1


2



3
1. Góc lượng giác
a. Khái niệm
Cho hai tia
Oa
,
Ob
.
Nếu một tia
Om
tùy ý quay quanh gốc
O
theo một chiều nhất định từ
Oa
đến
Ob
, thì ta nói
nó quét một góc lượng giác, với tia đầu là
Oa
và tia cuối là
Ob
. Kí hiệu
( , )Oa Ob
.
Khi tia
Om
quay một góc
thì ta nói số đo của góc lượng giác
bằng
.
Kí hiệu
( , )Oa Obđs
hoặc
( , )Oa Ob
.
Qui ước:
Chiều quay ngược với chiều qua của kim đồng hồ là chiều dương, chiều quay cùng với chiều
qua của kim đồng hồ là chiều âm.
Một vòng quay theo chiều dương tương ứng với góc
360
; một vòng quay theo chiều âm
tương ứng với góc quay
360
. Cụ thể, khi tia
Om
quay:
nửa vòng theo chiều dương thì ta nói nó đã quay một góc bằng
1
.360 180
2
.
1
6
vòng theo chiều dương thì ta nói nó đã quay một góc bằng
1
.360 60
6
.
5
4
vòng theo chiều âm thì ta nói nó đã quay một góc bằng
5
.( 360 ) 450
4
.
Nhận xét: Số đo mỗi góc lượng giác có cùng tia đầu
Oa
, tia cuối
Ob
sai khác nhau một bội
nguyên của
360
nên có công thức tổng quát là
( , ) .360Oa Ob k
,
k
.
Ví dụ 1. (CTST - Tr8) Xác định số đo các góc lượng giác
trong các hình vẽ sau và viết
công thức tổng quát của số đo góc lượng giác
( , )Oa Ob
.
a) b) c) d)

4
b. Hệ thức Chasles
Ví dụ 2. (CTST - Tr9) Cho hình vẽ bên
Xác định số đo các góc lượng giác
( , )Oa Ob
,
( , )Ob Oc
và
.
Nhận xét về mối quan hệ giữa ba số đo góc này?
Kết luận
Với ba tia
Oa
,
Ob
và
Oc
bất kì, ta có:
( , ) ( , ) ( , ) .360Oa Ob Ob Oc Oa Oc k
,
k
.
2. Đơn vị đo góc và độ dài cung tròn
a. Đơn vị đo góc và cung tròn
Đơn vị độ:
Để đo góc ta dùng đơn vị độ.
Đơn vị độ được chia thành các đơn vị nhỏ hơn, như:
1 60
;
1 60
.
Đơn vị rađian:
Trên đường tròn tâm
O
, bán kính
R
tùy ý, góc ở tâm chắn một cung có độ dài đúng bằng
R
được gọi là một góc có số đo 1rađian. Kí hiệu
1radAOB
.
Quan hệ giữa độ và rađian
Vì góc bẹt (
180
) chắn nửa đường tròn với độ dài
R
nên nó có số đo là
rad
.
Khi đó ta viết
180 rad
. Vậy ta có mối quan hệ
1 rad
180
và



180
1 rad=
Chú ý: Khi viết số đo của một góc theo đơn vị rađian, người ta thường không viết chữ “rad”
sau số đo đó.
Ví dụ 3. (CTST - Tr10) Hoàn thành bảng chuyển đổi đơn vị đo của các góc sau đây
Số đo theo độ
0
?
45
60
?
120
?
150
180
Số đo theo rađian
?
6
?
?
2
?
3
4
?
b. Độ dài cung tròn
Một cung của đường tròn bán kính
R
có số đo
rad
thì có độ dài
lR
.
5
1. Đường tròn lượng giác
Đường tròn lượng giác là đường tròn có tâm tại gốc tọa độ, bán kính
bằng 1, được định hướng và lấy điểm
(1;0)A
làm điểm gốc của
đường tròn.
Điểm trên đường tròn lượng giác biểu diễn góc lượng giác có số đo
(độ hoặc rađian) là điểm
M
trên đường tròn lượng giác sao cho
( , )OA OM
.
2. Giá trị lượng giác của góc lượng giác
Trên đường tròn lượng giác, gọi
( ; )M x y
là điểm biểu diễn góc lượng giác có số đo
. Khi đó
Tung độ
y
của điểm
M
gọi là sin của
, kí hiệu là
sin
. Ta viết
sin y OK
.
Hoành độ
x
của điểm
M
gọi là côsin của
, kí hiệu là
cos
. Ta viết
cos x OH
.
Nếu
cos 0
thì tỉ số
sin
cos
gọi là tang của
, kí hiệu là
tan
. Ta viết

sin
tan
cos
y
x
.
Nếu
sin 0
thì tỉ số
cos
sin
gọi là côtang của
, kí hiệu là
cot
. Ta viết

cos
cot
sin
x
y
Các giá trị
sin , cos , tan , cot
được gọi là giá trị lượng giác của góc
.
Chú ý
Ta gọi trục tung là trục sin, trục hoành là trục côsin.
Từ định nghĩa ta còn suy ra:

sin , cos
xác định với mọi
.
tan
xác định với mọi

,
2
kk
.
cot
xác định với mọi

,kk
.
1 sin 1
,
1 cos 1
.
Với mọi
k
, ta có
sin( 2 ) sink
cos( 2 ) cosk
tan( 2 ) tank
cot( 2 ) cotk
Dấu của giá trị lượng giác phụ thuộc vào vị trí của điểm
M
trên đường tròn lượng giác
Góc
phần tư
Giá trị
lượng giác
I
II
III
IV
sin
+
+
-
-
cos
+
-
-
+
tan
+
-
+
-
cot
+
-
+
-

6
3. Giá trị lượng giác của các góc đặc biệt
Rad
0
6
4
3
2
2
3
3
4
3
2
2
Độ
0
0
30
0
45
0
60
0
90
0
120
0
135
0
180
0
270
0
360
0
sin
0
1
2
2
2
3
2
1
3
2
2
2
0
–1
0
cos
1
3
2
2
2
1
2
0
1
2
2
2
–1
0
1
tan
0
3
3
1
3
3
–1
0
0
cot
3
1
3
3
0
3
3
–1
0
7
4. Giá trị lượng giác của các góc có liên quan đặc biệt
Quan hệ
Công thức
Minh họa
Góc đối nhau
và
cos( ) cos


sin( ) sin

tan( ) tan

cot( ) cot

Góc bù nhau
và

sin( ) sin

cos( ) cos
tan( ) tan
cot( ) cot
Góc phụ nhau
và
2
sin cos
2





cos sin
2





tan cot
2





cot tan
2





Góc hơn kém
và

sin( ) sin
cos( ) cos
tan( ) tan

cot( ) cot

5. Các hệ thức lượng giác cơ bản
sin
tan
cos
, với
cos 0
.
cos
cot
sin
, với
sin 0
.

tan .cot 1
.


22
sin cos 1
.
Ví dụ. (CTST - Tr17) Cho
3
cos
4
, với
0
2
. Tính các giá trị lượng giác còn lại của
6. Bài tập
8
Bài 1. Tính giá trị còn lại của góc x, biết
1)
1
sin
2
x
với
00
90 180x
. 2)
4
sin
5
x 
với
00
270 360x
.
3)
3
sin
5
x 
với
3
2
x

. 4)
1
cos
4
x
với
0
2
x

.
5)
3
cos
5
x
với
0
0 90x
. 6)
5
cos
13
x 
với
00
180 270x
.
7)
2
cos
5
x
với
0
2
x
. 8)
4
cos
5
x
với
00
270 360x
.
9)
5
sin
13
x
với
2
x

. 10)
1
sin
3
x 
với
00
180 270x
.
11)
tan 3x
với
3
2
x

. 12)
tan 2x 
với
2
x

.
13)
1
tan
2
x 
với
2
x

. 14)
cot 3x
với
3
2
x

.
15)
3
tan
4
x
với
3
2
x

. 16)
tan 2x 
với
2
x

.
17)
2
cot
3
x
với
0
2
x

. 18)
cot 3x 
với
2
x

.
Bài 2. Tính giá trị của các biểu thức lượng giác sau
1) Cho
tan 2x 
. Tính
12
5cot 4tan 2sin cos
,
5cot 4tan cos 3sin
x x x x
AA
x x x x



.
2) Cho
cot 2x
. Tính
12
3sin cos sin 3cos
,
sin cos sin 3cos
x x x x
BB
x x x x



.
3) Cho
cot 2x
. Tính
12
2
2sin 3cos 2
,
3sin 2cos
cos sin cos
xx
CC
xx
x x x

.
4) Cho
tan 2x
. Tính
1
2sin 3cos
,
4sin 5cos
xx
D
xx
2
33
3sin 2cos
,
5sin 4cos
xx
D
xx
33
3
2
sin cos
,
sin sin cos
xx
D
x x x
33
4
3
8cos 2sin cos
.
2cos sin
x x x
D
xx

5) Cho
3
sin , 0
52
xx
. Tính
cot tan
cot tan
xx
E
xx
.
6) Cho
00
1
sin , 90 180
3
xx
. Tính
2
8tan 3cot 1
tan cot
xx
F
xx

.
7) Cho
2
cos
3
x 
. Tính
cot 3tan
2cot tan
xx
G
xx
.
Bài 3. Cho
5
sin cos
4
xx
. Hãy tính giá trị của biểu thức sau
1)
sin .cosA x x
.
2)
sin cosB x x
.
3)
33
sin cosC x x
.
Bài 4. Cho
tan cot 3xx
. Hãy tính giá trị của biểu thức sau
1)
22
tan cotA x x
. 2)
tan cotB x x
.
DẠNG 1. TÌM GIÁ TRỊ LƯỢNG GIÁC CỦA MỘT CUNG (GÓC)
9
Bài 5. Cho
sin cosx x m
. Hãy tính theo m giá trị các biểu thức
1)
sin cosA x x
. 2)
33
sin cosB x x
.
3)
44
sin cosC x x
. 4)
sin cosD x x
.
5)
22
tan cotE x x
. 6)
66
sin cosF x x
.
Bài 6. Tính
sin , cos , tan , cotx x x x
. Biết rằng
1)
sin cos 2xx
. 2)
sin cos 2xx
.
3)
1
sin cos
2
xx
. 4)
tan cot 4xx
.
Bài 7. Cho
tan 2cot 1xx
. Hãy tính
1)
22
tan cotA x x
.
2)
33
tan cotB x x
.
3)
44
tan 2cotC x x
.
Bài 8. Tính giá trị của các biểu thức sau đây khi
1) Cho
44
3
3sin cos
4
xx
. Tính
44
sin 3cosA x x
.
2) Cho
44
1
3sin cos
2
xx
. Tính
44
sin 3cosB x x
.
3) Cho
44
7
4sin 3cos
4
xx
. Tính
44
3sin 4cosC x x
.
Bài 9. Chứng minh các đng thức sau
1)
2 2 2
cos sin 1 2sinx x x
. 2)
22
2cos 1 1 2sinxx
.
3)
22
3 4sin 4cos 1xx
. 4)
sin cot cos tan sin cosx x x x x x
.
5)
4 4 2 2
sin cos 1 2sin cosx x x x
. 6)
4 4 2 2
cos sin cos sinx x x x
.
7)
2
4cos 3 1 2sin 1 2sinx x x
. 8)
2 2 2
1 cos sin cos cos sinx x x x x
9)
4 4 2 2
sin cos 1 2cos 2sin 1x x x x
. 10)
33
sin cos sin cos sin cosx x x x x x
.
11)
2 2 2 2
tan sin tan sinx x x x
. 12)
2 2 2 2
cot cos cot cosx x x x
.
Bài 10. Chứng minh các đng thức sau
1)
1
tan cot
sin cos
xx
xx

. 2)
1 cos sin
sin 1 cos
xx
xx
.
3)
11
1
1 tan 1 cotxx


. 4)
2
11
1 1 tan 0
cos cos
x
xx
.
5)
2
2
2
1 sin
1 2tan
1 sin
x
x
x

. 6)
tan tan
tan tan
cot cot
xy
xy
xy
.
7)
4
24
21
1 cot
sin sin
x
xx
. 8)
cos 1
tan
1 sin cos
x
x
xx

.
Bài 11. Chứng minh các đng thức sau
1)
6 6 2 2
sin cos 1 3sin cosx x x x
.
2)
6 6 2 2 2 2
sin cos (sin cos )(1 sin cos )x x x x x x
.
3)
8 8 2 2 2 4 4
sin cos (1 2sin cos ) 2sin cosx x x x x x
.
4)
8 8 2 2 2 2
sin cos (sin cos )(1 2sin cos )x x x x x x
.
10
Bài 12. Chứng minh các đng thức sau
1)
1 sin cos tan (1 cos )(1 tan )x x x x x
.
2)
(1 tan )(1 cot )sin cos 1 2sin cosx x x x x x
.
3)
2 2 2
(1 tan )cos (1 cot )sin (sin cos )x x x x x x
.
4)
22
sin tan cos cot 2sin cos tan cotx x x x x x x x
.
5)
2 2 2 2 2
sin tan 4sin tan 3cos 3x x x x x
.
Bài 13. Chứng minh các đng thức sau
1)
22
sin cos tan 1
1 2sin cos tan 1


. 2)
22
6
22
tan sin
tan
cot cos


.
3)
22
cos sin
1 sin cos
1 tan 1 cot




. 4)
3
tan sin 1
cos .(1 cos )
sin


.
5)
22
22
1
tan cot 2
sin cos


. 6)
2
2
22
1 3tan
tan 1
cos cos

.
7)
2 2 2 2
2 2 2 2
tan tan sin sin
tan tan sin sin

. 8)
2
2
1 cos (1 cos )
1 2cot
sin
sin






.
9)
2
1
(1 cos )(1 cot )
1 cos

. 10)
23
3
sin cos
1 tan tan tan
cos

.
11)
2
2
sin cos 1 cot
sin cos cos sin
1 cot


.
12)
2 2 4
2 2 2 2
tan 1 cot 1 tan
.
1 tan cot tan cot


.
13)
2
2
1 sin 1 sin
4tan
1 sin 1 sin









.
14)
2
2
1 cos 1 cos
4cot
1 cos 1 cos









.
Bài 14. Rút gọn các biểu thức sau
1)
4 2 2
1
sin sin cosP

. 2)
4 4 2
2
sin cos cosP
.
3)
2 2 2
3
sin sin cotP

. 4)
2 2 2
4
cos cos cotP

.
5)
2 2 2
5
(1 sin )cot 1 cotP
. 6)
22
6
sin tan cos cot 2sin cosP
7)
2
7
2cos 1
sin cos
P

. 8)
8
2
1 cos 1
1 cos
sin
P

.
9)
9
cot cot
tan tan
P


. 10)
10
cos
tan
1 sin
P

.
11)
11
sin tan
sin cot
tan
xx
P x x
x

. 12)
12
2
cos tan
cot cos
sin
xx
P x x
x

.
13)
22
13
22
cos cot
sin tan
xx
P
xx
. 14)
22
2
14
2
1 sin cos
cos
cos
xx
Px
x

.
15)
32
15
sin sin cos cos
1 2sin cos
x x x x
P
xx

. 16)
2
16
sin cos 1
tan sin cos
xx
P
x x x

.
11
Bài 15. Biến đổi các biểu thức sau thành tích số
1)
2
2cos 1Ax
. 2)
2
3 4sinBx
.
3)
2
sin cos cos 1C x x x
. 4)
2
sin sin cos 1D x x x
.
5)
1 sin cos tanE x x x
. 6)
tan cot sin cosF x x x x
.
7)
2
cos tan 1 cosG x x x
. 8)
2
3 4cos sin 2sin 1H x x x
.
9)
22
sin 3cos 6 cos 2 sinI x x x x
. 10)
33
cos sin sin cosJ x x x x
.
11)
32
cos cos 2sin 2K x x x
. 12)
23
cos sin cosL x x x
.
13)
2
1 cos cos sin 1 cosM x x x x
. 14)
32
2cos 2cos sin 1N x x x
.
15)
3 3 2
cos sin 2sin 1O x x x
. 16)
2cos 1 sin cos 1Q x x x
.
17)
3 3 2
4sin 3cos 3sin sin cosR x x x x x
. 18)
2
1 sin tan 1 cosS x x x
.
19)
2
2sin cos 2sin 3sin cos 1T x x x x x
. 20)
2
2 5sin 3 1 sin tanU x x x
.
21)
tan 3cot 4 sin 3 cosV x x x x
. 22)
3sin 2cos 3tan 2X x x x
.
23)
2 tan sin 3 cot cos 5Y x x x x
. 24)
3 cot cos 5 tan sin 2Z x x x x
Bài 16. Chứng minh các biểu thức sau không phụ thuộc vào biến x
1)
4 4 2
cos sin 2sinA x x x
.
2)
4 2 2 2
sin sin cos cosB x x x x
.
3)
4 2 2 2
cos sin cos sinC x x x x
.
4)
4 2 4 2
cos 2cos 3 sin 2sin 3D x x x x
5)
6 6 4 4 2
sin cos 2sin cos sinE x x x x x
.
6)
11
sin . , 0
1 cos 1 cos 4
F x x
xx




.
7)
4 2 4 2
sin 4cos cos 4sinG x x x x
.
8)
2 2 2 2 2
cos cot 5cos cot 4sinH x x x x x
.
9)
33
1 cot sin 1 tan cos sin cosI x x x x x x
.
10)
4 4 2 2
sin cos 1 tan cot 2J x x x x
.
11)
8 8 6 6 4
3 sin cos 4 cos 2sin 6sinK x x x x x
.
12)
4 2 4 2 2 2
sin 1 sin cos 1 cos 5sin cos 1L x x x x x x
.
13)
2
4 4 2 2 8 8
2 sin cos sin cos sin cosM x x x x x x
.
Bài 17. Chứng minh các biểu thức sau không phụ thuộc vào biến x
1)
2 cot 1
tan 1 cot 1
x
A
xx


. 2)
2
2
2 2 2
1 tan
1
4tan 4sin cos
x
B
x x x

.
3)
2
22
1 tan
1 tan 1 cot
tan
x
C x x
x
. 4)
2
2
2 2 2
1 cot
1
cot sin cos
x
D
x x x

.
5)
62
62
1 sin 3tan
cos cos
xx
E
xx

. 6)
2 2 2 2
22
tan cos cot sin
sin cos
x x x x
F
xx


.
7)
22
2
cot cos sin cos
cot
cot
x x x x
G
x
x

. 8)
44
66
sin cos 1
sin cos
xx
H
x

.
12
Bài 18. Tính các giá trị lượng giác của các góc sau
1)
0
sin( 90 )x
. 2)
0
cos(180 )x
. 3)
0
sin(270 )x
.
4)
0
sin( 180 )x
. 5)
0
cos( 540 )x
. 6)
0
cot(180 )x
.
7)
0
sin( 540 )x
. 8)
0
tan(360 )x
. 9)
0
cos(450 )x
.
10)
20
sin (270 )x
. 11)
30
cos (90 )x
. 12)
50
cot (180 )x
.
Bài 19. Tính các giá trị lượng giác của các góc sau
1)
cot( )x
. 2)
sin( )x
. 3)
tan(2 )x
.
4)
cot(3 )x
. 5)
sin( 7 )x
. 6)
tan( 5 )x
.
7)
5
sin
2
x



. 8)
3
cos
2
x



. 9)
3
cot
2
x



.
10)
5
cos
2
x



. 11)
11
tan
2
x



. 12)
7
sin
2
x



.
13)
2
sin ( )x
. 14)
9
cos ( )x
. 15)
11
cot ( 3 )x
.
16)
4
cos (3 )x
. 17)
2
cot ( 5 )x
. 18)
6
cos ( )x
.
19)
8
cos
2
x


. 20)
5
cos
2
x



. 21)
2019
sin
2
x



.
22)
2
9
tan
2
x



. 23)
2017
7
cos
2
x



. 24)
1987
5
sin
2
x



.
25)
2018
11
cos
2
x



. 26)
2
9
cot
2
x



. 27)
11
11
tan
2
x



.
Bài 20. Rút gọn (đơn giản) các biểu thức
1)
cos sin
2
A x x



.
2)
cos sin cos sin
2 2 2 2
B x x x x
.
3)
73
2cos 3cos sin tan
22
C x x x x

.
4)
3
2sin sin(5 ) sin cos
2 2 2
D x x x x
.
5)
73
2cos 3cos( ) 5sin cot
22
E x x x x

.
6)
3
sin 5 cos cot 3 tan
22
F x x x x


.
7)
3 11
cos 15 sin tan cot
2 2 2
G x x x x
.
8)
3
sin cos cot 2 tan
22
H x x x x


.
DẠNG 2. DÙNG CUNG LIÊN KẾT ĐỂ TÍNH GIÁ TRỊ
RÚT GỌN BIỂU THỨC LƯỢNG GIÁC
13
9)
33
cos 5 sin tan cot 3
22
I x x x x


.
10)
0 0 0 0
cos(270 ) 2sin( 450 ) cos( 900 ) 2sin(270 )J x x x x
.
11)
2 2 2 2
3
sin sin sin sin
4 2 4
K x x x x
.
12)
2 2 2 2 2 2
2 5 7
sin sin sin sin sin sin
3 6 9 9 8 8
L
.
13)
2023 2023 2022 2021
cos cos ( ).sin ( ) sin
2
M x x x x




.
14)
6 6 4 4 2
3
sin ( ) cos ( ) 2sin ( 2 ) sin cos
22
N x x x x x

.
15)
19
tan .cos 36 .sin 5
2
9
sin .cos 99
2
x x x
O
xx








.
16)
22
85 3
sin cos 207 sin 33 sin
22
P x x x x


.
Bài 21. Rút gọn và tính giá trị của biểu thức (không dùng máy tính)
1)
0 0 0 0
cos0 cos20 cos40 ... cos180A
.
2)
0 0 0 0
cos20 cos40 cos60 ... cos180B
.
3)
0 0 0 0
cos10 cos40 cos70 ... cos170C
.
4)
0 0 0 0
tan20 tan40 tan60 ... tan180D
.
5)
0 0 0 0
cot15 cot 30 cot45 ... cot165E
.
6)
0 0 0 0
sin5 sin10 sin15 ... sin360F
.
7)
0 0 0 0
cot195 cot 210 cot 225 ... cot 345G
.
8)
0 0 0 0
cot15 .cot 35 .cot 55 .cot75H
.
9)
0 0 0 0
tan10 .tan20 .tan30 ...tan80I
.
10)
0 0 0 0
tan1 .tan2 .tan3 ...tan89J
.
11)
2 0 2 0 2 0 2 0
sin 28 sin 36 sin 54 cos 152K
.
12)
2 0 2 0 2 0 2 0
cos 2 cos 4 cos 6 ... cos 88L
.
13)
2 0 2 0 2 0 2 0
sin 10 sin 20 30 ... sin 90M sin
.
14/
2 0 2 0 2 0 2 0
cos 10 cos 20 cos 30 ... cos 180N
15)
0 0 0 0 0
sin20 sin40 sin60 ... sin340 sin360O
.
Bài 22. Rút gọn các biểu thức sau:
a)
cos cos(2 ) cos(3 )
2
A x x x




.
b)
73
2cos 3cos 5sin cot
22
B x x x x

.
c)
3
2sin sin(5 ) sin cos
2 2 2
C x x x x
.
d)
33
cos 5 sin tan cot 3
22
D x x x x


.
14
Bài 23. Chứng minh các đng thức sau
a)
4 4 2
sin cos 1 2cosx x x
.
b)
4 4 2 2
sin cos 1 2cos .sinx x x x
.
c)
6 6 2 2
sin cos 1 3sin .cosx x x x
.
d)
sin cos 1 2cos
1 cos sin cos 1
x x x
x x x

.
e)
2 2 2 2
cot cos cos .cotx x x x
.
f)
2 2 2 2
tan sin tan .sinx x x x
.
g)
1 sin cos tan (1 cos )(1 tan )x x x x x
.
h)
2
2
2
1 sin
1 tan
1 sin
x
x
x

i)
22
sin .tan cos .cot 2sin .cos tan cotx x x x x x x x
.
k)
8 8 2 2 4 4
sin cos 1 4sin .cos 2sin .cosx x x x x x
Bài 24. Chứng minh các đng thức sau
a)
tan tan
tan .tan
cot cot
ab
ab
ab
.
b)
2
2
sin cos 1 cot
sin cos cos sin
1 cot
a a a
a a a a
a


.
c)
22
sin cos
1 sin .cos
1 cot 1 tan
aa
aa
aa

.
d)
2
2
sin sin cos
sin cos
sin cos
tan 1
a a a
aa
aa
a
.
e)
2
2
1 cos (1 cos )
1 2cot
sin
sin
aa
a
a
a





.
f)
2 2 4
2 2 2 2
tan 1 cot 1 tan
.
1 tan cot tan cot
a a a
a a a a


.
g)
2
2
1 sin 1 sin
4tan
1 sin 1 sin
aa
a
aa






.
h)
2 2 2 2
2 2 2 2
tan tan sin sin
tan .tan sin .sin
a b a b
a b a b

.
i)
22
6
22
sin tan
tan
cos cot
aa
a
aa
.
k)
33
33
22
tan 1 cot
tan cot
sin .cos
sin cos
aa
aa
aa
aa
Bài 25. Cho
44
sin cos 1xa
a b a b

, với
,0ab
.
Chứng minh
88
3 3 3
sin cos 1xx
ab
ab

.
DẠNG 3. CHỨNG MINH ĐẲNG THỨC LƯỢNG GIÁC
15
Bài 26. Rút gọn các biểu thức sau:
a)
2 2 2
1 sin cot 1 cotx x x
.
b)
22
tan cot tan cotx x x x
.
c)
2 2 2
2 2 2
cos cos .cot
sin sin .tan
x x x
x x x
.
d)
22
.sin .cos .cos .sinx a y a x a y a
.
e)
22
22
sin tan
cos cot
xx
ax
.
f)
2 2 4
2 2 4
sin cos cos
cos sin sin
x x x
x x x


.
g)
22
sin 1 cot cos 1 tanx x x x
.
h)
1 cos 1 cos
; 0,
1 cos 1 cos
xx
x
xx



.
i)
1 sin 1 sin
;;
1 sin 1 sin 2 2
xx
x
xx


.
k)
22
3
cos tan sin ; ;
22
x x x x




.
Bài 27. Chứng minh các biểu thức sau độc lập đối với x
a)
4 4 6 6
3(sin cos ) 2(sin cos )x x x x
.
b)
66
44
sin cos 1
sin cos 1
xx
xx


.
c)
4 4 2 2
(sin cos 1)(tan cot 2)x x x x
.
d)
2 2 2 2 2
cos .cot 3cos cot 2sinx x x x x
.
e)
44
6 6 4
sin 3cos 1
sin cos 3cos 1
xx
x x x

.
f)
2 2 2 2
22
tan cos cot sin
sin cos
x x x x
xx

.
Bài 28. Cho tam giác ABC. Chứng minh rằng
a)
sin sinB A C
.
b)
cos cosA B C
.
c)
sin cos
22
A B C
.
d)
cos cos 2B C A C
.
e)
cos cos2A B C C
.
f)
3
cos sin2
2
A B C
A

.
g)
3
sin cos
2
A B C
C

.
h)
23
tan cot
22
A B C C
.
16
17
1. Công thức cộng
sin( ) sin .cos sin .cosa b a b b a
cos( ) cos .cos sin .sina b a b a b
sin( ) sin .cos sin .cosa b a b b a
cos( ) cos .cos sin .sina b a b a b
tan tan
tan( )
1 tan .tan
ab
ab
ab

tan tan
tan( )
1 tan .tan
ab
ab
ab

Hệ quả:
1 tan
tan
4 1 tan




,
1 tan
tan
4 1 tan




.
Ví dụ 1. (CÁNH DIỀU - Tr17) Không dùng máy tính, hãy tính
a)
cos75
. b)
tan
12
.
Ví dụ 2. (CÁNH DIỀU - Tr18)
a) Chứng minh rằng
sin cos 2 sin
4
x x x



.
b) Chứng minh rằng
1 tan
tan
4 1 tan





.
2. Công thức nhân đôi
a. Công thức nhân đôi
sin2 2sin .cos
.
2 2 2 2
cos2 cos sin 2cos 1 1 2sin
2
2tan
tan2
1 tan
.
2
cot 1
cot 2
2cot
.
b. Công thức h bậc
2
1 cos2
sin
2
.
2
1 cos2
cos
2
.
2
1 cos2
tan
1 cos2
.
c. Công thức nhân ba (mở rộng)
3
sin3 3sin 4sin

.
3
cos3 4cos 3cos

.
3
2
3tan tan
tan3
1 3tan

.
Ví dụ 3. (CÁNH DIỀU - Tr18) Cho
1
cos
3
x 
, với
2
x

. Tính
sin2x
và
cos 2x
.
Ví dụ 4. (CTST - Tr22) Không dùng máy tính, hãy tính
cos
8
và
tan
8
.

18
3. Công thức biến đổi tích thành tổng
1
cos .cos cos cos
2
a b a b a b


1
sin sin cos cos
2
a b a b a b


1
sin .cos sin sin
2
a b a b a b


Ví dụ 5. (CTST - Tr22) Tính giá trị biểu thức
11 7
cos .cos
12 12

và
5
sin .cos
24 24

.
4. Công thức biến đổi tổng thành tích
cos cos 2cos .cos
22
a b a b
ab


sin
tan tan
cos .cos
ab
ab
ab

cos cos 2sin .sin
22
a b a b
ab

sin
tan tan
cos .cos
ab
ab
ab

sin sin 2sin .cos
22
a b a b
ab


sin
cot cot
sin .sin
ab
ab
ab

sin sin 2cos .sin
22
a b a b
ab


sin
cot cot
sin .sin
ba
ab
ab

Hệ quả:
sin cos 2.sin 2.cos
44

sin cos 2 sin 2 cos
44

Ví dụ 6. (CTST - Tr23) Tính giá trị biểu thức
5
sin sin
12 12

và
5
cos cos
12 12

.
5. Bài tập
Bài 29. Tính giá trị của biểu thức lượng giác, khi biết:
1)
cos
3
Ax




biết
1
sin
3
x
và
0
2
x

.
2)
sin
3
Bx




biết
12
cos
13
x 
và
3
2
x

.
3)
0
cos 30Cx
biết
tan 2x
và
0
0 90x
.
4)
tan
3
Dx




biết
3
sin
5
x
và
2
x

.
5)
cos
3
Ex




biết
12
sin
13
x 
và
3
2
2
x

.
6)
cot
4
Fx




biết
4
sin
5
x 
và
3
2
x

.
DẠNG 1. CÔNG THỨC CỘNG
19
7)
tan
4
Gx




biết
5
cot 2
2
x




.
8)
7
sin 2
4
Hx




biết
2
cot
3
x
.
9)
cos .cosI a b a b
biết
1
cos
3
a
và
1
cos
4
b
.
10)
tan
3



khi
3
sin ,
52
11)
cos
3



khi
12
sin
13

, với
3
2
2


12)
cos( ).cos( )a b a b
khi
1
cos
3
a
,
1
cos
4
b
13)
sin( ), cos( ), tan( )a b a b a b
khi
85
sina , tan
17 12
b
và a, b là các góc nhọn.
Bài 30. Không dùng máy tính. Hãy tính giá trị của các biểu thức
1)
0 0 0 0
sin12 .cos48 cos12 .sin48A 
.
2)
0 0 0 0
cos38 .cos22 sin38 .sin22B 
.
3)
0 0 0 0
sin10 .cos55 cos10 .sin55C 
.
4)
0 0 0 0
sin36 .cos6 sin126 .cos84D 
.
Bài 31. Tính giá trị lượng giác của các cung góc sau
1)
0
15
. 2)
0
75
. 3)
0
105
. 4)
0
285
.
5)
19
12
. 6)
5
12
. 7)
7
12
. 8)
13
12
.
Bài 32. Tính giá trị của các biểu thức sau
1)
0
0
1 tan15
1 tan15
A
.
2)
00
00
tan25 tan 20
1 tan25 tan 20
B
.
3)
0 0 0 0
0 0 0 0
sin10 cos20 sin20 cos10
cos17 cos13 sin17 sin13
C
.
4)
0 0 0
00
tan225 cot 81 cot69
cot 261 tan 201
D
.
5)
0 0 0 0
0 0 0 0
sin73 cos3 sin87 cos17
cos132 cos62 cos42 cos28
E
.
6)
0 0 0
00
cot 225 cot79 ot71
cot 259 cot 251
o
F
.
7)
2 0 2 0
cos 75 sin 75G 
.
8)
2 0 2 0 2 0
sin 20 sin 100 sin 140H
.
9)
2 0 0 2 0
cos 10 cos110 cos 130I
.
10)
0 0 0 0 0 0
tan20 .tan80 tan80 .tan140 tan140 .tan20J
.
11)
0 0 0 0 0 0
tan10 .tan70 tan70 .tan130 tan130 .tan190K
.
12)
0 0 0 0 0 0
sin160 cos110 sin250 cos340 tan110 tan340L
.
13)
0 0 0 0 0 0 0 0
cos70 cos 50 cos310 cos290 cos 40 cos160 cos320 cos380M
.
20
Bài 33. Rút gọn các biểu thức
1)
sin 3 cosA x x
. 2)
3 sin7 cos7B x x
.
3)
22
sin cos , 0C a x b x a b
. 4)
3 sin sin
36
D x x

.
5)
cos7 .cos5 3 sin2 sin7 .sin5E x x x x x
. 6)
3 cos2 sin2 2sin 2
6
F x x x



.
7)
2sin 2 4sin 1
6
G x x



. 8)
sin2 2 2 cos 2sin 3
4
H x x x



.
Bài 34. Rút gọn các biểu thức
1)
sin cos5 cos sin5A x x x x
.
2)
sin4 cot 2 cos4B x x x
.
3)
cos6 tan 3 sin6C x x x
.
4)
sin cos sin cosD x y x y x y x y
.
5)
0 0 0 0
cos 40 cos 20 sin 40 sin 20E x x x x
.
6)
0 0 0 0
sin 14 2 cos 16 2 cos 14 2 sin 16 2F x x x x
.
7)
0 0 0 0
sin 10 cos 2 80 sin 100 cos 2 10G x x x x
.
8)
sin cos sin cos
3 4 4 3
H x x x x
.
9)
3
cos cos cos cos
3 4 6 4
I x x x x
.
10)
9 5 5
sin cos sin cos
3 4 4 3
J x x x x
.
11)
cos cos cos cos
3 4 6 4
K x x x x
.
12)
13 13 3
cos cos cos cos
3 4 6 4
L x x x x
.
Bài 35. Rút gọn các biểu thức sau
1)
tan3 tan
1 tan tan3
xx
A
xx
. 2)
tan2 1
1 tan2
x
B
x
.
3)
0
0
tan2 cot 90
1 cot 90 2 tan
xx
C
xx


. 4)
22
22
tan 2 tan
1 tan 2 tan
xx
D
xx
.
Bài 36. Rút gọn các biểu thức sau
1)
sin sin sin
2
A a b a b



.
2)
cos cos cos
22
B a b a b

.
3)
2
1
cos cos sin
4 4 2
C a a a

.
4)
2 2 2 2
sin sin cos cosD a b a b
.
21
Bài 37. Rút gọn các biểu thức sau
1)
22
cos 3 sin2 sinA x x x
.
2)
3
4sin 3sin 3 cos3B x x x
.
3)
00
sin 45 cos 45C x x
.
4)
tan3 tan sin 2D x x x
.
5)
2
tan2 cot 8cosE x x x
.
Bài 38. Chứng minh các đng thức sau
1)
sin2 2sin cosx x x
.
2)
22
cos2 cos sinx x x
.
3)
2
2tan
tan2
1 tan
x
x
x
.
4)
3
sin3 3sin 4sinx x x
.
5)
3
cos3 4cos 3cosx x x
.
6)
cos sin 2 cos 2 sin
44
x x x x

.
7)
cos sin 2 cos 2 sin
44
x x x x

.
8)
2 2 2 2
sin sin sin sin cos cosx y x y x y y x
.
9)
2 2 2 2
cos cos cos sin cos sinx y x y x y y x
.
Bài 39. Chứng minh các đng thức sau
1)
sin sin 2 sin
44
x x x

.
2)
2
4sin sin 4sin 3
33
x x x

.
3)
sin sin sin sin sin sin 0x y z y z x z x y
.
4)
cos sin cos sin cos sin 0x y z y z x z x y
.
5)
tan tan tan tan tan tanx y x y x y x y
.
6)
tan2 tan tan2 tan tan tan 1
6 3 3 6
x x x x x x
.
7)
22
tan .tan tan .tan tan .tan 3
3 3 3 3
x x x x x x
.
8)
32
cos .cos cos .cos 1 3
3 4 6 4 4
x x x x
.
9)
0 0 0 0 0 0 0 0
cos70 cos 50 cos230 cos290 cos40 cos160 cos320 cos380 0
.
Bài 40. Chứng minh các đng thức sau
1)
cos
cot cot 1
cot cot 1
cos
ab
ab
ab
ab
. 2)
sin sin sin
0
cos cos cos cos cos cos
a b b c c a
a b b c c a
.
3)
22
22
sin sin
tan tan
cos cos
a b a b
ab
ab


. 4)
22
22
cos cos
1 tan tan
cos cos
a b a b
ab
ab


.
22
Bài 41. Chứng minh các hệ thức sau, với điều kiện cho trước
1) Nếu
cos 0ab
thì
sin 2 sina b a
.
2) Nếu
sin 2 3sina b b
thì
tan 2tana b a
. HD:
2
b a b a
a b a b a
.
3) Nếu
tan 2tanab
thì
sin 3sina b a b
.
4) Nếu
1
tan .tan
3
ab
thì
cos 2cosa b a b
. HD: Khai triển giả thiết.
5) Nếu
5sin sin 2b a b
thì
3
tan tan
2
a b a
.
6) Nếu
sin sin cosb a a b
thì
2tan tana a b
. HD:
b a b a
.
7) Nếu
cos 2 1ab
thì
tan tan 2 tan
2
b
a b a
.
8) Nếu
cos cosa b k a b
thì
1
tan tan
1
k
ab
k
. HD:
2a b a b b
a a b b
.
Bài 42. Chứng minh các biểu thức sau độc lập với biến x
1)
2
sin cos cos
33
A x x x

.
2)
2 2 2
cos cos cos
33
B x x x

.
3)
2 2 2
22
sin sin sin
33
C x x x

.
4)
2 2 2
22
cos cos cos
33
D x x x

.
5)
33
cos cos3 sin sin3
,
cos sin
a x x a x x
E a const
xx

.
Bài 43. Chứng minh rằng
tan tan tan tan 3
33
x x x x

.
Từ đó tính giá trị của biểu thức
0 0 0
tan10 tan 50 tan110P
.
Bài 44. Cho tam giác ABC với
,,A B C
lần lượt là ba góc của tam giác. Chứng minh
1)
sin sin .cos sin .cosC A B B A
.
2)
sin sin cos sin cosA B C C B
.
3)
cos sin sin cos cosA B C B C
.
4)
0
sin
tan tan , , 90
cos .cos
C
A B A B
AB
.
5)
tan tan tan tan .tan .tanA B C A B C
.
6)
cot .cot cot .cot cot .cot 1A B B C C A
.
7)
sin cos cos sin sin
2 2 2 2 2
A B C B C

.
8)
cos sin cos cos sin
2 2 2 2 2
A B C B C

.
9)
tan .tan tan .tan tan .tan 1
2 2 2 2 2 2
A B B C C A
.
23
Bài 45. Tính giá trị của các biểu thức sau (không dùng máy tính bỏ túi)
1)
22
cos sin
88
A


. 2)
0 3 0
3cos10 4cos 10B 
.
3)
0 2 0
sin20 1 4cos 20C 
. 4)
3 0 0
4sin 40 3sin130D 
.
5)
3 0 0
4sin 50 3cos140E 
. 6)
0
20
tan15
1 tan 15
F
.
7)
2
7
tan
8
1 tan
8
G
. 8)
00
13
sin10 cos10
H 
.
9)
0
0
1
4sin70
sin10
I 
. 10)
22
5
tan tan
12 12
J


