầu cần tìm có tâm
, ,
I a b c
, bán kính
2 2 2
R a b c d
.
Từ đó, ta có thể giải bài toán cụ thể như sau:
Lời giải
Chọn C
Cách 1:
Gọi
S
là mặt cầu ngoại tiếp tứ diện
OABC
.
Phương trình mặt cầu
S
có dạng:
2 2 2
2 2 2 0
x y z ax by cz d
.
NHÓM WORD – BIÊN SOẠN TÀI LIỆU 50 BÀI TOÁN ÔN THI THPTQG: 2019-2020
Trang 136
Vì
O
,
A
,
B
,
C
thuộc
S
nên ta có:
0
1 2 0
4 4 0
9 6 0
d
a d
c d
b d
1
2
3
2
1
0
a
b
c
d
.
Vậy bán kính mặt cầu
S
là
2 2 2
R a b c d
1 9
1
4 4
14
2
.
Cách 2:
OABC
là tứ diện vuông có cạnh
1
OA
,
3
OB
,
2
OC
có bán kính mặt cầu ngoại
tiếp là
2 2 2
1 1 14
1 9 4
2 2 2
R OA OB OC
.
Câu 14.15: Trong không gian với hệ tọa độ
Oxyz
, cho điểm
2;0; 0
A ,
0; 2;0
B ,
0; 0;2
C ,
2; 2; 2
D
. Mặt cầu ngoại tiếp tứ diện
ABCD
có bán kính là
A.
3
2
. B.
3
. C.
2
3
. D.
3
Lời giải
Chọn B
Gọi
; ;
I a b c
là tâm mặt cầu ngoại tiếp tứ diện
ABCD
. Phương trình mặt cầu ngoại tiếp tứ
diện
ABCD
có dạng
:
S
2 2 2
2 2 2 0,
x y z ax by cz d
2 2 2
0
a b c d
.
Vì
,
A
,
B
,
C
D S
nên ta có hệ phương trình
4 4 0
4 4 0
4 4 0
12 4 4 4 0
a d
b d
c d
a b c d
4 4
12 12 4 4 0
d a
a b c
a a
4 4
12 12 4 4 0
d a
a b c
a a
0
1
d
a b c
.
Suy ra
1;1;1
I , do đó bán kính mặt cầu là
3
R IA .
Câu 14.16: Trong không gian
Oxyz
, cho điểm
1; 2; 2
H
. Mặt phẳng
đi qua
H
và cắt các trục
Ox
,
Oy
,
Oz
tại
A
,
B
,
C
sao cho
H
là trực tâm tam giác
ABC
. Bán kính mặt cầu tâm
O
và
tiếp xúc với mặt phẳng
.
A.
1
R
. B.
5
R
. C.
3
R
. D.
7
R
.
Phân tích hướng dẫn giải
1. DẠNG TOÁN: Đây là dạng toán xác định tâm và bán kính của mặt cầu tiếp xúc với mặt phẳng
đi
qua
H
và cắt các trục
Ox
,
Oy
,
Oz
tại
A
,
B
,
C
sao cho
H
là trực tâm tam giác
ABC
..
2. HƯỚNG GIẢI:
B1: Ta chứng minh
OH ABC
.
B2: Khi đó mặt cầu tâm
O
tiếp xúc mặt phẳng
ABC
có bán kính
R OH
.
NHÓM WORD – BIÊN SOẠN TÀI LIỆU 50 BÀI TOÁN ÔN THI THPTQG: 2019-2020
Trang 137
Từ đó, ta có thể giải bài toán cụ thể như sau:
Lời giải
Chọn C
Ta có
H
là trực tâm tam giác
ABC
OH ABC
.
Thật vậy :
OC OA
OC AB
OC OB
(1)
Mà
CH AB
(vì
H
là trực tâm tam giác
ABC
) (2)
Từ (1) và (2) suy ra
AB OHC
AB OH
(*)
Tương tự
BC OAH
BC OH
. (**)
Từ (*) và (**) suy ra
OH ABC
.
Khi đó mặt cầu tâm
O
tiếp xúc mặt phẳng
ABC
có bán kính
3
R OH
.
Câu 14.17: Trong không gian
Oxyz
, cho điểm
1;0; 1
A
, mặt phẳng
: 3 0
P x y z
. Mặt cầu
S
có tâm
I
nằm trên mặt phẳng
P
, đi qua điểm
A
và gốc tọa độ
O
sao cho chu vi tam
giác
OIA
bằng
6 2
. Diện tích mặt cầu
S
là
A.
16
S
. B.
26
S
. C.
49
S
. D.
36
S
.
Phân tích hướng dẫn giải
1. DẠNG TOÁN: Đây là dạng toán tính diện tích của mặt cầu có tâm
I
nằm trên mặt phẳng
P
, đi qua
điểm
A
và gốc tọa độ
O
sao cho chu vi tam giác
OIA
bằng
a
.
2. HƯỚNG GIẢI:
B1: Giả sử
2 2 2
: 2 2 2 0
S x y z ax by cz d
2 2 2
0
a b c d
.
B2: Thế tọa độ tâm
; ;
I a b c
vào phương trình
P
ta được phương trình
1
.
O
A
B
C
K
H
z
y
x
NHÓM WORD – BIÊN SOẠN TÀI LIỆU 50 BÀI TOÁN ÔN THI THPTQG: 2019-2020
Trang 138
B3: Mặt cầu
S
qua
A
và
O
nên thế tọa độ điểm
A
và
O
vào phương trình
S
ta được phương trình
2 , 3
.
B4: Chu vi tam giác
OIA
bằng
a
nên
4
OI OA AI a .
B5: Giải hệ bốn phương trình
1 , 2 , 3 , 4
tìm
2 2 2
, , ,
a b c d R a b c d
.
Từ đó, ta có thể giải bài toán cụ thể như sau:
Lời giải
Chọn D
Giả sử
2 2 2
: 2 2 2 0
S x y z ax by cz d
2 2 2
0
a b c d
.
S
có
2 2 2
R a b c d
và tâm
; ;
I a b c P
3 0
a b c
1
.
S
qua
A
và
O
nên
2 2 2 0
0
a c d
d
1 0
a c
2
1
c a
.
Cộng vế theo vế
1
và
2
ta suy ra
2
b
. Từ đó, suy ra
;2; 1
I a a
.
Chu vi tam giác
OIA
bằng
6 2
nên
6 2
OI OA AI
.
2
2 2 2 5 6
a a
2
2 0
a a
1
2
a
a
.
+ Với
1 1;2; 2
a I
3
R
. Do đó
2
4 36
S R
.
+ Với
2 2;2;1
a I
3
R
. Do đó
2
4 36
S R
.
Câu 14.18: Trong không gian với hệ tọa độ
Oxyz
, cho mặt cầu
2 2 2
: 1 2 3 9
S x y z
tâm
I
và mặt phẳng
: 2 2 24 0
P x y z
. Gọi
H
là hình chiếu vuông góc của
I
trên
P
. Điểm
M
thuộc
S
sao cho đoạn
MH
có độ dài lớn nhất. Tìm tọa độ điểm
M
.
A.
1;0; 4
M . B.
0;1; 2
M . C.
3; 4; 2
M . D.
4;1; 2
M .
Phân tích hướng dẫn giải
1. DẠNG TOÁN: Đây là dạng toán tìm điểm
M
thuộc
S
sao cho đoạn
MH
có độ dài lớn nhất, với
H
là hình chiếu vuông góc của
I
trên
P
.
2. HƯỚNG GIẢI:
B1: Tìm tâm và bán kính mặt cầu
S
.
B2: Nhận xét Do
; 9
d I P R
nên mặt phẳng
P
không cắt mặt cầu
S
. Do
H
là hình chiếu của
I
lên
P
và
MH
lớn nhất nên
M
là giao điểm của đường thẳng
IH
với mặt cầu
P
.
B3: Phương trình đường thẳng
IH
là
1 2
2 2
3
x t
y t
z t
.
B4: Giải hệ gồm phưng trình đường thẳng
IH
và mặt cầu
S
tìm tọa độ điểm
M
.
Từ đó, ta có thể giải bài toán cụ thể như sau:
Lời giải
NHÓM WORD – BIÊN SOẠN TÀI LIỆU 50 BÀI TOÁN ÔN THI THPTQG: 2019-2020
Trang 139
Chọn C
Ta có tâm
1;2;3
I
và bán kính
3
R
. Do
; 9
d I P R
nên mặt phẳng
P
không cắt
mặt cầu
S
. Do
H
là hình chiếu của
I
lên
P
và
MH
lớn nhất nên
M
là giao điểm của
đường thẳng
IH
với mặt cầu
P
.
2;2; 1
P
IH n
.
Phương trình đường thẳng
IH
là
1 2
2 2
3
x t
y t
z t
.
Giao điểm của
IH
với
S
:
2
9 9
t
1
t
1
3;4; 2
M và
2
1;0; 4
M .
1 1
; 12
M H d M P
;
2 2
; 6
M H d M P
.
Vậy điểm cần tìm là
1
3;4;2
M
.
Câu 14.19: Trong không gian
Ox
yz
cho hai đường thẳng
1
1
: 2
x
y t
z t
,
2
4
: 3 2
1
x t
y t
z t
. Gọi
S
là
mặt cầu có bán kính nhỏ nhất tiếp xúc với cả hai đường thẳng
1
và
2
. Bán kính mặt cầu
S
.
A.
10
2
. B.
11
2
. C.
3
2
. D.
2
.
Phân tích hướng dẫn giải
1. DẠNG TOÁN: Đây là dạng toán tìm bán kính nhỏ nhất của mặt cầu tiếp xúc với cả hai đường thẳng
1
và
2
.
2. HƯỚNG GIẢI:
B1: Giả sử:
1
A
1; 2 ;
A t t
,
2
B
4 ;3 2 ;1
B t t t
.
B2: Mặt cầu có bán kính nhỏ nhất tiếp xúc với cả hai đường thẳng
1
và
2
có đường kính bằng độ dài
đoạn
AB
nên có bán kính
2
AB
r , với
AB
là độ dài đoạn vuông góc chung của hai đường thẳng
1
và
2
.