.
11)
2 0 2 0
tan 36 tan 72K
. 12)
2 0 2 0 0
cos 70 sin 40 sin100L 
.
13)
2 0 2 0 0
cos 20 2sin 55 2 sin65M
. 14)
0 0 0 0
sin6 .sin42 .sin66 .sin78N
.
Bài 46. Tính giá trị của các biểu thức sau (không dùng máy tính bỏ túi)
1)
00
cos36 cos72A
.
2)
2
cos cos
55
B

.
3)
sin .cos cos
8 8 4
C
.
4)
sin .cos .cos
16 16 8
D
.
5)
0 0 0
sin10 sin 50 sin70E
.
6)
24
cos cos cos
7 7 7
F

.
7)
45
cos cos cos
7 7 7
G
.
8)
0 0 0 0
sin6 cos12 cos24 cos48H
.
9)
0 0 0 0
sin6 sin 42 sin66 sin78I
.
10)
0 0 0 0 0
sin5 .sin15 .sin 25 .... sin75 .sin85J
.
11)
0 0 0 0 0
cos10 .cos20 .cos30 ...cos70 .cos80K
.
12)
0 0 0 0
8tan18 cos18 cos36 cos72L
.
13)
0 0 0 0
cos20 cos40 cos60 cos80M
.
14)
2 3 4
cos cos cos cos
9 9 9 9
N
.
15)
96 3 sin cos cos cos cos
48 48 24 12 6
O
.
16)
2 4 8 16 32
cos .cos .cos .cos .cos
31 31 31 31 31
P
.
17)
2 4 8 16
cos cos cos cos cos
33 33 33 33 33
Q
.
DẠNG 2. CÔNG THỨC NHÂN ĐÔI
LOẠI 1. RT GỌN V TNH GI TRỊ CỦA BIỂU THỨC
24
Bài 47. Tính giá trị của các biểu thức sau (không dùng máy tính bỏ túi)
1)
00
0 0 0 0
cos80 cos20
cos35 cos15 sin35 sin15
A
. 2)
0
00
4 0 4 0
sin60
3sin15 cos15
sin 15 cos 15
B 
.
3)
0 0 0 0
tan9 tan27 tan63 tan81C
. 4)
4tan 2tan tan cot
8 16 32 32
D
.
Bài 48. Rút gọn các biểu thức
1)
2
sin cosA x x
. 2)
22
1 4sin cosB x x
.
3)
sin cos cos2C x x x
. 4)
44
cos 2 sin 2D x x
.
5)
22
cos sin
22
E x x

. 6)
sin cos cos2F x x x
.
7)
4sin sin sin 2
22
G x x x

. 8)
22
sin sin
8 2 8 2
xx
H

.
Bài 49. Tính giá trị của các biểu thức sau (không dùng máy tính bỏ túi)
1)
2
2cos 1
sin cos
x
A
xx
. 2)
2
1 2sin 2
cos2 sin2
x
B
xx
.
3)
2
1 tan 1 cot
C
xx

. 4)
2
1 tan cotD x x
.
5)
sin2 cos2
sin cos
xx
E
xx

. 6)
cot tan
cos2
xx
F
x
.
7)
3
1 sin
2
1 sin
2
x
G
x








. 8)
22
22
sin 2 4sin
sin 2 4sin 4
xx
H
xx

.
9)
sin4 cos2
.
1 cos4 1 cos2
xx
I
xx

. 10)
sin3 cos3
sin cos
xx
J
xx
.
11)
1 cos
2
tan .
42
sin
2
x
x
K
x











. 12)
1
cot2 tan
2sin2
L x x
x
.
13)
1 cos2 sin 2
.cot
1 cos2 sin2
xx
Mx
xx


. 14)
2
2 sin 2 2cos 1
cos sin cos 3 sin 3
xx
N
x x x x

.
Bài 50. Tính giá trị của biểu thức lượng giác, khi biết
1)
3
sin2 , cos2 sin ,
52
x x khi x x
.
2)
sin2 , cos2 sin cos 2x x khi x x
.
3)
53
cos2 , sin 2 , tan 2 cos ,
13 2
x x x khi x x
.
4)
cos2 , sin2 , tan2 tan 2x x x khi x
.
5)
43
sin , cos sin2 ,
5 2 2
x x khi x x

.
6)
7
cos2 , sin2 , tan2 tan
8
x x x khi x
.
25
Bài 51. Tính giá trị của biểu thức lượng giác, khi biết
1)
55
sin cos cos sinA x x x x
khi biết
16
x
.
2)
4 3 3 4
sin sin cos cos sin cosB x x x x x x
khi biết
48
x
.
3)
cos4Cx
khi biết
tan cot 3xx
.
4)
0
cos 270 4Dx
khi biết
0
cot 45 2x
.
5)
44
sin cosE x x
khi biết
sin cosx x m
với
m
.
6)
tan cot
tan cot
xx
F
xx
khi biết
3
sin cos , 0
44
x x x



.
Bài 52. Tính
tan
2
x
khi biết
1)
4
cos , 0
52
xx
.
2)
24 3
tan ,
72
xx
.
3)
7
sin cos , 0
26
x x x
.
Bài 53. Cho
1
tan , 0
22
xx



và
1
tan , 0
32
yy



.
1) Tính
xy
. 2)
sin 2xy
và
cos 2xy
.
Bài 54. Tìm x khi biết
1)
0
2
tan 2 1
x
x


. 2)
0
2
62
cos
4
x
x

.
Bài 55. Tính theo
cos 2x
các biểu thức sau
1)
2
1 cosAx
. 2)
22
sin cosB x x
.
3)
2
2
1 sin
cos
x
C
x
. 4)
2
2
1 cot
1 cot
x
D
x
.
5)
66
sin cosE x x
. 6)
6 2 6 2
sin cos cos sinF x x x x
.
Bài 56. Tính theo
tan
2
x
t
các biểu thức sau
1)
sinAx
. 2)
cosBx
.
3)
sin
3 2cos
x
C
x
. 4)
tan cotD x x
.
5)
1 tan
1 cot
x
E
x
. 6)
tan sin
tan sin
xx
F
xx
.
26
Bài 57. Chứng minh các đng thức sau
1)
44
cos sin cos2x x x
. 2)
2
sin4 4sin cos 1 2sinx x x x
.
3)
22
cos 2 sin cos cos3x x x x
. 4)
42
cos4 8cos 8cos 1x x x
.
5)
4
8sin 3 4cos2 cos4x x x
. 6)
44
31
sin cos cos4
44
xx
.
7)
4 4 2 2
sin cos 6cos sin cos4x x x x
. 8)
66
53
sin cos cos4
88
x x x
.
9)
66
15 1
sin cos cos2 cos6
16 16
x x x x
. 10)
6 6 2
1
sin cos cos sin 4
2 2 4
xx
xx
.
Bài 58. Chứng minh rằng nếu
4
ab

thì
1 tan 1 tan 2ab
.
Bài 59. Chứng minh các đng thức sau
1)
1 cos2
tan
sin2
x
x
x
. 2)
2
tan cot
sin2
xx
x

.
3)
cot tan 2cot 2x x x
. 4)
cos
cot
1 sin 4 2
xx
x




.
5)
2
1 cos
.tan 1
1 cos 2
xx
x
. 6)
1
cot2 cot
sin2
xx
x

7)
2
tan cot
4 2 4 2 cos
x
x
. 8)
tan2 tan cos2 tanx x x x
.
9)
tan tan 2tan2
44
x x x

. 10)
33
1
cos sin sin cos sin4
2
x x x x x
.
11)
33
3
cos3 sin sin 3 cos sin4
4
x x x x x
. 12)
tan tan .tan tan3
33
x x x x

.
Bài 60. Chứng minh các đng thức sau
1)
1 sin
cot
cos 4 2
xx
x



. 2)
2
1 1 2sin
tan2
cos2 1 sin 2
x
x
xx

.
3)
2sin 2 sin4
tan2 cos
2 cos cos3
xx
xx
xx
. 4)
22
6 2cos4
tan cot
1 cos4
x
xx
x

.
5)
2
1 2sin 1 tan
1 sin2 1 tan
xx
xx


. 6)
1
1 tan tan
cos 2
x
x
x




7)
1 sin2
tan
cos2 4
x
x
x



. 8)
2
2sin sin2
tan
2sin sin 2 2
x x x
xx
.
9)
2
2
1 2sin
1
2tan cos
44
x
xx


. 10)
sin sin
2
tan
2
1 cos cos
2
x
x
x
x
x

.
11)
1 cos cos2
cot
sin2 sin
xx
x
xx

. 12)
1 cos4 1
sin4
cot tan 2
x
x
xx
.
13)
sin 2 cos
tan
2
1 cos 2 1 cos
x x x
xx

. 14)
4 4 2
2
sin cos cos
cos
2
1 1 cos
x x x x
x

.
LOẠI 2. CHỨNG MINH ĐẲNG THỨC
27
15)
22
6 2cos4
cot tan
1 cos4
x
xx
x

. 16)
2
4
cot tan
2 2 1 2tan cot 2
xx
xx




.
17)
2
cot 2 1
cos8 cot 4 sin8
2cot 2
x
x x x
x

. 18)
2
1 1 2sin
tan2
cos2 1 sin 2
x
x
xx

.
19)
1 sin2 cos2
tan4
cos4 sin2 cos2
xx
x
x x x

. 20)
cos sin cos sin
2tan2
cos sin cos sin
x x x x
x
x x x x



.
21)
cos sin
1
22
tan
cos
cos sin
22
xx
x
xx
x

. 22)
2
1 cos cos2 cos3
2cos
2cos cos 1
x x x
x
xx

.
23)
1
2 cot 2 cot tan
sin2 2 2
xx
x
x



. 24)
44
sin sin 2 cos
cos2
tan2 1
x x x
x
x

.
25)
22
4
22
sin 2 4sin
tan
sin 2 4sin 4
xx
x
xx

. 26)
22
22
sin 3 cos 3
8cos2
sin cos
xx
x
xx

.
Bài 61. Chứng minh các đng thức sau
1)
23
sin
cos cos cos ... cos
2
2 2 2
2 .sin
2
n
n
n
a a a a a
A
a

.
2)
21
cos .cos ... cos
2 1 2 1 2 1
2
n
n
B
n n n

.
3)
2 4 2 1
cos .cos ... cos
2 1 2 1 2 1 2
n
C
n n n
.
4)
1 1 1 1 1 1
cos cos , 0
2 2 2 2 2 2 8 2
x
D x x



.
Bài 62. Chứng minh các biểu thức sau đây không phụ thuộc vào biến số
1)
2
sin2 2sin
tan
sin2 2sin 2
x x x
A
xx

.
2)
33
cos cos3 sin sin 3
cos sin
x x x x
B
xx


.
3)
4
1
4sin 2cos2 cos4
2
C x x x
.
4)
4 2 2 4
3cos2 5sin 4sin cos cosD x x x x x
.
5)
2
tan 1
cot cos4 cot2 sin4
2
x
E x x x x
.
6)
4 4 4 4
3
sin sin sin sin
4 2 4
F x x x x
.
28
Bài 63. Tính giá trị của biểu thức
1)
0
cos2 cos4
20
sin4 sin2
xx
A khi x
xx

.
2)
cos .cos13
cos3 cos5 17
xx
B khi x
xx

.
3)
cos .cos10
cos2 cos4 13
xx
C khi x
xx

.
4)
tan2 sin 2 2
tan
tan2 sin2 15
xx
D khi x
xx

.
5)
sin sin2 sin 3 1
sin ,
cos cos2 cos3 3 4 2
x x x
E khi x x
x x x



.
Bài 64. Rút gọn biểu thức
1)
1 2cos
1 2cos
x
A
x
. 2)
3 2cos3
3 2cos3
x
B
x
.
3)
1 2cos2
3 2sin2
x
C
x
. 4)
2 2sin 2
2 2sin2
x
D
x
.
5)
sin5 sin3
2cos4
xx
E
x
. 6)
cos4 cos2
sin4 sin2
xx
F
xx
.
7)
sin
sin sin
xy
G
xy
. 8)
sin sin
cos cos
xy
H
xy
.
9)
cos sin
cos sin
xx
I
xx
. 10)
22
22
sin 4 sin 2
cos cos 2
xx
J
xx
.
11)
2
sin 4
2cos cos3 cos5
x
K
xxx

. 12)
sin2
tan cot2
x
L
xx
.
13)
tan3 tan5
cot3 cot 5
xx
M
xx
. 14)
tan2 cot2
1 tan2 .tan4
xx
N
xx
.
15)
1 sin2 cos2
1 sin2 cos2
xx
O
xx


. 16)
1 sin4 cos4
1 cos4 sin4
xx
P
xx


.
17)
sin2 2sin3 sin4
cos3 2cos4 cos5
x x x
Q
x x x


. 18)
sin sin4 sin7
cos cos4 cos7
xxx
R
xxx


.
19)
cos2 sin 4 cos6
cos2 sin4 cos6
x x x
S
x x x


. 20)
2
1 cos cos2 cos3
2cos cos 1
x x x
T
xx

.
21)
2
2 sin2 2cos 1
cos sin cos3 sin3
xx
U
x x x x

. 22)
sin sin cos cos
sin sin cos cos
x y x x y x
V
x y x x y x

23)
cos7 cos8 cos9 cos10
sin7 sin8 sin9 sin10
x x x x
X
x x x x


. 24)
sin4 sin5 sin6
cos4 cos5 cos6
xxx
Y
xxx


.
Bài 65. Biến đổi thành tích các biểu thức sau đây
1)
cos3 cosA x x
. 2)
sin3 sin2B x x
.
3)
cos4 cosC x x
. 4)
sin5 sinD x x
.
5)
1 sin2Ex
. 6)
1 sinFx
.
7)
1 2cosGx
. 8)
2 sin2 1Hx
.
9)
3 2cos2Ix
. 10)
sin sinJ a b a b
.
LOẠI 3. CÔNG THỨC BIẾN ĐI TNG THNH TCH
29
11)
22
cos cosK x y
. 12)
1 sin cos2L x x
.
13)
1 sin cosM x x
. 14)
cos sin2 cos3N x x x
.
15)
sin3 sin sin2O x x x
. 16)
cos cos2 sin3Q x x x
.
17)
sin sin 2 sin3R x x x
. 18)
cos cos2 cos3S x x x
.
19)
2 sin2 cos5 cos9T x x x
. 20)
sin3 2sin 2 sinU x x x
.
21)
cos cos3 2cos5V x x x
. 22)
0 0 0
cos46 cos22 2cos78X
.
23)
23
cos cos cos
7 7 7
Y

. 24)
2 4 6
cos cos cos
7 7 7
Z
.
25)
0 0 0
sin70 sin20 sin 50W
. 26)
cos5 cos7 cos 6x x x
.
27)
cos 5 sin cos3
2
x x x



. 28)
sin sin sin
2
xy
xy
.
29)
1
sin sin sinA x y x y
. 30)
2
cos cos sinA x y x y
.
31)
3
cos cos cos 1A x y x y
. 32)
00
4
cos 60 cos 60 cos3A x x x
.
33)
5
1 cos2 cos4 cos6A x x x
. 34)
6
sin2 sin4 sin6A x x x
.
35)
7
sin5 sin6 sin7 sin8A x x x x
. 36)
8
cos5 cos8 cos9 cos12A x x x x
.
Bài 66. Biến đổi thành tích các biểu thức sau đây
1)
1 cos cos2 cos3x x x
. 2)
sin sin3 sin7 sin5x x x x
.
3)
sin sin2 sin 5 sin8xxxx
. 4)
cos7 sin 3 sin 2 cos3x x x x
.
5)
cos9 cos7 cos3 cosx x x x
. 6)
cos10 cos8 cos6 1xxx
.
7)
0 0 0 0
sin35 cos40 sin55 cos20
. 8)
0 0 0 0
sin57 sin59 sin93 sin61
.
9)
0 0 0 0
sin47 sin61 sin11 sin25
. 10)
cos5 3cos7 3cos9 cos11x x x x
.
11)
2
3
1 sin cos5 sin7 2cos
2
x
x x x
. 12)
sin3 sin sin2 2 1 cos cosx x x x x
.
13)
sin sin 2 sin3 1 cos cos2x x x x x
. 14)
1 sin cos3 cos sin2 cos2x x x x x
.
Bài 67. Biến đổi thành tích các biểu thức sau đây
1)
2 2 2
cos cos 2 cos 3 1x x x
.
2)
2 2 2
3
sin sin 2 sin 3
2
x x x
.
3)
2 2 2
sin 3 sin 2 sinx x x
.
4)
2 2 2
sin cos 2 cos 3x x x
.
5)
2 2 2
sin 2sin 2 sin 3x x x
.
6)
2 2 2 2
sin 3 cos 4 sin 5 cos 6x x x x
.
7)
2 2 2 2
3
cos cos 2 cos 3 cos 4
2
x x x x
.
8)
2 2 2 2
cos cos 2 cos 3 cos 4 2x x x x
.
9)
22
59
cos3 sin7 2sin 2cos
4 2 2
x
xx




.
10)
sin 2 cot3 sin 2 2 cos5
2
x x x x



.
30
Bài 68. Chứng minh
1)
00
6
sin75 cos75
2

.
2)
0 0 0
cos12 cos48 sin18
.
3)
0 0 0
sin65 sin55 3 cos5
.
4)
00
tan267 tan93 0
.
5)
000
cos85 cos35 cos25 0
.
6)
0 0 0 0
tan9 tan27 tan63 tan81 4
.
7)
0 0 0 0
1
cos24 cos48 cos84 cos12
2
.
8)
0 0 0 0 0 0
tan9 tan15 cot15 cot9 tan27 cot 27
.
9)
23
11
cos cos3 cos5 8sin cos
22
x x x x x
.
10)
sin 1 2cos2 2cos4 2cos6 sin7x x x x x
.
11)
4
1 4cos 6sin2 4sin 16sin 2 sin
2
x
x x x x
.
12)
2 0 0
8sin sin 60 sin 60 cos4 cos2x x x x x
.
13)
2
00
sin cos cos4 4sin2 sin 15 cos 15x x x x x x
.
Bài 69. Cho
a b c
. Chứng minh:
sin sin sin 4cos cos sin
2 2 2
a b c
a b c
.
Bài 70. Tính các giá trị của biểu thức
1)
66
sin cos
24 24
A


.
2)
22
tan cot
12 12
B


.
3)
3 5 7 9
cos cos cos cos cos
11 11 11 11 11
C
.
4)
2 4 6 8 10
cos cos cos cos cos
11 11 11 11 11
D
.
5)
0
2 3 4 5 6
cos0 cos cos cos cos cos cos
7 7 7 7 7 7
E
.
6)
22
0 0 0 0 0
sin40 cos10 cos40 sin10 cos140F
.
Bài 71. Trong ΔABC có ba góc làn lượt là
,,A B C
. Chứng minh rằng
1)
sin sin sin 4cos cos cos
2 2 2
A B C
A B C
.
2)
sin sin sin 4sin sin cos
2 2 2
A B C
A B C
.
3)
cos cos cos 1 4sin sin sin
2 2 2
A B C
A B C
.
4)
sin2 sin2 sin2 4sin sin sinA B C A B C
.
5)
1 cos2 cos2 cos2 4cos cos cosA B C A B C
.
6)
2 2 2
sin sin sin 2 1 cos cos cosA B C A B C
.
31
Bài 72. Biến đổi thành tổng các biểu thức sau
1)
2
sin sin
55
A

. 2)
sin5 cos3B x x
.
3)
3
sin cos
46
C

. 4)
7
sin cos
12 12
D

.
5)
sin cosE x y x y
. 6)
00
sin 30 cos 30F x x
.
7)
2sin sin 2 sin 3G x x x
. 8)
8cos sin 2 sin 3H x x x
.
9)
sin sin cos2
66
I x x x

. 10)
4cos cos cosJ a b b c c a
.
Bài 73. Tính giá trị của biểu thức
1)
00
cos75 cos15A
.
2)
5
sin sin
12 12
B

.
3)
11 5
sin cos
12 12
C

.
4)
0 0 0
sin20 .sin40 .sin80D
.
5)
0
5
sin .sin , 60
44
xx
E khi x
.
6)
0 0 0 0
sin20 sin 40 sin60 sin80F
.
7)
4
5 7 11
2 .sin .sin .sin .sin
24 24 24 24
G
.
8)
0
0
1
4sin70
sin10
H 
9)
2 0 0 0
sin 10 cos70 cos50I 
.
10)
0 0 0 0 0
1
cos10 cos50 cos5 cos25 cos10
2
J
11)
2 0 2 0 0 0
sin 50 sin 10 sin 50 sin10K
.
12)
2 0 2 0 0 0
cos 73 cos 47 cos73 .cos47L
.
13)
2 0 2 0 0 0
sin 50 sin 70 cos50 cos70M
.
14)
00
13
sin10 cos10
N 
.
15)
0
00
0
sin55
2 cos22 cos 44
sin11
O
.
16)
0
00
4 0 4 0
sin60
3sin15 sin75
sin 15 sin 75
P 
.
17)
2 4 6 8
cos cos cos cos
9 9 9 9
Q
.
18)
23
cos cos cos
7 7 7
R

.
19)
0 0 0 0 0
1
cos10 cos50 cos5 cos25 sin10
2
S
.
20)
0 0 0 0 0 0
sin5 .sin15 .sin25 .......sin65 sin75 .sin85T
.
LOẠI 4. CÔNG THỨC BIẾN ĐI TCH THNH TNG
32
Bài 74. Rút gọn biểu thức
2sin cos cos3 cos5A x x x x
.
Từ đó suy ra giá trị của biểu thức
35
cos cos cos
7 7 7
B

.
Bài 75. Rút gọn các biểu thức sau
1)
cos11 cos3 cos17 cos9A x x x x
. 2)
sin18 cos13 sin9 cos4B x x x x
.
3)
sin sin3 sin4 sin8C x x x x
. 4)
sin2 sin6 cos cos3D x x x x
.
5)
cos3 cos6 cos4 cos7E x x x x
. 6)
00
sin sin 60 sin 60F x x x
.
7)
00
8cos cos 60 cos 60 1G x x x
. 8)
1
cos cos2 sin3 sin12
4
H x x x x
.
9)
4sin 2 sin 5 sin7 sin4I x x x x
. 10)
1
sin2 sin6 cos4 cos12
4
J x x x x
.
11)
1
sin sin2 sin3 sin4
4
K x x x x
. 12)
4cos sin sin cos2
66
L x x x x

Bài 76. Chứng minh các đng thức sau
1)
0 0 0 0 0
31
cos12 cos18 4cos15 cos21 cos24
2
.
2)
0 0 0 0
tan9 tan63 tan81 tan27 4
.
3)
0 0 0 0 0
83
tan30 tan40 tan50 tan60 cos20
3
.
4)
00
11
cos 2 60 cos 2 60 cos4
24
x x x
.
5)
2
00
sin cos cos4 4sin2 sin 15 cos 15x x x x x x
.
6)
22
3
sin sin sin sin
3 3 4
x x x x

.
7)
sin sin sin sin sin sin 0a b c b c a c a b
.
8)
2 2 2
cos 2cos cos cos cos sinx a x a x a x a
.
9)
88
71
sin cos cos2 cos6
88
x x x x
.
10)
88
35 7 1
sin cos cos4 cos8
64 16 64
x x x x
.
11)
32
tan 4tan 11
11 11


.
12)
0 0 0
tan20 tan40 tan80 3
.
13)
3 0 2 0
8sin 18 8sin 18 1
.
14)
4 4 4 4
3 5 6 3
sin sin sin sin
16 16 16 16 2
.
15)
0 0 0 0 0 0
tan10 tan25 tan25 tan55 tan55 tan10 1
.
16)
0 0 0 0
tan15 tan25 tan35 tan85 1
.
17)
000
tan 20 tan 40 tan 80 3 3
.
18)
0 0 0
tan10 tan 50 tan60 tan70 2 3
o
.
19)
0 0 0 0 0
tan20 tan40 tan80 tan60 8sin40
.
33
Bài 77. Tính các góc của ΔABC biết rằng
3
BC

và
1
sin .sin
2
BC
. ĐS:
,,
2 6 3
B C A
.
2
3
BC

và
13
sin .cos
4
BC
. ĐS:
5
,,
3 12 4
A B C
.
Bài 78. Chứng minh điều kiện cần và đủ để ΔABC vuông
1)
cos2 cos2 cos2 1A B C
. 2)
tan2 tan2 tan2 0A B C
.
3)
cos cos sin .sin
b c a
B C B C

. 4)
cot
2
B a c
b
.
Bài 79. Chứng minh điều kiện cần và đủ để ΔABC cân:
1)
tan tan tan
2
AB
a A b B a b
. 2)
2
2tan tan tan .tanB C B C
.
3)
sin sin 1
tan tan
cos cos 2
AB
AB
AB

. 4)
2sin .sin
cot
2 sin
C A B
C
.
Bài 80. Chứng minh bất đng thức, từ đó suy ra điều kiện cần và đủ để ΔABC đều:
1)
33
sin sin sin
2
A B C
. 2)
3
cos cos cos
2
A B C
.
3)
tan tan tan 3 3A B C
. 4)
1
cos .cos .cos
8
A B C
.
Bài 81. Cho
cos cos cosab
với
,
2
a b k

. Chứng minh:
2
tan tan tan
2 2 2
a a b


.
Bài 82. Cho
sin 2 5sina b b
. Chứng minh
2tan
3
tan
ab
a
với
2
2
ak
a b l

.
Bài 83. Cho
tan 3tana b a
. Chứng minh
sin 2 2 sin2 2sin2a b a b
.
Bài 84. Cho
sin cos
;
sin cos
xx
aA
bB
xx





và
0aB bA
. Chứng minh
cos
aA bB
aB bA


.
Bài 85. Chứng minh rằng nếu
tan
2
xa
b
thì
sin cosA a x b x
không phụ thuộc vào a và x.
Bài 86. Cho
,,a b c
là ba cạnh của tam giác, tương ứng các góc lần lượt là
,,A B C
. Các góc nhọn
, , γ

được xác định bởi
cos , cos , cos γ
a b c
b c c a a b

.
Chứng minh:
1)
2 2 2
γ
tan tan tan 1
2 2 2

.
2)
γ
tan tan tan tan tan tan
2 2 2 2 2 2
A B C

.
Bài 87. Chứng minh
1 1 1 tan8 tan
...
cos cos2 cos2 cos3 cos7 cos8 sin
xx
x x x x x x x
.
Bài 88. Tính giá trị của biểu thức:
8 0 8 0 8 0
sin 20 sin 40 sin 80M
.
Bài 89. Tính giá trị của biểu thức
0 0 0 0
0
2sin 2 4sin 4 ... 178sin178 180sin180
cot1
N
.
34
Bài 90. Rút gọn các biểu thức sau
1)
cos cos3 cos5 ... cos 2 1An
. ĐS:
sin2
2sin
n
A
.
2)
1
23
sin sin sin ... sin
n
B
n n n n
. ĐS:
cot
2
B
n
.
3)
21
35
cos cos cos ... cos
n
C
n n n n

. ĐS:
cosC
n

.
4)
1 1 1
... ,
cos .cos2 cos2 .cos3 cos4 .cos5
D
a a a a a a
5
a
. ĐS:
15D 
.
5)
1
1 1 1 1
1 1 1 ... 1
cos cos2 cos3
cos2
n
E
x x x
x


. ĐS:
1
tan2
tan
2
n
x
E
x
.
Bài 91. Chứng minh các bất đng thức sau
1)
sin3 cos cos3 sin cos2 2x x x x x
.
2)
3 sin3 cos2 cos sin2 sin 2x x x x x
.
3)
00
1
sin sin 60 sin 60
4
x x x
.
4)
cos cos3 sin 2 sin 4 1x x x x
.
5)
2
cos2 cos sin sin 3 sin cos3 1x x x x x x
.
6)
2sin cos cos3 cos5 cos7 cos9 1x x x x x x
.
Bài 92. Tìm giá trị lớn nhất và giá trị nhỏ nhất của các biểu thức sau
1)
3 sin cos 2y x x
.
2)
1
cos ,
cos 2 2
y x x
x




.
3)
sin cos cos2 cos4y x x x x
.
4)
44
sin cos , 0
2
y x x x



.
5)
2
sin 2 siny x x
.
6)
4 4 2 2
cos sin cos siny x x x x
.
7)
42
5
sin 4 cos cos2
4
y x x x
.
8)
6 6 4 4
2sin 2cos sin cos cos2y x x x x x
.
35
I. TÍNH CHẤT CỦA HÀM SỐ
1. Hàm số chẵn, hàm số lẻ
Hàm số
()y f x
có tập xác định
D
gọi là hàm số chẵn nếu với mọi
xD
thì
xD
và
( ) ( ).f x f x
Đồ thị hàm số chẵn nhận trục tung làm trục đối xứng.
Hàm số
()y f x
có tập xác định
D
gọi là hàm số lẻ nếu với mọi
xD
thì
xD
và
( ) ( ).f x f x
Đồ thị hàm số lẻ nhận gốc tọa độ O làm tâm đối xứng.
2. Hàm số đơn điệu
Cho hàm số
()y f x
xác định trên tập
( ; ) .ab
Ta nói hàm số
()y f x
đồng biến trên
( ; )ab
nếu
12
, ( ; )x x a b
có
1 2 1 2
( ) ( ).x x f x f x
Ta nói hàm số
()y f x
nghịch biến trên
( ; )ab
nếu
12
, ( ; )x x a b
có
1 2 1 2
( ) ( ).x x f x f x
3. Hàm số tuần hoàn
Hàm số
()y f x
xác định trên tập hợp
,D
được gọi là hàm số tuần hoàn nếu:
tồn tại
0T
sao cho với mọi
xD
ta có
()x T D
và
()x T D
và
( ) ( )f x T f x
.
Nếu có số dương
T
nhỏ nhất thỏa mãn các điều kiện trên thì
T
gọi là chu kì của hàm tuần
hoàn
.f
II. HÀM SỐ LƯỢNG GIÁC
1. Hàm số
sin .yx
Hàm số
sinyx
có tập xác định là
D
sin ( )y f x

xác định
()fx
xác định.
Tập giá trị
1;1 ,T

nghĩa là:
1 sin 1x
. Suy ra
0 sin 1x
,
2
0 sin 1x
Hàm số
( ) siny f x x
là hàm số lẻ vì
( ) sin( ) sin ( ).f x x x f x
Nên đồ thị hàm số
sinyx
nhận gốc tọa độ O làm tâm đối xứng.
Hàm số
sinyx
tuần hoàn với chu kì
2,
o
T
nghĩa là:
sin( 2 ) sin .x k x

Hàm số
sin( )y ax b
tuần hoàn với chu kì
2
o
T
a

Hàm số đồng biến trên
2 ; 2
22
kk





, nghịch biến trên
3
2 ; 2 ,
22
kk






.k
Các giá trị đặc biệt:
sin 1 2
2
sin 0 , ( ).
sin 1 2
2
x x k
x x k k
x x k
Đồ thị hàm số:

36
2. Hàm số
cos .yx
Hàm số
cosyx
có tập xác định
D
cos ( )y f x

xác định
()fx
xác định.
Tập giá trị
1;1 ,T

nghĩa là:
1 cos 1x
. Suy ra
0 cos 1x
,
2
0 cos 1x
.
Hàm số
( ) cosy f x x
là hàm số chẵn nên đồ thị nhận trục tung
Oy
làm trục đối xứng.
Hàm số
cosyx
tuần hoàn với chu kì
2,
o
T
nghĩa là
cos( 2 ) cos .x k x

Hàm số
cos( )y ax b
tuần hoàn với chu kì
2
o
T
a

Hàm số đồng biến trên
( 2 ; 2 )kk

và nghịch biến trên
( 2 ; 2 ).kk
Các giá trị đặc biệt:
cos 1 2
cos 0 , ( ).
2
cos 1 2
x x k
x x k k
x x k

Đồ thị hàm số:
3. Hàm số
tan .yx
Hàm số
tanyx
có tập xác định
\ , ,
2
D k k



nghĩa là
2
xk

.
Suy ra hàm số
tan ( )y f x

xác định
( ) ; ( ).
2
f x k k
Tập giá trị
.T
Hàm số
( ) tany f x x
là hàm số lẻ nên đồ thị đối xứng qua gốc tọa độ
.O
Hàm số
tanyx
tuần hoàn với chu kì
o
T

tan( )y ax b
tuần hoàn với chu kì
o
T
a

Giá trị đặc biệt
tan 0
tan 1 , ( ).
4
tan 1
4
x x k
x x k k
x x k
Đồ thị hàm số
37
4. Hàm số
cot .yx
Hàm số
cotyx
có tập xác định là
\ , ,D k k
nghĩa là
; ( )x k k

.
Suy ra hàm số
cot ( )y f x

xác định
( ) ; ( ).f x k k
Tập giá trị
.T
Hàm số
( ) coty f x x
là hàm số lẻ nên đồ thị đối xứng qua gốc tọa độ
.O
Hàm số
cotyx
tuần hoàn với chu kì
o
T

cot( )y ax b
tuần hoàn với chu kì
o
T
a

Giá trị đặc biệt
cot 0
2
cot 1 , ( ).
4
cot 1
4
x x k
x x k k
x x k
Đồ thị hàm số
III. BÀI TẬP
38
Bài 93. Tìm tập xác định của các hàm số lượng giác sau:
a)
4
cosy
x

b)
cos 2 .yx
c)
1 cos
sin
x
y
x

d)
2
tan cot 2 .y x x x
e)
2tan2 5
sin2 1
x
y
x

f)
2
tan2
1 cos
x
y
x

g)
tan2
sin 1
x
y
x

h)
cos 4
sin 1
x
y
x

i)
cos 2
1 sin
x
y
x

j)
1 sin
1 sin cos
x
y
xx

k)
2
cot 2
1 cos
x
y
x

l)
1 sin
1 cos
x
y
x

m)
sin
x
y
x

n)
cos2
tan .
1 sin
x
yx
x

o)
2
1
cos
x
y
xx

p)
tan2
sin 1
x
y
x

DẠNG 1. TÌM TẬP XC ĐỊNH CỦA HÀM SỐ
Phương pháp giải. Để tìm tập xác định của hàm số lượng giác ta cần nhớ:
1. Hàm số
sin ( )
tan ( )
cos ( )
fx
y f x
fx

có nghĩa
cos ( ) 0 ( ) , ( ).
2
f x f x k k
2. Hàm số
cos ( )
cot ( )
sin ( )
fx
y f x
fx

có nghĩa
sin ( ) 0 ( ) , ( ).f x f x k k
3. Một số trường hợp tìm tập xác định thường gặp:
Hàm số
1
()
y
Px
có nghĩa
( ) 0Px
.
Hàm số
2
()
n
y P x
có nghĩa
( ) 0.Px
Hàm số
2
1
()
n
y
Px
có nghĩa
( ) 0.Px
4. Lưu ý rằng:
1 sin ( ); cos ( ) 1f x f x
và
0
.0
0
A
AB
B

5. Với
,k
ta cần nhớ những trường hợp đặc biệt:
sin 1 2
2
x x k
;
sin 0x x k
.
sin 1 2
2
x x k
cos 1 2x x k
;
cos 0
2
x x k
.
cos 1 2x x k

tan 0x x k
;
tan 1
4
x x k
tan 1
4
x x k
39
Bài 94. Tìm tập xác định của các hàm số lượng giác sau:
a)
22
sin 2
x
y
x

b)
22
4 tan2 .y x x
c)
tan 2
4
1 sin
8
x
y
x








d)
tan
4
1 cos
3
x
y
x








e)
1 tan
4
cos 2
x
y
x





f)
3 sin4
cos 1
x
y
x

g)
3
cos cos3
y
xx

h)
cot 2 .tan 2 .
3
y x x




i)
2
1
2 sin
tan 1
yx
x
j)
22
4
sin cos
y
xx

k)
1 cos
cot
6 1 cos
x
yx
x


l)
2
1 cot
3
tan 3
4
x
y
x








Bài 95. Tìm giá trị lớn nhất và giá trị nhỏ nhất của các hàm số lượng giác sau:
a)
5 3 cos2 4.yx
b)
1 cos 4 .yx
c)
2
3sin 2 4.yx
d)
22
4 5sin 2 cos 2 .y x x
e)
3 2 sin4 .yx
f)
5
4 2sin 2 8.yx
g)
2
4
1 3cos
y
x

h)
22
4
5 2cos sin
y
xx

i)
2
2
4 2sin 3
y
x

j)
3
3 1 cos
y
x


k)
4
2 cos 3
6
y
x




l)
2
3 sin2 cos2
y
xx

Bài 96. Tìm giá trị lớn nhất và giá trị nhỏ nhất của các hàm số lượng giác sau:
a)
2
sin cos 2.y x x
b)
42
sin 2cos 1.y x x
c)
cos cos( 60 ).
o
y x x
d)
44
sin cos 4.y x x
e)
2
2 cos2 sin .y x x
f)
66
sin cos .y x x
DẠNG 2. TÌM GIÁ TRỊ LỚN NHẤT VÀ GIÁ TRỊ NHỎ NHẤT CỦA HÀM SỐ LƯỢNG GIÁC
1. Dựa vào tập giá trị của hàm số lượng giác, chẳng hạn:
2
0 sin 1
1 sin 1
0 sin 1
x
x
x


hoặc
2
0 cos 1
1 cos 1
0 cos 1
x
x
x


Biến đổi về dạng:
.m y M
2. Kết luận:
max yM
và
min .ym
40
g)
sin 2 3 cos2 4.y x x
h)
2
cos 2cos2 .y x x
i)
2
2sin cos2 .y x x
j)
2sin2 (sin2 4cos2 ).y x x x
k)
22
3sin 5cos 4cos2 .y x x x
l)
2
4sin 5 sin 2 3.y x x
m)
(2sin cos )(3sin cos ).y x x x x
n)
sin cos 2sin cos 1.y x x x x
o)
3
1 (sin2 cos2 ) .y x x
p)
5sin 12cos 10y x x
q)
2sin 2 sin 1.
4
y x x



r)
2
2 cos2 cos 2 3.
3
y x x






Bài 97. Tìm giá trị lớn nhất và giá trị nhỏ nhất của các hàm số lượng giác sau:
a)
sin2 , 0;
2
y x x



b)
2
cos , ;0
33
y x x



c)
sin 2 , ;
4 4 4
y x x


d)
44
sin cos , 0;
6
y x x x



f)
2
2sin cos2 , 0;
3
y x x x



g)
3
cot , ;
4 4 4
y x x


Bài 98. Xét tính chẵn lẻ của các hàm số sau:
a)
( ) tan cot .y f x x x
b)
7
( ) tan 2 .sin5 .y f x x x
c)
9
( ) sin 2
2
y f x x



d)
3
( ) 2cos 3
2
y f x x



e)
3
( ) sin (3 5 ) cot(2 7 ).y f x x x

f)
( ) cot(4 5 )tan(2 3 ).y f x x x

g)
2
( ) sin 9 .y f x x
h)
2
( ) sin 2 cos3 .y f x x x
DẠNG 3. XÉT TÍNH CHẴN, LẺ CỦA HÀM SỐ LƯỢNG GIÁC
Bước 1. Tìm tập xác định
D
của hàm số lượng giác.
Nếu
xD
thì
xD
D
là tập đối xứng và chuyển sang bước 2.
Bước 2. Tính
( ),fx
nghĩa là sẽ thay
x
bằng
,x
sẽ có 2 kết quả thường gặp sau:
Nếu
( ) ( ) ( )f x f x f x
là hàm số chẵn.
Nếu
( ) ( ) ( )f x f x f x
là hàm số lẻ.
Lưu ý:
Nếu không là tập đối xứng
()x D x D
hoặc
()fx
không bằng
()fx
hoặc
()fx
ta sẽ kết luận hàm số không chẵn, không lẻ.
Ta thường sử dụng cung góc liên kết dạng cung đối trong dạng toán này, cụ thể:
cos( ) cos , sin( ) sin , tan( ) tan , cot( ) cot .a a a a a a a a
41
1. Phương trình
sin xm
Công thức nghiệm
Nếu
1m
thì phương trình
sin xm
vô nghiệm.
Nếu
1m
thì phương trình
sin xm
có nghiệm.
Đặt
sinm
,
;
22





. Khi đó
2
sin sin
2
xk
x
xk


,
k
.
Một số trường hợp đặc biệt:
sin 1 2
2
x x k
,
k
.
sin 1 2
2
x x k
,
k
.
sin 0x x k
,
k
.
Nếu đề bài cho dạng độ
()
o
thì ta sẽ chuyển
2 360 , 180 ,k k k k

nghĩa là
360
sin sin
180 360
xk
x
xk


,
k
.
Ví dụ 1. Giải các phương trình sau:
a)
sin sin
5
x
; b)
7
sin sin
3 12
x





.
c)
1
sin
2
x
; d)
3
sin
2
x
.
e)
sin( 30 ) sin(2 40 )xx
; f)
sin(3 50 ) sin(70 3 )xx
2. Phương trình
cos xm
Công thức nghiệm
Nếu
1m
thì phương trình
cos xm
vô nghiệm.
Nếu
1m
thì phươn trình
cos xm
có nghiệm.
Đặt
cosm
,
0;


. Khi đó
2
cos cos
2
xk
x
xk



,
k
.
Một số trường hợp đặc biệt:
cos 1 2x x k

,
k
.
cos 1 2x x k
,
k
.
cos 0
2
x x k
,
k
.
Nếu đề bài cho dạng độ
()
o
thì ta sẽ chuyển
2 360 , 180 ,k k k k

nghĩa là
360
cos cos
360
xk
x
xk


,
k
.