Từ đó, ta có thể giải bài toán cụ thể như sau:
Lời giải
Chọn B
Giả sử:
1
A
1;2 ;
A t t
,
2
B
4 ;3 2 ;1
B t t t
.
Ta có
3 ;1 2 ;1
AB t t t t t
.
VTCP của đường thẳng
1
là
1
0;1; 1
u
.
VTCP của đường thẳng
2
là
2
1; 2; 1
u
.
NHÓM WORD – BIÊN SOẠN TÀI LIỆU 50 BÀI TOÁN ÔN THI THPTQG: 2019-2020
Trang 140
Ta có
1
2
. 0
. 0
AB u
AB u


1 2 1 0
3 2 1 2 1 0
t t t t
t t t t t
.
2 0
6 0
t t
t t
0
t t
.
Suy ra
3;1;1
AB
11
AB .
Mặt cầu có bán kính nhỏ nhất tiếp xúc với cả hai đường thẳng
1
và
2
có đường kính bằng độ
dài đoạn
AB
nên có bán kính
11
2 2
AB
r
.
Câu 14.20: Trong không gian
Oxyz
, cho điểm
1;0; 1
A
, mặt phẳng
: 3 0
P x y z
. Mặt cầu
S
có tâm
I
nằm trên mặt phẳng
P
, đi qua điểm
A
và gốc tọa độ
O
sao cho chu vi tam
giác
OIA
bằng
6 2
. Tọa độ tâm
I
và bán kính
R
mặt cầu
S
là
A.
2;2; 1 , 3
I R
hoặc
1;2; 2 , 3
I R
.
B.
3;3;3 , 3
I R
hoặc
1;1; 1 , 3
I R
.
C.
2;2;1 , 3
I R
hoặc
0;0; 3 , 3
I R
.
D.
1;2; 2 , 3
I R
hoặc
2;2;1 , 3
I R
.
Phân tích hướng dẫn giải
1. DẠNG TOÁN: Đây là dạng toán tìm tâm và bán kính mặt cầu có tâm thuộc một mặt phẳng và đi qua
hai điểm cho trước và thỏa mãn thêm điều kiện phụ về chu vi.
2. HƯỚNG GIẢI:
B1: Giả sử
2 2 2
: 2 2 2 0
S x y z ax by cz d
2 2 2
0
a b c d
.
B2: Vì
S
đi qua điểm
A
và gốc tọa độ
O
nên thay tọa độ các điểm
,
A O
vào phương trình mặt cầu ta
được hệ điều kiện.
B3: Từ hệ điều kiện tìm cách rút
,
b c
theo
a
và đưa về một ẩn
a
.
B4: Khai thác giả thiết chu vi tam giác
OIA
bằng
6 2
nên
6 2
OI OA AI
.
B5: Giải phương trình ẩn
a
tìm được
a
, từ đó tìm được tọa độ tâm và bán kính của
S
.
Từ đó, ta có thể giải bài toán cụ thể như sau:
Lời giải
Chọn D
Giả sử
2 2 2
: 2 2 2 0
S x y z ax by cz d
2 2 2
0
a b c d
.
S
có
2 2 2
R a b c d
và tâm
; ;
I a b c P
3 0
a b c
1
S
qua
A
và
O
nên
2 2 2 0
0
a c d
d
1 0
a c
2
1
c a
.
Cộng vế theo vế
1
và
2
ta suy ra
2
b
. Từ đó, suy ra
;2; 1
I a a
.
Chu vi tam giác
OIA
bằng
6 2
nên
6 2
OI OA AI
NHÓM WORD – BIÊN SOẠN TÀI LIỆU 50 BÀI TOÁN ÔN THI THPTQG: 2019-2020
Trang 141
2
2 2 2 5 6
a a
2
2 0
a a
1
2
a
a
.
+ Với
1 1; 2; 2
a I
3
R
. Do đó
2 2 2
: 1 2 2 9.
S x y z
+ Với
2 2;2;1
a I
3
R
. Do đó
2 2 2
: 2 2 1 9.
S x y z

Preview text:

NHÓM WORD – BIÊN SOẠN TÀI LIỆU
50 BÀI TOÁN ÔN THI THPTQG: 2019-2020
XÁC ĐỊNH TÂM, BÁN KÍNH, DIỆN TÍCH VÀ THỂ TÍCH CỦA MẶT CẦU
KIẾN THỨC CẦN NHỚ:
 Phương trình mặt cầu dạng chính tắc:
Cho mặt cầu có tâm I a;b; c, bán kính R . Khi đó phương trình chính tắc của mặt cầu là
S  x a2   y b2  z c2 2 :  R .
 Phương trình mặt cầu dạng khai triển là S  2 2 2
: x y z  2ax  2by  2cz d  0 .
Khi đó mặt cầu có có tâm I a;b; c, bán kính 2 2 2 R
a b c d  2 2 2
a b c d  0 . BÀI TẬP MẪU
(ĐỀ MINH HỌA BDG 2019-2020) Trong không gian với hệ trục tọa độ Oxyz , cho mặt cầu:
S  x  2   y  2   z  2 : 1 2 1
 9 . Tìm tọa độ tâm I và tính bán kính R của S  .