42
Ví dụ 2. Giải các phương trình sau:
a)
3
cos2 cos
5
x
; b)
7
cos cos
3 12
x





.
c)
1
cos
2
x 
; d)
sin cos3xx
.
e)
sin( 30 ) 2x 
; f)
cos(3 50 ) sin(70 3 )xx
3. Phương trình
tan xm
Công thức nghiệm: Với mọi
m
thì phương trình
tan xm
có nghiệm.
Đặt
tanm
,
;
22





. Khi đó
tan tanx x k
,
k
.
Nếu đề bài cho dạng độ
()
o
thì ta sẽ chuyển
2 360 , 180 ,k k k k

nghĩa là
tan tan 180x x k

,
k
.
Ví dụ 3. Giải các phương trình sau:
a)
tan 3x
; b)
tan2 tan
11
xx




.
c)
tan 0x
; d)
tan(30 3 ) tan75x
.
4. Phương trình
cot xm
Công thức nghiệm: Với mọi
m
thì phương trình
tan xm
có nghiệm.
Đặt
tanm
,
0;

. Khi đó
tan tanx x k
,
k
.
Nếu đề bài cho dạng độ
()
o
thì ta sẽ chuyển
2 360 , 180 ,k k k k

nghĩa là
cot cot 180x x k

,
k
.
Ví dụ 3. Giải các phương trình sau:
a)
3
cot
3
x
; b)
cot3 cot
7
x
.
c)
cot 1x
; d)
cot(30 3 ) cot75x
.
5. Bài tập
43
Bài 99. Giải các phương trình lượng giác sau (giả sử điều kiện được xác định):
a)
2
sin sin
3
x

b)
1
sin 2
62
x



c)
sin 2 1.
6
x



d)
cos 2 cos
34
x




e)
1
cos
2
x
f)
cos 1.
6
x




g)
0
2sin( 30 ) 3 0.x
h)
cot(4 35 ) 1.
o
x
i)
2cos 2 2 0.
4
x



j)
2cos 3 0.
6
x



k)
(1 2cos )(3 cos ) 0.xx
l)
00
tan( 30 ).cos(2 150 ) 0.xx
m)
2 sin2 2cos 0.xx
n)
sin 3 sin 0.
2
x
x 
o)
1
sin2 .cos2 0.
4
xx
p)
1
sin cos cos2 cos4 cos8
16
x x x x x 
Bài 100. Giải các phương trình lượng giác sau (giả sử điều kiện được xác định):
a)
sin2 cos
6
xx



b)
29
sin 3 cos
34
xx

c)
cos 2 sin .
4
xx




d)
2
cos2 sin
3
xx



e)
cos 4 sin2 0.
5
xx



f)
29
sin 3 cos
34
xx

g)
3
cot 2 tan
46
xx

h)
tan 3 cot .
5
xx





Muốn biến đổi sin thành cos, tan thành cot và ngược lại, ta sẽ làm như thế nào ?
.....................................................................................................................................

Hãy viết các công thức cung góc liên kết dạng cung góc phụ nhau ?
.....................................................................................................................................
Bài 101. Giải các phương trình lượng giác sau (giả sử điều kiện được xác định):
a)
0
cos(3 45 ) cos .xx
b)
cos 2 cos
34
xx

c)
sin sin 2
46
xx

d)
sin 2 sin 0.
3
xx



e)
tan 3 tan .
3
xx



f)
cot cot 0.
42
xx

g)
cos 3 cos 0.
3
xx



h)
27
sin 3 sin 0.
35
xx

DẠNG 1. PHƯƠNG TRÌNH LƯỢNG GIC CƠ BẢN
DẠNG 2. SỬ DỤNG CUNG LIÊN KẾT
44
i)
sin 2 cos 0.
4
xx



j)
cos 4 sin 0.
34
xx

k)
tan 3 tan2 0.
4
xx



l)
tan2 .tan 3 1.xx

Muốn bỏ dấu "
" trước sin, cos, tan, cotan ta sẽ làm như thế nào ?
.....................................................................................................................................

Hãy viết công thức cung góc liên kết dạng cung đối nhau ?
.....................................................................................................................................
Bài 102. Giải các phương trình lượng giác sau:
a)
2
sin4 2cos 1 0.xx
b)
2cos5 .cos3 sin cos8 .x x x x
c)
2
sin5 2cos 1.xx
d)
cos2 cos cos sin2 sin .x x x x x
e)
cos sin 2 0.
2
xx



f)
1 tan
cot2
1 tan
x
x
x

f)
2
2sin cos5 1.
2
x
x
g)
4
sin 3 sin 3 3.
55
xx

h)
4
sin cos 3.
9 18
xx

i)
5
cos 3 sin 3 2.
36
xx

Bài 103. Giải các phương trình lượng giác sau:
a)
2
2sin sin 1 0.xx
b)
2
4sin 12sin 7 0.xx
c)
2
2 2 sin (2 2)sin 1 0.xx
d)
32
2sin sin 2sin 1 0.x x x
e)
2
2cos 3cos 1 0.xx
f)
2
2cos 3cos 2 0.xx
g)
2
2cos ( 2 2)cos 2.xx
g)
2
4cos 2( 3 2)cos 6.xx
i)
2
tan 2 3 tan 3 0.xx
j)
2
2tan 2 3 tan 3 0.xx
k)
2
tan (1 3)tan 3 0.xx
l)
2
3cot 2 3 cot 1 0.xx
m)
2
3 cot (1 3)cot 1 0.xx
n)
2
3 cot (1 3)cot 1 0.xx
Bài 104. Giải các phương trình lượng giác sau:
a)
2
6cos 5sin 2 0.xx
b)
2
2cos 5sin 4 0.xx
c)
2
3 4cos sin (2sin 1).x x x
d)
2
sin 3cos 3 0.xx
e)
2
2sin 3cos 3 0.xx
f)
2
2cos 2 5sin 2 1 0.xx
g)
24
3sin 2cos 2 0.xx
h)
42
4sin 12cos 7.xx
i)
42
4cos 4sin 1.xx
j)
42
4sin 5cos 4 0.xx
DẠNG 3. PHƯƠNG TRÌNH BẬC HAI
Dng
Đặt ẩn phụ
Điều kiện
2
sin sin 0a X b X c
sintX
11t
2
cos cos 0a X b X c
costX
11t
2
tan tan 0a X b X c
tantX
2
Xk

2
cot cot 0a X b X c
cottX
Xk
Nếu đặt
22
sin , cost X X
hoặc
sin , cost X X
thì điều kiện là
01t
.
45
Bài 105. Giải các phương trình lượng giác sau:
a)
2cos2 8cos 5 0.xx
b)
1 cos2 2cos .xx
c)
9sin cos2 8.xx
d)
2 cos2 5sin 0.xx
e)
3sin cos2 2.xx
f)
2cos2 8sin 5 0.xx
g)
2cos2 3sin 1 0.xx
h)
5cos 2sin 7 0.
2
x
x
i)
2
sin cos2 cos 2.x x x
j)
2
cos2 cos sin 2 0.x x x
Bài 106. Giải các phương trình lượng giác sau:
a)
2
3cos 2cos2 3sin 1.x x x
b)
2
cos4 12sin 1 0.xx
c)
2
cos4 2cos 1 0.xx
d)
2
16sin cos2 15.
2
x
x
e)
2
cos2 2cos 2sin
2
x
xx
f)
2
cos2 3cos 4cos
2
x
xx
g)
2
1 cos4 2sin 0.xx
h)
2
8cos cos4 1.xx
i)
2
6sin 3 cos12 4.xx
j)
44
5(1 cos ) 2 sin cos .x x x
k)
44
cos sin cos4 0.x x x
l)
44
4(sin cos ) cos4 sin2 0.x x x x
Bài 107. Giải các phương trình lượng giác sau:
a)
2
cos 2 3cos 1 0.
33
xx

b)
2
cos 4cos 4.
36
xx

c)
22
4cos (6 2) 16cos (1 3 ) 13.xx
d)
5
5cos 2 4sin 9.
36
xx

e)
57
sin 2 3cos 1 2sin .
22
x x x

f)
cos2 3 sin2 3 sin 4 cos .x x x x
g)
3 sin2 3 sin cos2 cos 2.x x x x
h)
2
2
42
2 cos 9 cos 1.
cos
cos
xx
x
x
i)
2
2
11
4 sin 4 sin 7.
sin
sin
xx
x
x
j)
2
2
11
cos 2 2 cos
cos
cos
xx
x
x



Bài 108. Giải các phương trình lượng giác sau:
a)
2
2
3
3 2tan .
cos
x
x

b)
2
2
1
3cot 5.
cos
x
x

c)
2
3
3cot 3.
sin
x
x

d)
2
4
9 13cos 0.
1 tan
x
x
e)
2
3
2tan 3
cos
x
x
f)
2
1 2 5
tan 0.
2 cos 2
x
x
g)
1
3 sin cos
cos
xx
x
g)
22
2sin tan 2.xx
-------------------------- HẾT CHƯƠNG 1--------------------------
46


47
1. Định nghĩa
Một hàm số
u
xác định trên tập hợp các số nguyên dương
*
được gọi là một dãy số vô hạn
(hay gọi tắt là dãy số). Kí hiệu dãy số là
()un
.
Dạng khai triển của dãy số
()un
là
1
u
,
2
u
, …,
n
u
, …
Mỗi giá trị của hàm số
u
được gọi là một số hạng của dãy số. Chng hạn:
1
(1):uu
số hạng thứ nhất (hay còn gọi là số hạng đầu).
2
(2) :uu
số hạng thứ hai.
( ) :
n
u u n
số hạng thứ
n
(hay còn gọi là số hạng tổng quát).
2. Cách cho một dãy số
Có 4 cách để cho một dãy số
Cách 1: Liệt kê tất cả các số hạng (thường dùng với dãy hữu hãn)
Cách 2: Công thức của số hạng tổng quát.
Cách 3: Phương pháp mô tả.
Cách 4: Phương pháp truy hồi, nghĩa là:
Cho số hạng thứ nhất
1
u
(hoặc một vài số hạng đầu tiên);
Cho một công thức tính
n
u
theo
1n
u
(hoặc theo vài số hạng đứng ngay trước nó).
Một số ví dụ minh họa:
Ví dụ 1. (Công thức của số hng tổng quát) Cho dãy
()
n
u
với

1
31
n
n
u
n
a) Viết 5 số hạng đầu tiên của dãy số.
b) Tìm số hạng thứ 2023 của dãy số?
Ví dụ 2. (Phương pháp truy hồi) Cho dãy số
n
u
được xác định bởi:
1
1
1
2 1, ( 2)
nn
u
u u n
a) Viết 5 số hạng đầu tiên của dãy số.
b) Tìm số hạng thứ 8 của dãy số?
Ví dụ 3. (Phương pháp truy hồi) Cho dãy số
()
n
u
xác định bởi:


12
12
1, 1
, ( 3)
n n n
uu
u u u n
(Dãy số Fibonacci)
a) Viết 5 số hạng đầu tiên của dãy số.
b) Tìm số hạng thứ 7 của dãy số?
Ví dụ 4. Tìm công thức tính số hạng tổng quát
n
u
theo
n
của các dãy số sau đây:
a) Dãy số
()
n
u
với

1
1
3
2
nn
u
uu
b) Dãy số
()
n
u
với
1
1
2
2
nn
u
uu

48
3. Dãy số tăng, dãy số giảm
a. Khái niệm
Dãy số
()
n
u
là dãy số tăng
*
1
, .
nn
n u u
Dãy số
()
n
u
là dãy số giảm
*
1
, .
nn
n u u
b. Phương pháp xét tính tăng giảm của dãy số
Phương pháp 1. Xét dấu của hiệu số
1
.
nn
uu
Nếu
*
1
, 0
nn
n u u
thì
()
n
u
là dãy số tăng.
Nếu
*
1
, 0
nn
n u u
thì
()
n
u
là dãy số giảm.
Phương pháp 2. Nếu
*
, 0
n
nu
thì có thể so sánh tỉ số
1n
n
u
u
với số
1.
Nếu
1
1
n
n
u
u
thì
()
n
u
là dãy số tăng.
Nếu
1
1
n
n
u
u
thì
()
n
u
là dãy số giảm.
Phương pháp 3. Nếu dãy số
()
n
u
được cho bởi hệ thức truy hồi thì thường dùng phương pháp quy
nạp để chứng minh
*
1
,
nn
u u n
(hoặc
*
1
, ).
nn
u u n
Ví dụ 5. Xét tính tăng giảm của các dãy số sau:
a) Dãy số
()
n
u
với

21
1
n
n
u
n
b) Dãy số
()
n
v
với

2
4
n
n
n
v
Ví dụ 6. Xét tính tăng giảm dãy
()
n
u
được cho bởi hệ thức truy hồi
1
1
2
2 , 2
nn
u
u u n
3 Dãy số bị chặn
Dãy số
()
n
u
được gọi là dãy số bị chặn trên nếu tồn tại 1 số
M
sao cho
*
,.
n
n u M
Dãy số
()
n
u
được gọi là dãy số bị chặn dưới nếu tồn tại 1 số
m
sao cho
*
,.
n
n u m
Dãy số
()
n
u
được gọi là dãy số bị chặn nếu nó vừa bị chặn trên vừa bị chặn dưới, nghĩa là
tồn tại một số
M
và một số
m
sao cho
*
, .
n
n m u M
Ví dụ 7. Xét tính bị chặn của dãy số sau:
a) Dãy
()
n
u
với

21
3
n
n
u
n
b) Dãy
()
n
v
với
1 1 1
1.2 2.3 ( 1)
n
v
nn
4. Bài tập
49
Bài 109. Viết 5 số hạng đầu tiên của dãy số
()
n
u
và tìm công thức tính số hạng tổng quát
n
u
theo
n
của các dãy số
()
n
u
sau:
a)

1
1
3
2 , 1
nn
u
u u n
b)

1
3
1
1
, 1
nn
u
u u n n
c)

1
2
1
3
1 , 1
nn
u
u u n
d)
1
1
1
, 1
1
n
n
n
u
u
un
u
Bài 110. Xét tính tăng giảm của các dãy số
()
n
u
sau, với:
a)
2
4 3.
n
u n n
b)
2
2 1.
n
u n n
c)
3
2 5 1.
n
u n n
d)
3.
n
n
un
e)

1
2.
n
u
n
f)

1
1
n
n
u
n
Bài 111. Xét tính tăng giảm của các dãy số
()
n
u
sau, với:
a)

2
n
n
n
u
b)

2
3
n
n
u
n
c)

1
3
2
n
n
n
u
d)

1
3
n
n
n
u
Bài 112. Xét tính tăng giảm của các dãy số
()
n
u
được cho bởi hệ thức truy hồi sau:
a)

1
1
1
( 1).2
n
nn
u
u u n
b)

1
1
1
21
nn
u
uu
c)


1
11
2
21
nn
u
uu
d)
1
1
5
32
nn
u
u u n
Bài 113. Xét tính bị chặn của các dãy số
()
n
u
sau, với:
a)

2
1
n
n
u
n
b)

31
31
n
n
u
n
c)

23
32
n
n
u
n
d)

1
( 1)
n
u
nn
e)

2
1
1
n
n
u
n
f)

2
21
2
n
n
u
n
Bài 114. Xét tính đơn điệu và bị chặn của các dãy số
()
n
u
với:
a)
1 ( 1).2 .
n
n
un
b)

75
57
n
n
u
n
c)

2 13
32
n
n
u
n
d)

2
2
1
23
n
n
u
n
e)


2
31
1
n
nn
u
n
f)

1
1
1
2
5
3
nn
u
uu
g)
1
1
2
1
2
n
n
u
u
u
h)

1
1
4
4
2
n
n
u
u
u
50
1. Định nghĩa
Cấp số cộng là một dãy số (vô hạn hay hữu hạn) mà trong đó, kể từ số hạng thứ hai, mỗi số
hạng đều bằng tổng của số hạng đứng ngay trước nó với một số
d
không đổi, nghĩa là:
()
n
u
là cấp số cộng

1nn
u u d
,
2n
Số
d
được gọi là công sai của cấp số cộng.
Ví dụ 1. (CTST - Tr52) Tìm cấp số cộng trong các dãy số sau:
a) Dãy số:
5; 10, 15, 20, 25, 30.
b) Dãy số:
1; 2; 4; 8
.
c) Dãy số:
7; 7; 7; 7; 7; 7
Ví dụ 2. (CTST - Tr52) Cho cấp số cộng 3; 6; 9; 12; ... Tìm số hạng đầu, công sai và
5
u
?
Ví dụ 3. Chứng minh các dãy số sau là một cấp số cộng. Xác định công sai và số hạng đầu tiên của
cấp số cộng đó ?
a) Dãy số
()
n
u
với
19 5.
n
un
b) Dãy số
()
n
u
với
3 1.
n
un
2. Tính chất
Định lí 1. Nếu
()
n
u
là một cấp số cộng thì kể từ số hạng thứ hai, mỗi số hạng (trừ số hạng cuối đối
với cấp số cộng hữu hạn) đều là trung bình cộng của hai số hạng đứng kề nó trong dãy, tức là

11
2
kk
k
uu
u
Hệ quả. Ba số
, , a b c
(theo thứ tự đó) lập thành một cấp số cộng
2.a c b
Ví dụ 4. Ba góc của một tam giác vuông lập thành một cấp số cộng. Tìm ba góc đó ?
Ví dụ 5. Một tam giác vuông có chu vi bằng
12cm
và ba cạnh lập thành một cấp số cộng. Tính độ
dài ba cạnh của tam giác đó.
3. Số hng tổng quát
Định lí 2. Nếu một cấp số cộng có số hạng đầu
1
u
và công sai
d
thì số hạng tổng quát
n
u
của nó
được xác định bởi công thức sau:
1
( 1) .
n
u u n d
Ví dụ 6. Một cấp số cộng có
10
số hạng, trong đó số hạng đầu bằng
5,
số hạng cuối bằng
23.
Tìm cấp số cộng đó ?
Ví dụ 7. Tìm ba số hạng liên tiếp của một cấp số cộng biết tổng của chúng bằng
27
và tổng các
bình phương của chúng là
293.
Ví dụ 8. Tìm bốn số hạng liên tiếp của một cấp số cộng, biết tổng của chúng bằng
10
và tổng bình
phương của chúng bằng
30.

51
4. Tổng của n số hng đầu tiên của một cấp số cộng
Định lí 3. Giả sử
()
n
u
là 1 cấp số cộng có công sai
.d
Gọi
12
1
n
n k n
k
S u u u u
(
n
S
là tổng
n
số hạng đầu tiên của cấp số cộng). Khi đó


1
1
2 ( 1)
()
22
n
n
n u n d
n u u
S
.
Ví dụ 9. Cho một cấp số cộng
()
n
u
có

3 28
100.uu
Hãy tính tổng của
30
số hạng đầu tiên của cấp số cộng đó.
Ví dụ 10. Cho một cấp số cộng
()
n
u
có
6
18S
và
10
110.S
Tính
20
.S
Ví dụ 11. Tính các tổng sau:
a)
1 3 5 (2 1) (2 1).S n n
b)
2 2 2 2 2 2
100 99 98 97 2 1 .S
5. Bài tập
Bài 115. Tìm số hạng đầu tiên, công sai, số hạng thứ
20
và tổng của
20
số hạng đầu tiên của các
cấp số cộng sau, biết rằng:
a)

5
9
19
35
u
u
b)

2 3 5
46
10
26
u u u
uu
c)

35
12
14
129
uu
S
d)


6
22
24
8
16
u
uu
Bài 116. Tìm số hạng đầu và công sai của cấp số cộng, biết:
a)
7
15
27
59
u
u
b)


92
13 6
5
25
uu
uu
c)

2 4 6
8 7 4
7
2
u u u
u u u
d)
37
27
8
. 75
uu
uu
e)

67
22
4 12
60
1170
uu
uu
f)
222
1 2 3
3
155
21
uuu
S
g)

3
5
12
35
S
S
h)
1 2 3
222
1 2 3
9
35
u u u
uuu
i)
1 2 3 4
2222
1 2 3 4
16
84
u u u u
uuuu
j)

5
1 2 3 4 5
5
. . . . 45
S
u u u u u
k)
1 2 3 4 5
22222
1 2 3 4 5
20
170
u u u u u
uuuuu
l)
1 2 3
1 2 3
12
. . 8
u u u
u u u
m)
4
1 2 3 4
20
1 1 1 1 25
24
S
u u u u
n)

15
34
5
3
65
.
72
uu
uu
52
Bài 117. Xác định số hạng đầu, công sai và số hạng thứ
n
của các cấp số cộng sau, biết rằng:
a)
12
18
34
45
S
S
b)

5
10
10
5
u
S
c)
20 10 5
5 3 2
S S S
d)

20 10
15 5
2
3
SS
SS
Bài 118. Cho cấp số cộng
1 2 3
, , , ....u u u
có công sai
.d
a) Biết

2 22
40.uu
Tính
23
.S
b) Biết
1 4 7 10 13 16
147.u u u u u u
Tính
6 11
uu
và
1 6 11 16
.u u u u
c) Biết
4 8 12 16
224.u u u u
Tính
19
.S
d) Biết

23 57
29.uu
Tính
10 70 157 1
3.u u u u
Bài 119. Tìm ba số hạng liên tiếp của một cấp số cộng, biết rằng:
a) Tổng của chúng bằng
15
và tích của chúng bằng
105.
b) Tổng của chúng bằng
15
và tổng bình phương của chúng bằng
83.
c) Tổng của chúng bằng
21
và tổng bình phương bằng
155.
Bài 120. Tìm bốn số hạng liên tiếp của một cấp số cộng, biết rằng:
a) Tổng của chúng bằng
10
và tổng bình phương
70.
b) Tổng của chúng bằng
22
và tổng bình phương bằng
66.
c) Tổng của chúng bằng
36
và tổng bình phương bằng
504.
d) Chúng có tổng bằng
20
và tích của chúng là
384.
e) Tổng của chúng bằng
20,
tổng nghịch đảo của chúng bằng
25
24
và các số này là những số
nguyên.
f) Nó là số đo của một tứ giác lồi và góc lớn nhất gấp
5
lần góc nhỏ nhất.
Bài 121. Tìm năm số hạng liên tiếp của một cấp số cộng, biết tổng của chúng bằng 40 và tổng bình
phương của chúng bằng 480.
Bài 122. Một cấp số cộng có 7 số hạng với công sai
d
dương và số hạng thứ tư bằng 11. Tìm các
số hạng còn lại của cấp số cộng đó, biết hiệu của số hạng thứ ba và số hạng thứ năm bằng 6.
Bài 123. Một cấp số cộng có 7 số hạng mà tổng của số hạng thứ ba và số hạng thứ năm bằng 28,
tổng số hạng thứ năm và số hạng cuối bằng 140. Tìm cấp số cộng đó.
Bài 124. Viết sáu số xen giữa hai số 3 và 24 để được cấp số cộng có tám số hạng.
Tìm cấp số cộng đó?
Bài 125. Giữa các số
7
và
35,
hãy đặt thêm sáu số nữa để được một cấp số cộng.
Bài 126. Giữa các số
4
và
67,
hãy đặt thêm
20
số nữa để được một cấp số cộng.
Bài 127. Một công viên hình tam giác được trồng cây xanh theo hàng có quy luật của một cấp số
cộng như sau: hàng thứ nhất có 9 cây, hàng thứ 10 có 54 cây, hàng cuối cùng có 2014 cây.
Hỏi công viên đó có tất cả bao nhiêu hàng cây được trồng ?
Bài 128. Bạn
A
muốn mua món quà tặng mẹ và chị nhân ngày Quốc tế phụ nữ
8 / 3.
Do đó
A
quyết định tiết kiệm từ ngày
1/ 1
của năm đó với ngày đầu là
500
đồng/ngày, ngày sau cao
hơn ngày trước
500
đồng. Hỏi đến đúng ngày
8 / 3
bạn
A
có đủ tiền để mua quà cho mẹ và
chị không ? Giả sử rằng món quà
A
dự định mua khoảng
800
ngàn đồng và từ ngày
1/ 1
đến
ngày
8 / 3
có số ngày ít nhất là
67
ngày.
53
Bài 129. Khi ký hợp đồng dài hạn (10 năm) với các công nhân được tuyển dụng. Công ty liên
doanh
X
đề xuất hai phương án trả lương để người lao động chọn, cụ thể là:
Phương án 1: người lao động sẽ nhận 36 triệu đồng cho năm làm việc đầu tiên và kể từ năm
thứ hai, mức lương sẽ được tăng thêm 3 triệu đồng mỗi năm.
Phương án 2: người lao động sẽ nhận được nhận 7 triệu đồng cho quí đầu tiên và kể từ quí
làm việc thứ hai mức lương sẽ tăng thêm 500.000 đồng mỗi quí.
Biết rằng mỗi năm có 4 quí.
Nếu em là người lao động, em sẽ chọn phương án nào ?
Bài 130. Tìm
x
để ba số
, , a b c
theo thứ tự đó lập thành một cấp số cộng với:
a)
2
10 3 , 2 3, 7 4 .a x b x c x
b)
2 2 2
, , .x a bc y b ca z c ab
Bài 131. Tìm các nghiệm của phương trình:
32
15 71 105 0,x x x
biết rằng các nghiệm này
phân biệt và chúng lập thành một cấp số cộng.
Bài 132. Giải các phương trình sau:
a)
1 6 11 16 21 970.x
b)
2 7 12 17 22 245.x
c)
( 1) ( 4) ( 7) ( 28) 155.x x x x
d)
(2 1) (2 6) (2 11) (2 96) 1010.x x x x
Bài 133. Cho
, , a b c
là ba số hạng liên tiếp của một cấp số cộng. Chứng minh rằng:
a)
22
2 2 .a bc c ab
b)
22
8 (2 ) .a bc b c
c)


3 2 2 2
2( ) 9 ( ) ( ) ( ) .a b c a b c b a c c a b
d) ba số:
2 2 2
, , a bc b ac c ab
cũng là một cấp số cộng.
e) ba số:
2 2 2 2 2 2
, , b bc c a ac c a ab b
cũng là một cấp số cộng.
e) ba số:
1 1 1
; ; , ( , , 0)a b c
b c c a a b
cũng là một cấp số cộng.
Bài 134. Cho ba số
2 2 2
, , a b c
theo thứ tự đó lập thành một cấp số cộng có công sai khác không.
Chứng minh rằng:
1 1 1
; ;
b c c a a b
cũng lập thành một cấp số cộng.
Bài 135. Cho tam giác
ABC
có
tan , tan , tan
2 2 2
A B C
theo thứ tự đó lập thành cấp số cộng. Chứng
minh
cos , cos , cosA B C
theo thứ tự cũng lập thành cấp số cộng.
Bài 136. Cho tam giác
ABC
có
cot , cot , cot
2 2 2
A B C
theo thứ tự lập thành cấp số cộng.
Chứng minh: ba cạnh
, , a b c
theo thứ tự cũng tạo thành một cấp số cộng.
Bài 137. Tìm tham số
m
để phương trình
( ) 0fx
có
4
nghiệm phân biệt lập thành một cấp số
cộng trong các trường hợp sau:
a)
22
( ) 2 2 1 0.f x x mx m
b)
42
( ) 2( 1) 4 0.f x x m x
c)
4 2 2
( ) (3 5) ( 1) 0.f x x m x m
d)
42
( ) 10 9 0.f x x mx m
Bài 138. Tìm tham số
m
để phương trình
32
(3 1) 2 0x m x mx
có
3
nghiệm phân biệt lập
thành một cấp số cộng ?
54
1. Định nghĩa
Cấp số nhân là một dãy số (hữu hạn hay vô hạn) mà trong đó kể từ số hạng thứ hai, mỗi số
hạng đều bằng tích của số hạng đứng ngay trước nó và một số
q
không đổi, nghĩa là:
()
n
u
là cấp số nhân
1
.
nn
u u q
,
2n
Số
q
được gọi là công bội của cấp số nhân, với

1
; 1
n
n
u
qn
u
Ví dụ 1. Chứng minh các dãy số sau là một cấp số nhân. Xác định công bội và số hạng đầu tiên
của cấp số nhân đó ?
a) Dãy số
()un
với

21
( 3)
n
n
u
b) Dãy số
()un
với

32
( 1) .5 .
nn
n
u
2. Tính chất
Định lí 1. Nếu
()
n
u
là một cấp số nhân thì kể từ số hạng thứ hai, bình phương của mỗi số hạng
(trừ số hạng cuối đối với cấp số nhân hữu hạn) bằng tích của hai số hạng đứng kề nó trong
dãy. Tức là:

2
11
.
k k k
u u u
,
2k
.
Hệ quả. Nếu
, , a b c
là ba số khác
0,
thì “ba số
, , a b c
theo thứ tự đó lập thành một cấp số
nhân khi và chỉ khi
2
".b ac
Ví dụ 2. Tìm các số dương
a
và
b
sao cho
a
,
2ab
,
2ab
lập thành một cấp số cộng và
2
( 1)b
,
5ab
,
2
( 1)a
lập thành một cấp số nhân.
3. Số hng tổng quát
Định lí 2. Nếu một cấp số nhân có số hạng đầu
1
u
và công bội
0q
thì số hạng tổng quát
n
u
của
nó được tính bởi công thức:
1
1
.
n
n
u u q
,
2.n
Ví dụ 3. Một cấp số nhân có tám số hạng, số hạng đầu là
4374,
số hạng cuối là
2.
Tìm cấp số nhân đó ?
4. Tổng của n số hng đầu tiên của một cấp số nhân
Định lí 3. Giả sử
()
n
u
là cấp số nhân có công bội
.q
Gọi
12
1
.
n
n k n
k
S u u u u
Nếu
1q
thì
1
.
n
S nu
Nếu
1q
thì

1
1
1
n
n
q
Su
q
Ví dụ 4. Tính tổng tất cả các số hạng của một cấp số nhân, biết rằng số hạng đầu bằng 18, số hạng
thứ hai bằng 54 và số hạng cuối bằng 39366.
Ví dụ 5. Tính tổng:
a)
23
2 2 2 2 .
n
n
S
b)
2 2 2
1 1 1
2 4 2
24
2
n
n
n
S
5. Bài tập

55
Bài 139. Tìm số hạng đầu tiên, công bội của cấp số nhân trong các trường hợp sau:
a)

15
26
51
102
uu
uu
b)

16
34
165
60
uu
uu
c)

42
53
72
144
uu
uu
d)

35
26
90
240
uu
uu
e)

1 3 5
17
65
325
u u u
uu
f)

2 4 6
35
42
20
uuu
uu
g)
1 2 3
4 5 6
135
40
u u u
u u u
h)
1 2 3
4 5 6
13
351
u u u
u u u
i)
1 2 3
1 2 3
14
. . 64
u u u
u u u
j)


13
22
13
3
5
uu
uu
k)
1 2 3
222
1 2 3
7
21
u u u
uuu
l)
1 2 3 4
2222
1 2 3 4
15
85
u u u u
uuuu
Bài 140. Tìm
, ab
biết rằng
1, , ab
là ba số hạng liên tiếp của cấp số cộng và
22
1, , ab
là ba số
hạng liên tiếp của một cấp số nhân.
Bài 141. Cho ba số tạo thành một cấp số cộng có tổng 21. Nếu thêm 2, 3, 9 lần lượt vào số thứ
nhất, số thứ hai, số thứ ba tạo thành một cấp số nhân. Tìm 3 số đó.
Bài 142. Cho 3 số dương có tổng là 65 lập thành một cấp số nhân tăng, nếu bớt một đơn vị ở số
hạng thứ nhất và 19 đơn vị ở số hạng thứ ba ta được 1 cấp số cộng. Tìm 3 số đó.
Bài 143. Giữa các số 160 và 5 hãy chèn 4 số nữa để tạo thành một cấp số nhân. Tìm 4 số đó.
Bài 144. Giữa các số 243 và 1 hãy đặt thêm 4 số nữa để tạo thành một cấp số nhân.
Bài 145. Ba số khác nhau có tổng bằng 114 có thể coi là ba số hạng liên tiếp của một cấp số nhân
hoặc coi là số hạng thứ nhất, thứ tư và thứ 25 của 1 cấp số cộng. Tìm các số đó.
Bài 146. Tìm
m
để phương trình
32
(5 ) (6 5 ) 6 0x m x m x m
có ba nghiệm phân biệt lập
thành cấp số nhân ?
Bài 147. Chứng minh rằng với mọi
m
thì phương trình
3 2 2 2
( 3) ( 3) 1 0x m x m x
luôn có
ba nghiệm và ba nghiệm này lập thành cấp số nhân.
Bài 148. Đầu mùa thu hoạch xoài, một bác nông dân đã bán cho người thứ nhất nửa số xoài thu
hoạch được và nửa quả, bán cho người thứ hai nửa số còn lại và nửa quả, bán cho người thứ
ba nửa số còn lại và nửa quả,… Đến người thứ bảy bác cũng bán nửa số xoài còn lại và nửa
quả thì không còn quả nào nữa. Hỏi bác nông dân đã thu hoạch được bao nhiêu xoài ở đầu
mùa ?
------------------- HẾT CHƯƠNG 2 -------------------
55


56
1. Giới hạn hữu hạn của dãy số
a. Định nghĩa
Ta nói dãy số
()
n
u
có giới hạn là 0 khi
n
dần tới dương vô cực, nếu
n
u
có thể nhỏ hơn một
số dương bé tùy ý, kể từ một số hạng nào đó trở đi, kí hiệu

lim 0
n
n
u
hay
0
n
u
khi
.n
Ta nói dãy số
()
n
u
có giới hạn là số thực
a
khi
n
dần tới dương vô cực, nếu

lim( ) 0
n
n
ua
,
kí hiệu

lim
n
n
ua
hay
n
ua
khi
.n
Lưu ý: Từ nay về sau, thay cho

lim
n
n
ua
, ta viết tắt là
lim
n
ua
.
b. Một vài giới hạn đặc biệt
1
lim 0
n
1
lim 0
k
n
,
k
.
lim 0
n
q
, với
1q
.
Nếu
n
uc
, với
c
là hằng số thì
lim
n
uc
.
2. Định lí về giới hạn hữu hạn của dãy số
a. Định lí
Nếu
lim
n
ua
và
lim
n
vb
thì
lim( ) lim lim
n n n n
u v u v a b
;
lim( ) lim lim
n n n n
u v u v a b
;
lim( . ) lim .lim .
n n n n
u v u v a b
;

lim
lim
lim
nn
nn
uu
a
v v b
, với
0b
.
Nếu
lim
n
ua
thì
lim
n
ua
và
3
3
lim
n
ua
.
Nếu
0
n
u
với mọi
n
và
lim
n
ua
thì
0a
và
lim
n
ua
.
b. Một số dạng toán tìm giới hạn
Dạng phân thức
()
lim
()
Pn
Qn
, với
()Pn
và
()Qn
là hàm số dạng đa thức hoặc vô tỉ
Phương pháp: Chia cả tử và mẫu cho
k
n
với
k
là số mũ lớn nhất ở cả tử và mẫu
Ví dụ 1. Tìm giới hạn của các dãy số sau
a)
32
3
3 2 1
2
n
nn
u
nn
; b)

2
21
3
n
n
u
nn
;
c)

2
4
3
n
n n n
u
n
; d)

2
2
1
21
n
nn
u
n
Dạng vô định chứa căn bậc hai
Phương pháp: Nhân cả tử và mẫu cho lượng liên hợp
•

2
AB
AB
AB
•

AB
AB
AB
Ví dụ 2. Tìm giới hạn của các dãy số sau
a)
2
3
n
u n n n
; b)
2
21
n
u n n n
;
c)
22
2
n
u n n n
;

57
Dạng lũy thừa cơ số tự nhiên
Phương pháp: Chia cả tử và mẫu cho
n
a
với
a
là cơ số lớn nhất ở cả tử và mẫu
Ví dụ 3. Tìm giới hạn của các dãy số sau
a)

2.7 4 1
7 3.5
nn
n
nn
u
;
b)

2
31
54
2.3 6
nn
n
nn
u
;
c)
1
25
15
nn
n
n
u
;
3. Tổng của cấp số nhân lùi vô hạn
a. Định nghĩa
Cấp số nhân vô hạn
()
n
u
có công bội
q
, với
1q
được gọi là cấp số nhân lùi vô hạn.
Minh họa
Dãy số
1 1 1 1
; ; ; ...; ; ...
2 4 8
2
n
là cấp số nhân lùi vô hạn, với công bội
1
2
q
.
Dãy số



1
1 1 1 1
1; ; ; ; ...; ; ...
3 9 27 3
n
là cấp số nhân lùi vô hạn, với công bội

1
3
q
.
b. Định lí
Cho cấp số nhân vô hạn
()
n
u
có công bội
q
, với
1q
.
Gọi là tổng vô hạn của
()
n
u
.
Khi đó
1
1
u
S
q
.
Áp dụng:
Ví dụ 4. (CTST - Tr107)
a) Tính tổng của cấp số nhân lùi vô hạn , với
1
3
n
n
u
.
b) Tính tổng



1
1 1 1 1
1
2 4 8 2
n
S
c) Biểu diễn số thập phân vô hạn tuần hoàn
0,12121212...
dưới dạng phân số.
4. Giới han vô cực
a. Định nghĩa
Ta nói dãy số
()
n
u
có giới hạn

khi
n
, được xác định và kí hiệu
lim
n
u
.
Ta nói dãy số
()
n
u
có giới hạn

khi
n
, được xác định và kí hiệu
lim
n
u
.
Nhận xét:
 lim lim( )
nn
uu
.
b. Một vài giới hạn đặc biệt
•
lim
k
n
với k nguyên dương.
•
lim
n
q
nếu
1q
.
• Nguyên lí kẹp: Cho ba dãy số
()
n
u
,
()
n
v
và
()
n
w
.
Nếu

n n n
v u w
, với mọi
n
và
lim lim
nn
v w a
thì
lim
n
ua
.
1 2 3
... ...
n
S u u u u
n
u
58
c. Qui tắc tìm giới hạn
Qui tắc 1. Nếu
lim
n
ua
và
lim
n
v
thì
lim 0
n
n
u
v
.
Qui tắc 2. Nếu
lim
n
u
,
lim
n
v
thì
lim( . )
nn
uv
được xác định như sau:
lim
n
u
lim
n
v
lim( . )
nn
uv












Qui tắc 3. Nếu
lim
n
u
,
lim , 0
n
v a a
thì
lim( . )
nn
uv
được xác định như sau:
lim
n
u
Dấu của a
lim( . )
nn
uv








Qui tắc 4. Nếu
lim , 0
n
u a a
,
lim 0, 0
nn
vv
hoặc
0
n
v
thì
lim
n
n
u
v
được xác định như sau:
Dấu của a
Dấu của
n
v
lim
n
n
u
v




Ví dụ 5. Tìm giới hạn của các dãy số sau
a)
25
.3
n
n
n
u
n
; (Qui tắc 1) b)

2
.2023
n
n
un
; (Qui tắc 2)
c)
2
3 101 51
n
u n n
; (Qui tắc 3) d)

3
2
3 2 1
2
n
nn
u
nn
; (Qui tắc 4)
5. Bài tập
Bài 149. Tính các giới hạn sau (Dạng phân thức)
a)


2
2
23
lim
3 2 1
nn
nn
. b)

32
21
lim
43
n
nn
.
c)

32
3
32
lim
4
n n n
n
. d)
4
2
lim
( 1)( 1)( 1)
n
nnn
.
e)

2
4
1
lim
21
n
nn
. f)

3
32
3
lim
3 2 1
n
nn
.
Bài 150. Tính các giới hạn sau (Dạng lũy thừa với cơ số tự nhiên)
a)
13
lim
43
n
n
. b)
1
4.3 7
lim
2.5 7
nn
nn
.
c)

12
46
lim
58
nn
nn
. d)
1
25
lim
15
nn
n
.
e)

1 2.3 7
lim
5 2.7
nn
nn
. f)

1
1 2.3 6
lim
2 (3 5)
nn
nn
.
59
Bài 151. Tính các giới hạn sau (Sử dụng Nguyên lý Kẹp giữa)
a)
2
2
2cos
lim
1
n
n
. b)

2
( 1) sin(3 )
lim
31
n
nn
n
.
c)
2 2 cos
lim
31
nn
n
. d)

62
2
3sin 5cos ( 1)
lim
1
nn
n
.
e)

2 3 2
2
3sin ( 2)
lim
23
nn
n
. f)

2
3 2 2
lim
(3cos 2)
nn
nn
.
Bài 152. Tính các giới hạn sau (Dạng vô định chứa căn bậc hai)
a)
2
2
4 1 2 1
lim
41
nn
n n n
b)

2
2
34
lim
2
nn
nn
c)


3
26
42
1
lim
1
nn
nn
d)

2
2
4 1 2
lim
41
nn
n n n
e)


(2 1).( 3)
lim
( 1).( 2)
n n n
nn
f)

22
2
4 4 1
lim
31
n n n
nn
Bài 153. Tính các giới hạn sau (Dạng vô định chứa căn bậc hai)
a)
lim( 1 )nn
. b)
2
lim( 3 2)n n n
.
c)

3
32
lim( 2 )n n n
. d)

2
lim( )n n n
.
e)

2
2
4 1 2 1
lim
2
nn
n n n
. f)
22
lim .( 1 2)n n n
.
Bài 154. Tìm các giới hạn sau
a)
2
1 2 3
lim
3
n
n
. b)
2
1 3 5 2 1
lim
34
n
n
.
c)



1 1 1
lim
1.2 2.3 .( 1)nn
. d)
23
23
3 3 3 3
lim
5 5 5 5
n
n
.
Bài 155. Đổi số thập phân vô hạn tuần hoàn ra phân số
a)
2,333333
. b)
0,21212121
.
60
I. GIỚI HẠN HỮU HẠN CỦA HÀM SỐ TẠI MỘT ĐIỂM
1. Định nghĩa
Cho hàm số
()y f x
xác định trên
D
hoặc trên
0
\Dx
. Ta nói hàm số
()y f x
có giới hạn
là
L
khi
x
dần tới
0
x
, nếu với dãy số
()
n
x
bất kì,
0
\
n
x D x
và
0n
xx
thì
()
n
f x L
.
Kí hiệu
0
lim ( )
xx
f x L
hay
()f x L
khi
0
xx
.
Nhận xét:
0
0
lim
xx
xx
và
0
lim
xx
cc
, (c là hằng số).
2. Định lí về giới hạn hữu hạn
a) Giả sử
0
lim ( )
xx
f x L
và
0
lim ( )
xx
g x M
. Khi đó

0
lim ( ) ( )
xx
f x g x L M
;

0
lim ( ) ( )
xx
f x g x L M
;

0
lim ( ). ( ) .
xx
f x g x L M
;
0
()
lim
()
xx
fx
L
g x M
,
0M
.
b) Nếu
( ) 0fx
và
0
lim ( )
xx
f x L
thì
0L
và
0
lim ( )
xx
f x L
.
3. Một số dạng toán tìm tới hạn của hàm số
Ví dụ 1. (CTCS - Tr73)
(Dạng cơ bản
0
0
lim ( ) ( )
xx
f x f x
, với
()fx
là hàm số luôn xác định với mọi
0
xx
)
Áp dụng: Tìm các giới hạn sau
a)

2
1
lim( 4 2)
x
xx
; b)
2
32
lim
21
x
x
x
.
Ví dụ 2. (Dạng vô định
0
0
khi
0
xx
)
PHƯƠNG PHÁP
Loại 1.
00
()
lim ( ) lim
()
x x x x
Px
fx
Qx

với
()Px
,
()Qx
là các đa thức và
00
0( ) ( )P x Q x
.
Biến đổi
01
01
( ). ( )
()
( ) ( ). ( )
x x P x
Px
Q x x x Q x
(để làm được điều này ta sử dụng kĩ thuật phân tích đa thức thành nhân tử)
Tìm giới hạn
00
1
1
()
lim ( ) lim
()
x x x x
Px
fx
Qx

Loại 2.
00
()
lim ( ) lim
()
x x x x
Px
fx
Qx

với
00
0( ) ( )P x Q x
và
()Px
,
()Qx
là biểu thức chứa căn cùng bậc
Nhân lượng liên hợp ở tử và mẫu làm xuất hiện nhân tử chung
Các lượng liên hợp thường dùng
2
AB
AB
AB

AB
AB
AB

.
3
3
3
22
3
.
AB
AB
A B A B


33
33
22
3
AB
AB
A AB B


.

61
Áp dụng: Tìm các giới hạn sau
a)
3
2
2
8
lim
4
x
x
x
b)
0
24
lim
x
x
x

c)
2
1
1
lim
1
x
x
x
d)
2
3
5 7 2
lim
3
x
x x x
x
4. Giới hạn một bên
Cho hàm số
()y f x
xác định trên khoảng
0
( ; )xb
. Số
L
gọi là giới hạn bên phải của hàm số
()y f x
khi
0
xx
, nếu với dãy số
()
n
x
bất kỳ thỏa mãn
0 n
x x b
và
0n
xx
, ta có
()
n
f x L
, kí hiệu
0
lim ( )
xx
f x L
.
Cho hàm số
()y f x
xác định trên khoảng
0
( ; )ax
. Số
L
gọi là giới hạn bên trái của hàm số
()y f x
khi
0
xx
, nếu với dãy số
()
n
x
bất kỳ thỏa mãn
0n
a x x
và
0n
xx
, ta có
()
n
f x L
, kí hiệu
0
lim ( )
xx
f x L
.
Nhận xét:
0
00
lim ( ) lim ( ) lim ( )
xx
x x x x
f x f x f x



.
Ví dụ 3. (Dạng phân nhánh). Cho hàm số
2
5 2, khi 1
()
3, khi 1
xx
fx
xx


Tính
1
lim ( )
x
fx
,
1
lim ( )
x
fx
và
1
lim ( )
x
fx
(nếu có).
Ví dụ 4. Tìm các giới hạn sau
a)

2
2
2
lim
32
x
x
xx
b)
2
2
4
lim
2
x
x
x
;
II. GIỚI HẠN HỮU HẠN CỦA HÀM SỐ TẠI VÔ CỰC
1. Giới hạn vô cực
Cho hàm số
()y f x
xác định trên
( ; )a 
. Ta nói
()y f x
có giới hạn là
L
khi
x 
, nếu
với dãy số
()
n
x
bất kì,
n
xa
và
n
x 
, ta có
()
n
f x L
.
Kí hiệu
lim ( )
n
x
f x L

hay
()
n
f x L
khi
x 
.
Cho hàm số
()y f x
xác định trên
( ; )b
. Ta nói
()y f x
có giới hạn là
L
khi
x 
, nếu
với dãy số
()
n
x
bất kì,
n
xb
và
n
x 
, ta có
()
n
f x L
.
Kí hiệu
lim ( )
n
x
f x L

hay
()
n
f x L
khi
x 
.
Ví dụ 5. (CÁNH DIỀU - Tr 114)
Cho hàm số
4
( ) 2
1
fx
x

. Sử dụng định nghĩa, tìm
lim ( )
n
x
fx

và
lim ( )
n
x
fx

.
2. Lưu ý
Các quy tắc tính giới hạn hữu hạn tại một điểm cũng đúng cho giới hạn hữu hạn tại vô cực.
Với c là hằng số, ta có
lim
x
cc

và
lim
x
cc

.
Với k là một số nguyên dương, ta có
1
lim 0
k
x
x

và
1
lim 0
k
x
x

.
Ví dụ 6. (CÁNH DIỀU - Tr 115) Tính
2
1
lim
x
x
x

và
2
2
lim
1
x
x
x

.
62
3. Dạng vô định
khi
x 
Phương pháp: Chia cả tử và mẫu cho
k
x
với k là số mũ lớn nhất ở cả tử và mẫu.
Ví dụ 7. Tìm các giới hạn sau
a)
2
2
32
lim
1
x
xx
x

; b)
3
42
3 5 4
lim
2 3 4
x
xx
xx



; c)
2
4 1 2
lim
43
x
x x x
x

.
III. GIỚI HẠN VÔ CỰC (MỘT PHÍA) CỦA HÀM SỐ TẠI MỘT ĐIỂM
1. Giới hạn vô cực
Cho hàm số
()y f x
xác định trên
( ; )a 
. Ta nói
()y f x
có giới hạn là

khi
xa
, nếu
với dãy số
()
n
x
bất kì,
n
xa
và
n
xa
, ta có
()
n
fx 
.
Kí hiệu
lim ( )
n
xa
fx

hay
()
n
fx 
khi
xa
.
Các trường hợp
lim ( )
n
xa
fx

,
lim ( )
n
xa
fx

,
lim ( )
n
xa
fx

được định nghĩa tương tự.
2. Một vài giới hạn đặc biệt
1
lim
xa
xa

;
1
lim
xa
xa

.
lim
k
x
x


với k nguyên dương.



Khi k ch½n
lim =
Khi k lÎ
k
x
x
3. Qui tắc tìm giới hạn
a. Qui tắc tìm giới hạn dạng tích
( ). ( )f x g x
Nếu

0
lim ( ) 0
xx
f x L
và

0
lim ( )
xx
gx
thì


0
lim ( ) ( )
xx
f x g x
được tính theo qui tắc sau
Dấu của
L
0
lim ( )
xx
gx


0
lim ( ) ( )
xx
f x g x
+


+


-


-


b. Qui tắc tìm giới hạn dạng thương
()
()
fx
gx
Nếu
0
lim ( )
xx
f x L
và

0
lim ( )
xx
gx
thì
0
()
lim 0
()
xx
fx
gx
Nếu

0
lim ( ) 0
xx
f x L
và
0
lim ( ) 0
xx
gx
, với
( ) 0gx
hoặc
( ) 0gx
thì
0
()
lim
()
xx
fx
gx
được tính
theo qui tắc trong bảng sau
63
Dấu của
L
Dấu của
()gx
0
()
lim
()
xx
fx
gx
+


+


-


-


Ví dụ 8. Tính các giới hạn sau
Giới hạn vô cực dạng tích
a)
3
lim( 2 )
x
xx

; b)

2
lim 2 3
x
xx
; c)
2
lim( 4 3 1 )
x
x x x

.
Giới hạn vô cực dạng thương
d)
1
23
lim
1
x
x
x
; e)
2
2
3
4
lim
( 3)
x
xx
x

;
III. BÀI TẬP
Bài 156. Tìm các giới hạn sau (Dạng cơ bản)
a)
23
0
1
lim
1
x
x x x
x
. b)


2
1
31
lim
1
x
xx
x
.
c)



2
sin
4
lim
x
x
x
. d)


4
1
1
lim
3
x
x
xx
.
e)

2
2
1
lim
1
x
xx
x
. f)

2
1
23
lim
1
x
xx
x
.
g)

1
83
lim
2
x
x
x
. h)
2
0
1
lim sin
2
x
x
.
Bài 157. Tìm các giới hạn sau (Dạng
0
0
- Loại 1)
a)

32
2
1
1
lim
32
x
x x x
xx
. b)

4
32
1
1
lim
2
x
x
x x x
.
c)

5
3
1
1
lim
1
x
x
x
. d)

32
42
3
5 3 9
lim
89
x
x x x
xx
.
e)

56
2
1
54
lim
(1 )
x
x x x
x
. f)
1
1
lim
1
m
n
x
x
x
.
g)
0
(1 )(1 2 ) 1
lim
x
xx
x
. h)

4
32
2
16
lim
2
x
x
xx
.
Bài 158. Tìm các giới hạn sau (Dạng
0
0
- Loại 2)
a)

2
2
4 1 3
lim
4
x
x
x
. b)

3
3
1
1
lim .
4 4 2
x
x
x
c)

2
0
11
lim
x
x
x
. d)


2
22
lim
73
x
x
x
.
e)
1
2 2 3 1
lim
1
x
xx
x
. f)


2
0
2
11
lim
16 4
x
x
x
.
64
Bài 159. Tìm các giới hạn sau (Dạng
)
a)


2
2
1
lim
21
x
x
xx
. b)


2
21
lim
2
x
xx
x
.
c)


2
32
21
lim
32
x
x
xx
. d)

2
2
2 3 4 1
lim
4 1 2
x
x x x
xx
.
e)


2
2
4 2 1 2
lim
9 3 2
x
x x x
x x x
. f)


2
1
lim
1
x
xx
xx
.
g)


2
2
(2 1) 3
lim
5
x
xx
xx
. h)


2
2
23
lim
4 1 2
x
x x x
xx
.
Bài 160. Tìm các giới hạn sau (Dạng
)
a)


2
lim
x
x x x
. b)

2
lim 2 1 4 4 3
x
x x x
.
c)

3
23
lim 1 1
x
xx
. d)




lim
x
x x x x
.
e)

33
lim 2 1 2 1
x
xx
. f)

3
32
lim 3 1 2
x
xx
.
g)



3
1
13
lim
1
1
x
x
x
. h)



22
2
11
lim
3 2 5 6
x
x x x x
.
Bài 161. Tìm các giới hạn sau (Dạng giới hạn một bên)
a)
2
15
lim
2
x
x
x
. b)
2
15
lim
2
x
x
x
.
c)

2
3
1 3 2
lim
3
x
xx
x
. d)
2
2
4
lim
2
x
x
x
.
e)

2
2
2
lim
2 5 2
x
x
xx
. f)

2
2
2
lim
2 5 2
x
x
xx
.
g)
2
2
lim( 2).
4
x
x
x
x
. h)
3
2
1
lim ( 1).
1
x
x
x
x

.
Bài 162. Tìm các giới hạn một bên của hàm số tại điểm được chỉ ra (Dạng giới hạn hàm phân
nhánh)
a) Cho hàm số
2
56
()
2
xx
fx
x

. Tính
2
lim ( )
x
fx
và
2
lim ( )
x
fx
.
b) Cho hàm số
2
()
( 1)( 2)
fx
xx

. Tính
2
lim ( )
x
fx
và
2
lim ( )
x
fx
.
c) Cho hàm số
2
1
()
1
x khi x
fx
x khi x

. Tính
1
lim ( )
x
fx
,
1
lim ( )
x
fx
và
1
lim ( )
x
fx
(nếu có)
d) Cho hàm số
2
2
32
1
1
()
1
2
xx
khi x
x
fx
x
khi x


. Tính
1
lim ( )
x
fx
,
1
lim ( )
x
fx
và
1
lim ( )
x
fx
(nếu có)
65
1. Hàm số liên tục tại một điểm
a. Định nghĩa
Cho hàm số
()y f x
xác định trên khoảng
K
và có
0
xK
. Khi đó
Hàm số
()y f x
liên tục tại
0
x
nếu
0
0
lim ( ) ( )
xx
f x f x
.
Hàm số
()y f x
không liên tục tại
0
x
được gọi là gián đoạn tại điểm đó.
b. Ví dụ
Ví dụ 1. Xét tính liên tục của hàm số
()
2
x
fx
x
tại điểm
3x
Ví dụ 2. Xét tính liên tục của hàm số


2
2
32
,1
1
()
1
,1
2
xx
khi x
x
fx
khi x
tại điểm
1x
.
Ví dụ 3. Cho hàm số

2
9
,3
()
3
1, 3
x
khi x
fx
x
ax khi x
. Tìm
a
để hàm số liên tục tại
3x
.
2. Hàm số liên tục trên một khoảng, trên một đoạn
a. Định nghĩa
Hàm số
()y f x
liên tục trên khoảng
( ; )ab
nếu nó liên tục tại mọi điểm trong khoảng
( ; )ab
.
Hàm số
()y f x
liên tục trên


;ab
nếu:
()fx
liên tục trên
( ; )ab
;
l im ( ) ( )
xa
f x f a
và
lim ( ) ( )
xb
f x f b
.
b. Chú ý. Đồ thị của hàm số liên tục trên một khoảng là một “đường liền” trên khoảng đó.
Hàm số liên tục trên khoảng
( ; )ab
Hàm số không liên tục trên khoảng
( ; )ab
3. Một số định lý cơ bản
a. Tính liên tục của một số hàm số sơ cấp cơ bản
Hàm số đa thức
()y P x
, các hàm số lượng giác
sinyx
,
cosyx
liên tục trên .
Hàm số phân thức
()
()
Px
y
Qx
, hàm số căn thức
()y P x
và hàm số lượng giác
tanyx
,
cotyx
liên tục trên từng khoảng xác định của chúng.

66
b. Tính liên tục của tổng, hiệu, tích, thương của hai hàm số liên tục
Giả sử
()y f x
và
()y g x
là hai hàm số liên tục tại điểm
0
x
. Khi đó
Các hàm số
( ) ( )y f x g x
,
( ) ( )y f x g x
và
( ). ( )y f x g x
cũng liên tục tại
0
x
.
Hàm số
()
()
fx
y
gx
liên tục tại
0
x
, nếu
0
( ) 0gx
.
Ví dụ 4. Xét tính liên tục của hàm số
2
22
,1
()
1
5, 1
xx
khi x
fx
x
khi x
trên tập xác định của nó.
Ví dụ 5. Tìm m để hàm số

2
2
32
,2
()
2
1, 1
xx
khi x
fx
xx
mx m khi x
liên tục trên tập xác định của nó.
c. Điều kiện để tồn tại nghiệm của phương trình trên một khoảng
Nếu hàm số
()y f x
liên tục trên đoạn


;ab
và
( ). ( ) 0f a f b
thì tồn tại ít nhất một điểm
( ; )c a b
sao cho
( ) 0fc
.
Nhận xét: Có thể phát biểu điều kiện trên theo một dạng khác như sau:
Nếu hàm số
()y f x
liên tục trên đoạn


;ab
và
( ). ( ) 0f a f b
, thì phương trình
( ) 0fx
có ít
nhất một nghiệm nằm trong khoảng
( ; )ab
.
Mở rộng: Nếu
()y f x
liên tục trên


;ab
. Đặt
;
min ( )
ab
m f x
,
;
max ( )
ab
M f x
.
Khi đó với mọi
( ; )T m M
luôn tồn tại ít nhất một số
( ; )c a b
sao cho
()f c T
.
Ví dụ 6. Chứng minh rằng phương trình
3
2 5 0xx
có ít nhất một nghiệm thuộc
(0; 2)
.
Ví dụ 7. Chứng minh rằng phương trình
42
2 3 0x x x
có ít nhất hai nghiệm thuộc
( 1;1)
.
Ví dụ 8. Chứng minh rằng phương trình
7
( 1) ( 3) 2 5 0m x x x
có nghiệm với mọi
m
.
4. Bài tập
67
Bài 163. Xét tính liên tục của hàm số tại điểm được chỉ ra:
a)


3
1
()
1
11
x
khi x
fx
x
khi x
tại
1x
. b)

32
1
1
()
1
1
4
x
khi x
x
fx
khi x
tại
1x
.
c)

23
2
2 7 5
2
()
32
12
x x x
khi x
fx
xx
khi x
tại
2x
. d)

2
5
5
()
2 1 3
( 5) 3 5
x
khi x
fx
x
x khi x
tại
5x
.
e)

1 cos 0
()
10
x khi x
fx
x khi x
tại
0x
. f)



1
1
()
21
21
x
khi x
fx
x
x khi x
tại
1x
.
g)
3
1
1
()
1
31
x
khi x
fx
x
khi x
tại
1x
. h)

2
4
2
()
2
3 4 2
x
khi x
fx
x
khi x
tại
2x
.
i)
( ) 1 3f x x
tại
1
3
x
. j)
( ) 4 2f x x
tại
2x
k)



3
3
2
khi 1
1
()
4
khi 1
3
xx
x
x
fx
x
. l)


2
3 4 khi 2
( ) 5 khi 2
2 1 khi 2
x x x
f x x
xx
.
Bài 164. Tìm
m
,
n
để hàm số liên tục tại điểm được chỉ ra
a)

2
1
()
2 3 1
x khi x
fx
mx khi x
tại
1x
. b)

32
22
1
()
1
31
x x x
khi x
fx
x
x m khi x
tại
1x
c)

2
2
2
()
2
2
xx
khi x
fx
x
m khi x
tại
2x
. d)

2
2
2
()
2
2
xx
khi x
fx
x
m khi x
.
e)



2
1
( ) 2 1
11
x x khi x
f x khi x
mx khi x
. f)

32
22
1
()
1
31
x x x
khi x
fx
x
x m khi x
.
Dạng 1. Xét tính liên tục của hàm số tại điểm được chỉ ra
Phương pháp
Trường hợp 1. Cho hàm số


0
0
0
()
( ) ( )
u x khi x x
f x v x khi x x
k khi x x
Khi đó hàm số
()fx
liên tục tại điểm
0
x



00
0
lim ( ) lim ( ) ( )
x x x x
f x f x f x
.
Trường hợp 2. Cho hàm số

0
0
()
()
u x khi x x
fx
k khi x x
Khi đó hàm số
()fx
liên tục tại điểm
0
x
0
0
lim ( ) ( )
xx
f x f x
.
68
Bài 165. Chứng minh rằng các phương trình sau có 3 nghiệm phân biệt
a)
3
3 1 0xx
b)
32
6 9 1 0x x x
c)
3
2 6 1 3xx
Bài 166. Chứng minh rằng các phương trình sau luôn có nghiệm
a)
5
3 3 0xx
b)
5
10xx
c)
4 3 2
3 1 0x x x x
Bài 167. Chứng minh rằng phương trình
a)
3
10xx
có ít nhất một nghiệm âm lớn hơn -1.
b)
3
3 1 0xx
có ba nghiệm phân biệt.
c)
2
1 2 2xx
có ít nhất hai nghiệm phân biệt .
d)
2
.cos .sin 1 0x x x x
có ít nhất một nghiệm trên khoảng
(0; )
.
e)
32
0x ax bx c
luôn có ít nhất một nghiệm.
Bài 168. Chứng minh rằng các phương trình sau luôn có nghiệm với mọi giá trị của tham số:
a)
3
( 1) ( 2) 2 3 0m x x x
.
b)
42
2 2 0x mx mx
.
c)
( )( ) ( )( ) ( )( ) 0a x b x c b x c x a c x a x b
.
d)
2 3 2
(1 )( 1) 3 0m x x x
.
e)
cos cos2 0x m x
.
f)
(2cos 2) 2sin 5 1m x x
.
Bài 169. Chứng minh các phương trình sau luôn có nghiệm
a)
2
0ax bx c
với
2 3 6 0a b c
.
b)
2
0ax bx c
với
2 5 0a b c
.
c)
32
0x ax bx c
Bài 170. Chứng minh rằng phương trình
2
0ax bx c
luôn có nghiệm



1
0;
3
x
với
0a
và
2 6 19 0a b c
.
----------------------- HẾT CHƯƠNG 3 -----------------------
Dạng 2. Chứng minh phương trình có nghiệm
69


70



71
1. Số liệu ghép nhóm
a. Khái niệm
Mẫu số liệu ghép nhóm thường được trình bày dưới dạng bảng thống kê có dạng như sau:
Nhóm
12
;uu
23
;uu
1
;
kk
uu
Tần số
1
n
2
n
k
n
Bảng tần số ghép nhóm
Chú ý
Bảng trên gồm k nhóm
1
;
ii
uu
với
1 ik
mỗi nhóm gồm một giá trị được ghép theo
một tiêu chí xác định.
Cỡ mẫu
12
...
k
n n n n
Giá trị chính giữa của mỗi nhóm được dùng làm giá trị đại diện cho nhóm ấy. Ví dụ nhóm
12
;uu
có giá trị đại diện là
12
2
uu
.
Hiệu
1ii
uu
gọi là độ dài của nhóm
1
;
ii
uu
.
b. Ví dụ
Ví dụ 1. (CTST - Tr130) Một đại lí bảo hiểm đã thống kê số lượng khách mua bảo hiểm nhân thọ
trong một ngày ở biểu đồ sau:
Hãy sử dụng dữ liệu trong biểu đồ hoàn thiện bảng thống kê về số lượng khách nữ theo tuổi sau:
Khoảng tuổi
20; 30
30; 40
40; 50
50;60
60;70
Số khách hàng nữ
3
?
?
?
?
Ví dụ 2. (CTST - Tr130) Tính giá trị đại diện và độ dài mỗi nhóm trong mẫu số liệu trên.
0
2
4
6
8
10
12
[20, 30) [30, 40) [40, 50) [50, 60) [60, 70)
Người
Tuổi
Biểu đồ số lượng khách hàng
theo giới tính và độ tuổi
Nam
Nữ

72
c. Một số quy tắc ghép nhóm của mẫu số liệu
Mỗi mẫu số liệu có thể được ghép nhóm theo nhiều cách khác nhau nhưng thường tuân theo một
số quy tắc sau:
Sử dụng
5k
đến
20k
nhóm. Cỡ mẫu càng lớn thì càng cần nhiều nhóm số liệu. Các nhóm
có cùng độ dài bằng
L
thỏa mãn
.R k L
, trong đó
R
là khoảngg biến thiên,
k
là số nhóm.
Giá trị nhỏ nhất của mẫu thuộc vào nhóm
12
;uu
và càng gần
1
u
càng tốt
Giá trị lớn nhất của mẫu thuộc vào nhóm
1
;
kk
uu
và càng gần
1k
u
càng tốt
Ví dụ 3. (CTST - Tr131) Cân nặng của 28 học sinh nam lớp 11 được cho như sau:
55,4
62,6
54,2
56,8
58,8
59,4
60,7
58
59,5
63,6
61,8
52,3
63,4
57,9
49,7
45,1
56,2
63,2
46,1
49,6
59,1
55,3
55,8
45,5
46,8
54
49,2
52,6
Hãy chia mẫu số liệu thành 5 nhóm, lập bảng tần số ghép nhóm và xác định giá trị đại diện
cho mỗi nhóm.
d. Chú ý
Các đầu mút của các nhóm có thể không là giá trị của mẫu số liệu.
Ta hay gặp bảng số liệu ghép nhóm là các số nguyên, chẳng hạn như bảng thống kê số lỗi
chính tả trong bài kiểm tra giữa học kì 1 môn Ngữ văn của học sinh khối 11 như sau:
Số lỗi


1; 2


3;4


5;6


7; 8


9;10
Số bài
122
75
14
5
2
Bảng số liệu nàu không có dạng như Bảng tần số ghép nhóm. Để thuận lợi cho việc tính các
số đặc trưng cho bảng số liệu này, người ta hiệu chỉnh về dạng Bảng tần số ghép nhóm bằng
cách thêm bớt 0,5 đơn vị vào đầu mút bên phải và bên trái của mỗi nhóm số liệu như sau:
Số lỗi
0.5; 2.5
2.5; 4.5
4.5; 6.5
6.5; 8.5
8.5; 10.5
Số bài
122
75
14
5
2
2. Số liệu trung bình
a. Khái niệm
Số trung bình của mẫu số liệu ghép nhóm, kí hiệu
x
và được tính như sau:
1 1 2 2
...
kk
n c n c n c
x
n
trong đó
12
...
k
n n n n
.
Ví dụ 4. (CTST - Tr132) Các bạn lớp 11A trả lời 40 câu hỏi trong bài kiểm tra. Kết quả được
thống kê trong bảng sau:
Số câu trả lời đúng
16;21
21; 26
26; 31
31; 36
36; 41
Số học sinh
4
6
8
18
4
a) Tính giá trị đại diện
i
c
,
15i
của từng nhóm số liệu.
b) Tính
1 1 2 2 3 3 4 4 5 5
n c n c n c n c n c
.
c) Tính
1 1 2 2 3 3 4 4 5 5
40
n c n c n c n c n c
x
.
73
Ví dụ 5. (CTST - Tr132) Kết quả khảo sát cân nặng của 25 quả cam ở mỗi lô hàng A và B được
cho ở bảng sau:
Cân nặng (gam)
150;155
155;160
160;165
165;170
170;175
Số quả cam ở lô hàng A
2
6
12
4
1
Số quả cam ở lô hàng B
1
3
7
10
4
a) Hãy ước lượng cân nặng trung bình của mỗi quả cam ở lô hàng A và lô hàng B?
b) Nếu so sánh theo số lượng trung bình thì cam ở lô hàng nào nặng hơn?
b. Ý nghĩa của số trung bình của mẫu số liệu ghép nhóm
Số trung bình của mỗi mẫu số liệu ghép nhóm là giá trị xấp xỉ cho số trung bình của mẫu số
liệu gốc. Nó thường dùng để đo xu thế trung tâm của mẫu số liệu
3. Mốt
a. Nhóm chưa mốt
Là nhóm chưa có tần số lớn nhất.
Giả sử nhóm chưa mốt là
1
;
mm
uu
, khi đó mốt của mẫu số liệu ghép nhóm, kí hiệu là
0
M
,
được xác định bởi công thức:

1
01
11
.( )
( ) ( )
mm
m m m
m m m m
nn
M u u u
n n n n
Chú ý:
Nếu không có nhóm kề trước của nhóm chứa mốt thì
1
0
m
n
.
Nếu không có nhóm kề sau của nhóm chứa mốt thì
1
0
m
n
.
Ví dụ 5. (CTST - Tr133) Một công ty xây dựng khảo sát khách hàng xem họ có nhu cầu mua nhà
ở mức giá nào. Kết quả khảo sát được ghi lại ở bảng sau:
Mức giá
(triệu đồng/m
2
)
10;14
14;18
18; 22
22; 26
26; 30
Số khách hàng
54
78
120
45
12
a) Tìm mốt của mẫu số liệu ghép nhóm trên.
b) Công ty nên xây nhà ở mức giá nào để nhiều người có nhu cầu mua nhất?
b. Ý nghĩa của mốt của mẫu số liệu ghép nhóm
Mốt của mẫu số liệu không ghép nhóm là giá trị có khả năng xuất hiện cao nhất khi lấy mẫu.
Mốt của mẫu số liệu sau khi ghép nhóm
0
M
xấp xỉ với mốt của mẫu số liệu không ghép
nhóm. Các giá trị nằm xung quanh
0
M
thường có khả năng xuất hiện cao hơn các giá trị khác.
Một mẫu số liệu ghép nhóm có thể có nhiều nhóm chứa mốt và nhiều mốt.
4. Bài tập
Bài 171. Người ta đếm số xe ô tô đi qua một trạm thu phí mỗi phút trong khoảng thời gian 9 giờ
đến 9 giờ 30 phút sáng. Kết quả được ghi lại trong bảng sau:
15
16
13
21
17
23
15
21
6
11
12
23
19
25
11
25
7
29
10
28
29
24
6
11
23
11
21
9
27
15
a) Tính số xe trung bình đi qua trạm thu phí trong mỗi phút.
b) Tổng hợp lại số liệu trên bảng tần số ghép nhóm theo mẫu sau:
Số xe
6;10

11;15

16; 20

21; 25

26;30

Số lần
?
?
?
?
?
74
Bài 172. Một thư viện thống kê thống kê số lượng sách được mượn mỗi ngày trong ba tháng ở
bảng sau
Số sách
16; 20

21; 25

26;30

31; 35

36;40

41; 45

46;50

Số ngày
3
6
15
27
22
14
5
Hãy ước lượng số trung bình và mốt của mẫu số liệu ghép nhóm.
Bài 173. Kết quả đo chiều cao của 200 cây keo 3 năm tuổi ở một nông trường được biểu diễn ở
biểu đồ dưới đây
Hãy ước lượng số trung bình và mốt của mẫu số liệu ghép nhóm.
20
35
60
55
30
0
10
20
30
40
50
60
70
[8.5; 8.8) [8.8; 9.1) [9.1; 9.4) [9.4; 9.7) [9.7; 10)
(Số cây)
(m)
Chiều cao 200 cây keo 3 năm tuổi
75
1. Trung vị
a. Công thức xác định trung vị của mẫu số liệu ghép nhóm
Ta gọi
n
là cỡ mẫu.
Giả sử nhóm
1
;
mm
uu
chứa trung vị;
m
n
là tần số của nhóm chứa trung vị;
1 2 1
...
m
C n n n
Khi đó
1
2
.( )
e m m m
m
n
C
M u u u
n
.
Ví dụ 1. (CTST - Tr136)
Kết quả khảo sát cân nặng của 25 quả bơ ở một lô hàng được cho ở bảng sau:
Cân nặng (gam)
150;155
155;160
160;165
165;170
170;175
Số quả bơ
1
7
12
3
2
Hãy tìm trung vị của mẫu số liệu ghép nhóm trên?
b. Ý nghĩa của trung vị của mẫu số liệu ghép nhóm
Từ dữ liệu ghép nhóm nói chung không thể xác định chính xác trung vị của mẫu số liệu gốc.
Trung vị của mẫu số liệu ghép nhóm là giá trị xấp xỉ cho mẫu số liệu gốc và có thể lấy làm giá trị
đại diện cho mẫu số liệu.
2. Tứ phân vị
a. Công thức xác định tứ phân vị
Tứ phân vị thứ hai của mẫu số liệu ghép nhóm, kí hiệu là
2
Q
, cũng chính là trung vị của mẫu
số liệu ghép nhóm.
Để tìm tứ phân vị thứ nhất của mẫu số liệu ghép nhóm, kí hiệu là
1
Q
, ta thực hiện như sau:
Giả sử nhóm
1
;
mm
uu
chứa tứ phân vị thứ nhất.
m
n
là tần số của nhóm chứa tứ phân vị thứ nhất.
1 2 1
...
m
C n n n
Khi đó
11
4
.( )
m m m
m
n
C
Q u u u
n
.
Để tìm tứ phân vị thứ ba của mẫu số liệu ghép nhóm, kí hiệu là
3
Q
, ta thực hiện như sau:
Giả sử nhóm
1
;
ii
uu
chứa tứ phân vị thứ ba.
i
n
là tần số của nhóm chứa tứ phân vị thứ ba.
1 2 1
...
i
C n n n
Khi đó
31
3
4
.( )
i i i
i
n
C
Q u u u
n
.

76
Ví dụ 2. (CÁNH DIỀU - Tr64) Thời gian (phút) truy cập Internet mỗi buổi tối của học sinh được
cho trong bảng sau
Thời gian (phút)
9,5; 12,5
12,5; 15,5
15,5; 18,5
18,5; 21,5
21,5; 24,5
Số học sinh
3
12
15
24
2
Tìm tứ phân vị thứ nhất
1
Q
và tứ phân vị thứ ba
3
Q
của mẫu số liệu ghép nhóm.
b. Ý nghĩa của tứ phân vị của mẫu số liệu ghép nhóm
Các tứ phân vị của mẫu số liệu ghép nhóm xấp xỉ cho các tứ phân vị của mẫu số liệu gốc,
chúng chia mẫu số liệu thành 4 phần, mỗi phần chứa 25% giá trị.
3. Bài tập
Bài 174. Lương tháng của một số nhân viên văn phòng được ghi lại như sau (đơn vị: triệu đồng)
12,5
9,6
11,7
12,7
10,0
12,2
9,8
10,9
6,7
13,6
9,2
13,1
6,5
10,7
8,9
11,2
13,2
8,3
11,1
11,9
8,4
6,7
Tìm tứ phân vị của mẫu số liệu trên.
Bài 175. Kiểm tra điện lượng của một số viên pin tiểu do một hãng sản xuất thu được kết quả sau:
Điện lượng
(nghìn mAh)
0,9; 0,95
0,95; 1,0
1,0; 1,05
1,05; 1,1
1,1; 1,15
Số viên pin
10
20
35
15
5
Hãy ước lượng số trung bình, mốt và tứ phân vị của mẫu số liệu ghép nhóm trên.
Bài 176. Cân nặng của một số con lợn mới sinh thuộc hai giống A và B được cho ở biểu đồ dưới
đây (đơn vị: kg)
a) Hãy so sánh cân nặng của con lớn mới sinh giống A và giống B theo số trung bình và
trung vị.
b) Hãy ước lượng tứ phân vị thứ nhất và thứ ba của cân nặng lợn con mới sinh giống A và
cân nặng của lợn con mới sinh giống B?
---------------------- HẾT ----------------------
8
28
32
17
13
14
24
14
0
10
20
30
40
50
[1,0; 1,1) [1,1; 1,2) [1,2; 1,3) [1,3; 1,4)
(số con)
(kg)
Cân nặng của một số
con lợn mới sinh
Giống A Giống B
77


78



79
1. Mở đầu về hình học không gian
Đối tượng cơ bản:
Điểm: kí hiệu
, , , ...A B C
Đường thẳng: kí hiệu
, , , , , ...a b c d
Mặt phẳng: kí hiệu
( ), ( ), ( ), ( ), ...PQ

Quan hệ cơ bản:
Thuộc: kí hiệu
.
Ví dụ:
, ( ).M a M P
Chứa, nằm trong: kí hiệu
.
Ví dụ:
( ).aP
Hình biểu diễn của một hình trong không gian:
Đường thẳng được biểu diễn bởi đường thẳng. Đoạn thẳng biểu diễn bởi đoạn thẳng.
Hai đường thẳng song song (hoặc cắt nhau) được biểu diễn bởi hai đường thẳng song song
(hoặc cắt nhau).
Hai đoạn thẳng song song hoặc bằng nhau được biểu diễn bởi hai đoạn thẳng song song
và bàng nhau.
Dùng nét vẽ liền (__) để biểu diễn cho những đường trông thấy và dùng nét đứt (----) để
biểu diễn cho những đường bị che khuất.
2. Các tính chất thừa nhận trong hình học không gian
Có một và chỉ một mặt phẳng đi qua ba điểm phân biệt
không thẳng hàng cho trước.
Có một và chỉ một mặt phẳng đi qua ba điểm không thẳng
hàng.
Nếu một đường thẳng có hai điểm phân biệt thuộc một
mặt phẳng thì mọi điểm của đường thẳng đều thuộc mặt
phẳng đó.
Tồn tại bốn điểm không cùng thuộc một mặt phẳng.
Nếu hai mặt phẳng phân biệt có một điểm chung thì chúng
còn có một điểm chung khác nữa.
Từ tính chất này suy ra: Nếu hai mặt phẳng phân biệt có
một điểm chung thì chúng sẽ có một đường thẳng chung
đi qua điểm chung ấy. Đường thẳng chung là duy nhất
chứa tất cả các điểm chung của hai mặt phẳng đó. Đường
thẳng chung đó được gọi là giao tuyến của hai mặt phẳng.
Trên mỗi mặt phẳng, các kết quả đã biết trong hình học phẳng đều đúng.
3. Điều kiện xác định mặt phẳng
Mặt phẳng được hoàn toàn xác định khi biết nó đi qua ba điểm không thẳng hàng.
Mặt phẳng được hoàn toàn xác định khi biết nó đi qua một điểm và chứa một đường thẳng
không đi qua điểm đó.
Mặt phẳng được hoàn toàn xác định khi biết nó chứa hai đường thẳng cắt nhau.
Mặt phẳng hoàn toàn có thể mở rộng ra đến vô cực.