A. I 1; 2;  1 và R  3 B. I 1; 2  ;   1 và R  3
C. I 1; 2;  1 và R  9 D. I 1; 2  ;   1 và R  9
Phân tích hướng dẫn giải
1. DẠNG TOÁN: Đây là dạng toán sử dụng tính chất để xác định tâm và bán kính của mặt cầu. 2. HƯỚNG GIẢI:
B1: Dựa trên phương trình mặt cầu dạng chính tắc tìm tâm và bán kính của mặt cầu. 2 2 2
B2: Mặt cầu S   x a   y b   z c 2 :
R có tâm I a;b; c và bán kính R .
Từ đó, ta có thể giải bài toán cụ thể như sau: Lời giải Chọn B 2 2 2
Mặt cầu S  :  x  
1   y  2   z   1
 9 có tâm I 1;2; 
1 và bán kính R  3 .
Bài tập tương tự: 2 2
Câu 14.1: Trong không gian với hệ tọa độ Oxyz , cho mặt cầu có phương trình  x     y   2 1 3  z  9 .
Tìm tọa độ tâm I và bán kính R của mặt cầu đó
A. I 1;3; 0 ; R  3 .
B. I 1; 3;0 ; R  9 . C. I 1; 3;0 ; R  3 . D. I 1;3; 0 ; R  9 . Lời giải Chọn C
Mặt cầu đã cho có tâm I 1; 3; 0 và bán kính R  3 . Trang 130
NHÓM WORD – BIÊN SOẠN TÀI LIỆU
50 BÀI TOÁN ÔN THI THPTQG: 2019-2020
Câu 14.2: Trong không gian với hệ tọa độ Oxyz , cho mặt cầu S  : 2 2 2
x y z  6x  4 y  8z  4  0 .
Tìm tọa độ tâm I và tính bán kính R của mặt cầu S  .
A. I 3; 2; 4 , R  25 . B. I  3  ; 2; 4   , R  5.
C. I 3; 2; 4 , R  5. D. I  3  ; 2; 4   , R  25 . Lời giải Chọn C
Mặt cầu S  có tâm là I 3; 2; 4 . 2 2 2
Bán kính của mặt cầu S  là R  3  2  4  4  5 .
Câu 14.3: Trong không gian Oxyz , diện tích của mặt cầu S  : 2 2 2
3x  3y  3z  6x 12 y 18z  3  0 bằng A. 20. B. 40. C. 60. D. 100. Lời giải Chọn C Ta có 2 2 2 2 2 2
3x  3y  3z  6x 12 y  18z  3  0  x y z  2x  4 y  6z 1  0 .
Mặt cầu S  có tâm là I 1;  2;3 . 2 2 2
Bán kính của mặt cầu S  là R   
1  2  3 1  15 . Diện tích mặt cầu 2
V  4 R  60.
Câu 14.4: Trong không gian với hệ trục tọa độ Oxyz , cho mặt cầu S  có phương trình 2 2 2
x y z  2x  4 y  6z  5  0 . Tính diện tích mặt cầu S  . A. 42. B. 36. C. 9. D. 12. Lời giải Chọn B
Mặt cầu S  có tâm I 1; 2;3 và bán kính 2 2 2
R  1  2  3  5  3 .
Diện tích mặt cầu S  là: 2 2
S  4 R  43  36. 2 2
Câu 14.5: Trong không gian với hệ tọa độ Oxyz , cho mặt cầu S   x     y   2 : 1 2
z  9 . Mặt cầu
S  có thể tích bằng 4
A. V  16.
B. V  36.
C. V  14. D. V . 36 Lời giải Chọn B 2 2
Mặt cầu S   x     y   2 : 1 2
z  9 có tâm là 1; 2
 ; 0 , bán kính R  3 . 4 Thể tích mặt cầu 3 V
 R  36. 3
Bài tập tương tự và phát triển: Trang 131
NHÓM WORD – BIÊN SOẠN TÀI LIỆU
50 BÀI TOÁN ÔN THI THPTQG: 2019-2020 x 1 y z
Câu 14.6: Trong không gian Oxyz , cho điểm I 1;0; 2 và đường thẳng d :  
. Gọi S  là mặt 2 1 1
cầu có tâm I , tiếp xúc với đường thẳng d . Bán kính của S  bằng 2 5 5 4 2 30 A. . B. . C. . D. . 3 3 3 3
Phân tích hướng dẫn giải
1. DẠNG TOÁN: Đây là dạng toán sử dụng tính chất để xác định tâm và bán kính của mặt cầu. 2. HƯỚNG GIẢI:
B1: Dựa vào vị trí tương đối của đường thẳng và mặt cầu ta tìm được bán kính của mặt cầu R d I ; d  .
B2: Dựa vào công thức tính khoảng cách từ một điểm dến đường thẳng ta tìm bán kính   MI;u   30 R    . u 3
Từ đó, ta có thể giải bài toán cụ thể như sau: Lời giải Chọn D
d qua M 1; 0;0 và có một vectơ chỉ phương u 2; 1   ;1   MI;u   30
Bán kính mặt cầu bằng khoảng cách từ I đến d nên ta có: R    . u 3
Câu 14.7: Trong không gian với hệ tọa độ Oxyz , cho điểm I 1; 2;3 . Bán kính mặt cầu tâm I , tiếp xúc với trục Oy là A. 10 . B. 5 . C. 5 . D. 10 . Lời giải Chọn A
Gọi M là hình chiếu vuông góc của tâm I 1; 2;3 lên trục Oy , suy ra M 0; 2; 0.