80
4. Hình chóp và hình tứ diện
Cho đa giác
1 2 3
...
n
A A A A
nằm trong mặt phẳng
()
và điểm
( ).S
Lần lượt nối điểm
S
với
các đỉnh
1 2 3
, , , ...,
n
A A A A
ta được
n
tam giác
1 2 2 3 1
, , ..., .
n
SA A SA A SA A
Hình gồm đa giác
1 2 3
...
n
A A A A
và
n
tam giác
1 2 2 3 1
, , ...,
n
SA A SA A SA A
được gọi là hình chóp, kí hiệu hình chóp
này là
1 2 3
. ... .
n
S A A A A
Khi đó ta gọi:
S
là đỉnh của hình chóp.
1 2 3
...
n
A A A A
là mặt đáy của hình chóp.
Các tam giác
1 2 2 3 1
, , ...,
n
SA A SA A SA A
gọi là mặt bên.
1 2 3
, , , ...,
n
SA SA SA SA
được gọi là các cạnh bên.
Ta gọi hình chóp có đáy là tam giác, tứ giác, ngũ giác,..., lần lượt là hình chóp tam giác, hình
chóp tứ giác, hình chóp ngũ giác , ....
Cho bốn điểm
, , , A B C D
không đồng phẳng. Hình gồm 4 tam giác
, , ABC ACD ABD
và
BCD
gọi là hình tứ diện (hay gọi là tứ diện) và được kí hiệu là
.ABCD
Các điểm
, , , A B C D
là bốn đỉnh của tứ diện.
Các đoạn thẳng
, , , , , AB BC CD DA CA BD
gọi là các cạnh của tứ diện.
Hai cạnh không đi qua một đỉnh gọi là hai cạnh đối diện của tứ diện.
Các tam giác
, , , ABC ACD ABD BCD
gọi là các mặt của tứ diện.
Hình tứ diện có bốn mặt là các tam giác đều gọi là hình tứ diện đều.
5. Các dạng toán thường gặp
81
Ví dụ 1. Cho tứ diện
.SABC
Gọi
, MN
lần lượt là hai điểm trên cạnh
AB
và
BC
sao cho
MN
không song song với
.AC
Tìm giao tuyến của các cặp mặt phẳng sau:
a)
()SMN
và
( ).SAC
b)
()SAN
và
( ).SCM
Ví dụ 2. Cho tứ diện
.SABC
Gọi
, KM
lần lượt là hai điểm trên cạnh
SA
và
.SC
Gọi
N
là trung
điểm của cạnh
.BC
Tìm giao tuyến của các cặp mặt phẳng sau:
a)
()SAN
và
( ).ABM
b)
()SAN
và
( ).BCK
Ví dụ 3. Cho hình chóp
.,S ABCD
trong đó mặt đáy
ABCD
có các cặp cạnh đối không song song.
Gọi điểm
M
thuộc cạnh
.SA
Tìm giao tuyến của các cặp mặt phẳng sau:
a)
()SAC
và
( ).SBD
b)
()SAB
và
( ).SCD
c)
()MBC
và
( ).SAD
A
C
B
S
M
N
N
A
C
B
S
K
M
A
D
B
S
C
M

Tìm hai điểm chung phân biệt của hai mặt phẳng.
Đường thẳng nối hai điểm chung đó là giao tuyến của chúng.
82
Bài 1. Cho hình chóp
.S ABCD
có đáy
ABCD
là tứ giác lồi. Tìm giao tuyến của các cặp mặt
phẳng sau đây:
a)
()SAB
và
( ).SAC
b)
()SAC
và
( ).SBD
c)
()SAB
và
( ).SCD
d)
()SAD
và
( ).SBC
Bài 2. Cho hình chóp
.S ABCD
có đáy là hình thang với
AB CD
và
.AB CD
Lấy điểm
M
nằm
trên đoạn
.BC
Tìm giao tuyến của các cặp mặt phẳng sau đây:
a)
()SAC
và
( ).SBD
b)
()SAD
và
( ).SBC
c)
()SAM
và
( ).SBD
d)
()SDM
và
( ).SAB
Bài 3. Cho hình chóp
.S ABCD
có đáy
ABCD
là tứ giác lồi. Trên cạnh
SA
lấy điểm
.M
Tìm giao
tuyến của các cặp mặt phẳng sau đây:
a)
()SAC
và
( ).SBD
b)
()BCM
và
( ).SAD
c)
()CDM
và
( ).SAB
d)
()BDM
và
( ).SAC
Bài 4. Cho hình chóp
.S ABCD
có đáy
ABCD
là hình bình hành. Trung điểm của
CD
là
.M
Tìm
giao tuyến của các cặp mặt phẳng sau đây:
a)
()SAC
và
( ).SBD
b)
()SBM
và
( ).SAC
c)
()SBM
và
( ).SAD
d)
()SAM
và
( ).SBC
Bài 5. Cho hình chóp
.S ABCD
có đáy
ABCD
là hình thang với
AB CD
và
.AB CD
Lấy điểm
M
nằm trên đoạn
.SA
Hãy tìm:
a)
( ) ( ) ?BDM SAC
b)
( ) ( ) ?BCM SAD
c)
( ) ( ) ?BCM SCD
Bài 6. Cho hình chóp
.S ABCD
có đáy
ABCD
là hình bình hành tâm
.O
Lấy điểm
M
trên cạnh
,SA
trung điểm
CD
là
.N
Tìm giao tuyến của các cặp mặt phẳng sau:
a)
()BMN
và
( ).SAC
b)
()BMN
và
( ).SAD
c)
()MCD
và
( ).SBD
d)
()MCD
và
( ).SAB
Bài 7. Cho hình chóp
.S ABCD
có đáy là tứ giác
ABCD
có hai cạnh đối diện không song song.
Lấy điểm
M
thuộc miền trong tam giác
.SCD
Tìm giao tuyến của các cặp mặt phẳng sau
đây:
a)
()SBM
và
( ).SCD
b)
()ABM
và
( ).SCD
c)
()ABM
và
( ).SAC
Bài 8. Cho hình chóp
.S ABCD
có đáy
ABCD
là tứ giác lồi. Lấy
I
thuộc cạnh
, SA J
thuộc cạnh
SB
sao cho
IJ
không song song với
.AB
Lấy điểm
K
trong tứ giác
.ABCD
Tìm giao tuyến
của các cặp mặt phẳng sau:
a)
()IJK
và
( ).ABCD
b)
()IJK
và
( ).SAB
c)
()IJK
và
( ).SAD
d)
()IJK
và
( ).SAC
e)
()IJK
và
( ).SBD
Bài 9. Cho hình chóp
..S ABC
Trên cạnh
, SA SC
lấy
, MN
sao cho
MN
không song song
.AC
Gọi
K
là trung điểm
.BC
Tìm giao tuyến của các cặp mặt phẳng:
a)
()MNK
và
( ).ABC
b)
()MNK
và
( ).SAB
Bài 10. Cho hình chóp
..S ABC
Trên cạnh
, SA SC
lấy
, MN
sao cho
MN
không song song
.AC
Gọi
O
là điểm nằm miền trong tam giác
.ABC
Tìm giao tuyến của các cặp mặt phẳng sau
đây:
a)
()MNO
và
( ).ABC
b)
()MNO
và
( ).SAB
c)
()SMO
và
( ).SBC
d)
()ONC
và
( ).SAB
83
Bài 11. Cho tứ diện
ABCD
có
M
là điểm trên cạnh
, AB N
là điểm trên cạnh
AD
sao cho
2 , 2 .MB MA AN ND
Gọi
P
là điểm nằm trong tam giác
.BCD
Tìm giao tuyến của các
cặp mặt phẳng sau:
a)
()CMN
và
( ).BCD
b)
()MNP
và
( ).SAD
c)
()MNP
và
( ).ABC
Bài 12. Cho tứ diện
.ABCD
Gọi
M
là điểm nằm trong tam giác
, ABC N
là điểm nằm trong tam
giác
.ACD
Tìm giao tuyến của các cặp mặt phẳng sau đây:
a)
()CDM
và
( ).ABD
b)
()BCN
và
( ).ABD
c)
()CMN
và
( ).BCD
Bài 13. Cho tứ diện
.SABC
Lấy điểm
, EF
lần lượt trên đoạn
, SA SB
và điểm
G
là trọng tâm giác
.ABC
Hãy tìm:
a)
( ) ( ) ?EFG ABC
b)
( ) ( ) ?EFG SBC
c)
( ) ( ) ?EFG SGC
Bài 14. Cho hình chóp
..S ABCD
Hai điểm
, GH
lần lượt là trọng tâm
, .SAB SCD
Tìm:
a)
( ) ( ) ?SGH ABCD
b)
( ) ( ) ?SAC SGH
c)
( ) ( ) ?SAC BGH
d)
( ) ( ) ?SCD BGH
Bài 15. Cho hình chóp
.S ABCD
có đáy
ABCD
là hình thang có
AB
song song
.CD
Gọi
I
là giao
điểm của
AD
và
.BC
Lấy
M
thuộc cạnh
.SC
Hãy tìm:
a)
( ) ( ) ?SAC SBD
b)
( ) ( ) ?SAD SBC
c)
( ) ( ) ?ADM SBC
Bài 16. Cho hình chóp
.S ABCD
có đáy là tứ giác lồi. Gọi hai điểm
, MG
lần lượt là trọng tâm
, , , SAD SAD N SG P
nằm trong tứ giác
.ABCD
Hãy tìm:
a)
( ) ( ) ?MNP ABCD
b)
( ) ( ) ?MNP SAC
c)
( ) ( ) ?MNP SCD
Bài 17. Cho hình chóp
.S ABCD
đáy là hình bình hành tâm
.O
Gọi
, , M N P
lần lượt là trung điểm
các cạnh
, , .BC CD SA
Hãy tìm:
a)
( ) ( ) ?MNP SAB
b)
( ) ( ) ?MNP SAD
c)
( ) ( ) ?MNP SBC
d)
( ) ( ) ?MNP SCD
Bài 18. Cho hình chóp
..S ABC
Gọi
, HK
lần lượt là trọng tâm
, SAB SBC
và
M
là trung điểm
, AC I SM
sao cho
.SI SM
Hãy tìm:
a)
( ) ( ) ?IHK ABC
b)
( ) ( ) ?IHK SBC
Bài 19. Cho tứ diện
.SABC
Gọi
, , D E F
lần lượt là trung điểm của
, , .AB BC SA
a) Tìm giao tuyến
SH
của hai mặt phẳng
()SCD
và
( ).SAE
b) Tìm giao tuyến
CI
của hai mặt phẳng
()SCD
và
( ).BFC
c)
SH
và
CI
có cắt nhau không ? Giải thích ? Nếu có, gọi giao điểm đó là
,O
chứng
minh
// .IH SC
Tính tỉ số
OH
OS
84
B
C
O
A
S
N
M
Ví dụ 4. Cho tứ diện
SABC
có
M
là điểm nằm trên tia đối của tia
, SA O
là điểm nằm trong tam
giác
.ABC
Tìm các giao điểm của đường thẳng:
a)
BC
với
( ).SOA
b)
MO
với
( ).SBC
c)
AB
với
( ).MOC
d)
SB
với
( ).MOC
Ví dụ 5. Cho tứ diện
SABC
có hai điểm
, MN
lần lượt thuộc hai cạnh
, SA SB
và
O
là điểm nằm
trong tam giác
.ABC
Xác định các giao điểm sau:
a)
AB
với
( ).SOC
b)
( ).MN SOC
c)
( ).SO CMN
B
C
M
O
A
S

Muốn tìm giao điểm của đường thẳng
d
và mặt phẳng
()
, ta làm như sau:
Bước 1. Tìm một mặt phẳng phụ
()
chứa
d
sao cho dễ tạo giao tuyến với
( ).
Mặt phẳng này thường xác định bởi
d
và một điểm của
( ).
Bước 2. Tìm giao tuyến
u
của
()
và
( ).
Bước 3. Trong
( ),
d
cắt
u
tại
,I
mà
( ).b
Vậy
d
cắt
()
tại
.I
u
d
β
α
85
Bài 20. Cho hình chóp
..S ABC
Trên cạnh
SA
lấy
M
sao cho
3,SA SM
trên cạnh
SC
lấy điểm
N
sao cho
2.SC SN
Điểm
P
thuộc cạnh
.AB
Tìm giao điểm của:
a)
MN
và
( ).ABC
b)
BC
và
( ).MNP
Bài 21. Cho tứ diện
.ABCD
Gọi
, MN
là trung điểm của
AC
và
.BC
Lấy điểm
P
trên cạnh
BD
sao cho
.PB PD
Tìm giao điểm của:
a)
CD
và
( ).MNP
b)
AD
và
( ).MNP
Bài 22. Cho tứ diện
.ABCD
Trên
AC
và
AD
lần lượt lấy các điểm
, .MN
Gọi
P
là điểm thuộc
miền trong của tam giác
.BCD
Tìm giao điểm:
a)
MN
và
( ).BCD
b)
AP
và
( ).BMN
Bài 23. Cho hình chóp
.S ABCD
có đáy hình bình hành tâm
.O
Trên
, SA SB
lần lượt lấy hai điểm
M
và
.N
Hãy tìm:
a)
( ) ?SO CMN
b)
( ) ( ) ?SAD CMN
Bài 24. Cho hình chóp
.S ABCD
có đáy hình bình hành tâm
.O
Gọi
G
là trọng tâm tam giác
.SAB
Hãy tìm:
a)
( ) ( ) ?SGC ABCD
b)
( ) ?AD SGC
c)
( ) ?SO SGB
d)
( ) ?SD BCG
Bài 25. Cho hình chóp
.S ABCD
với
ABCD
là hình bình hành. Gọi
M
là điểm lấy trên cạnh
, SB N
là điểm lấy trong
.SCD
Hãy tìm giao điểm của:
a)
MN
với
( ).ABCD
b)
SC
với
( ).MAN
c)
SD
với
( ).MAN
d)
SA
với
( ).CMN
Bài 26. Cho tứ diện
.SABC
Lấy điểm
M
trên cạnh
.SA
Lấy
, NP
lần lượt nằm trong các tam giác
SBC
và
.ABC
a) Tìm giao điểm của
MN
với
( ).ABC
b) Tìm các giao điểm của
()MNP
với
, , , .AB SB AC SC
c) Tìm các giao điểm của
NP
với
( ), ( ).SAB SAC
Bài 27. Cho hình chóp
.S ABCD
có đáy
ABCD
là hình thang, đáy lớn
.AB
Gọi
, IJ
là trung điểm
SA
và
.SB
Lấy điểm
M
tùy ý trên
.SD
Tìm giao điểm của:
a)
IM
và
( ).SBC
b)
JM
và
( ).SAC
c)
SC
và
( ).IJM
Bài 28. Cho hình chóp
.S ABCD
có đáy
ABCD
là hình thang với đáy lớn
.AB
Gọi
, , I J K
là ba
điểm nằm trên cạnh
, , .SA AB BC
a) Tìm giao điểm của
IK
với
( ).SBD
b) Tìm các giao điểm của
()IJK
với
SD
và
.SC
Bài 29. Cho hình chóp
.S ABCD
có đáy
ABCD
là hình bình hành. Gọi
M
là trung điểm
, SB N
là
trọng tâm
.SCD
Xác định giao điểm của:
a)
MN
và
( ).ABCD
b)
MN
và
( ).SAC
c)
SC
và
( ).AMN
d)
SA
và
( ).CMN
Bài 30. Cho hình chóp
..S ABCD
Gọi
, MN
lần lượt là trung điểm của cạnh
, SA SD
và
P
là điểm
thuộc cạnh
SB
sao cho
3.SP PB
a) Tìm giao điểm
Q
của
SC
và
( ).MNP
b) Tìm giao tuyến
()MNP
và
( ).ABCD
86
Bài 31. Cho tứ diện
.ABCD
Trên
AC
và
AD
lần lượt lấy các điểm
, MN
sao cho
, MN
không
song song với
.CD
Gọi
O
là điểm thuộc miền trong
.BCD
Tìm giao điểm của đường
thẳng:
a)
BD
và
( ).OMN
b)
BC
và
( ).OMN
c)
MN
và
( ).ABO
d)
AO
và
( ).BMN
Bài 32. Cho hình chóp
..S ABCD
Gọi
, MN
lần lượt là trọng tâm của tam giác
SAB
và
.SCD
Xác
định giao điểm của:
a)
BD
và
( ).SMN
b)
MN
và
( ).SAD
c)
SD
và
( ).BMN
d)
SA
và
( ).CMN
Bài 33. Cho tứ diện
.SABC
Gọi
, IJ
lần lượt là trung điểm của
, .SA BC
Lấy điểm
M
trên đoạn
,IJ
lấy
N
trên cạnh
.SC
a) Tìm
( ).H SM ABC
b) Tìm
( ).K CM SAB
c) Tìm
( ).L MN ABC
d) Tìm
( ).P AM SBC
Bài 34. Cho tứ diện
.OABC
Gọi
, , M N P
lần lượt là trung điểm của
, OA OB
và
.AB
Trên cạnh
OC
lấy điểm
Q
sao cho
.OQ QC
Gọi
G
là trọng tâm tam giác
.ABC
a) Tìm
( ).E BC MNQ
b) Tìm
( ).F CP MNQ
c)
( ).K BG MNQ
Bài 35. Cho hình chóp
.S ABCD
có đáy
ABCD
là hình bình hành tâm
.O
Gọi
M
là trung điểm
của
SB
và
G
là trọng tâm của tam giác
.SAD
a)
( ).E SA OMG
b)
( ).F AD OMG
c)
( ).K GM ABCD
Bài 36. Cho hình chóp
.S ABCD
có đáy
ABCD
là hình bình hành tâm
.O
Gọi
, MN
là hai điểm
lần lượt nằm trong tam giác
SAB
và
.SAD
a)
( ).E MN ABCD
b)
( ).F AB OMN
c)
( ).H SA OMN
d)
( ).K CD OMN
Bài 37. Cho tứ diện
,SABC
lấy điểm
M
là trung điểm
,SA
lấy điểm
N
là trọng tâm
SBC
và
P
nằm trong
.ABC
Tìm giao điểm của:
a)
( ).I MN ABC
b)
( ) ?SB MNP
c)
( ) ?SC MNP
d)
( ) ?NP SAB
e) Tứ giác
ABIC
là hình gì ?
Bài 38. Cho hình chóp
.S ABCD
có đáy
ABCD
là hình bình hành,
M
là trung điểm của
.SD
a) Tìm
( ).I BM SAC
Chứng minh:
2.BI IM
b) Tìm
( ).E SA BCM
Chứng minh:
E
là trung điểm của
.SA
Bài 39. Cho tứ diện
.ABCD
Gọi
I
và
J
lần lượt là trung điểm của
AC
và
.BC
Trên cạnh
BD
lấy
điểm
K
sao cho
2.BK KD
a) Tìm giao điểm
E
của đường thẳng
CD
và
( ).IJK
Chứng minh:
.DE DC
b) Tìm giao điểm
F
của đường thẳng
AD
và
( ).IJK
Tính tỉ số
FA
FD
87
Bài 40. Cho tứ diện
.ABCD
Gọi
, IM
lần lượt là trung điểm của
AB
và
, BC G
là trọng tâm tam
giác
.ACD
a) Tìm
( ).P CD IMG
b) Tính tỉ số:
PC
PD
Bài 41. Cho hình chóp
.S ABC
có
G
là trọng tam tam giác
.ABC
Gọi
M
là điểm trên cạnh
SA
sao
cho
2 , MA MS K
là trung điểm
BC
và
D
là điểm đối xứng của
A
qua
.G
a) Tìm
( ).H SK MCD
b) Tính tỉ số
HK
SK
Bài 42. Cho hình chóp
.S ABCD
có đáy
ABCD
là hình bình hành. Gọi
, MN
lần lượt là trung
điểm của
SA
và
.CD
a) Tìm giao điểm
E
của
AD
với
( ).BMN
b) Tìm giao điểm
F
của
SD
và
( ).BMN
Chứng minh rằng:
2.FS FD
Bài 43. Cho hình chóp
.S ABCD
có đáy
ABCD
là hình thang, đáy lớn
AB
và
2.AB CD
Gọi
, , I J K
lần lượt là trung điểm của các cạnh
, , .SA AB BC
a) Tìm giao điểm của
IK
và
( ).SBD
b) Tìm giao điểm
F
của
SD
và
( ).IJK
Tính tỉ số
FS
FD
c) Tìm giao điểm
G
của
SC
và
( ).IJK
Tính tỉ số
GS
GC
Bài 44. Cho tứ diện
.ABCD
Gọi
I
và
J
lần lượt là trung điểm của
AC
và
.BC
Trên cạnh
BD
lấy
điểm
K
sao cho
2.BK KD
a) Tìm giao điểm
E
của
CD
với
( ).IJK
Chứng minh:
.DE DC
b) Tìm giao điểm
F
của
AD
với
( ).IJK
Chứng minh:
2FA FD
và
.FK IJ
c) Gọi
M
và
N
là hai điểm bất kì lần lượt nằm trên hai cạnh
AB
và
.CD
Tìm giao điểm
của
MN
với
( ).IJK
Bài 45. Cho hình chóp
.S ABCD
có đáy
ABCD
là hình chữ nhật tâm
.O
Gọi
M
là trung điểm của
, SB N
là điểm thuộc đoạn
SD
sao cho
2.SN ND
a) Tìm giao tuyến của hai mặt phẳng
()SBD
và
( ).SAC
b) Tìm giao điểm
E
của đường thẳng
MN
và mặt phẳng
( ).ABCD
Tính
EN
EM
c) Tìm giao điểm
K
của đường thẳng
SC
và mặt phẳng
( ).AMN
Gọi
J
giao điểm của
AK
và
.SO
Tính tỉ số:
JK
JA
Bài 46. Cho hình chóp
.S ABCD
có đáy
ABCD
là hình thang
AB
đáy lớn và
3.AB CD
Gọi
N
là
trung điểm của
, CD M
là điểm trên cạnh
SB
thỏa
3,SM MB
điểm
I
trên cạnh
SA
và
thỏa
3.AI IS
a) Tìm giao điểm của đường thẳng
MN
với
( ).SAD
b) Gọi
H
là giao điểm của
CB
với
( ).IMN
Tính tỉ số
HB
HC
88
Ví dụ 6. Cho tứ diện
.ABCD
Trên các đoạn
,CA
, CB BD
cho lần lượt các điểm
, , M N P
sao cho
MN
không song song với
.AB
Gọi
()
là mặt phẳng xác định bởi ba điểm
, , .M N P
Dựng
thiết diện tạo bởi
()
và tứ diện
.ABCD
Ví dụ 7. Cho tứ diện
.SABC
Gọi
O
là điểm thuộc miền trong tam giác
.ABC
Gọi
, MN
lần lượt
là hai điểm nằm trên hai cạnh
SA
và
SC
sao cho
MN
không song song với
.AC
Tìm thiết
diện do
()MNO
cắt tứ diện
.SABC
Bài 47. Cho hình chóp
..S ABC
Trên cạnh
, SA SB
lần lượt lấy
, MN
sao cho
MN
không song
song với
.AB
Gọi
P
là điểm thuộc miền trong tam giác
.ABC
Xác định giao tuyến của
()MNP
và
( ).ABC
Từ đó suy ra thiết diện khi cắt hình chóp bởi mặt phẳng
( ).MNP
B
C
D
A
N
M
P
A
C
S
B
O
N
M

Ta tìm các đoạn giao tuyến nối tiếp nhau của mặt phẳng
()
với hình chóp cho đến khi khép
kín thành một đa giác phẳng. Đa giác đó là thiết diện cần tìm và các đoạn giao tuyến chính là
các cạnh của thiết diện.
89
Bài 48. Cho tứ diện
.SABC
Gọi
, KN
trung điểm
, SA BC
và
M
là điểm thuộc đoạn
SC
sao cho
3 2 .SM MC
a) Tìm thiết diện của hình chóp và mặt phẳng
( ).KMN
b) Mặt phẳng
()KMN
cắt
AB
tại
.I
Tính tỉ số
IA
IB
Bài 49. Cho tứ diện
.ABCD
Trên
AB
lấy điểm
.M
Điểm
N
trên
BC
thỏa
2 , BN NC P
là trung
điểm
.CD
Xác định thiết diện khi cắt bởi
( ).MNP
Bài 50. Cho hình chóp
.S ABCD
có đáy
ABCD
là hình thang đáy lớn
.AD
Lấy
M
trên cạnh
.SB
Tìm thiết diện cắt bởi
( ).AMD
Bài 51. Cho hình chóp
.S ABCD
có đáy
ABCD
là hình bình hành. Gọi
, , M N P
là các điểm lần
lượt trên các cạnh
, , .CB CD SA
Tìm thiết diện của hình chóp với
( ).MNP
Bài 52. Cho hình chóp
.S ABCD
có đáy
ABCD
là hình thang đáy lớn
.AD
Gọi
, HK
là trung điểm
của
SB
và
, AB M
là điểm lấy trong hình thang
ABCD
sao cho đường thẳng
KM
cắt hai
đường thẳng
, .AD CD
Tìm thiết diện của hình chóp với
( ).HKM
Bài 53. Cho hình chóp
.S ABCD
có đáy
ABCD
là hình thang đáy lớn
,AB
lấy
, MN
lần lượt trên
các cạnh
, .SC SD
Tìm thiết diện của hình chóp với
()ABM
và
( ).AMN
Bài 54. Cho hình chóp
.S ABCD
có đáy
ABCD
là hình bình hành. Gọi
, HK
là trung điểm
BC
và
.CD
Lấy
M
bất kì trên cạnh
.SA
Tìm thiết diện của hình chóp với
( ).MHK
Bài 55. Cho hình chóp
.S ABCD
có đáy
ABCD
là hình thang với
, .AB CD AB CD
Gọi
, IJ
theo thứ tự là trung điểm của các cạnh
SB
và
.SC
a) Xác định giao tuyến của hai mặt phẳng
()SAD
và
( ).SBC
b) Tìm giao điểm của đường thẳng
SD
với
( ).AIJ
c) Xác định thiết diện của hình chóp
.S ABCD
cắt bởi mặt phẳng
( ).AIJ
Bài 56. Cho tứ diện đều
ABCD
có cạnh bằng
.a
Gọi
I
là trung điểm của
, AD J
là điểm đối xứng
với
D
qua
, CK
là điểm đối xứng với
D
qua
.B
Xác định thiết diện của hình tứ diện khi
cắt bởi mặt phẳng
()IJK
và tính diện tích của thiết diện này.
Bài 57. Cho hình chóp
..S ABCD
Lấy một điểm
M
thuộc miền trong tam giác
.SBC
Lấy một điểm
N
thuộc miền trong tam giác
.SCD
a) Tìm giao điểm của
MN
với
( ).SAC
b) Tìm giao điểm của
SC
với
( ).AMN
c) Tìm thiết diện của hình chóp
.S ABCD
với
( ).AMN
Bài 58. Cho hình chóp
.S ABCD
có đáy
ABCD
là hình bình hành tâm
.O
Gọi
M
là trung điểm
của
, SB G
là trọng tâm tam giác
.SAD
a) Tìm giao điểm
I
của
GM
với
( ).ABCD
Chứng minh
I
ở trên đường thẳng
CD
và
2.IC ID
b) Tìm giao điểm
J
của
()OMG
với
.AD
Tính tỉ số:
JA
JD
c) Tìm giao điểm
K
của
()OMG
với
.SA
Tính tỉ số:
KA
KS
d) Tìm thiết diện tạo bởi
()OMG
với hình chóp
..S ABCD
90
Bài 59. Cho hình chóp
.S ABCD
có đáy
ABCD
là hình bình hành tâm
.O
Gọi
, , M N P
lần lượt
là trung điểm của
, SB SD
và
.OC
a) Tìm giao tuyến của
()MNP
với
()SAC
và
( ).ABCD
b) Tìm giao điểm của
SA
và
( ).MNP
c) Xác định thiết diện của hình chóp với
( ).MNP
Tính tỉ số mà
()MNP
chia các cạnh
, SA BC
và
.CD
Bài 60. Cho hình chóp
.S ABCD
có đáy
ABCD
là hình bình hành. Gọi
K
là trọng tâm của tam giác
SAC
và
, IJ
lần lượt là trung điểm của
CD
và
.SD
a) Tìm giao điểm
H
của đường thẳng
IK
với mặt phẳng
( ).SAB
b) Xác định thiết diện tạo bởi mặt phẳng
()IJK
với hình chóp.
Bài 61. Hình chóp
.S ABCD
có đáy
ABCD
không là hình thang, điểm
P
nằm trong tam giác
SAB
và điểm
M
thuộc cạnh
SD
sao cho
2.MD MS
a) Tìm giao tuyến của hai mặt phẳng
()SAB
và
( ).PCD
b) Tìm giao điểm của
SC
với mặt phẳng
( ).ABM
c) Gọi
N
là trung điểm của
.AD
Tìm thiết diện tạo bởi
()MNP
và hình chóp.
Bài 62. Cho hình chóp
.S ABCD
có đáy
ABCD
là hình bình hành tâm
.O
a) Tìm giao tuyến của hai mặt phẳng
()AMN
và
( ).SCD
b) Trên các cạnh
, SB SD
ta lần lượt lấy các điểm
M
và
N
thỏa
1
3
SM
SB
và
2
3
SN
SD

Tìm giao điểm
I
của
SC
và mặt phẳng
( ).AMN
Suy ra thiết diện của mặt phẳng
()AMN
và hình chóp
..S ABCD
c) Gọi
K
là giao điểm của
IN
và
.CD
Tính tỉ số
KC
KD
Bài 63. Cho hình chóp
.S ABCD
có đáy
ABCD
là hình bình hành tâm
.O
Gọi
, MN
lần lượt là
hai điểm trên hai cạnh
, SB SD
sao cho
1
3
SM
SB
và
2
3
SN
SD

a) Tìm giao điểm
I
của
SC
với mặt phẳng
( ).AMN
Suy ra thiết diện của hình chóp bị
cắt bởi mặt phẳng
( ).AMN
b) Gọi
K
là giao điểm của
IN
và
.CD
Tính tỉ số:
KC
KD
91
Bài 64. Cho tứ diện
.ABCD
Lấy
, , M N P
lần lượt trên các cạnh
, , AB AC BD
sao cho
MN
cắt
BC
tại
, I MP
cắt
AD
tại
.J
Chứng minh:
, , PI NJ CD
đồng quy.
Bài 65. Cho hình chóp
.S ABCD
có đáy
ABCD
là tứ giác lồi. Lấy
M
trên cạnh
.SC
Gọi
N
là giao
điểm của
SB
và
( ).ADM
Gọi
O
là giao điểm
AC
và
.BD
Chứng minh rằng
, , SO AM DN
đồng qui.
Bài 66. Cho hình chóp
..S ABCD
Trên cạnh
SC
lấy một điểm
E
không trùng với
S
và
.C
a) Tìm giao điểm
F
của đường thẳng
SD
với
( ).ABE
b) Giả sử
AB
không song song với
.CD
Hãy chứng minh ba đường thẳng
, , AB CD EF
đồng qui.
Bài 67. Cho hình chóp
.S ABCD
có
AB
không song song
.CD
Gọi
M
là trung điểm
SC
và
O
là
giao điểm
AC
với
.BD
a) Tìm giao điểm
N
của
SD
với
( ).MAB
b) Chứng minh rằng ba đường thẳng
, , SO AM BN
đồng quy.
Bài 68. Cho hình chóp
.S ABCD
có
AB CD E
và
.AD BC K
Gọi
, , M N P
lần lượt là trung
điểm của
, , .SA SB SC
a) Tìm giao tuyến của
()SAC
và
( ).SBD
b) Tìm giao tuyến của
()MNP
và
( ).SBD
c) Tìm giao điểm của
Q
của
SD
và
( ).MNP
d) Gọi
.H MN PQ
Chứng minh:
, , S H E
thẳng hàng.
e) Chứng minh:
, , SK QM NP
đồng quy.
Bài 69. Cho tứ diện
SABC
với
I
trung điểm của
, SA J
là trung điểm của
.BC
Gọi
M
là điểm di
động trên
IJ
và
N
là điểm di động trên
.SC
a) Xác định giao điểm
P
của
MC
và
( ).SAB
b) Tìm giao tuyến của
()SMP
và
( ).ABC
c) Tìm giao điểm
E
của
MN
và
( ).ABC
d) Gọi
.F IN AC
Chứng minh rằng đường thẳng
EF
luôn đi qua một điểm cố định
khi
, MN
di động.

Định lí Ceva
Cho
ABC
và các điểm
,,A B C
lần lượt thuộc các cạnh
,,BC CA AB
. Khi đó
,,AA BB CC
đồng quy khi và chỉ khi
. . 1
A B B C C A
A C B A C B
.
92
Bài 70. Cho tứ diện
.SABC
Trên các cạnh
, , SA SB SC
lần lượt lấy
, , M N P
sao cho
MN
cắt
AB
tại
, I NP
cắt
BC
tại
J
và
MP
cắt
AC
tại
.K
Chứng minh rằng ba điểm
, , I J K
thẳng
hàng.
Bài 71. Cho tứ diện
ABCD
có
G
là trọng tâm tam giác
.BCD
Gọi
, , M N P
lần lượt là trung điểm
của
, , .AB BC CD
a) Tìm giao tuyến của
()ADN
và
( ).ABP
b) Gọi
I AG MP
và
.J CM AN
Chứng minh
, , D I J
thẳng hàng.
Bài 72. Cho hình chóp
.S ABCD
có đáy
ABCD
là hình bình hành tâm
,O
hai điểm
, MN
lần lượt là
trung điểm của
, ,SB SD
điểm
P
thuộc
SC
và không là trung điểm của
.SC
a) Tìm giao điểm của
SO
với mặt phẳng
( ).MNP
b) Tìm giao điểm của SA với mặt phẳng
( ).MNP
c) Gọi
, , F G H
lần lượt là giao điểm của
QM
và
, AB QP
và
, AC QN
và
.AD
Chứng minh ba điểm
, , F G H
thẳng hàng.
Bài 73. Cho hình chóp
.S ABCD
có
AD
không song song với
.BC
Lấy
M
thuộc
SB
và
O
là giao
điểm
AC
với
.BD
a) Tìm giao điểm
N
của
SC
với
( ).AMC
b) Gọi
.I AN DM
Chứng minh
, , S I O
thẳng hàng.
Bài 74. Cho hình chóp
..S ABCD
Gọi
, , E F H
lần lượt là các điểm thuộc cạnh
, , .SA SB SC
a) Tìm giao điểm
( ).K SD EFH
b) Gọi
O AC BD
và
.I EH FK
Chứng minh:
, , S I O
thẳng hàng.
c) Gọi
M AD BC
và
.N EK FH
Chứng minh:
, , S M N
thẳng hàng.
d) Gọi
P AB CD
và
.Q EF HK
Chứng minh:
, , A P Q
thẳng hàng.

Định lí Menelaus
Cho
ABC
và các điểm
,,A B C
lần lượt thuộc các cạnh
,,BC CA AB
sao cho:
Hoặc cả ba điểm
,,A B C
đều nằm trên đường kéo dài của ba cạnh;
Hoặc một trong ba điểm nằm trên phần kéo dài của một cạnh và hai điểm còn lại nằm trên
hai cạnh của
ABC
.
Khi đó ba điểm
,,A B C
thẳng hàng khi và chỉ khi
. . 1
A B B C C A
A C B A C B
.
93
Bài 75. Cho tứ diện
.ABCD
Gọi
, ,M N P
lần lượt là các điểm thuộc cạnh
, , AB AC BD
và
, , .MN BC I MP AD J NJ IP K
Chứng minh:
, , C D K
thẳng hàng.
Bài 76. Cho hình chóp
..S ABCD
Gọi
I
và
J
là hai điểm trên hai cạnh
, .AD SB
a) Tìm giao tuyến của
()SBI
và
( ).SAC
Tìm giao điểm
K
của
IJ
và
( ).SAC
b) Tìm giao tuyến của
()SBD
và
( ).SAC
Tìm giao điểm
L
của
DJ
và
( ).SAC
c) Gọi
, .O AD BC M OJ SC
Chứng minh rằng:
, , , A K L M
thẳng hàng.
Bài 77. Cho tứ giác
ABCD
có các cạnh đối đôi một không song song và điểm
( ).S ABCD
Lấy
điểm
I
thuộc cạnh
,AD
lấy điểm
J
thuộc cạnh
.SB
a) Tìm
()K IJ SAC
và
( ).L DJ SAC
b) Gọi
, .O AD BC M OJ SC
Chứng minh rằng:
, , K L M
thẳng hàng.
Bài 78. Cho hình chóp
.S ABCD
có đáy
ABCD
là hình bình hành tâm
.O
Gọi
, MN
lần lượt là
trung điểm của
, .SA SC
a) Tìm giao tuyến của
()BMN
với các mặt phẳng
()SAB
và
( ).SBC
b) Tìm
()I SO BMN
và
( ).K SD BMN
c) Tìm
()E AD BMN
và
( ).F CD BMN
d) Chứng minh rằng ba điểm
, , BEF
thẳng hàng.
Bài 79. Cho hình chóp
..S ABCD
Gọi
, MN
là 2 điểm lần lượt nằm trên 2 cạnh
BC
và
.SD
a) Tìm giao điểm
I
của
BN
và
( ).SAC
b) Tìm giao điểm
J
của
MN
và
( ).SAC
c) Chứng minh:
, , I J C
thẳng hàng.
d) Xác định thiết diện của mặt phẳng
()BCN
với hình chóp.
Bài 80. Cho tứ diện
ABCD
có
K
là trung điểm của
.AB
Lấy
, IJ
lần lượt thuộc
, AC BD
sao cho
2IA IC
và
3.JB JD
a) Tìm giao điểm
E
của
AD
và
( ).IJK
b) Tìm giao tuyến
d
của
()IJK
và
( ).BCD
c) Gọi
O
là giao điểm của
d
với
.CD
Chứng minh:
, , I O E
thẳng hàng.
d) Tính các tỉ số
OI
OE
và
OC
OD
Bài 81. Cho hình chóp
.S ABCD
có đáy
ABCD
là hình thang,
AD
là đáy lớn và
2.AD BC
Gọi
, MN
lần lượt là trung điểm của
, SB SC
và
.O AC BD
a) Tìm giao tuyến của
()ABN
và
( ).SCD
b) Tìm giao điểm
P
của
DN
và
( ).SAB
c) Gọi
.K AN DM
Chứng minh:
, , S K O
thẳng hàng. Tính tỉ số:
KS
KO
Bài 82. Cho hình chóp
.S ABCD
có đáy
ABCD
là hình bình hành tâm
.O
Gọi
, MN
lần lượt là
trung điểm của
, .SA SC
Gọi
()P
là mặt phẳng qua
, MN
và
.B
a) Tìm giao tuyến của
()P
với các mặt phẳng
( ), ( ), ( ), ( ).SAB SBC SAD SDC
b) Tìm
( ), ( ), ( ), ( ).I SO P K SD P E DA P F DC P
c) Chứng tỏ rằng ba điểm:
, , EBF
thẳng hàng.
94
1. Vị trí tương đối của hai đường thẳng phân biệt
Cho hai đường thẳng phân biệt
a
và
.b
Hai đường thẳng gọi là đồng phẳng nếu chúng cùng nằm trong một mặt phẳng.
Hai đường thẳng gọi là chéo nhau nếu chúng không đồng phẳng.
Hai đường thẳng gọi là song song nếu chúng đồng phẳng và không có điểm chung.
2. Tính chất hai đường thẳng song song
Tính chất 1. Trong không gian, qua một điểm không nằm trên đường thẳng cho trước, có một và
chỉ một đường thẳng song song với đường thẳng đã cho.
Tính chất 2. (Định lý về giao tuyến của ba mặt phẳng).
Nếu ba mặt phẳng phân biệt đôi một cắt nhau theo ba giao tuyến phân biệt thì ba giao tuyến
ấy hoặc đồng quy hoặc đôi một song song với nhau.
Hệ quả. Nếu hai mặt phẳng phân biệt lần lượt chứa hai đường thẳng song song thì giao tuyến
của chúng (nếu có) cũng song song với hai đường thẳng đó hoặc trùng với một trong hai đường
thẳng đó.
Tính chất 3.
Hai đường thẳng phân biệt cùng song song với đường thẳng thứ ba thì song song với nhau.

95
3. Chứng minh hai đường thẳng song song
Cách 1. Chứng minh hai đường thẳng
, ab
đồng phẳng, rồi dùng các định lý trong hình học phẳng,
chẳng hạn định lý đường trung bình, định lý đảo Thales,… để chứng minh
// .ab
Cách 2. Chứng minh hai đường thẳng đó cùng song song với đường thẳng thứ ba.
Cụ thể: chứng minh:
//
// .
//
ca
ab
cb
Cách 3. Áp dụng định lý về giao tuyến của ba mặt phẳng và hệ quả của nó.
Chẳng hạn: chứng minh:
// // //
( ), ( )
( ) ( )
b c a b c
b c a b
a a c




Ví dụ 1. Cho tứ diện
ABCD
có
, IJ
lần lượt là trọng tâm của tam giác
ABC
và
.ABD
Chứng minh rằng:
// .IJ CD
Ví dụ 2. Cho tứ diện
.ABCD
Gọi
, , , , , M N P Q R S
lần lượt là trung điểm của
,AB
,BC
,AD
,AC
.BD
Chứng minh
MNPQ
là hình bình hành. Từ đó suy ra ba đoạn thẳng
, , MN PQ RS
cắt nhau tại trung điểm
G
của mỗi đoạn.
Nhận xét. Điểm
G
trong ví dụ 2 ở trên được gọi là trọng tâm của tứ diện.

Trọng tâm của tứ diện là điểm đồng qui của các nối trung điểm của các cạnh đối, nó cũng
là trung điểm của các cạnh này.
B
D
C
A
G
R
Q
S
P
N
M
B
D
C
A
96
F
E
A
B
C
D
S
M
4. Tìm giao tuyến của hai mặt phẳng chứa hai đường thẳng song song (Giao tuyến loại 2)
Phương pháp giải:
( ) ( )
( ), ( ) ( ) ( )
//
A
a b Ax
ab

với
.Ax a b
Ví dụ 3. Cho hình chóp
.S ABCD
có đáy
ABCD
là hình bình hành. Điểm
M
thuộc cạnh
.SA
Điểm
, EF
lần lượt là trung điểm của
AB
và
.BC
a) Tìm
( ) ( ) ?SAB SCD
b) Tìm
( ) ( ) ?MBC SAD
c) Tìm
( ) ( ) ?MEF SAC
d) Tìm
( ) ?AD MEF
e) Tìm
( ) ?SD MEF
f) Thiết diện của
()MEF
và hình chóp là hình gì?
Ví dụ 4. Cho hình chóp
..S ABCD
Mặt đáy là hình thang có cạnh đáy lớn
, AD AB
cắt
CD
tại điểm
.K
Gọi
M
là điểm nằm trên cạnh
.SD
a) Tìm
( ) ( )d SAD SBC
và
( ).N KM SBC
b) Chứng minh rằng
,AM BN
và
d
đồng qui.
5. Bài tập
Bài 83. Cho hình chóp
.S ABCD
có đáy
ABCD
là hình bình hành tâm
.O
Gọi
,M
N
lần lượt là
trung điểm của
,SA
.SD
Chứng minh:
a)
//MN AD
và
// .MN BC
b)
//MO SC
và
// .NO SB
Bài 84. Cho hình chóp
.S ABCD
có đáy
ABCD
là hình bình hành tâm
.O
Gọi
,M
N
lần lượt là
trung điểm của
,AB
.AD
Gọi
,I
,J
G
lần lượt là trọng tâm của các tam giác:
,SAB
,SAD
.AOD
Chứng minh:
a)
// .IJ MN
b)
//IJ BD
và
// .GJ SO
A
D
K
S
B
C
M
97
Bài 85. Cho hình chóp
.S ABCD
có đáy
ABCD
là hình bình hành tâm
O
và
I
là một điểm trên
cạnh
.SO
a) Tìm giao điểm
E
và
F
của mặt phẳng
()ICD
lần lượt với các đường
, .SA SB
Chứng minh:
// .EF AB
b) Gọi
K
là giao điểm của
DE
và
.CF
Chứng minh:
// .SK BC
Bài 86. Cho hình chóp
.S ABCD
có đáy
ABCD
là hình bình hành. Gọi
, MN
lần lượt là trung điểm
của
, .SA SB
Gọi
P
là một điểm trên cạnh
.BC
Tìm giao tuyến của:
a)
()SBC
và
( ).SAD
b)
()SAB
và
( ).SCD
c)
()MNP
và
( ).ABCD
Bài 87. Cho tứ diện
.SABC
Gọi
E
và
F
lần lượt là trung điểm của các cạnh
SB
và
, AB G
là một
điểm trên cạnh
.AC
Tìm giao tuyến của các cặp mặt phẳng sau:
a)
()SAC
và
( ).EFC
b)
()SAC
và
( ).EFG
Bài 88. Cho tứ diện
.ABCD
Gọi
G
và
J
lần lượt là trọng tâm của tam giác
BCD
và
.ACD
a) Chứng minh:
// .GJ AB
b) Tìm
( ) ( ) ?ABD GJD
Bài 89. Cho hình chóp
.S ABCD
có đáy
ABCD
là hình thang đáy lớn
.AB
Gọi
, EF
lần lượt là trung
điểm của
SA
và
.SB
a) Chứng minh:
// .EF CD
b) Tìm
( ).I AF SDC
c) Chứng minh:
// // .SI AB CD
Bài 90. Cho tứ diện
.ABCD
Gọi
, IJ
lần lượt là trọng tâm
, ABC ABD
và
, EF
lần lượt là trung
điểm
, .BC AC
a) Chứng minh:
// .IJ CD
b) Tìm
( ) ( ) ?DEF ABD
Bài 91. Cho hình chóp
.S ABCD
có đáy
ABCD
là hình bình hành. Gọi
M
là trung điểm của
SC
và
N
là trọng tâm của tam giác
.ABC
a) Tìm
( ).I SD AMN
b) Chứng minh:
// .NI SB
c) Tìm
( ) ( ) ?AMN SAD
Bài 92. Cho hình chóp
.S ABCD
có đáy
ABCD
là hình thang với
2.AD BC
Gọi
O
là giao điểm
của
AC
và
, BD K
là trung điểm
, SC G
là trọng tâm của tam giác
.SCD
a) Chứng minh:
.OG BK
b) Tìm
( ) ( ) ?ACG SBC
Bài 93. Hình chóp
.S ABCD
có
O
là tâm của hình bình hành
,ABCD
điểm
M
thuộc cạnh
SA
sao
cho
2 , SM MA N
là trung điểm của
.AD
a) Tìm giao tuyến của các mặt phẳng
()SAD
và
( ).MBC
b) Tìm giao điểm
I
của
SB
và
( ),CMN
giao điểm
J
của
SA
và
( ).ICD
c) Chứng minh ba đường thẳng
, , ID JC SO
đồng qui tại
.E
Tính tỉ số
SE
SO
98
Bài 94. Cho hình chóp
.S ABCD
có đáy
ABCD
là hình thang với
AD
là đáy lớn và
2.AD BC
Gọi
,M
,N
P
lần lượt thuộc
,SA
,AD
BC
sao cho
2,MA MS
2,NA ND
2.PC PB
a) Tìm giao tuyến của cặp mặt phẳng sau:
()SAD
và
( ), ( )SBC SAC
và
( ).SBD
b) Xác định giao điểm
Q
của
SB
với
( ).MNP
c) Gọi
K
trung điểm của
.SD
Chứng minh:
( ) ( ).CK MQK SCD
Bài 95. Cho hình chóp
.S ABCD
có đáy
ABCD
là hình bình hành và
O
là giao điểm hai đường
chéo
AC
và
.BD
Lấy điểm
E
trên cạnh
SC
sao cho
2.EC ES
a) Tìm giao tuyến của hai mặt phẳng
()SAB
và
( ).SCD
b) Tìm giao điểm
M
của đường thẳng
AE
và mặt phẳng
( ).SBD
Chứng minh
M
là trung điểm của đoạn thẳng
.SO
Bài 96. Cho hình chóp
.S ABCD
có đáy
ABCD
là hình bình hành, gọi
, , M N P
lần lượt là trung
điểm của
, , .SD CD BC
a) Tìm giao tuyến của
()SAC
và
( ), ( )SBC AMN
và
( ).SBC
b) Tìm giao điểm
I
của
()PMN
và
, AC K
của
()PMN
và
.SA
c) Gọi
F
là trung điểm của
,PM
chứng minh ba điểm
, , K F I
thẳng hàng
99
1. Vị trí tương đối của hai đường thẳng phân biệt
Cho đường thẳng
d
và mặt phẳng
( ).P
Có ba trường hợp xảy ra:
Đường thẳng
d
và
()P
có
2
điểm chung phân biệt
( ).dP
Đường thẳng
d
và
()P
có
1
điểm chung duy nhất
( ) .d P A
Đường thẳng
d
và
()P
không có điểm chung nào
( ).dP
Định nghĩa.
Đường thẳng
d
và mặt phẳng
()P
gọi là song song với nhau nếu chúng không có điểm chung.
2. Các định lí
Định lí 1. Nếu đường thẳng
d
không nằm trong mặt phẳng
()
và
d
song song với đường thẳng
d
nằm trong
()
thì
d
song song với
( ).
Định lí 2. Cho đường thẳng
a
song song với mặt phẳng
( ).
Nếu mặt phẳng
()
chứa
a
và cắt
()
theo giao tuyến
b
thì
b
song song với
.a
Hệ quả: Nếu hai mặt phẳng phân biệt cắt nhau và cùng song song với một đường thẳng thì
giao tuyến của chúng (nếu có) cũng song song với đường thẳng đó.
Định lí 3. Cho hai đường thẳng chéo nhau. Có duy nhất một mặt phẳng chứa đường thẳng này và
song song với đường thẳng kia.
3. Chứng minh đường thẳng a song song với mặt phẳng (P)
Phương pháp: Chứng minh
//
( ) // ( ).
()
ab
b P a P
aP

Ví dụ 1. Cho tứ diện
.ABCD
Gọi
M
và
N
lần lượt là trọng tâm của các tam giác
ACD
và
.BCD
Chứng minh rằng
MN
song song với các mặt phẳng
()ABC
và
( ).ABD
Ví dụ 2. Cho hình chóp
.S ABCD
có đáy
ABCD
là hình bình hành. Gọi
, MN
lần lượt là trung
điểm của các cạnh
AB
và
.CD
a) Chứng minh
MN
song song với các mặt phẳng
()SBC
và
( ).SAD
b) Gọi
E
là trung điểm của
.SA
Chứng minh
, SB SC
đều song song với
( ).MNE
A
d
P
P
d
d
P
E
N
M
A
B
C
D
S

100
4. Tìm giao tuyến của hai mặt phẳng
Phương pháp: Áp dụng một trong hai cách sau:
Cách 1.
// ( )
( ) ( ) ( ) //
( ) ( )
aP
a Q P Q Mx a
M P Q

.
Cách 2.
// ( )
// ( ) ( ) ( ) //
( ) ( )
aP
a Q P Q Mx a
M P Q

Ví dụ 3. Cho tứ diện
ABCD
có
G
là trọng tâm
, ABC M
cạnh
CD
với
2.MC MD
a) Chứng minh:
( ).MG ABD
b) Tìm
( ) ( ) ?ABD BGM
c) Tìm
( ) ( ) ?ABD AGM
5. Tìm thiết diện song song với một đường thẳng
Phương pháp: Để tìm thiết diện của mặt phẳng
()
đi qua một điểm và song song với hai đường
thẳng chéo nhau hoặc
()
chứa một đường thẳng và song song với một đường thẳng, thường
sử dụng tính chất sau:
( ) ( )
// ( ) ( ) ( ) //
()
M
d a d
d

(với
).Ma
Ví dụ 4. Cho tứ diện
.SABC
Gọi
,M
I
lần lượt là trung điểm của
,BC
.AC
Mặt
()P
đi qua điểm
,M
song song với
BI
và
.SC
Xác định trên hình vẽ các giao điểm của
()P
với các cạnh
, , .AC SA SB
Từ đó suy ra thiết diện của
()P
cắt hình chóp.
6. Bài tập
Bài 97. Cho hình chóp
.S ABCD
có đáy
ABCD
là hình bình hành tâm
.O
Gọi
, MN
lần lượt là
trung điểm
, .SA SD
Chứng minh rằng:
a)
// ( ).BC SAD
b)
).// (AD SBC
c)
).// (MN ABCD
d)
).// (MN SBC
e)
).// (MO SCD
f)
).// (NO SBC
Bài 98. Cho hình chóp
.S ABCD
có đáy
ABCD
là hình chữ nhật. Gọi
G
là trọng tâm tam giác
SAD
và
E
là điểm trên cạnh
DC
sao cho
3 , DC DE I
là trung điểm
.AD
a) Chứng minh:
// ( )OI SAB
và
// ( ).OI SCD
b) Tìm giao điểm
P
của
IE
và
( ).SBC
Chứng minh:
// ( ).GE SBC
Bài 99. Cho hình chóp
.S ABCD
có đáy
ABCD
là hình bình hành. Gọi
, MN
lần lượt là trung
điểm của
AB
và
.CD
a) Chứng minh:
// ( )MN SBC
và
// ( ).MN SAD
b) Gọi
P
là điểm trên cạnh
.SA
Chứng minh:
// ( )SB MNP
và
// ( ).SC MNP
c) Gọi
, GI
là trọng tâm của tam giác
ABC
và
.SBC
Chứng minh:
// ( ).GI SAB
101
Bài 100. Cho hình chóp
.S ABCD
có đáy
ABCD
là hình thang đáy lớn
,AB
với
2.AB CD
Gọi
O
là giao điểm của
AC
và
, BD I
là trung điểm của
, SA G
là trọng tâm của tam giác
SBC
và
E
là một điểm trên cạnh
SD
sao cho
3 2 .SE SD
Chứng minh:
a)
// ( ).DI SBC
b)
// ( ).GO SCD
c)
// ( ).SB ACE
Bài 101. Cho hình chóp
.S ABCD
có đáy là hình bình hành tâm
.O
Gọi
, MN
là trung điểm các
cạnh
.,AB AD
Gọi
, IJ
thuộc
, SM SN
sao cho
2
3
SI SJ
SM SN
Chứng minh:
a)
.// ( )MN SBD
b)
.// ( )IJ SBD
Bài 102. Cho tứ diện
ABCD
có
G
là trọng tâm của tam giác
ABD
và
I
là điểm trên cạnh
BC
sao
cho
2.BI IC
Chứng minh rằng:
// ( ).IG ACD
Bài 103. Cho tứ diện
.ABCD
Gọi
, GP
lần lượt là trọng tâm của các tam giác
ACD
và
.ABC
Chứng minh rằng:
// ( )GP ABC
và
// ( ).GP ABD
Bài 104. Cho hình chóp
.S ABCD
có đáy
ABCD
là hình bình hành,
O
là giao điểm của
AC
và
, BDM
là trung điểm
.SA
a) Chứng minh:
// ( ).OM SCD
b) Gọi
()
là mặt phẳng đi qua
,M
đồng thời song song với
SC
và
.AD
Tìm thiết diện của mặt phẳng
()
với hình chóp
..S ABCD
Bài 105. Cho hình chóp
.S ABCD
có đáy
ABCD
là hình thang đáy lớn
.AB
Gọi
M
là trung điểm
, ( )CD
là mặt phẳng qua
,M
đồng thời song song với
SA
và
.BC
Tìm thiết diện của
()
với hình chóp
..S ABCD
Thiết diện là hình gì ?
Bài 106. Cho hình chóp
..S ABCD
Gọi
, MN
thuộc cạnh
, .AB CD
Gọi
()
là mặt phẳng qua
MN
và song song
.SA
a) Tìm thiết diện của
()
và hình chóp.
b) Tìm điều kiện của
MN
để thiết diện là hình thang.
Bài 107. Cho hình chóp
.S ABCD
có đáy
ABCD
là hình bình hành. Gọi
M
là trung điểm của cạnh
SC
và
()P
là mặt phẳng qua
AM
và song song với
.BD
a) Xác định thiết diện của hình chóp khi cắt bởi mặt phẳng
( ).P
b) Gọi
, EF
lần lượt là giao điểm của
()P
với các cạnh
SB
và
.SD
Tìm tỉ số diện tích của
SME
với
SBC
và tỉ số diện tích của
SMF
với
.SCD
c) Gọi
K
là giao điểm của
ME
và
, CB J
là giao điểm của
MF
và
.CD
Chứng minh
, , K A J
nằm trên đường thẳng song song với
EF
và tìm tỉ số
EF
KJ
Bài 108. Cho tứ diện
.ABCD
Gọi
, MN
là hai điểm lần lượt nằm trên hai cạnh
BC
và
.AD
Xác
định thiết diện của tứ diện cắt bởi mặt phẳng
()
qua
MN
và song song với
.CD
Xác định
vị trí của hai điểm
, MN
để thiết diện là hình bình hành.
Bài 109. Cho tứ diện
.ABCD
Gọi
, IJ
lần lượt là trung điểm của
AB
và
, CD M
là một điểm trên
đoạn
.IJ
Gọi
()P
là mặt phẳng qua
M
song song với
AB
và
.CD
a) Tìm giao tuyến của mặt phẳng
()P
và
( ).ICD
b) Xác định thiết diện của tứ diện với mặt phẳng
( ).P
Thiết diện là hình gì ?
102
Bài 110. Cho hình chóp
.S ABCD
có đáy
ABCD
là hình bình hành tâm
.O
Gọi
K
và
J
lần lượt là
trọng tâm của các tam giác
ABC
và
.SBC
a) Chứng minh
// ( )KJ SAB
b) Gọi
()P
là mặt phẳng chứa
KJ
và song song với
.AD
Tìm thiết diện của hình chóp cắt bởi mặt phẳng
( ).P
Bài 111. Cho tứ diện
.ABCD
Gọi
12
,GG
lần lượt là trọng tâm của các tam giác
ACD
và
.BCD
Chứng minh rằng:
12
//( )G G ABC
và
12
//( ).G G ABD
Bài 112. Cho hình chóp
.S ABCD
có đáy
ABCD
là hình bình hành. Gọi
G
là trọng tâm của
, SAB I
là trung điểm
,AB
lấy điểm
M
trong đoạn
AD
sao cho
3.AD AM
a) Tìm giao tuyến của hai mặt phẳng
()SAD
và
( ).SBC
b) Đường thẳng qua
M
và song song
AB
cắt
CI
tại
.N
Chứng minh
// ( ).NG SCD
c) Chứng minh:
// ( ).MG SCD
Bài 113. Cho hình chóp
.,S ABCD
đáy
ABCD
là hình thang với đáy lớn
AD
và
2.AD BC
Gọi
O
là giao điểm của
AC
và
, BD G
là trọng tâm của tam giác
.SCD
a) Chứng minh:
// ( ).OG SBC
b) Cho
M
là trung điểm của
.SD
Chứng minh:
// ( ).CM SAB
c) Gọi
I
là điểm trên cạnh
SC
sao cho
2 3.SC SI
Chứng minh:
// ( ).SA BDI
Bài 114. Cho hình chóp
.S ABCD
có đáy
ABCD
là hình bình hành. Gọi
, , M N P
lần lượt là trung
điểm của các cạnh
, , .AB AD SB
a) Chứng minh:
// ( ).BD MNP
b) Tìm giao điểm của
()MNP
với
.BC
c) Tìm giao tuyến của hai mặt phẳng
()MNP
và
( ).SBD
d) Tìm thiết diện của hình chóp với
( ).MNP
Bài 115. Cho tứ diện
.ABCD
Gọi
M
là điểm thuộc
BC
sao cho
2.MC MB
Gọi
, NP
lần lượt
là trung điểm của
BD
và
.AD
a) Chứng minh:
// ( ).NP ABC
b) Tìm giao điểm
Q
của
AC
với
()MNP
và tính
QA
QC
Suy ra thiết diện của hình chóp bị cắt bởi
( ).MNP
c) Chứng minh:
// ( ),MG ABD
với
G
là trọng tâm của tam giác
.ACD
Bài 116. Cho hình chóp
.S ABCD
có đáy
ABCD
là hình bình hành, tâm
.O
Gọi
, , M N P
lần lượt
là trung điểm của
, , .SA BC CD
a) Tìm giao tuyến của hai mặt phẳng
()SAC
và
), ( )( DSB SAB
và
( ).SCD
b) Tìm giao điểm
E
của
SB
và
( ).MNP
c) Chứng minh:
// ( ).NE SAP
Bài 117. Cho tứ diện
.ABCD
Lấy điểm
M
trên cạnh
AB
sao cho
2.AM MB
Gọi
G
là trọng tâm
BCD
và
I
trung điểm của
, CD H
là điểm đối xứng của
G
qua
.I
a) Chứng minh:
// ( ).GD MCH
b) Tìm giao điểm
K
của
MG
với
( ).ACD
Tính tỉ số
GK
GM
103
Bài 118. Cho hình chóp
.S ABCD
có đáy
ABCD
là hình bình hành. Gọi
, IK
lần lượt là trung điểm
của
, .BC CD
a) Tìm giao tuyến của
()SIK
và
( ), ( )SAC SIK
và
( ).SBD
b) Gọi
M
là trung điểm của
.SB
Chứng minh:
// ( ).SD ACM
c) Tìm giao điểm
F
của
DM
và
( ).SIK
Tính tỉ số
MF
MD
Bài 119. Cho hình chóp
.S ABCD
có đáy
ABCD
là hình bình hành tâm
.O
Gọi
G
là trọng tâm
,SAB
trên
AD
lấy điểm
E
sao cho
3.AD AE
Gọi
M
là trung điểm
.AB
a) Chứng minh:
// ( ).EG SCD
b) Đường thẳng qua
E
song song
AB
cắt
MC
tại
.F
Chứng minh:
// ( ).GF SCD
c) Gọi
I
là điểm thuộc cạnh
CD
sao cho
2.CI ID
Chứng minh:
// ( ).GO SAI
Bài 120. Cho hình chóp
.S ABCD
có đáy
ABCD
là hình bình hành. Gọi
M
là trung điểm của
SC
và
N
là trọng tâm tam giác
.ABC
a) Chứng minh:
// ( ).SB AMN
b) Tìm giao tuyến của
()AMN
với
( ).SAB
c) Tìm giao điểm
I
của
SD
với
( ).AMN
Tính tỉ số
IS
ID
d) Gọi
Q
là trung điểm của
.ID
Chứng minh:
// ( ).QC AMN
Bài 121. Cho hình chóp
.S ABCD
có đáy
ABCD
là hình bình hành. Gọi
, MN
lần lượt là trung
điểm của
, .BC CD
a) Tìm giao tuyến của
()SMD
và
( ).SAB
b) Tìm giao tuyến của
()SMN
và
( ).SBD
c) Gọi
H
là điểm trên cạnh
SA
sao cho
2.HA HS
Tìm giao điểm
K
của
MH
và
( ).SBD
Tính tỉ số:
KH
KM
d) Gọi
G
là giao điểm của
BN
và
.DM
Chứng minh:
// ( ).HG SBC
Bài 122. Cho hình chóp
.S ABCD
có đáy
ABCD
là hình thang với
AD
là đáy lớn và
2.AD BC
Gọi
O
là giao điểm của
AC
và
, BD G
trọng tâm của tam giác
.SCD
a) Chứng minh:
// ( ).OG SBC
b) Gọi
M
là trung điểm của cạnh
.SD
Chứng minh:
// ( ).CM SAB
c) Giả sử điểm
I
trên đoạn
SC
sao cho
2 3 .SC SI
Chứng minh:
// ( ).SA BID
d) Xác định giao điểm
K
của
BG
và mặt phẳng
( ).SAC
Tính tỉ số:
KB
KG
Bài 123. Cho hình chóp
..S ABC
Gọi
, , M P I
lần lượt là trung điểm của
, , .AB SC SB
Một mặt
phẳng
()
qua
MP
và song song với
AC
và cắt các cạnh
, SA BC
tại
, .NQ
a) Chứng minh:
// ( ).BC IMP
b) Xác định thiết diện của
()
với hình chóp. Thiết diện này là hình gì ?
c) Tìm giao điểm của đường thẳng
CN
và mặt phẳng
( ).SMQ
Bài 124. Cho hình chóp
.S ABCD
có đáy là một hình tứ giác lồi. Gọi
, MN
là trung điểm của
SC
và
.CD
Gọi
()
là mặt phẳng qua
, MN
và song song với đường thẳng
.AC
a) Tìm giao tuyến của
()
với
( ).ABCD
b) Tìm giao điểm của đường thẳng
SB
với
( ).
104
Bài 125. Cho hình chóp
.S ABCD
có đáy
ABCD
là hình thang với
.AB CD
Gọi
, , M N I
lần lượt
là trung điểm của
, , .AD BC SA
a) Tìm giao tuyến của hai mặt phẳng
( )IMN
và
( ); ( )SAC IMN
và
( ).SAB
b) Tìm giao điểm của
SB
và
( ).IMN
c) Tìm thiết diện của mặt phẳng
( )IDN
với hình chóp
..S ABCD
Bài 126. Cho hình chóp
.S ABCD
có đáy
ABCD
là hình bình hành tâm
.O
Gọi
G
là trọng tâm
; SAB N
là một điểm thuộc đoạn
AC
sao cho:
1
;
3
AN
I
AC
là trung điểm
.AB
a) Chứng minh:
// ( )OI SAD
và
// .GN SD
b) Gọi
( )
là mặt phẳng đi qua
O
và song song với
SA
và
.BC
Mặt phẳng
( )
cắt
, SB SC
lần lượt tại
L
và
.K
Tìm hình tính thiết diện cắt bởi mặt phẳng
( )
với hình
chóp
..S ABCD
Bài 127. Cho hình chóp
.S ABCD
có đáy
ABCD
là hình bình hành tâm
.O
Gọi
, HK
lần lượt là
trung điểm các cạnh
, SA SB
và
M
là điểm thuộc cạnh
,CD
(M
khác
C
và
).D
a) Tìm giao tuyến của:
( )KAM
và
( ), ( )SBC SBC
và
( ).SAD
b) Tìm thiết diện tạo bởi
()HKO
với hình chóp
..S ABCD
Thiết diện là hình gì ?
c) Gọi
L
là trung điểm đoạn
.HK
Tìm
( ).I OL SBC
Chứng minh:
// .SI BC
Bài 128. Cho tứ diện
,ABCD
có
, MN
là trung điểm của cạnh
, AB BC
và gọi
G
là trọng tâm tam
giác
.ACD
a) Tìm giao điểm
E
của
MG
và
( ).BCD
b) Tìm
( ) ( ).d MNG BCD
Giả sử
.d CD P
Chứng minh:
// ( ).GP ABC
Bài 129. Cho hình chóp
.S ABCD
có đáy
ABCD
là hình bình hành. Điểm
M
thuộc cạnh
SA
thỏa
3 2 .MA MS
Hai điểm
E
và
F
lần lượt là trung điểm của
AB
và
.BC
a) Xác định giao tuyến của hai mặt phẳng
()MEF
và
( ).SAC
b) Xác định giao điểm
K
của mặt phẳng
()MEF
với cạnh
.SD
Tính tỉ số:
KS
KD
c) Tìm giao điểm
I
của
MF
với
( ).SBD
Tính tỉ số:
IM
IF
d) Tìm thiết diện tạo bởi mặt phẳng
()MEF
cắt các mặt của hình chóp
..S ABCD
Bài 130. Cho hình chóp
.S ABCD
có đáy
ABCD
là hình bình hành tâm
.O
Gọi
, MN
là trung
điểm
, .SA SD
a) Xác định giao điểm của
NC
và
( ).OMD
b) Xác định thiết diện hình chóp với mặt phẳng
()P
qua
MO
và song song với
.SC
Bài 131. Cho hình chóp
.S ABCD
có đáy
ABCD
là hình bình hành. Gọi
M
là trung điểm của
, ( )SC P
là mặt phẳng qua
AM
và song song với
.BD
a) Xác định thiết diện của hình chóp khi cắt bởi mặt phẳng
( ).P
b) Gọi
, EF
lần lượt là giao điểm của
()P
với các cạnh
SB
và
.SD
Hãy tìm tỉ số diện tích
của tam giác
SME
với tam giác
SBC
và tỉ số diện tích của tam giác
SMF
và tam giác
.SCD
c) Gọi
K
là giao điểm của
ME
và
, CB J
là giao điểm của
MF
và
.CD
Chứng ba điểm
, , K A J
nằm trên một đường thẳng song song với
EF
và tìm tỉ số
EF
KJ
105
1. Vị trí tương đối của hai mặt phẳng phân biệt
Cho hai mặt phẳng
()P
và
()Q
, có thể xảy ra một trong ba trường hợp sau:
Trường hợp 1.
()P
và
()Q
có ba điểm chung không thẳng hàng, ta nói: hai mặt phẳng
()P
và
()Q
trùng nhau. Kí hiệu
( ) ( )PQ
.
Trường hợp 2.
()P
và
()Q
phân biệt và có một điểm chung, ta nói: hai mặt phẳng
()P
và
()Q
cắt nhau theo giao tuyến
và đi qua điểm chung. Kí hiệu
( ) ( )PQ
.
Trường hợp 3.
()P
và
()Q
không có điểm chung, nghĩa là
( ) ( )PQ
, ta nói: hai mặt
phẳng
()P
và
()Q
song song với nhau. Kí hiệu
( ) // ( )PQ
hoặc
( ) // ( )QP
.
Hai mặt phẳng được gọi là song song nếu chúng không có điểm chung.
Ví dụ 1. (CTST - Tr113) Cho hình hộp chữ nhật
.ABCD A B C D
như hình vẽ
Hãy chỉ ra các mặt phẳng song song với nhau?
2. Điều kiện để hai mặt phẳng song song
Định lí 1. Nếu mặt phẳng
()
chứa hai đường thẳng cắt nhau
, ab
và
, ab
cùng song song với
mặt phẳng
()
thì
()
song song với
( ).

106
Lưu ý:
Muốn chứng minh hai mặt phẳng song song, ta phải chứng minh có hai đường thẳng cắt
nhau thuộc mặt phẳng này lần lượt song song với mặt phẳng kia.
Muốn chứng minh đường thẳng
// ( ),aQ
ta chứng minh
a
nằm trong mặt phẳng
( )// ( ).PQ
Định lí 2. Qua một điểm nằm ngoài một mặt phẳng cho trước có một và chỉ một mặt phẳng song
song với mặt phẳng đã cho.
Hệ quả:
Nếu đường thẳng
d
song song với mặt phẳng
()
thì trong
()
có một đường thẳng song
song với
d
và qua
d
có duy nhất một mặt phẳng song song với
( ).
Dó đó đường thẳng
d
song song với
()
ta phải chứng minh
d
thuộc mặt phẳng
()
và có
( ) // ( ) // ( ).d
Hai mặt phẳng phân biệt cùng song song với mặt phẳng thứ ba thì song song với nhau.
Cho điểm
A
không nằm trên mặt phẳng
( ).
Mọi đường thẳng đi qua
A
và song song với
()
đều nằm trong mặt phẳng đi qua
A
và song song với
( ).
Định lí 3. Cho hai mặt phẳng song song. Nếu một mặt phẳng cắt mặt phẳng này thì cũng cắt mặt
phẳng kia và hai giao tuyến song song với nhau.
Hệ quả: Hai mặt phẳng song song chắn trên hai cát tuyến song song những đoạn thẳng bằng nhau.
107
(Q)
A'
5
A'
4
A'
3
A'
2
A'
1
(P)
A
5
A
4
A
3
A
2
A
1
4. Định lí Thales trong không gian
Ba mặt phẳng đôi một song song chắn trên hai cát tuyến bất kì những đoạn thẳng tương ứng tỉ lệ.
Tức là
1 1 2 2
1 1 1 1 1 1
1 1 2 2
2 2 2 2 2 2
( )//( )//( )
( ) , ( ) , ( )
( ) , ( ) , ( )
A B A B
d A d B d C
B C B C
d A d B d C
.
Ví dụ 2. Cho hình chóp
.S ABCD
với đáy
ABCD
là hình thang mà
//AD BC
và
2.AD BC
Gọi
, MN
lần lượt là trung điểm của
SA
và
.AD
Chứng minh:
( ) // ( ).BMN SCD
5. Hình lăng trụ và hình hộp
a. Hình lăng trụ
Hình lăng trụ là một hình đa diện có hai mặt nằm trong hai
mặt phẳng song song gọi là hai đáy và tất cả các cạnh không
thuộc hai cạnh đáy đều song song với nhau.
Trong một hình lăng trụ ta có
Các mặt khác với hai đáy gọi là các mặt bên của hình lăng trụ.
Cạnh chung của hai mặt bên gọi là cạnh bên của hình lăng trụ.
Tùy theo đa giác đáy, ta có hình lăng trụ tam giác, lăng
trụ tứ giác …
Từ định nghĩa của hình lăng trụ, ta lần lượt suy ra các tính chất sau:
Các cạnh bên song song và bằng nhau.
Các mặt bên và các mặt chéo là những hình bình hành.
Hai đáy là hai đa giác có các cạnh tương ứng song song và bằng nhau.
d
2
d
1
γ
β
α
C
1
C
2
B
1
B
2
A
1
A
2
N
M
B
C
A
D
S
108
b. Hình hộp
Hình hộp là hình lăng trụ có đáy là hình bình hành.
Trong một hình hộp ta có:
Hình hộp có tất cả các mặt bên và các mặt đáy đều là hình chữ nhật gọi là hình hộp chữ
nhật.
Hình hộp có tất cả các mặt bên và các mặt đáy đều là hình vuông gọi là hình lập phương.
Chú ý: Các đường chéo của hình hộp cắt nhau tại trung điểm mỗi đường.
3. Bài tập
Bài 132. Cho hình chóp
.S ABCD
có đáy
ABCD
là hình bình hành tâm
.O
Gọi
, , M N P
lần lượt
là trung điểm
, , SA SB SD
và
, KI
là trung điểm của
, .BC OM
a) Chứng minh:
.( // ())OMN SCD
b)
.(())//PMN ABCD
c) Chứng minh:
// ( ).KI SCD
Bài 133. Cho hình chóp
.S ABCD
có đáy
ABCD
là hình bình hành tâm
.O
Gọi
, MN
lần lượt là
trung điểm của
, .SA SD
a) Chứng minh rằng:
( ) // ( ).OMN SBC
b) Gọi
, , P Q R
lần lượt là trung điểm của
, , .AB ON SB
Chứng minh:
// ( )PQ SBC
và
( ) // ( ).MOR SCD
Bài 134. Cho hai hình bình hành
ABCD
và
ABEF
có chung cạnh
AB
và không đồng phẳng. Gọi
, , I J K
lần lượt là trung điểm các cạnh
, , .AB CD EF
Chứng minh:
a)
.( // ())ADF BCE
b)
.( // ())DIK JBE
Bài 135. Cho các hình bình hành
ABCD
,
ABEF
nằm trên hai mặt phẳng khác nhau. Trên các
đường chéo
, AC BF
lấy các điểm
, MN
sao cho
2,MC AM
2.NF BN
Qua
, MN
lần
lượt kẻ các đường thẳng song song với cạnh
,AB
cắt các cạnh
, AD AF
theo thứ tự tại
11
, .MN
Chứng minh rằng :
a)
/ ./MN DE
b)
11
//( ).M N DEF
c)
11
( ) // ( ).MNM N DEF
Bài 136. Cho hai hình bình hành
ABCD
và
ABEF
có chung cạnh
AB
và nằm trong hai mặt phẳng
phân biệt. Gọi
, MN
thứ tự là trung điểm của
, AD BC
và
, , I J K
theo thứ tự là trọng tâm
các tam giác
, , .ADF ADC BCE
Chứng minh:
.(())//IJK CDFE
D
1
C
1
B
1
A
1
D
C
B
A
D
1
C
1
B
1
A
1
D
C
B
A
109
Bài 137. Cho hình chóp
.S ABCD
có đáy
ABCD
là hình bình hành tâm
.O
Gọi
, , M N P
lần lượt
là trung điểm
, , .SA BC CD
a) Tìm giao tuyến của hai mặt phẳng
( )SAD
và
( ).MOP
b) Gọi
E
là trung điểm của
SC
và
I
là điểm trên cạnh
SA
thỏa
3.AI IS
Tìm
()K IE ABC
và
( ).H BC EIM
Tính tỉ số
CH
CB
c) Gọi
G
là trọng tâm
.SBC
Tìm thiết diện hình chóp
.S ABC
bị cắt bởi
( ).IMG
Bài 138. Cho hình chóp
.S ABCD
có đáy
ABCD
là hình bình hành tâm
.O
Gọi
, MN
lần lượt là
trung điểm của
SA
và
.CD
Gọi
I
là trung điểm của
ME
và
.G DAN B
a) Tìm giao điểm
E
của
AD
với mặt phẳng
()BMN
và tìm giao điểm
F
của
SD
với mặt
phẳng
( ).BMN
Chứng minh:
2.FS FD
b) Chứng minh
// ( )FG SAB
và
( ) // ( ).CDI S AB
c) Gọi
H
là giao điểm của
MN
và
.SG
Chứng minh:
// .OH GF
Bài 139. Cho hình chóp
.S ABCD
có đáy
ABCD
là hình bình hành tâm
.O
Gọi
M
là trung điểm
của
, SC N
là điểm trên đường chéo
BD
sao cho
3.BD BN
a) Xác định giao tuyến của
()SDC
và
()SAB
và tìm
( ).T DM SAB
Tính
TM
TD
b) Gọi
.K AN BC
Chứng minh rằng:
// ( ).MK SBD
110
1. Khái niệm phép chiếu song song
Trong không gian cho mặt phẳng
()P
và đường thẳng
l
cắt
()P
. Với mỗi điểm
M
trong
không gian, vẽ một đường thẳng đi qua
M
và song song hoặc trùng với
l
. Đường thẳng này
cắt
()P
tại
M
. Phép cho tương ứng mỗi điểm
M
trong không gian với điểm
M
trong
()P
được gọi là phép chiếu song song lên mặt phẳng
()P
theo phương
l
.
Trong đó:
Mặt phẳng
()P
gọi là mặt phẳng chiếu;
Đường
l
gọi là phương chiếu của phép chiếu song song;
Phép chiếu song song theo phương
l
còn gọi tắt là
phép chiếu theo phương
l
Điểm
M
gọi là ảnh của điểm
M
qua phép chiếu theo
phương
l
.
Phép chiếu song song g được dùng để biểu diễn các hình trong không gian lên một mặt phẳng.
2. Tính chất
Hình chiếu song song của đường thẳng (đoạn thẳng, tia) là đường thẳng (đoạn thẳng, tia).
Hình chiếu song song của hai đường thẳng song song là hai đường thẳng song song hoặc trùng
nhau.
Phép chiếu song song biến ba điểm thẳng hàng thành ba điểm thẳng hàng và không làm thay
đổi thứ tự của ba điểm đó.
Phép chiếu song song không làm thay đổi tỉ số độ dài của hai đoạn thẳng nằm trên hai đường
thẳng song song hoặc trùng nhau.