Vì mặt cầu tiếp xúc với trục Oy nên có bán kính R IM  10 .
Câu 14.8: Trong không gian Oxyz , mặt cầu có tâm I 1; 0; 2 và tiếp xúc với mặt phẳng
:x  2 y  2z  4  0 có đường kính là A. 3 . B. 5 . C. 6 . D. 2 .
Phân tích hướng dẫn giải
1. DẠNG TOÁN: Đây là dạng toán sử dụng tính chất để xác định tâm và bán kính của mặt cầu. 2. HƯỚNG GIẢI:
B1: Dựa vào vị trí tương đối của mặt phẳng và mặt cầu ta tìm được bán kính của mặt cầu R d I ; .
B2: Dựa vào công thức tính khoảng cách từ một điểm đến mặt phẳng ta tìm bán kính
Ax By Cz D 0 0 0 R  . 2 2 2
A B C Trang 132
NHÓM WORD – BIÊN SOẠN TÀI LIỆU
50 BÀI TOÁN ÔN THI THPTQG: 2019-2020
Từ đó, ta có thể giải bài toán cụ thể như sau: Lời giải Chọn C 1 4  4
Ta có R d I ,   3 . 3
Đường kính là 2R  6 .
Câu 14.9: Trong không gian Oxyz , mặt cầu có tâm A2;1 
;1 và tiếp xúc với mặt phẳng Oxy có bán kính là A. 5 . B. 3 . C. 2 . D. 1. Lời giải Chọn D
Gọi M là hình chiếu vuông góc của tâm A2;1 
;1 lên mặt phẳng Oxy , suy ra M 2;1; 0 .
Vì mặt cầu tiếp xúc với mặt phẳng Oxy nên có bán kính R AM  1. Câu 14.10:
Trong không gian với hệ tọa độ Oxyz , cho mặt phẳng  P : x  2 y  2z  2  0 và điểm I 1; 2;  
1 . Bán kính mặt cầu S  có tâm I và cắt mặt phẳng  P theo giao tuyến là đường
tròn có bán kính bằng 5 là A. 34 . B. 5 . C. 5 . D. 10 .
Phân tích hướng dẫn giải
1. DẠNG TOÁN: Đây là dạng toán sử dụng tính chất để xác định tâm và bán kính của mặt cầu. 2. HƯỚNG GIẢI:
B1: Dựa vào vị trí tương đối của mặt phẳng và mặt cầu ta tìm được bán kính của mặt cầu R d I ; .
B2: Dựa vào công thức 2 2
R d r ta tìm bán kính của mặt cầu, với d là khoảng cách từ tâm của mặt
cầu đến mặt phẳng cắt, r là bán kính của đường tròn giao tuyến của mặt phẳng và mặt cầu.
Từ đó, ta có thể giải bài toán cụ thể như sau: Lời giải Chọn A 1 4  2  2
Ta có d d I, P   3 . 3 Trang 133
NHÓM WORD – BIÊN SOẠN TÀI LIỆU
50 BÀI TOÁN ÔN THI THPTQG: 2019-2020 +) 2 2 2
R d r  9  25  34 . Bán kính R  34 . Câu 14.11:
Trong không gian với hệ trục tọa độ Oxyz , phương trình mặt cầu S  có tâm I ( 2  ;3; 4)
cắt mặt phẳng tọa độ Oxz  theo một hình tròn giao tuyến có diện tích bằng 16 có thể tích bằng 500 A. 80. B. . C. 100. D. 25. 3 Lời giải Chọn B
Gọi R , r lần lượt là bán kính mặt cầu và bán kính đường tròn giao tuyến.
Hình tròn giao tuyến có diện tích bằng 16 2
 r  16r  4 .
Khoảng cách từ I ( 2
 ;3; 4) đến Oxz là h y  3. I Suy ra 2 2 R
h r  16  9  5 . 4 500
Thể tích của mặt cầu S  là 3 V  R . 3 3 Câu 14.12:
Trong không gian với hệ trục tọa độ Oxyz , phương trình mặt cầu S  có tâm I 1; 2;3
cắt mặt phẳng  : 2x y  2z  8  0 theo một hình tròn giao tuyến có chu vi bằng bằng 8 có diện tích bằng A. 80. B. 50. C. 100. D. 25. Lời giải Chọn A
Đường tròn giao tuyến có chu vi bằng 8 nên bán kính của nó là r  4 . 2  2  6  8
Khoảng cách từ tâm mặt cầu tới mặt phẳng giao tuyến là d d I,   2 . 2 1 2 2 1  2 Theo công thức 2 2 2
R r d  20 .
Diện tích của mặt cầu S  là 2
S  4 R  80. Câu 14.13:
Trong không gian Oxyz cho các mặt phẳng  P : x y  2z 1  0 , Q : 2x y z 1  0 .