111
3. Hình biểu diễn của một hình không gian
Hình biểu diễn của một hình không gian là hình chiếu song song của hình đó trên một mặt
phẳng theo một phương chiều nào đó hoặc hình đồng dạng với hình chiếu đó.
Khi một hình phẳng nằm trong mặt phẳng không song song với phương chiếu thì hình chiếu
biểu diễn hình phẳng đó có các tính chất sau:
Hình biểu diễn của một tam giác (cân, đều, vuông) là một tam giác.
Hình biểu diễn của hình vuông (hình chữ nhật, hình thoi, hình bình hành) là hình bình hành.
Hình biểu diễn của hình thang
ABCD
với
//AB CD
là một hình thang
A B C D
với
//A B C D
thỏa mãn
AB A B
CD C D


.
Hình chiếu đứng, hình chiếu bằng, hình chiếu cạnh của một vật thể chính là hình biểu diễn
của vật thể đó.
4. Vẽ hình biểu diễn của một hình
H
cho trước
Phương pháp
Xác định các yếu tố song song của hình
H
.
Xác định tỷ số điểm
M
chia đoạn thẳng
AB
.
Hình
H
là hình biểu diễn của hình
H
phải có tính chất.
Bảo đảm tính song song của hình
H
.
Bảo đảm tỷ số của điểm
M
chia đoạn thẳng
AB
.
Ví dụ minh họa
Ví dụ 1. Cho hình lăng trụ
.ABC A B C
. Gọi
G
là trọng tâm của tam giác
ABC
. Qua phép chiếu
song song đường thẳng
AA
mặt phẳng chiếu là
A B C
biến
G
thành
G
. Chứng minh
G
là trọng tâm của tam giác
A B C
.
Lời giải
Gọi
M
là trung điểm của
AC
.
Do
.ABC A B C
là hình lăng trụ. Suy ra qua phép chiếu song song đường thẳng
AA
biến
B
thành
B
, biến
M
thành
M
.
Theo đầu bài
G
là trọng tâm tam giác
ABC
. Suy ra
B
,
M
,
G
thẳng hàng và
2
3
BG
BM
.
Ta có
B
,
M
,
G
thẳng hàng và
2
3
BG
BM


.
Mặt khác
M
là trung điểm của
AC
, suy ra
M
là trung điểm của
AC

.
Vậy
G
là trọng tâm của tam giác
A B C
.
A
B
C
M
G
B
A
M
C
G
112
Ví dụ 2. Hình chiếu song song của hai đường thẳng chéo nhau có thể song song với nhau không?
Hình chiếu song song của hai đường thẳng cắt nhau có thể song song với nhau hay không?
Lời giải
Hình chiếu song song của hai đường thẳng chéo nhau có thể song song với nhau.
Hình chiếu của hai đường thẳng cắt nhau thì không thể song song với nhau.
Ví dụ 3. Cho hình chóp
.S ABCD
đáy là hình bình hành,
O
là tâm của đáy. Trên cạnh
SB
,
SD
lần
lượt lấy điểm
M
,
N
sao cho
2SM MB
,
1
3
SN SD
. Hình chiếu của
M
,
N
qua phép chiếu
song song đường thẳng
SO
mặt phẳng chiếu
ABCD
lần lượt là
P
,
Q
. Tính tỉ số
OP
OQ
.
Lời giải
Do
P
là hình chiếu song song của
M
qua phép chiếu đường thẳng
SO
BM BP
BS BO

.
Mà
2SM MB
12
33
BP OP
BO OB
.
Chứng minh tương tự ta có
1
3
OQ
OD
. Ta có
BO DO
1
2
OP
OQ

.
5. Bài tập
A
D
C
N
S
Q
O
P
M
B
a
b
A
c
113
Bài 140. Qua phép chiếu song song, tính chất nào không được bảo toàn?
A. Chéo nhau. B. Đồng qui. C. Song song. D. Thẳng hàng.
Bài 141. Trong các mệnh đề sau mệnh đề nào sai?
A. Phép chiếu song song biến đường thẳng thành đường thẳng, biến tia thành tia, biến đoạn
thẳng thảnh đoạn thẳng.
B. Phép chiếu song song biến hai đường thẳng song song thành hai đường thẳng song song.
C. Phép chiếu song song biến ba điểm thẳng hàng thành ba điểm thẳng hàng và không thay
đổi thứ tự của ba điểm đó.
D. Phép chiếu song song không làm thay đổi tỉ số độ dài của hai đoạn thẳng nằm trên hai
đường thẳng song song hoặc cùng nằm trên một đường thẳng.
Bài 142. Cho hình lăng trụ
.ABC A B C
, qua phép chiếu song song đường thẳng
CC
, mặt phẳng
chiếu
()A B C
biến
M
thành
M
. Trong đó
M
là trung điểm của
BC
. Chọn mệnh đề đúng?
A.
M
là trung điểm của
AB

. B.
M
là trung điểm của
BC

.
C.
M
là trung điểm của
AC

. D. Cả ba đáp án trên đều sai.
Bài 143. Cho hình lăng trụ
.ABC A B C
, gọi
I
,
I
lần lượt là trung điểm của
AB
,
AB

. Qua phép
chiếu song song đường thẳng
AI
, mặt phẳng chiếu
A B C
biến
I
thành ?
A.
A
. B.
B
. C.
C
. D.
I
.
Bài 144. Cho tam giác
ABC
ở trong mặt phẳng
()
và phương
l
. Biết hình chiếu theo phương
l
của tam giác
ABC
lên mặt phẳng
()P
là một đoạn thẳng. Khẳng định nào sau đây đúng?
A.
( ) // ( )P
. B.
.
C.
( ) // l
hoặc
l
. D. A, B, C đều sai.
Bài 145. Phép chiếu song song theo phương
l
không song song với
a
hoặc
b
, mặt phẳng chiếu là
()P
, hai đường thẳng
a
và
b
biến thành
a
và
b
. Quan hệ nào giữa
a
và
b
không được bảo
toàn trong phép chiếu song song?
A. Cắt nhau. B. Trùng nhau.
C. Song song. D. Chéo nhau.
Bài 146. Hình chiếu của hình chữ nhật không thể là hình nào trong các hình sau?
A. Hình thang. B. Hình bình hành.
C. Hình chữ nhật. D. Hình thoi.
Bài 147. Khẳng định nào sau đây đúng?
A. Hình chiếu song song của một hình chóp cụt có thể là một hình tam giác.
B. Hình chiếu song song của một hình chóp cụt có thể là một đoạn thẳng.
C. Hình chiếu song song của một hình chóp cụt có thể là một hình chóp cụt.
D. Hình chiếu song song của một hình chóp cụt có thể là một điểm.
Bài 148. Trong các mệnh đề sau mệnh đề nào sai?
A. Hình chiếu song song của hai đường thẳng chéo nhau có thể song song với nhau.
B. Một đường thẳng có thể trùng với hình chiếu của nó.
C. Hình chiếu song song của hai đường thẳng chéo nhau có thể trùng nhau.
D. Một tam giác bất kỳ đều có thể xem là hình biểu diễn của một tam giác cân.
Bài 149. Qua phép chiếu song song biến ba đường thẳng song song thành.
A. Ba đường thẳng đôi một song song với nhau.
B. Một đường thẳng.
C. Thành hai đường thẳng song song.
D. Cả ba trường hợp trên.
Bài 150. Khẳng định nào sau đây đúng?
114
A. Hình chiếu song song của hình lập phương
.ABCD A B C D
theo phương
AA
lên mặt
phẳng
()ABCD
là hình bình hành.
B. Hình chiếu song song của hình lập phương
.ABCD A B C D
theo phương
AA
lên mặt
phẳng
()ABCD
là hình vuông.
C. Hình chiếu song song của hình lập phương
.ABCD A B C D
theo phương
AA
lên mặt
phẳng
()ABCD
là hình thoi.
D. Hình chiếu song song của hình lập phương
.ABCD A B C D
theo phương
AA
lên mặt
phẳng
()ABCD
là một tam giác.
Bài 151. Hình chiếu của hình vuông không thể là hình nào trong các hình sau?
A. Hình vuông. B. Hình bình hành. C. Hình thang. D. Hình thoi.
Bài 152. Trong các mện đề sau mệnh đề nào sai:
A. Một đường thẳng luôn cắt hình chiếu của nó.
B. Một tam giác bất kỳ đề có thể xem là hình biểu diễn của một tam giác cân.
C. Một đường thẳng có thể song song với hình chiếu của nó.
D. Hình chiếu song song của hai đường thẳng chéo nhau có thể song song với nhau.
Bài 153. Trong các mện đề sau mệnh đề nào sai:
A. Hình chiếu song song của hai đường thẳng cắt nhau có thể song song với nhau.
B. Một tam giác bất kỳ đề có thể xem là hình biểu diễn của một tam giác vuông.
C. Một đường thẳng có thể cắt với hình chiếu của nó.
D. Hình chiếu song song của hai đường thẳng cắt nhau có thể trùng nhau.
Bài 154. Nếu đường thẳng
a
cắt mặt phẳng chiếu
()P
tại điểm
A
thì hình chiếu của
a
sẽ là:
A. Điểm
A
. B. Trùng với phương chiếu.
C. Đường thẳng đi qua
A
. D. Đường thẳng đi qua
A
hoặc chính
A
.
Bài 155. Giả sử tam giác
ABC
là hình biểu diễn của một tam giác đều. Hình biểu diễn của tâm
đường tròn ngoại tiếp tam giác đều là:
A. Giao điểm của hai đường trung tuyến của tam giác
ABC
.
B. Giao điểm của hai đường trung trực của tam giác
ABC
.
C. Giao điểm của hai đường đường cao của tam giác
ABC
.
D. Giao điểm của hai đường phân giác của tam giác
ABC
.
Bài 156. Cho hình chóp
.S ABCD
có đáy là hình bình hành.
M
là trung điểm của
SC
. Hình chiếu
song song của điểm
M
theo phương
AB
lên mặt phẳng
()SAD
là điểm nào sau đây?
A.
S
. B. Trung điểm của
SD
.
C.
A
. D.
D
.
Bài 157. Cho hình chóp
.S ABCD
có đáy là hình bình hành. Hình chiếu song song của điểm
A
theo
phương
AB
lên mặt phẳng
()SBC
là điểm nào sau đây?
A.
S
. B. Trung điểm của
BC
.
C.
B
. D.
C
.
----------------------- HẾT -----------------------

Preview text:


 1


 2
 1. Góc lượng giác a. Khái niệm
 Cho hai tia Oa , Ob .
 Nếu một tia Om tùy ý quay quanh gốc O theo một chiều nhất định từ Oa đến Ob , thì ta nói
nó quét một góc lượng giác, với tia đầu là Oa và tia cuối là Ob . Kí hiệu (Oa,Ob) .
 Khi tia Om quay một góc  thì ta nói số đo của góc lượng giác (Oa,Ob) bằng  . Kí hiệu đ s (Oa,O )
b   hoặc (Oa,O ) b   .  Qui ước:
 Chiều quay ngược với chiều qua của kim đồng hồ là chiều dương, chiều quay cùng với chiều
qua của kim đồng hồ là chiều âm.
 Một vòng quay theo chiều dương tương ứng với góc 360 ; một vòng quay theo chiều âm
tương ứng với góc quay 360 . Cụ thể, khi tia Om quay:  1
nửa vòng theo chiều dương thì ta nói nó đã quay một góc bằng .360  180 . 2  1 1
vòng theo chiều dương thì ta nói nó đã quay một góc bằng .360  60 . 6 6  5 5
vòng theo chiều âm thì ta nói nó đã quay một góc bằng .(360 )  450 . 4 4
 Nhận xét: Số đo mỗi góc lượng giác có cùng tia đầu Oa , tia cuối Ob sai khác nhau một bội
nguyên của 360 nên có công thức tổng quát là (Oa,O ) b    . k 360 , k  .
Ví dụ 1. (CTST - Tr8) Xác định số đo các góc lượng giác (Oa,Ob) trong các hình vẽ sau và viết
công thức tổng quát của số đo góc lượng giác (Oa,Ob) . a) b) c) d) 3 b. Hệ thức Chasles
Ví dụ 2. (CTST - Tr9) Cho hình vẽ bên
 Xác định số đo các góc lượng giác
(Oa,Ob) , (Ob,Oc) và (Oa,Oc) .
 Nhận xét về mối quan hệ giữa ba số đo góc này? Kết luận
Với ba tia Oa , Ob và Oc bất kì, ta có: (Oa,O )
b  (Ob,Oc)  (Oa,Oc)  . k 360 , k  .
2. Đơn vị đo góc và độ dài cung tròn
a. Đơn vị đo góc và cung tròn
Đơn vị độ:
 Để đo góc ta dùng đơn vị độ.
 Đơn vị độ được chia thành các đơn vị nhỏ hơn, như: 1  60; 1  60 .
Đơn vị rađian:
Trên đường tròn tâm O , bán kính R tùy ý, góc ở tâm chắn một cung có độ dài đúng bằng R
được gọi là một góc có số đo 1rađian. Kí hiệu AOB  1rad .
Quan hệ giữa độ và rađian
 Vì góc bẹt (180 ) chắn nửa đường tròn với độ dài  R nên nó có số đo là  rad .   180 
Khi đó ta viết 180   rad . Vậy ta có mối quan hệ 1  rad và 1 rad=   180   
 Chú ý: Khi viết số đo của một góc theo đơn vị rađian, người ta thường không viết chữ “rad” sau số đo đó.
Ví dụ 3. (CTST - Tr10) Hoàn thành bảng chuyển đổi đơn vị đo của các góc sau đây Số đo theo độ 0 ? 45 60 ? 120 ? 150 180    3 Số đo theo rađian ? ? ? ? ?  6 2 4
b. Độ dài cung tròn
Một cung của đường tròn bán kính R có số đo  rad thì có độ dài l   R . 4

1. Đường tròn lượng giác
 Đường tròn lượng giác là đường tròn có tâm tại gốc tọa độ, bán kính
bằng 1, được định hướng và lấy điểm (
A 1; 0) làm điểm gốc của đường tròn.
 Điểm trên đường tròn lượng giác biểu diễn góc lượng giác có số đo
 (độ hoặc rađian) là điểm M trên đường tròn lượng giác sao cho
(OA,OM)   .
2. Giá trị lượng giác của góc lượng giác
 Trên đường tròn lượng giác, gọi M(x; y) là điểm biểu diễn góc lượng giác có số đo  . Khi đó
 Tung độ y của điểm M gọi là sin của  , kí hiệu là sin . Ta viết sin  y OK .
 Hoành độ x của điểm M gọi là côsin của  , kí hiệu là cos . Ta viết cos  x OH .  sin sin y
Nếu cos  0 thì tỉ số
gọi là tang của  , kí hiệu là tan . Ta viết tan   . cos cos x  cos cos x
Nếu sin  0 thì tỉ số
gọi là côtang của  , kí hiệu là cot . Ta viết cot   sin sin y
 Các giá trị sin , cos , tan , cot được gọi là giá trị lượng giác của góc  .  Chú ý
 Ta gọi trục tung là trục sin, trục hoành là trục côsin.
 Từ định nghĩa ta còn suy ra:
 sin , cos xác định với mọi   . 
tan xác định với mọi     k , k  . 2
cot xác định với mọi    k , k  .
 1  sin  1 , 1  cos  1 .
 Với mọi k  , ta có sin  (  k  2 )  sin cos  (  k  2 )  cos tan  (  k  2 )  tan cot  (  k  2 )  cot
 Dấu của giá trị lượng giác phụ thuộc vào vị trí của điểm M trên đường tròn lượng giác Góc phần tư I II III IV Giá trị lượng giác sin + + - - cos + - - + tan + - + - cot + - + - 5
3. Giá trị lượng giác của các góc đặc biệt      2  3  3 Rad 0   2 6 4 3 2 3 4 2 Độ 00 300 450 600 900 1200 1350 1800 2700 3600 1 3 3 2 sin 0 2 1 0 –1 0 2 2 2 2 2 3 2 1 cos 1 0  1  2 –1 0 1 2 2 2 2 2 3 tan 0 1 3  3 –1 0 0 3 3 cot 3 1 0  3 –1 0 3 3 6
4. Giá trị lượng giác của các góc có liên quan đặc biệt Quan hệ Công thức Minh họa cos(   )  cos Góc đối nhau sin(   )   sin  và   tan(   )   tan cot(   )   cot sin(  )  sin Góc bù nhau
cos(  )   cos  và  
tan(  )   tan
cot(  )   cot    sin     cos  2         Góc phụ nhau cos   sin  2    và     2 tan     cot  2     cot     tan  2 
sin(   )   sin Góc hơn kém 
cos(   )   cos  và   tan(   )  tan cot(   )  cot
5. Các hệ thức lượng giác cơ bản     sin tan , với cos  0 .   cos cot , với sin  0 . cos sin tan.cot  1 . 2   2 sin cos   1 .  Ví dụ 3
. (CTST - Tr17) Cho cos  , với 
   0 . Tính các giá trị lượng giác còn lại của  4 2 6. Bài tập 7
DẠNG 1. TÌM GIÁ TRỊ LƯỢNG GIÁC CỦA MỘT CUNG (GÓC)
Bài 1. Tính giá trị còn lại của góc x, biết 1 4 1) sin x  với 0 0 90  x  180 . 2) sin x   với 0 0 270  x  360 . 2 5 3 3 1 
3) sin x   với   x  . 4) cos x  với 0  x  . 5 2 4 2 3 5 5) cos x  với 0 0  x  90 . 6) cos x   với 0 0 180  x  270 . 5 13 2  4 7) cos x  với   x  0 . 8) cos x  với 0 0 270  x  360 . 5 2 5 5  1 9) sin x  với  x   .
10) sin x   với 0 0 180  x  270 . 13 2 3 3 
11) tan x  3 với   x  . 12) tan x  2
 với  x   . 2 2 1  3
13) tan x   với  x   .
14) cot x  3 với   x  . 2 2 2 3 3  15) tan x  với   x  .
16) tan x   2 với  x   . 4 2 2 2   17) cot x  với 0  x  .
18) cot x   3 với  x   . 3 2 2
Bài 2. Tính giá trị của các biểu thức lượng giác sau
5cot x  4 tan x
2 sin x  cos x 1) Cho tan x  2  . Tính A  , A  . 1 2
5cot x  4 tan x cos x  3sin x 3sin x  cos x sin x  3cos x
2) Cho cot x  2 . Tính B  , B  . 1 2 sin x  cos x sin x  3cos x
2 sin x  3cos x 2
3) Cho cot x  2 . Tính C  , C  . 1 2 2
3sin x  2 cos x
cos x  sin x cos x
4) Cho tan x  2 . Tính
2 sin x  3cos x
3 sin x  2 cos x D  , D  , 1
4 sin x  5cos x 2 3 3
5 sin x  4 cos x 3 3 sin x  cos x 3 3
8 cos x  2 sin x  cos x D  , D  . 3 2
sin x  sin x cos x 4 3
2 cos x  sin x 3  cot x  tan x
5) Cho sin x  , 0  x  . Tính E  . 5 2 cot x  tan x 1 2
8 tan x  3 cot x  1 6) Cho 0 0 sin x
, 90  x  180 . Tính F  3 tan x  . cot x 2
cot x  3 tan x
7) Cho cos x   . Tính G  . 3
2 cot x  tan x 5
Bài 3. Cho sin x  cos x
. Hãy tính giá trị của biểu thức sau 4 1) A  sin . x cos x .
2) B  sin x  cos x . 3) 3 3
C  sin x  cos x .
Bài 4. Cho tan x  cot x  3 . Hãy tính giá trị của biểu thức sau 1) 2 2
A  tan x  cot x .
2) B  tan x  cot x . 8
Bài 5. Cho sin x  cos x m . Hãy tính theo m giá trị các biểu thức
1) A  sin x cos x . 2) 3 3
B  sin x  cos x . 3) 4 4
C  sin x  cos x .
4) D  sin x  cos x . 5) 2 2
E  tan x  cot x . 6) 6 6
F  sin x  cos x .
Bài 6. Tính sin x, cos x, tan x, cot x . Biết rằng
1) sin x  cos x  2 .
2) sin x  cos x  2 . 1
3) sin x  cos x  .
4) tan x  cot x  4 . 2
Bài 7. Cho tan x  2 cot x  1  . Hãy tính 1) 2 2
A  tan x  cot x . 2) 3 3
B  tan x  cot x . 3) 4 4
C  tan x  2 cot x .
Bài 8. Tính giá trị của các biểu thức sau đây khi 1) Cho 4 4 3
3 sin x  cos x  . Tính 4 4
A  sin x  3 cos x . 4 2) Cho 4 4 1
3 sin x  cos x  . Tính 4 4
B  sin x  3 cos x . 2 3) Cho 4 4 7
4 sin x  3cos x  . Tính 4 4
C  3 sin x  4 cos x . 4
Bài 9. Chứng minh các đẳng thức sau 1) 2 2 2
cos x  sin x  1  2 sin x . 2) 2 2
2 cos x  1  1  2 sin x . 3) 2 2
3  4 sin x  4 cos x  1 .
4) sin x cot x  cos x tan x  sin x  cos x . 5) 4 4 2 2
sin x  cos x  1  2 sin x cos x . 6) 4 4 2 2
cos x  sin x  cos x  sin x . 7) 2
4 cos x  3  1 2sin x1 2sin x. 8)   x 2 2 x x x 2 1 cos sin cos cos  sin x 9) 4 4 2 2
sin x  cos x  1  2 cos x  2 sin x  1. 10) 3 3
sin x cos x  sin x cos x  sin x cos x . 11) 2 2 2 2
tan x  sin x  tan x sin x . 12) 2 2 2 2
cot x  cos x  cot x cos x .
Bài 10. Chứng minh các đẳng thức sau 1 1 cos x sin x
1) tan x  cot x  . 2)  . sin x cos x sin x 1  cos x 1 1  1  1  3)   1. 4) 2 1  1   tan x     0 .
1  tan x 1  cot x  cos x  cos x  2 1  sin x tan x  tan y 5) 2  1 2 tan x .
6) tan x tan y  . 2 1  sin x cot x  cot y 2 1 cos x 1 7) 4 1 cot x   . 8) tan x   . 2 4 sin x sin x 1 sin x cos x
Bài 11. Chứng minh các đẳng thức sau 1) 6 6 2 2
sin x  cos x  1  3 sin x cos x . 2) 6 6 2 2 2 2
sin x  cos x  (sin x  cos x)(1 sin x cos x) . 3) 8 8 2 2 2 4 4
sin x  cos x  (1 2 sin x cos )
x  2 sin xcos x . 4) 8 8 2 2 2 2
sin x  cos x  (sin x  cos )
x (1 2 sin x cos x) . 9
Bài 12. Chứng minh các đẳng thức sau
1) 1 sin x  cos x  tan x  (1 cos x)(1 tan x) .
2) (1 tan x)(1 cot x)sin x cos x  1 2 sin x cos x . 3) 2 2 2 (1 tan )
x cos x  (1 cot x)sin x  (sin x  cos x) . 4) 2 2
sin x tan x  cos x cot x  2 sin x cos x  tan x  cot x . 5) 2 2 2 2 2
sin x tan x  4 sin x  tan x  3 cos x  3 .
Bài 13. Chứng minh các đẳng thức sau 2 2 sin   cos  tan  1 2 2 tan   sin  1)  . 2) 6  tan  . 1  2 sin cos tan  1 2 2 cot   cos  2 2 cos  sin  tan  sin 1 3)   1 sin cos . 4)  . 1 tan 1  cot 3 sin  cos.(1 cos ) 1 2 1 3 tan  5) 2 2
 tan   cot   2 . 6) 2  tan    1. 2 2 sin  cos  2 2 cos  cos  2 2 2 2 tan   tan  sin   sin  2 1 cos (1 cos )  7)  . 8)  1  2cot . 2 2 2 2 tan  tan  sin  sin  2 sin  sin   sin  cos 9) 2 1
(1  cos )(1  cot  )  . 10) 2 3
1 tan  tan   tan   . 1  cos 3 cos  2 sin cos 1  cot  11)   . 2 sin  cos cos  sin 1  cot  2 2 4 tan  1  cot  1  tan  12) .  . 2 2 2 2 1  tan  cot  tan   cot  2  1 sin 1  sin  13) 2     4 tan   . 1  sin 1  sin    2  1 cos 1  cos  14) 2     4cot   . 1  cos 1  cos   
Bài 14. Rút gọn các biểu thức sau 1) 4 2 2
P  sin   sin  cos  . 2) 4 4 2
P  sin   cos   cos  . 1 2 3) 2 2 2
P  sin   sin  cot  . 4) 2 2 2
P  cos   cos  cot  . 3 4 5) 2 2 2
P  (1  sin  ) cot   1  cot  . 6) 2 2
P  sin  tan  cos  cot  2 sin cos 5 6 2 2 cos   1 1  cos 1 7) P P   . 7 sin  . 8) cos 8 2 sin  1 cos cot  cot  cos 9) P  . 10) P  tan  . 9 tan  tan  10 1 sin sin x  tan x cos x tan x 11) P
 sin xcot x . 12) P
 cot xcos x . 11 tan x 12 2 sin x 2 2 cos x  cot x 2 2
1  sin x cos x 13) P  . 14) 2 P   cos x . 13 2 2 sin x  tan x 14 2 cos x 3 2
sin x  sin x cos x  cos x
sinxcosx2 1 15) P P  . 15 1  . 16) 2 sin x cos x 16
tan x  sin x cos x 10
Bài 15. Biến đổi các biểu thức sau thành tích số 1) 2
A  2 cos x  1. 2) 2
B  3  4 sin x . 3) 2
C  sin x cos x  cos x  1 . 4) 2
D  sin x  sin x cos x  1.
5) E  1  sin x  cos x  tan x .
6) F  tan x  cot x  sin x  cos x . 7) 2
G  cos x tan x  1 cos x . 8) H   2
3  4 cos x  sin x2sin x  1 . 9) 2 2
I  sin x  3cos x  6 cos x  2 sin x . 10) 3 3
J  cos x  sin x  sin x  cos x . 11) 3 2
K  cos x  cos x  2 sin x  2 . 12) 2 3
L  cos x  sin x  cos x . 13) 2
M  1 cos x  cos x  sin x1 cos x . 14) 3 2
N  2 cos x  2 cos x  sin x  1 . 15) 3 3 2
O  cos x  sin x  2 sin x  1 .
16) Q  2cos x  
1 sin x  cos x 1. 17) 3 3 2
R  4 sin x  3 cos x  3 sin x  sin x cos x . 18) S    x 2 1 sin
tan x  1 cos x . 19) 2
T  2 sin x cos x  2 sin x  3 sin x  cos x  1 . 20) U   x    x 2 2 5sin 3 1 sin tan x .
21) V  tan x  3cot x  4 sin x  3 cos x .
22) X  3 sin x  2 cos x  3 tan x  2 .
23) Y  2tan x  sin x  3cot x  cos x  5 .
24) Z  3cot x  cos x  5tan x  sin x  2
Bài 16. Chứng minh các biểu thức sau không phụ thuộc vào biến x 1) 4 4 2
A  cos x  sin x  2 sin x . 2) 4 2 2 2
B  sin x  sin x cos x  cos x . 3) 4 2 2 2
C  cos x  sin x cos x  sin x . 4) 4 D x  2 x   4  x  2 cos 2 cos 3 sin 2 sin x  3 5) 6 6 4 4 2
E  sin x  cos x  2 sin x  cos x  sin x . 1 1    6) F  sin . x  , 0  x    .
1 cos x 1  cos x  4  7) 4 2 4 2
G  sin x  4 cos x  cos x  4 sin x . 8) 2 2 2 2 2
H  cos x cot x  5 cos x  cot x  4 sin x . 9) I    x 3 x    x 3 1 cot sin 1 tan
cos x  sin x  cos x . 10) J   4 4 x x   2 2 sin cos
1 tan x  cot x  2 . 11) K   8 8 x x   6 6 x x 4 3 sin cos 4 cos 2 sin  6sin x . 12) 4 L x  2  x 4  x  2  x 2 2 sin 1 sin cos 1 cos
 5sin xcos x 1. 2 13) M   4 4 2 2 x x x x   8 8 2 sin cos sin cos
sin x  cos x .
Bài 17. Chứng minh các biểu thức sau không phụ thuộc vào biến x 1tan x2 2 2 cot x  1 1 1) A   . 2) B   .
tan x  1 cot x  1 2 2 2 4 tan x 4 sin x cos x 2 1cot x2 2 1  tan x 1 3) C    2 1 tan x 2 1 cot x . 4) D   . tan x 2 2 2 cot x sin x cos x 6 2 1  sin x 3 tan x 2 2 2 2 tan x  cos x cot x  sin x 5) E   . 6) F   . 6 2 cos x cos x 2 2 sin x cos x 2 2 cot x  cos x sin x cos x 4 4
sin x  cos x  1 7) G   . 8) H  . 2 cot x cot x 6 6 sin x  cos 11
DẠNG 2. DÙNG CUNG LIÊN KẾT ĐỂ TÍNH GIÁ TRỊ
RÚT GỌN BIỂU THỨC LƯỢNG GIÁC
Bài 18. Tính các giá trị lượng giác của các góc sau 1) 0 sin(x  90 ) . 2) 0 cos(180  x) . 3) 0 sin(270  x) . 4) 0 sin(x  180 ) . 5) 0 cos(x  540 ) . 6) 0 cot(180  x) . 7) 0 sin(x  540 ) . 8) 0 tan(360  x) . 9) 0 cos(450  x) . 10) 2 0 sin (270  ) x . 11) 3 0 cos (90  x) . 12) 5 0 cot (180  ) x .
Bài 19. Tính các giá trị lượng giác của các góc sau 1) cot(x  ). 2) sin(  x) . 3) tan(2  x) . 4) cot(3  x) . 5) sin(x  7 ). 6) tan(x  5 ) .  5   3   3  7) sin   x  . 8) cos   x  . 9) cot x    .  2   2   2   5   11   7  10) cos x    . 11) tan   x  . 12) sin x    .  2   2   2  13) 2 sin (  x) . 14) 9 cos (  x) . 15) 11 cot (x  3 ) . 16) 4 cos (3  x) . 17) 2 cot (x  5 ) . 18) 6 cos (x  ) .           19) 8 cos x    . 20) 5 cos   x  . 21) 2019 sin x    .  2   2   2           22) 2 9 tan x    . 23) 2017 7 cos x    . 24) 1987 5 sin   x  .  2   2   2           25) 2018 11 cos x    . 26) 2 9 cot x    . 27) 11 11 tan   x  .  2   2   2 
Bài 20. Rút gọn (đơn giản) các biểu thức   
1) A  cos  x  
 sinx   .  2              2) B  cos  x  sin  x  cos  x  sin         x  .  2   2   2   2    3) C x         x 7 3 2 cos 3cos  sin  x  tan     x  .  2   2      3     4) D  2 sin 
x  sin(5  x)  sin
x  cos  x .  2   2   2  7 3 5) E 2 cos x 3 cos(        x)  5sin  x  cot  x.  2   2        6) F     x x     x 3 sin 5 cos cot 3  tan     x  .  2   2     7) G           x 3 11 cos 15  sin x   tan  x cot       x  .  2   2   2        8) H    x  x    x 3 sin cos cot 2  tan     x  .  2   2  12  3   3 
9) I  cos 5  x  sin   x  tan
x  cot3  x .  2   2  10) 0 0 0 0
J  cos(270  x)  2 sin(x  450 )  cos(x  900 )  2 sin(270  ) x .        3  11) 2 2 2 2
K  sin  x    sin  x    sin  x  
 sin x   .  4   2   4     2 5 7 12) 2 2 2 2 2 2 L  sin  sin  sin  sin  sin  sin . 3 6 9 9 8 8  13) 2023 2023 2022 2021 M cos x cos ( x).sin (       x)  sin   x  .  2  3  14) 6 6 4 4 2 N sin (
x) cos (x  ) 2 sin (x 2           )  sin x   cos x      .  2   2   19  tan
x .cos36  x.sinx    5   2  15) O  .  9  sin
x .cosx    99   2   85   3 
16) P  sin x
 cos207  x 2
 sin 33  x 2  sin x      .  2   2 
Bài 21. Rút gọn và tính giá trị của biểu thức (không dùng máy tính) 1) 0 0 0 0
A  cos 0  cos 20  cos 40  ...  cos180 . 2) 0 0 0 0
B  cos 20  cos 40  cos 60  ...  cos180 . 3) 0 0 0 0
C  cos10  cos 40  cos 70  ...  cos170 . 4) 0 0 0 0
D  tan 20  tan 40  tan 60  ...  tan180 . 5) 0 0 0 0
E  cot 15  cot 30  cot 45  ...  cot 165 . 6) 0 0 0 0
F  sin 5  sin10  sin15  ...  sin 360 . 7) 0 0 0 0
G  cot 195  cot 210  cot 225  ...  cot 345 . 8) 0 0 0 0
H  cot 15 .cot 35 .cot 55 .cot 75 . 9) 0 0 0 0
I  tan10 .tan 20 .tan 30 ...tan 80 . 10) 0 0 0 0
J  tan1 .tan 2 .tan 3 ...tan 89 . 11) 2 0 2 0 2 0 2 0
K  sin 28  sin 36  sin 54  cos 152 . 12) 2 0 2 0 2 0 2 0
L  cos 2  cos 4  cos 6  ...  cos 88 . 13) 2 0 2 0 2 0 2 0
M  sin 10  sin 20  sin 30  ...  sin 90 . 14/ 2 0 2 0 2 0 2 0
N  cos 10  cos 20  cos 30  ...  cos 180 15) 0 0 0 0 0
O  sin 20  sin 40  sin 60  ...  sin 340  sin 360 .
Bài 22. Rút gọn các biểu thức sau:    a) A  cos 
x  cos(2  x)  cos(3  x)  2  .   b) B x         x 7 3 2 cos 3 cos  5sin  x  cot  x  2   2  .     3     c) C  2 sin 
x  sin(5  x)  sin
x  cos  x  2   2   2 .  3   3 
d) D  cos 5  x  sin   x  tan
x  cot3  x  2   2  . 13
DẠNG 3. CHỨNG MINH ĐẲNG THỨC LƯỢNG GIÁC
Bài 23. Chứng minh các đẳng thức sau a) 4 4 2
sin x  cos x  1  2 cos x . b) 4 4 2 2
sin x  cos x  1  2 cos . x sin x . c) 6 6 2 2
sin x  cos x  1  3 sin . x cos x .
sin x  cos x  1 2 cos x d)  . 1  cos x
sin x  cos x  1 e) 2 2 2 2
cot x  cos x  cos . x cot x . f) 2 2 2 2
tan x  sin x  tan . x sin x .
g) 1 sin x  cos x  tan x  (1  cos x)(1  tan x) . 2 1 sin x h) 2  1 tan x 2 1 sin x i) 2 2 sin . x tan x  cos .
x cot x  2 sin .
x cos x  tan x  cot x . k) 8 8 2 2 4 4
sin x  cos x  1  4 sin .
x cos x  2 sin . x cos x
Bài 24. Chứng minh các đẳng thức sau tan a  tan b a) tan . a tan b  . cot a  cot b 2 sin a cos a 1  cot a b)   . 2
sin a  cos a cos a  sin a 1  cot a 2 2 sin a cos a c) 1    sin . a cos a .
1  cot a 1  tan a 2 sin a sin a  cos a d) 
 sin a  cos a . 2 sin a  cos a tan a  1 2 1  cos a  (1  cos ) a  e) 1     2cot a . 2 sin a  sin a  2 2 4 tan a 1  cot a 1  tan a f) .  . 2 2 2 2 1  tan a cot a tan a  cot a 2  1 sina 1  sin a  g) 2     4 tan a .  1 sin a 1  sin a  2 2 2 2 tan a  tan b sin a  sin b h)  . 2 2 2 2 tan . a tan b sin . a sin b 2 2 sin a  tan a i) 6  tan a. 2 2 cos a  cot a 3 3 tan a 1 cot a k) 3 3  
 tan a  cot a 2 2 sin a sin .
a cos a cos a 4 4 sin x cos a 1 Bài 25. Cho  
, với a,b  0 . a b a b 8 8 sin x cos x 1 Chứng minh   . 3 3 a bab3 14
Bài 26. Rút gọn các biểu thức sau: a)  2  x 2 2 1 sin
cot x  1  cot x . 2 2
b) tan x  cot x  tan x  cot x . 2 2 2 cos x  cos . x cot x c) . 2 2 2 sin x  sin . x tan x 2 2 d)  . x sin a  .
y cos a   .
x cos a y.sin a . 2 2 sin x  tan x e) . 2 2 cos a  cot x 2 2 4
sin x  cos x  cos x f) . 2 2 4
cos x  sin x  sin x g) 2 x  x 2 sin 1 cot
 cos x1 tan x . 1  cos x 1  cos x h)  ; x0,  1  cos x 1  . cos x 1  sin x 1  sin x     i)  ; x  ;  1  sin x 1  sin x  2 2  .     k) 2 2 3
cos x  tan x  sin x; x ;  .  2 2 
Bài 27. Chứng minh các biểu thức sau độc lập đối với x a) 4 4 6 6 3(sin x  cos )
x  2(sin x  cos x) . 6 6
sin x  cos x  1 b) . 4 4
sin x  cos x  1 c) 4 4 2 2
(sin x  cos x  1)(tan x  cot x  2) . d) 2 2 2 2 2 cos .
x cot x  3 cos x  cot x  2 sin x . 4 4
sin x  3 cos x  1 e) . 6 6 4
sin x  cos x  3 cos x  1 2 2 2 2 tan x  cos x cot x  sin x f)  . 2 2 sin x cos x
Bài 28. Cho tam giác ABC. Chứng minh rằng
a) sin B  sin  A C .
b) cos A B  cosC . A B C c) sin  cos . 2 2
d) cosB C  cos A  2C .
e) cos A B C  cos 2C . 3
A B C f) cos  sin 2A. 2
A B  3C g) sin  cosC . 2
A B  2C 3C h) tan  cot . 2 2 15 16
 1. Công thức cộng sin(a  ) b  sin .
a cos b  sin . b cos a cos(a  ) b  cos .
a cos b  sin . a sin b
sin(a b)  sin .
a cos b  sin . b cos a cos(a  ) b  cos .
a cos b  sin . a sin b tan a  tan b tan a  tan b tan(a  ) b  tan(a  ) b  1  tan . a tan b 1  tan . a tan b    1 tan    1 tan Hệ quả: tan     , tan     .  4  1 tan  4  1 tan
Ví dụ 1. (CÁNH DIỀU - Tr17) Không dùng máy tính, hãy tính  a) cos 75 . b) tan . 12
Ví dụ 2. (CÁNH DIỀU - Tr18)   
a) Chứng minh rằng sin x  cos x  2 sin x   .  4     1 tan b) Chứng minh rằng tan     .  4  1 tan 2. Công thức nhân đôi
a. Công thức nhân đôi