Gọi S  là mặt cầu có tâm thuộc trục hoành, đồng thời S  cắt mặt phẳng  P theo giao tuyến Trang 134
NHÓM WORD – BIÊN SOẠN TÀI LIỆU
50 BÀI TOÁN ÔN THI THPTQG: 2019-2020
là một đường tròn có bán kính bằng 2 và S  cắt mặt phẳng Q  theo giao tuyến là một
đường tròn có bán kính bằng r . Xác định r sao cho chỉ có đúng một mặt cầu S  thỏa yêu cầu. 3 3 2 A. r  3 . B. r  . C. r  2 . D. r  . 2 2 Lời giải Chọn D Gọi I  ;
m 0; 0 là tâm mặt cầu có bán kính R , d , d là các khoảng cách từ I đến  P và 1 2 m  1 2m 1
Q . Ta có d  và d  . 1 2 6 6 2 2 m  2m 1 4m  4m 1 Theo đề ta có 2 2 2 d  4  d r 2   4   r 1 2 6 6 . 2 2
m  2m  2r  8  0   1 .
Yêu cầu bài toán tương đương phương trình  
1 có đúng một nghiệm m    2 1 2r  8  0 9 3 2 2  r   r  . 2 2 Câu 14.14:
Trong không gian với hệ tọa độ Oxyz , cho A1;0;0 , B 0;0;2 , C 0; 3  ;0 . Bán kính
mặt cầu ngoại tiếp tứ diện OABC là 14 14 14 A. . B. . C. . D. 14 . 3 4 2
Phân tích hướng dẫn giải
1. DẠNG TOÁN: Đây là dạng toán xác định tâm và bán kính của mặt cầu đi qua bốn điểm hay ngoại tiếp tứ diện. 2. HƯỚNG GIẢI:
B1: Giả sử mặt cầu có dạng 2 2 2
x y z  2ax  2by  2cz d  0 * .
B2: Thế tọa độ các điểm nằm trên mặt cầu vào phương trình * ta giải hệ phương trình tìm a ,b , c , d .
B3: Khi đó mặt cầu cần tìm có tâm I a ,b , c , bán kính 2 2 2
R a b c d .
Từ đó, ta có thể giải bài toán cụ thể như sau: Lời giải Chọn C Cách 1:
Gọi S  là mặt cầu ngoại tiếp tứ diện OABC .
Phương trình mặt cầu S  có dạng: 2 2 2
x y z  2ax  2by  2cz d  0 . Trang 135
NHÓM WORD – BIÊN SOẠN TÀI LIỆU
50 BÀI TOÁN ÔN THI THPTQG: 2019-2020  1 a   d  0  2   1
  2a d  0  3
Vì O , A , B , C thuộc S  nên ta có:   b    .
4  4c d  0 2   9
  6b d  0 c  1  d  0  1 9 14
Vậy bán kính mặt cầu S  là 2 2 2
R a b c d    1  . 4 4 2
Cách 2: OABC là tứ diện vuông có cạnh OA  1 , OB  3 , OC  2 có bán kính mặt cầu ngoại 1 1 14 tiếp là 2 2 2 R
OA OB OC  1 9  4  . 2 2 2 Câu 14.15:
Trong không gian với hệ tọa độ Oxyz , cho điểm A2;0; 0 , B 0; 2; 0 , C 0; 0; 2 ,
D 2; 2; 2 . Mặt cầu ngoại tiếp tứ diện ABCD có bán kính là 3 2 A. . B. 3 . C. . D. 3 2 3 Lời giải Chọn B Gọi I a; ;
b c  là tâm mặt cầu ngoại tiếp tứ diện ABCD . Phương trình mặt cầu ngoại tiếp tứ
diện ABCD có dạng S  : 2 2 2
x y z  2ax  2by  2cz d  0,  2 2 2
a b c d  0 . Vì ,
A B, C, D  S  nên ta có hệ phương trình
4  4a d  0 
d  4a  4
d  4a  4
4  4b d  0   d  0 
 a b c
 a b c   .
4  4c d  0 
a b c  1  1
 2 12a 4a  4  0  
12 12a 4a  4  0  1
 2  4a 4b  4c d  0  Suy ra I 1;1 
;1 , do đó bán kính mặt cầu là R IA  3 . Câu 14.16:
Trong không gian Oxyz , cho điểm H 1; 2;  2 . Mặt phẳng  đi qua H và cắt các trục
Ox , Oy , Oz tại A , B , C sao cho H là trực tâm tam giác ABC . Bán kính mặt cầu tâm O và
tiếp xúc với mặt phẳng  . A. R  1 . B. R  5 . C. R  3 . D. R  7 .
Phân tích hướng dẫn giải
1. DẠNG TOÁN: Đây là dạng toán xác định tâm và bán kính của mặt cầu tiếp xúc với mặt phẳng  đi
qua H và cắt các trục Ox , Oy , Oz tại A , B , C sao cho H là trực tâm tam giác ABC .. 2. HƯỚNG GIẢI:
B1: Ta chứng minh OH   ABC  .
B2: Khi đó mặt cầu tâm O tiếp xúc mặt phẳng  ABC  có bán kính R OH . Trang 136
NHÓM WORD – BIÊN SOẠN TÀI LIỆU
50 BÀI TOÁN ÔN THI THPTQG: 2019-2020
Từ đó, ta có thể giải bài toán cụ thể như sau: Lời giải Chọn C z C H O B y K A x
Ta có H là trực tâm tam giác ABC OH   ABC  . Thật vậy : OC OA
OC AB (1) OC OB
Mà CH AB (vì H là trực tâm tam giác ABC ) (2)
Từ (1) và (2) suy ra AB  OHC  AB OH (*)
Tương tự BC  OAH   BC OH . (**)
Từ (*) và (**) suy ra OH   ABC  .
Khi đó mặt cầu tâm O tiếp xúc mặt phẳng  ABC  có bán kính R OH  3 . Câu 14.17:
Trong không gian Oxyz , cho điểm A1; 0;  
1 , mặt phẳng  P : x y z  3  0. Mặt cầu
S  có tâm I nằm trên mặt phẳng P , đi qua điểm A và gốc tọa độ O sao cho chu vi tam
giác OIA bằng 6  2 . Diện tích mặt cầu S  là
A. S  16.
B. S  26.
C. S  49.
D. S  36.
Phân tích hướng dẫn giải
1. DẠNG TOÁN: Đây là dạng toán tính diện tích của mặt cầu có tâm I nằm trên mặt phẳng  P , đi qua
điểm A và gốc tọa độ O sao cho chu vi tam giác OIA bằng a . 2. HƯỚNG GIẢI:
B1: Giả sử S  2 2 2
: x y z  2ax  2by  2cz d  0  2 2 2
a b c d  0 .
B2: Thế tọa độ tâm I  ; a ;
b c  vào phương trình  P ta được phương trình   1 . Trang 137
NHÓM WORD – BIÊN SOẠN TÀI LIỆU
50 BÀI TOÁN ÔN THI THPTQG: 2019-2020
B3: Mặt cầu S  qua A và O nên thế tọa độ điểm A và O vào phương trình S  ta được phương trình 2,3 .
B4: Chu vi tam giác OIA bằng a nên OI OA AI a 4.
B5: Giải hệ bốn phương trình  
1 , 2,3,4 tìm 2 2 2
a , b , c , d R a b c d .
Từ đó, ta có thể giải bài toán cụ thể như sau: Lời giải Chọn D Giả sử S  2 2 2
: x y z  2ax  2by  2cz d  0  2 2 2
a b c d  0 . S  có 2 2 2 R
a b c d và tâm I  ; a ;
b c  P  a b c  3  0   1 .
2  2a  2c d  0
S  qua A và O nên 
 1 a c  0 2  c a 1. d  0  Cộng vế theo vế  
1 và 2 ta suy ra b  2 . Từ đó, suy ra I  ; a 2; a   1 .
Chu vi tam giác OIA bằng 6  2 nên OI OA AI  6  2 . a  1 2
 2 2a  2a  5  6 2
a a  2  0   . a  2 
+ Với a  1  I 1; 2;  2  R  3. Do đó 2
S  4 R  36.
+ Với a  2  I 2; 2 
;1  R  3 . Do đó 2
S  4 R  36. 2 2 2 Câu 14.18:
Trong không gian với hệ tọa độ Oxyz , cho mặt cầu S  :  x  
1   y  2   z  3  9
tâm I và mặt phẳng  P : 2x  2y z  24  0 . Gọi H là hình chiếu vuông góc của I trên
P . Điểm M thuộc S  sao cho đoạn MH có độ dài lớn nhất. Tìm tọa độ điểm M .
A. M 1; 0; 4 .
B. M 0;1; 2 .
C. M 3; 4; 2 .
D. M 4;1; 2 .
Phân tích hướng dẫn giải
1. DẠNG TOÁN: Đây là dạng toán tìm điểm M thuộc S  sao cho đoạn MH có độ dài lớn nhất, với
H là hình chiếu vuông góc của I trên  P . 2. HƯỚNG GIẢI:
B1: Tìm tâm và bán kính mặt cầu S  .
B2: Nhận xét Do d I; P  9  R nên mặt phẳng  P không cắt mặt cầu S  . Do H là hình chiếu của
I lên  P và MH lớn nhất nên M là giao điểm của đường thẳng IH với mặt cầu  P . x  1 2t
B3: Phương trình đường thẳng IH là  y  2  2t . z  3 t
B4: Giải hệ gồm phưng trình đường thẳng IH và mặt cầu S  tìm tọa độ điểm M .
Từ đó, ta có thể giải bài toán cụ thể như sau: Lời giải Trang 138
NHÓM WORD – BIÊN SOẠN TÀI LIỆU
50 BÀI TOÁN ÔN THI THPTQG: 2019-2020 Chọn C
Ta có tâm I 1; 2;3 và bán kính R  3 . Do d I; P  9  R nên mặt phẳng  P không cắt
mặt cầu S  . Do H là hình chiếu của I lên  P và MH lớn nhất nên M là giao điểm của
đường thẳng IH với mặt cầu  P .   IH n   . P 2;2;  1   x  1 2t
Phương trình đường thẳng IH là  y  2  2t . z  3 t
Giao điểm của IH với S  : 2
9t  9  t  1  M 3; 4; 2 và M 1; 0; 4 . 2   1  
M H d M ; P
 12 ; M H d M ; P  6 . 2  2   1  1  
Vậy điểm cần tìm là M 3; 4; 2 . 1   x  1 x  4  t   Câu 14.19:
Trong không gian Oxyz cho hai đường thẳng  :  y  2  t ,  :  y  3  2t . Gọi S  là 1 2 z  t   z  1 t
mặt cầu có bán kính nhỏ nhất tiếp xúc với cả hai đường thẳng  và  . Bán kính mặt cầu 1 2 S  . 10 11 3 A. . B. . C. . D. 2 . 2 2 2
Phân tích hướng dẫn giải
1. DẠNG TOÁN: Đây là dạng toán tìm bán kính nhỏ nhất của mặt cầu tiếp xúc với cả hai đường thẳng  và  . 1 2 2. HƯỚNG GIẢI:
B1: Giả sử: A    A1; 2  t;  t  , B    B 4  t ;3  2t ;1   t . 1 2
B2: Mặt cầu có bán kính nhỏ nhất tiếp xúc với cả hai đường thẳng  và  có đường kính bằng độ dài 1 2 AB
đoạn AB nên có bán kính r
, với AB là độ dài đoạn vuông góc chung của hai đường thẳng  và 2 1  . 2
Từ đó, ta có thể giải bài toán cụ thể như sau: Lời giải Chọn B
Giả sử: A    A1; 2  t;  t  , B    B 4  t ;3  2t ;1   t . 1 2 
Ta có AB  3  t ;1 2t  t;1 t  t  . 
VTCP của đường thẳng  là u  0;1; 1 . 1   1 
VTCP của đường thẳng  là u  1;  2; 1 . 2   2 Trang 139
NHÓM WORD – BIÊN SOẠN TÀI LIỆU
50 BÀI TOÁN ÔN THI THPTQG: 2019-2020    A . B u  0  1
  2t  t  
1 t  t   0 Ta có 1     .  A . B u  0  3  t  2 
1 2t  t  1 t  t   0 2   t    2t  0  
t t  0 .
6t  t  0  
Suy ra AB  3;1  ;1  AB  11 .
Mặt cầu có bán kính nhỏ nhất tiếp xúc với cả hai đường thẳng  và  có đường kính bằng độ 1 2 AB 11
dài đoạn AB nên có bán kính r   . 2 2 Câu 14.20:
Trong không gian Oxyz , cho điểm A1; 0;  
1 , mặt phẳng  P : x y z  3  0. Mặt cầu
S  có tâm I nằm trên mặt phẳng P , đi qua điểm A và gốc tọa độ O sao cho chu vi tam
giác OIA bằng 6  2 . Tọa độ tâm I và bán kính R mặt cầu S  là
A. I 2;2; 
1 , R  3 hoặc I 1;2;  2, R  3 .
B. I 3;3;3, R  3 hoặc I 1;1;  1 , R  3 . C. I 2;2 
;1 , R  3 hoặc I 0;0;  3, R  3.
D. I 1;2;  2, R  3 hoặc I 2;2  ;1 , R  3 .
Phân tích hướng dẫn giải
1. DẠNG TOÁN: Đây là dạng toán tìm tâm và bán kính mặt cầu có tâm thuộc một mặt phẳng và đi qua
hai điểm cho trước và thỏa mãn thêm điều kiện phụ về chu vi. 2. HƯỚNG GIẢI:
B1: Giả sử S  2 2 2
: x y z  2ax  2by  2cz d  0  2 2 2
a b c d  0 .
B2: Vì S  đi qua điểm A và gốc tọa độ O nên thay tọa độ các điểm ,
A O vào phương trình mặt cầu ta được hệ điều kiện.
B3: Từ hệ điều kiện tìm cách rút ,
b c theo a và đưa về một ẩn a .
B4: Khai thác giả thiết chu vi tam giác OIA bằng 6  2 nên OI OA AI  6  2 .
B5: Giải phương trình ẩn a tìm được a , từ đó tìm được tọa độ tâm và bán kính của S  .
Từ đó, ta có thể giải bài toán cụ thể như sau: Lời giải Chọn D Giả sử S  2 2 2
: x y z  2ax  2by  2cz d  0  2 2 2
a b c d  0 . S  có 2 2 2 R
a b c d và tâm I  ; a ;
b c  P  a b c  3  0   1
2  2a  2c d  0
S  qua A và O nên 
 1 a c  0 2  c a 1. d  0  Cộng vế theo vế  
1 và 2 ta suy ra b  2 . Từ đó, suy ra I  ; a 2; a   1 .
Chu vi tam giác OIA bằng 6  2 nên OI OA AI  6  2 Trang 140
NHÓM WORD – BIÊN SOẠN TÀI LIỆU
50 BÀI TOÁN ÔN THI THPTQG: 2019-2020 a  1 2
 2 2a  2a  5  6 2
a a  2  0   . a  2  2 2 2
+ Với a  1  I 1; 2;  2  R  3. Do đó S  :  x  
1   y  2   z  2  9. 2 2 2
+ Với a  2  I 2; 2 
;1  R  3 . Do đó  S  :  x  2   y  2   z   1  9. Trang 141