 sin 2  2sin.cos .  2 2 2 2
cos 2  cos   sin   2 cos   1  1  2 sin    2 tan tan 2  . 2 1 tan  2    cot 1 cot 2  . 2 cot
b. Công thức hạ bậc   2 1 cos 2 sin    . 2   2 1 cos 2 cos    . 2    2 1 cos 2 tan   . 1  cos 2
c. Công thức nhân ba (mở rộng)  3
sin 3  3 sin  4 sin  .  3
cos 3  4 cos   3 cos . 3     3 tan tan tan 3  . 2 1  3 tan  1 
Ví dụ 3. (CÁNH DIỀU - Tr18) Cho cos x   , với
x   . Tính sin 2x và cos 2x . 3 2  
Ví dụ 4. (CTST - Tr22) Không dùng máy tính, hãy tính cos và tan . 8 8 17
3. Công thức biến đổi tích thành tổng 1 cos . a cos b  cos 
abcosab 2 1 sin a sin b  cos 
abcosab 2 1 sin . a cos b  sin 
absinab 2 11 7  5
Ví dụ 5. (CTST - Tr22) Tính giá trị biểu thức cos .cos và sin .cos . 12 12 24 24
4. Công thức biến đổi tổng thành tích a b a b
sin a b
cos a  cos b  2 cos .cos
tan a  tan b  2 2 cos . a cos b a b a b
sin a b
cos a  cos b   2 sin .sin
tan a  tan b  2 2 cos . a cos b a b a b
sin a b
sin a  sin b  2 sin .cos
cot a  cot b  2 2 sin . a sin b a b a b
sin b a
sin a  sin b  2 cos .sin
cot a  cot b  2 2 sin . a sin b Hệ quả:      
sin  cos  2.sin    2.cos        4   4       
sin  cos  2 sin      2 cos     4   4  5  5 
Ví dụ 6. (CTST - Tr23) Tính giá trị biểu thức sin  sin và cos  cos . 12 12 12 12 5. Bài tập
DẠNG 1. CÔNG THỨC CỘNG
Bài 29. Tính giá trị của biểu thức lượng giác, khi biết:    1 
1) A  cos x    biết sin x  và 0  x  .  3  3 2    12 3 2) B  sin  
x  biết cos x   và   x  .  3  13 2 3) C   0
cos x  30  biết tan x  2 và 0 0  x  90 .    3 
4) D  tan  x   biết    .  sin x  và x 3  5 2    12 3
5) E  cos   x  biết    .  sin x   và x 2 3  13 2    4 3
6) F  cot x  
 biết sin x   và   x  .  4  5 2 18     5 
7) G  tan x    biết cot  x    2 .  4   2   7  2
8) H  sin 2x    biết cot x  .  4  3 1 1
9) I  cosa b.cosa b biết cos a  và cosb  . 3 4    3  10) tan    khi        sin , 3  5 2    12 3 11) cos    khi    , với      sin 2 3  13 2 1 1 12) cos(a  ) b .cos(a  ) b khi cos a  , cos b  3 4 8 5 13) sin(a  ) b , cos(a  ) b , tan(a  ) b khi sin a  , tan b
và a, b là các góc nhọn. 17 12
Bài 30. Không dùng máy tính. Hãy tính giá trị của các biểu thức 1) 0 0 0 0
A  sin 12 .cos 48  cos12 .sin 48 . 2) 0 0 0 0
B  cos 38 .cos 22  sin 38 .sin 22 . 3) 0 0 0 0
C  sin 10 .cos 55  cos10 .sin 55 . 4) 0 0 0 0
D  sin 36 .cos 6  sin 126 .cos 84 .
Bài 31. Tính giá trị lượng giác của các cung góc sau 1) 0 15 . 2) 0 75 . 3) 0 105 . 4) 0 285 . 19 5 7 13 5) . 6) . 7) . 8) . 12 12 12 12
Bài 32. Tính giá trị của các biểu thức sau 0 1  tan 15 1) A  . 0 1  tan 15 0 0 tan 25  tan 20 2) B  . 0 0 1  tan 25 tan 20 0 0 0 0 sin10 cos 20  sin 20 cos10 3) C  . 0 0 0 0 cos17 cos13  sin17 sin13 0 0 0 tan 225  cot 81 cot 69 4) D  . 0 0 cot 261  tan 201 0 0 0 0 sin 73 cos 3  sin 87 cos17 5) E  . 0 0 0 0
cos132 cos 62  cos 42 cos 28 0 o0 0 cot 225  cot 79 ot 71 6) F  . 0 0 cot 259  cot 251 7) 2 0 2 0
G  cos 75  sin 75 . 8) 2 0 2 0 2 0
H  sin 20  sin 100  sin 140 . 9) 2 0 0 2 0
I  cos 10  cos110  cos 130 . 10) 0 0 0 0 0 0
J  tan 20 .tan 80  tan 80 .tan140  tan140 .tan 20 . 11) 0 0 0 0 0 0
K  tan10 .tan 70  tan 70 .tan130  tan130 .tan190 . 12) 0 0 0 0 0 0
L  sin 160 cos110  sin 250 cos 340  tan110 tan 340 . 13) M   0 0   0 0   0 0   0 0 cos 70 cos 50 cos 310 cos 290 cos 40 cos160
cos 320  cos 380  . 19
Bài 33. Rút gọn các biểu thức
1) A  sin x  3 cos x .
2) B  3 sin7x  cos7x .       3) C a x b x  2 2 sin
cos , a b  0 .
4) D  3 sin x   sin x      .  3   6     5) E  cos7 .
x cos 5x  3 sin 2x  sin7 .
x sin 5x . 6) F  3 cos 2x  sin 2x  2 sin 2x    .  6       
7) G  2 sin 2x   4sin x    1.
8) H  sin 2x  2 2 cos x  2 sin x     3 .  6   4 
Bài 34. Rút gọn các biểu thức
1) A  sin x cos 5x  cos x sin 5x .
2) B  sin 4x cot 2x  cos 4x .
3) C  cos 6x tan 3x  sin 6x .
4) D  sinx ycosx y  sinx ycosx y. 5) E   0 x  0 x
  0 x  0 cos 40 cos 20 sin 40 sin x  20  . 6) F
 0  x  0  x  0  x  0 sin 14 2 cos 16 2 cos 14 2 sin 16  2x. 7) G   0 x    0 x    0 x    0 sin 10 cos 2 80 sin
100 cos 2x  10  .            
8) H  sin x  cos  x  sin  x cos x          .  3   4   4   3            3 
9) I  cos x  cos x   cos x  cos x          .  3   4   6   4      9   5   5 
10) J  sin x  cos  x  sin  x cos         x  .  3   4   4   3             
11) K  cos x  cos x   cos x  cos x          .  3   4   6   4      13   13   3 
12) L  cos x  cos x   cos x  cos x          .  3   4   6   4 
Bài 35. Rút gọn các biểu thức sau tan 3x  tan x tan 2x  1 1) A  . 2) B  .
1 tan x tan 3x 1  tan 2x tan 2x  cot  0 90  x 2 2 tan 2x  tan x 3) C  . 4) D  . 1 cot  0
90  2xtan x 2 2
1  tan 2x tan x
Bài 36. Rút gọn các biểu thức sau   
1) A  sin a b  sin  a sin   b .  2        2) B  cos  a cos
b  cosa      b .  2   2        1 3) 2 C  cos  a cos  a      sin a .  4   4  2 4) 2 2 2 2
D  sin a sin b  cos a cos b . 20
Bài 37. Rút gọn các biểu thức sau 1) 2 2
A  cos x  3 sin 2x  sin x . 2) 3
B  4 sin x  3sin x  3 cos 3x . 3) C   0 x    0 sin 45 cos x  45  .
4) D  tan 3x  tan x  sin 2x . 5) 2
E  tan 2x  cot x  8 cos x .
Bài 38. Chứng minh các đẳng thức sau
1) sin 2x  2 sin x cos x . 2) 2 2
cos 2x  cos x  sin x . 2 tan x 3) tan 2x  . 2 1  tan x 4) 3
sin 3x  3 sin x  4 sin x . 5) 3
cos 3x  4 cos x  3 cos x .      
6) cos x  sin x  2 cos x   2 sin x      .  4   4       
7) cos x  sin x  2 cos x    2 sin x      .  4   4  8)
xy xy 2 2 2 2 sin sin
 sin x  sin y  cos y  cos x . 9)
xy xy 2 2 2 2 cos cos
 cos x  sin y  cos y  sin x .
Bài 39. Chứng minh các đẳng thức sau       1) sin  x  sin  x      2 sin x .  4   4        2) 2 4 sin x  sin x   4sin x      3 .  3   3 
3) sin x siny z  sin y sinz x  sin z sinx y  0 .
4) cos x siny z  cos y sinz x  cos z sinx y  0 .
5) tan x y  tan x  tan y  tanx ytan x tan y .             6) tan 2x tan
x  tan 2x tan  x  tan  x tan  x          1.  6   3   3   6         2   2  7) tan .
x tan  x    tan  x  .tan  x    tan  x  .tan x   3 .  3   3   3   3            3  2
8) cos  x  .cos x    cos x  .cos x    1 3.  3   4   6   4  4 9)  0 0   0 0   0 0   0 0 cos70 cos 50 cos 230 cos 290 cos 40 cos160
cos 320  cos 380  0 .
Bài 40. Chứng minh các đẳng thức sau
cos a b cot acot b  1
sin a b
sin b c
sin c a 1)  . 2)    0.
cos a b cot a cot b  1 cos a cos b cos bcos c cos c cos a
sin a bsina b
cos a bcosa b 3) 2 2
 tan a  tan b . 4) 2 2
 1 tan a tan b . 2 2 cos a cos b 2 2 cos a cos b 21
Bài 41. Chứng minh các hệ thức sau, với điều kiện cho trước
1) Nếu cosa b  0 thì sina  2b  sin a .
b  a b  a
2) Nếu sin2a b  3sinb thì tana b  2 tan a . HD:  . 2a b   ab  a
3) Nếu tan a  2 tan b thì sina b  3sina b . 1 4) Nếu tan .
a tan b   thì cosa b  2cosa b .
HD: Khai triển giả thiết. 3
5) Nếu 5sin b  sin 2a b thì ab 3 tan  tan a . 2
6) Nếu sin b  sin a cosa b thì 2 tan a  tana b .
HD: b  a b  a . b
7) Nếu cos2a b  1 thì tana b  tan a  2 tan . 2 1  k
a  2b  a b  b
8) Nếu cosa b  k cosa b thì tan a tan b  . HD:  . 1  k a   ab  b
Bài 42. Chứng minh các biểu thức sau độc lập với biến x       1) 2
A  sin x  cos  x cos     x  .  3   3        2) 2 2 2
B  cos x  cos  x  cos     x  .  3   3   2   2  3) 2 2 2
C  sin x  sin  x  sin     x  .  3   3   2   2  4) 2 2 2
D  cos x  cos x   cos x      .  3   3  3 3
a cos x  cos 3x
a sin x  sin 3x 5) E   , a const . cos x sin x      
Bài 43. Chứng minh rằng tan x tan  x tan  x      tan 3x .  3   3 
Từ đó tính giá trị của biểu thức 0 0 0
P  tan10 tan 50 tan110 .
Bài 44. Cho tam giác ABC với A, ,
B C lần lượt là ba góc của tam giác. Chứng minh 1) sinC  sin .
A cos B  sin . B cos A .
2) sin A  sin BcosC  sinC cos B .
3) cos A  sin BsinC  cos BcosC . sinC 4)
 tan A  tan B,  0
A, B  90  . cos . A cos B
5) tan A  tan B  tanC  tan . A tan . B tan C . 6) cot .
A cot B  cot .
B cot C  cot C.cot A  1 . A B C B C 7) sin  cos cos  sin sin . 2 2 2 2 2 A B C B C 8) cos  sin cos  cos sin . 2 2 2 2 2 A B B C C A 9) tan .tan  tan .tan  tan .tan  1 . 2 2 2 2 2 2 22
DẠNG 2. CÔNG THỨC NHÂN ĐÔI
LOẠI 1. RÚT GỌN VÀ TÍNH GIÁ TRỊ CỦA BIỂU THỨC
Bài 45. Tính giá trị của các biểu thức sau (không dùng máy tính bỏ túi)   1) 2 2 A  cos  sin . 2) 0 3 0
B  3 cos10  4 cos 10 . 8 8 3) 0 C   2 0 sin 20 1  4 cos 20  . 4) 3 0 0
D  4 sin 40  3 sin130 . 0 tan 15 5) 3 0 0
E  4 sin 50  3 cos140 . 6) F  . 2 0 1  tan 15 7 tan 1 3 7) 8 G   . 8) H   . 0 0 2 1  tan sin10 cos10 8 1   9) 0 I   4sin70 . 10) 2 2 5 J  tan  tan . 0 sin10 12 12 11) 2 0 2 0 K  tan 36 tan 72 . 12) 2 0 2 0 0
L  cos 70  sin 40 sin 100 . 13) 2 0 2 0 0
M  cos 20  2sin 55  2 sin 65 . 14) 0 0 0 0
N  sin 6 .sin 42 .sin 66 .sin 78 .
Bài 46. Tính giá trị của các biểu thức sau (không dùng máy tính bỏ túi) 1) 0 0 A  cos 36 cos 72 .  2 2) B  cos cos . 5 5    3) C  sin .cos cos . 8 8 4    4) D  sin .cos .cos . 16 16 8 5) 0 0 0
E  sin 10 sin 50 sin 70 .  2 4 6) F  cos cos cos . 7 7 7  4 5 7) G  cos cos cos . 7 7 7 8) 0 0 0 0
H  sin 6 cos12 cos 24 cos 48 . 9) 0 0 0 0
I  sin 6 sin 42 sin 66 sin 78 . 10) 0 0 0 0 0
J  sin 5 .sin15 .sin 25 .... sin 75 .sin 85 . 11) 0 0 0 0 0
K  cos10 .cos 20 .cos 30 ...cos 70 .cos 80 . 12) 0 0 0 0
L  8 tan18 cos18 cos 36 cos 72 . 13) 0 0 0 0
M  cos 20 cos 40 cos 60 cos 80 .  2 3 4 14) N  cos cos cos cos . 9 9 9 9      15) O  96 3 sin cos cos cos cos . 48 48 24 12 6 2 4 8 16 32 16) P  cos .cos .cos .cos .cos . 31 31 31 31 31  2 4 8 16 17) Q  cos cos cos cos cos . 33 33 33 33 33 23
Bài 47. Tính giá trị của các biểu thức sau (không dùng máy tính bỏ túi) 0 0 cos 80  cos 20 0 sin 60 1) A  . 2) 0 0 B  3 sin15 cos15  . 0 0 0 0 cos 35 cos15  sin 35 sin15 4 0 4 0 sin 15  cos 15     3) 0 0 0 0
C  tan 9  tan 27  tan 63  tan 81 . 4) D  4 tan  2 tan  tan  cot . 8 16 32 32
Bài 48. Rút gọn các biểu thức 1) A   x x2 sin cos . 2) 2 2
B  1  4 sin x cos x .
3) C  sin x cos x cos 2x . 4) 4 4
D  cos 2x  sin 2x .       5) 2 2 E  cos x   sin x      .
6) F  sin x cos x cos 2x .  2   2          x    x
7) G  4 sin x sin x  sin 2x      . 8) 2 2 H  sin   sin      .  2   2   8 2   8 2 
Bài 49. Tính giá trị của các biểu thức sau (không dùng máy tính bỏ túi) 2 2 cos x  1 2 1  2 sin 2x 1) A  . 2) B  . sin x  cos x
cos 2x  sin 2x 2 3) C   . 4) D   2
1  tan xcot x .
1  tan x1 cot x sin 2x cos 2x cot x  tan x 5) E   . 6) F  . sin x cos x cos 2x  3  1  sin   x   2  2 2
sin 2x  4 sin x 7) G  . 8) H  .    2 2
sin 2x  4 sin x  4 1  sin   x   2  sin 4x cos 2x
sin 3x  cos 3x 9) I  . . 10) J  .
1 cos 4x 1  cos 2x sin x  cos x    1  cos   x    x   2  1 11) K  tan   . .
12) L  cot 2x   tan x .  4 2     2 sin 2x sin   x   2   2
2 sin 2x  2 cos x  1
1 cos 2x  sin 2x 13) M  .cot x . 14) N
1 cos 2x  sin 2x
cos x  sin x  cos 3x  . sin 3x
Bài 50. Tính giá trị của biểu thức lượng giác, khi biết 3 
1) sin 2x, cos 2x khi sin x  ,  x   . 5 2
2) sin 2x, cos 2x khi sin x  cos x  2 . 5 3
3) cos 2x, sin 2x, tan 2x khi cos x   ,   x  . 13 2
4) cos 2x, sin 2x, tan 2x khi tan x  2 . 4  3
5) sin x, cos x khi sin 2x   ,  x  . 5 2 2 7
6) cos 2x, sin 2x, tan 2x khi tan x  . 8 24
Bài 51. Tính giá trị của biểu thức lượng giác, khi biết  1) 5 5
A  sin x cos x  cos x sin x khi biết x  . 16  2) 4 3 3 4
B  sin x  sin x cos x  cos x sin x  cos x khi biết x  . 48
3) C  cos 4x khi biết tan x  cot x  3 . 4) D   0
cos 270  4x khi biết  0
cot 45  x  2 . 5) 4 4
E  sin x  cos x khi biết sin x  cos x m với m  . tan x  cot x 3    6) F
khi biết sin x cos x  , 0  x    . tan x  cot x 4  4  x
Bài 52. Tính tan khi biết 2 4 
1) cos x  , 0  x  . 5 2 24 3 2) tan x  ,   x  . 7 2 7 
3) sin x  cos x  , 0  x  . 2 6 1    1   
Bài 53. Cho tan x  , 0  x  
 và tan y  , 0  y    . 2  2  3  2 
1) Tính x y .
2) sin x  2y và cos2x y .
Bài 54. Tìm x khi biết       0  x  0 x  1)  2 2 . 2)  .  6   2 tan x  2   1 cos x   4
Bài 55. Tính theo cos 2x các biểu thức sau 1) 2
A  1  cos x . 2) 2 2
B  sin x cos x . 2 1  sin x 2 1  cot x 3) C  . 4) D  . 2 cos x 2 1  cot x 5) 6 6
E  sin x  cos x . 6) 6 2 6 2
F  sin x cos x  cos x sin x . x
Bài 56. Tính theo t  tan các biểu thức sau 2
1) A  sin x .
2) B  cos x . sin x 3) C  .
4) D  tan x  cot x . 3  2 cos x 1  tan x tan x  sin x 5) E  . 6) F  . 1  cot x tan x  sin x 25
LOẠI 2. CHỨNG MINH ĐẲNG THỨC
Bài 57. Chứng minh các đẳng thức sau 1) 4 4
cos x  sin x  cos 2x . 2) x x x  2 sin 4 4 sin cos 1  2 sin x . 3) 2 2
cos 2x  sin x  cos x cos 3x . 4) 4 2
cos 4x  8 cos x  8 cos x  1. 5) 4
8 sin x  3  4 cos 2x  cos 4x . 6) 4 4 3 1 sin  cos x   cos4x . 4 4 7) 4 4 2 2
sin  cos x  6 cos x sin x  cos 4x . 8) 6 6 5 3
sin x  cos x   cos4x . 8 8 x x 1 9) 6 6 15 1
sin x  cos x  cos 2x  cos 6x . 10) 6 6 sin  cos  cos x 2 sin x  4 . 16 16 2 2 4 
Bài 58. Chứng minh rằng nếu a b
thì 1 tan a1 tan b  2 . 4
Bài 59. Chứng minh các đẳng thức sau 1  cos 2x 2 1)  tan x.
2) tan x  cot x  . sin 2x sin 2x cos x   x
3) cot x  tan x  2 cot 2x . 4)  cot    . 1  sin x  4 2  1  cos x x 1 5) 2 .tan  1. 6)
 cot 2x  cot x 1 cos x 2 sin 2x       x  2 7) tan   cot       .
8) tan 2x  tan xcos 2x  tan x .  4 2   4 2  cos x       9) tan  x  tan  x      2 tan 2x . 10) 3 3 1
cos x sin x  sin x cos x  sin 4x .  4   4  2       11) 3 3 3
cos 3x sin x  sin 3x cos x  sin 4x . 12) tan x tan  x .tan  x      tan 3x . 4  3   3 
Bài 60. Chứng minh các đẳng thức sau 1  sin x   x  2 1 1  2 sin x 1)  cot   . 2) tan 2x   . cos x  4 2  cos 2x 1  sin 2x
2 sin 2x  sin 4x 6  2 cos 4x 3)   . 4) 2 2
 tan x  cot x . x
x tan 2x cos x 2 cos cos 3 1 cos 4x 2 1  2 sin x 1  tan x  1  x 5)   1 tan    tan x 1  sin 2x 1  . 6) tan x  cos x  2 1  sin 2x   
2 sin x  sin 2x x 7)  tan   x  . 8) 2  tan . cos 2x  4 
2 sin x  sin 2x 2 x  2 sin x sin 1  2 sin x x 9)  1. 10) 2  tan .       x 2 2 2 tan  x cos     x  1  cos x  cos  4   4  2
1  cos x  cos 2x 1 cos 4x 1 11)  cot x . 12)  sin 4x . sin 2x  sin x cot x  tan x 2 sin 2x cos x x 4 4 2
sin x  cos x  cos x x 13) 2   . 14)  cos .
1  cos 2x1 cos x tan 2 11 cos x 2 26  2 xx x  4 15) 2 2 6 2 cos 4
cot x  tan x  . 16) cot  tan    . 1 cos 4x  2 2 
1  2 tan x cot 2x 2 cot 2x  1 2 1 1  2 sin x 17)
 cos8xcot 4x  sin8x . 18) tan 2x   . 2 cot 2x cos 2x 1  sin 2x 1
sin 2x  cos 2x cos x  sin x cos x  sin x 19) tan 4x   . 20)   2 tan 2x . cos 4x
sin 2x  cos 2x cos x  sin x cos x  sin x x x cos  sin 1
1 cos x  cos 2x  cos 3x 21) 2 2   tan x . 22)  2cos x . x x cos x 2
2 cos x  cos x  1 cos  sin 2 2  1  x x 4 4
sin x  sin 2x  cos x 23) 2  cot 2x  cot    tan . 24)  cos 2x .  sin 2x  2 2 tan 2x  1 2 2
sin 2x  4 sin x 2 2 sin 3x cos 3x 25) 4  tan x . 26)   8cos 2x . 2 2
sin 2x  4 sin x  4 2 2 sin x cos x
Bài 61. Chứng minh các đẳng thức sau a a a a sin a 1) A  cos cos cos ... cos  . 2 3 2 2 2 2n a 2 . n sin 2n  2 n 1 2) B  cos .cos ... cos  . 2n  1 2n  1 2n 1 2n 2 4 2n 1 3) C  cos .cos ... cos   . 2n  1 2n 1 2n  1 2 1 1 1 1 1 1 x    4) D   
 cos x  cos , 0  x    . 2 2 2 2 2 2 8  2 
Bài 62. Chứng minh các biểu thức sau đây không phụ thuộc vào biến số
sin 2x  2 sin x x 1) 2 A   tan .
sin 2x  2 sin x 2 3 3 cos x  cos 3x sin x  sin 3x 2) B   . cos x sin x 3) 4 1
C  4 sin x  2 cos 2x  cos 4x . 2 4) 4 2 2 4
D  3cos 2x  5sin x  4 sin x cos x  cos x . 2 tan x  1 5) E
cot x  cos 4x cot 2x  sin 4x . 2          6) 4 4 4 4 3
F  sin x  sin x   sin x   sin x        .  4   2   4  27
LOẠI 3. CÔNG THỨC BIẾN ĐỔI TỔNG THÀNH TÍCH
Bài 63. Tính giá trị của biểu thức
cos 2x  cos 4x 1) 0 A khi x  20 .
sin 4x  sin 2x cos . x cos13x  2) B khi x  .
cos 3x  cos 5x 17 cos . x cos10x  3) C khi x  .
cos 2x  cos 4x 13
tan 2x  sin 2x 2 4) D khi tan x  .
tan 2x  sin 2x 15
sin x  sin 2x  sin 3x 1   5) E khi sin x  ,  x  .
cos x  cos 2x  cos 3x 3 4 2
Bài 64. Rút gọn biểu thức 1  2 cos x 3  2 cos 3x 1) A  . 2) B  . 1  2 cos x 3  2 cos 3x 1 2 cos 2x 2  2 sin 2x 3) C  . 4) D  . 3  2 sin 2x 2  2 sin 2x
sin 5x  sin 3x
cos 4x  cos 2x 5) E  . 6) F  . 2 cos 4x
sin 4x  sin 2x
sin x y sin x  sin y 7) G  . 8) H  . sin x  sin y cos x  cos y cos x  sin x 2 2
sin 4x  sin 2x 9) I  . 10) J  . cos x  sin x 2 2 cos x  cos 2x 2 sin 4x sin 2x 11) K L  .
2 cos x  cos 3x  . 12) cos 5x tan x  cot 2x
tan 3x  tan 5x
tan 2x  cot 2x 13) M  . 14) N  .
cot 3x  cot 5x 1 tan 2 . x tan 4x
1 sin 2x  cos 2x
1 sin 4x  cos 4x 15) O  . 16) P  .
1 sin 2x  cos 2x
1 cos 4x  sin 4x
sin 2x  2 sin 3x  sin 4x
sin x  sin 4x  sin 7x 17) Q  . 18) R  .
cos 3x  2 cos 4x  cos 5x
cos x  cos 4x  cos7x
cos 2x  sin 4x  cos 6x
1 cos x  cos 2x  cos 3x 19) S  . 20) T  .
cos 2x  sin 4x  cos 6x 2
2 cos x  cos x  1  2
2 sin 2x  2 cos x  1
sin x y  sin x cosx y  cos x 21) U  . 22) V  
cos x  sin x  cos 3x  sin 3x
sin x y  sin x cosx y  cos x
cos7x  cos 8x  cos 9x  cos10x
sin 4x  sin 5x  sin 6x 23) X  . 24) Y  .
sin 7x  sin 8x  sin 9x  sin10x
cos 4x  cos 5x  cos 6x
Bài 65. Biến đổi thành tích các biểu thức sau đây
1) A  cos 3x  cos x .
2) B  sin 3x  sin 2x .
3) C  cos 4x  cos x .
4) D  sin 5x  sin x .
5) E  1  sin 2x .
6) F  1  sin x .
7) G  1  2 cos x .
8) H  2 sin 2x 1.
9) I  3  2 cos 2x .
10) J  sin a b  sina b. 28 11) 2 2
K  cos x  cos y .
12) L  1 sin x  cos 2x .
13) M  1  sin x  cos x .
14) N  cos x  sin 2x  cos 3x .
15) O  sin 3x  sin x  sin 2x .
16) Q  cos x  cos 2x  sin 3x .
17) R  sin x  sin 2x  sin 3x .
18) S  cos x  cos 2x  cos 3x .
19) T  2 sin 2x  cos 5x  cos9x .
20) U  sin 3x  2 sin 2x  sin x .
21) V  cos x  cos 3x  2 cos 5x . 22) 0 0 0
X  cos 46  cos 22  2 cos 78 .  2 3 2 4 6 23) Y  cos  cos  cos . 24) Z  cos  cos  cos . 7 7 7 7 7 7 25) 0 0 0
W  sin 70  sin 20  sin 50 .
26)   cos 5x  cos7x  cos  6x .    x y 27)   cos
 5x  sin x    cos 3x .
28)   sin x  sin y  sin .  2  2
29) A  sin x  sin y  sin x y .
30) A  cos x  cos y  sin x y . 2   1  
31) A  cos x  cos y  cos x y  1. 32) A  cos  0
60  x  cos 0
60  x  cos 3x . 4  3  
33) A  1 cos 2x  cos 4x  cos 6x .
34) A  sin 2x  sin 4x  sin 6x . 5 6
35) A  sin 5x  sin 6x  sin7x  sin 8x .
36) A  cos 5x  cos 8x  cos 9x  cos12x . 7 8
Bài 66. Biến đổi thành tích các biểu thức sau đây
1) 1  cos x  cos 2x  cos 3x .
2) sin x  sin 3x  sin 7x  sin 5x .
3) sin x  sin 2x  sin 5x  sin 8x .
4) cos7x  sin 3x  sin 2x  cos 3x .
5) cos 9x  cos 7x  cos 3x  cos x .
6) cos10x  cos 8x  cos 6x  1. 7) 0 0 0 0
sin 35  cos 40  sin 55  cos 20 . 8) 0 0 0 0
sin 57  sin 59  sin 93  sin 61 . 9) 0 0 0 0
sin 47  sin 61  sin 11  sin 25 .
10) cos 5x  3 cos 7x  3 cos 9x  cos11x . x 11) 2 3
1 sin x  cos 5x  sin 7x  2 cos .
12) sin 3x  sin x  sin 2x  21 cos xcos x . 2
13) sin x  sin 2x  sin 3x  1  cos x  cos 2x .
14) 1  sin x  cos 3x  cos x  sin 2x  cos 2x .
Bài 67. Biến đổi thành tích các biểu thức sau đây 1) 2 2 2
cos x  cos 2x  cos 3x  1 . 2) 2 2 2 3
sin x  sin 2x  sin 3x  . 2 3) 2 2 2
sin 3x  sin 2x  sin x . 4) 2 2 2
sin x  cos 2x  cos 3x . 5) 2 2 2
sin x  2 sin 2x  sin 3x . 6) 2 2 2 2
sin 3x  cos 4x  sin 5x  cos 6x . 7) 2 2 2 2 3
cos x  cos 2x  cos 3x  cos 4x  . 2 8) 2 2 2 2
cos x  cos 2x  cos 3x  cos 4x  2 .   5  9x 9) 2 2
cos 3x  sin 7x  2 sin     2cos .  4 2  2    10) sin
 2x cot 3x  sin  2x    2 cos 5x .  2  29 Bài 68. Chứng minh 1) 0 0 6 sin 75  cos75  . 2 2) 0 0 0 cos12  cos 48  sin18 . 3) 0 0 0
sin 65  sin 55  3 cos 5 . 4) 0 0 tan 267  tan 93  0 . 5) 0 0 0
cos 85  cos 35  cos 25  0 . 6) 0 0 0 0
tan 9  tan 27  tan 63  tan 81  4 . 7) 0 0 0 0 1
cos 24  cos 48  cos 84  cos12  . 2 8) 0 0 0 0 0 0
tan 9  tan15  cot 15  cot 9  tan 27  cot 27 . 1 1 9) 2 3
cos x  cos 3x  cos 5x  8 sin x cos x . 2 2
10) sin x1 2cos 2x  2cos 4x  2cos6x  sin7x . x 11) 4
1 4 cos x  6 sin 2x  4 sin x  16 sin 2x sin . 2 12) 2 x  0 x    0 8 sin sin
60 sin x  60   cos 4x  cos 2x . 2 13)  x x  x x  0 x    0 sin cos cos 4 4 sin 2 sin 15 cos x 15  . a b c
Bài 69. Cho a b c . Chứng minh: sin a  sin b  sin c  4 cos cos sin . 2 2 2
Bài 70. Tính các giá trị của biểu thức   1) 6 6 A  sin  cos . 24 24   2) 2 2 B  tan  cot . 12 12  3 5 7 9 3) C  cos  cos  cos  cos  cos . 11 11 11 11 11 2 4 6 8 10 4) D  cos  cos  cos  cos  cos . 11 11 11 11 11       5) 0 2 3 4 5 6 E  cos 0  cos  cos  cos  cos  cos  cos . 7 7 7 7 7 7 2 2 6) F   0 0    0 0   0 sin 40 cos10 cos 40 sin10  cos140 .
Bài 71. Trong ΔABC có ba góc làn lượt là A, ,
B C . Chứng minh rằng A B C
1) sin A  sin B  sinC  4 cos cos cos . 2 2 2 A B C
2) sin A  sin B  sinC  4 sin sin cos . 2 2 2 A B C
3) cos A  cos B  cosC  1  4 sin sin sin . 2 2 2
4) sin 2A  sin 2B  sin 2C  4 sin A sin BsinC .
5) 1  cos 2A  cos 2B  cos 2C  4
 cos Acos BcosC . 6) 2 2 2
sin A  sin B  sin C  21 cos Acos BcosC . 30
LOẠI 4. CÔNG THỨC BIẾN ĐỔI TÍCH THÀNH TỔNG
Bài 72. Biến đổi thành tổng các biểu thức sau  2 1) A  sin sin .
2) B  sin 5x cos 3x . 5 5 3   7 3) C  sin cos . 4) D  sin cos . 4 6 12 12
5) E  sin x ycosx y . 6) F   0 x    0 sin 30 cos x  30  .
7) G  2 sin x sin 2x sin 3x .
8) H  8 cos x sin 2x sin 3x .      
9) I  sin x  sin x     cos 2x .
10) J  4 cosa bcosb ccosc a .  6   6 
Bài 73. Tính giá trị của biểu thức 1) 0 0 A  cos 75 cos15 .  5 2) B  sin sin . 12 12 11 5 3) C  sin cos . 12 12 4) 0 0 0
D  sin 20 .sin 40 .sin 80 . x 5x 5) 0 E  sin .sin
, khi x  60 . 4 4 6) 0 0 0 0
F  sin 20 sin 40 sin 60 sin 80 .     7) 4 5 7 11 G  2 .sin .sin .sin .sin . 24 24 24 24 1 8) 0 H   4sin70 0 sin10 9) 2 0 0 0
I  sin 10  cos 70 cos 50 . 1 10) 0 0 0 0 0
J  cos10 cos 50  cos 5 cos 25  cos10 2 11) 2 0 2 0 0 0
K  sin 50  sin 10  sin 50 sin 10 . 12) 2 0 2 0 0 0
L  cos 73  cos 47  cos 73 .cos 47 . 13) 2 0 2 0 0 0
M  sin 50  sin 70  cos 50 cos 70 . 1 3 14) N   . 0 0 sin10 cos10 sin 55
15) O  2 cos 22  cos 44  0 0 0  . 0 sin11 0 sin 60 16) 0 0 P   3sin15 sin75 . 4 0 4 0 sin 15  sin 75 2 4 6 8 17) Q  cos  cos  cos  cos . 9 9 9 9  2 3 18) R  cos  cos  cos . 7 7 7 1 19) 0 0 0 0 0
S  cos10 cos 50  cos 5 cos 25  sin10 . 2 20) 0 0 0 0 0 0
T  sin 5 .sin 15 .sin 25 .......sin 65 sin 75 .sin 85 . 31
Bài 74. Rút gọn biểu thức A  2 sin xcos x  cos 3x  cos 5x .  3 5
Từ đó suy ra giá trị của biểu thức B  cos  cos  cos . 7 7 7
Bài 75. Rút gọn các biểu thức sau
1) A  cos11x cos 3x  cos17x cos 9x .
2) B  sin18x cos13x  sin 9x cos 4x .
3) C  sin x sin 3x  sin 4x sin 8x .
4) D  sin 2x sin 6x  cos x cos 3x .
5) E  cos 3x cos 6x  cos 4x cos7x . 6) F x  0 x  0 sin sin 60 sin 60  x . 1 7) G x  0 x  0 8 cos cos 60
cos 60  x  1 .
8) H  cos x cos 2x sin 3x  sin12x . 4 1
9) I  4 sin 2x sin 5x sin 7x  sin 4x .
10) J  sin 2x sin 6x cos 4x  cos12x . 4 1      
11) K  sin x sin 2x sin 3x  sin 4x .
12) L  4 cos x sin  x sin  x      cos 2x 4  6   6 
Bài 76. Chứng minh các đẳng thức sau  1) 0 0 0 0 0 3 1
cos12  cos18  4 cos15 cos 21 cos 24   . 2 2) 0 0 0 0
tan 9  tan 63  tan 81  tan 27  4 . 8 3 3) 0 0 0 0 0
tan 30  tan 40  tan 50  tan 60  cos 20 . 3 1 1 4) cos 0 2x  60 cos 0
2x  60   cos 4x  . 2 4 2 5)  x x  x x  0 x    0 sin cos cos 4 4 sin 2 sin 15 cos x 15  .       6) 2 2 3 sin x  sin
x  sin xsin  x      .  3   3  4
7) sin a sinb c  sinbsinc a  sinc sina b  0 . 8) 2 x a xax 2  ax 2 cos 2 cos cos cos cos  sin a . 9) 8 8 7 1
sin x  cos x  cos 2x  cos 6x . 8 8 10) 8 8 35 7 1
sin x  cos x   cos 4x  cos 8x . 64 16 64 3 2 11) tan  4 tan  11 . 11 11 12) 0 0 0 tan 20 tan 40 tan 80  3 . 13) 3 0 2 0 8 sin 18  8 sin 18  1 .  3 5 6 3 14) 4 4 4 4 sin  sin  sin  sin  . 16 16 16 16 2 15) 0 0 0 0 0 0
tan10 tan 25  tan 25 tan 55  tan 55 tan10  1 . 16) 0 0 0 0
tan15 tan 25 tan 35 tan 85  1 . 17) 0 0 0
tan 20  tan 40  tan 80  3 3 . 18) 0 o 0 0
tan 10  tan 50  tan 60  tan 70  2 3 . 19) 0 0 0 0 0
tan 20  tan 40  tan 80  tan 60  8 sin 40 . 32
Bài 77. Tính các góc của ΔABC biết rằng  1    B C  và sin . B sin C  . ĐS: B  , C  , A  . 3 2 2 6 3 2 1  3    B C  và sin . B cosC  . ĐS: 5 A  , B  , C  . 3 4 3 12 4
Bài 78. Chứng minh điều kiện cần và đủ để ΔABC vuông
1) cos 2A  cos 2B  cos 2C  1  .
2) tan 2A  tan 2B  tan 2C  0 . b c a B a c 3)   . 4) cot  . cos B cosC sin . B sinC 2 b
Bài 79. Chứng minh điều kiện cần và đủ để ΔABC cân: A B
1) a tan A b tan B  a b tan . 2) 2
2 tan B  tan C  tan . B tan C . 2 sin A  sin B 1 C 2 sin . A sin B 3)
 tan A  tan B . 4) cot  . cos A  cos B 2 2 sinC
Bài 80. Chứng minh bất đẳng thức, từ đó suy ra điều kiện cần và đủ để ΔABC đều: 3 3 3
1) sin A  sin B  sinC  .
2) cos A  cos B  cosC  . 2 2 1
3) tan A  tan B  tanC  3 3 . 4) cos . A cos . B cosC  . 8    a   a b
Bài 81. Cho cos  cos a cos b với a,b
k . Chứng minh: 2 tan tan  tan . 2 2 2 2     
2 tan a ba k 
Bài 82. Cho sin2a b  5sinb . Chứng minh  3 với 2  . tan a
a b   l  2
Bài 83. Cho tan a b  3tan a . Chứng minh sin2a  2b  sin 2a  2sin 2b . a sin x   A cos x   aA bB Bài 84. Cho  
và aB bA  0 . Chứng minh  cos    . bx   ; sin B cos x    aB bA x a
Bài 85. Chứng minh rằng nếu tan
 thì A asin x bcos x không phụ thuộc vào a và x. 2 b
Bài 86. Cho a,b,c là ba cạnh của tam giác, tương ứng các góc lần lượt là A, , B C . Các góc nhọn  a b c
,  , γ được xác định bởi cos  , cos   , cos γ  . b c c a a b Chứng minh:   1) 2 2 2 γ tan  tan  tan  1. 2 2 2   γ A B C 2) tan tan tan  tan tan tan . 2 2 2 2 2 2 1 1 1 tan 8x  tan x Bài 87. Chứng minh   ...  . cos x cos 2x cos 2x cos 3x cos7x cos 8x sin x
Bài 88. Tính giá trị của biểu thức: 8 0 8 0 8 0
M  sin 20  sin 40  sin 80 . 0 0 0 0
2 sin 2  4 sin 4  ...  178 sin178  180 sin180
Bài 89. Tính giá trị của biểu thức N  . 0 cot 1 33
Bài 90. Rút gọn các biểu thức sau n
1) A  cos  cos 3  cos 5  ...  cos2n   1  . ĐS: sin 2 A  . 2 sin  2 3 n 1  2) B  sin  sin  sin  ...  sin . ĐS: B cot . n n n n 2n  3 5 2n 1  3) C  cos  cos  cos  ... cos . ĐS: C  cos . n n n n n 1 1 1  4) D    ...  , a  . ĐS: D  1 5 . cos . a cos 2a cos 2 . a cos 3a cos 4 . a cos 5a 5  1  1  1   1  n1 tan 2 x 5) E  1 1 1  ... 1 . ĐS:  .   E 1  cos x  cos 2x  cos 3x   cos 2n x x tan 2
Bài 91. Chứng minh các bất đẳng thức sau
1) sin 3xcos x  cos 3xsin x  cos 2x  2 .
2) 3 sin 3x  cos 2x cos x  sin 2x sin x  2 . 1 3) sin x sin  0 x  60 sin 0 x  60   . 4
4) cos x cos 3x  sin 2x sin 4x  1 . 5) 2
cos 2x cos x  sin x sin 3x  sin x cos 3x  1 .
6) 2 sin xcos x  cos 3x  cos 5x  cos7x  cos9x  1 .
Bài 92. Tìm giá trị lớn nhất và giá trị nhỏ nhất của các biểu thức sau
1) y  3 sin x  cos x  2 . 1    
2) y  cos x  ,   x    . cos x  2 2 
3) y  sin x cos x cos 2x cos 4x .    4) 4 4
y  sin x  cos x, 0  x    .  2  5) 2
y  sin x  2  sin x . 6) 4 4 2 2
y  cos x  sin x  cos x sin x . 7) 4 2 5
y  sin 4x  cos x  cos 2x . 4 8) 6 6 4 4
y  2 sin x  2 cos x  sin x  cos x  cos 2x . 34

I. TÍNH CHẤT CỦA HÀM SỐ
1. Hàm số chẵn, hàm số lẻ

 Hàm số y f (x) có tập xác định D gọi là hàm số chẵn nếu với mọi xD thì xD và
f (x)  f (x). Đồ thị hàm số chẵn nhận trục tung làm trục đối xứng.
 Hàm số y f (x) có tập xác định D gọi là hàm số lẻ nếu với mọi xD thì xD và
f (x)   f (x). Đồ thị hàm số lẻ nhận gốc tọa độ O làm tâm đối xứng. 2. Hàm số đơn điệu
Cho hàm số y f (x) xác định trên tập (a; ) b  .
 Ta nói hàm số y f (x) đồng biến trên ( ; a ) b nếu x  ,x ( ; a )
b có x x f (x )  f (x ). 1 2 1 2 1 2
 Ta nói hàm số y f (x) nghịch biến trên ( ; a ) b nếu x  ,x ( ; a )
b có x x f (x )  f (x ). 1 2 1 2 1 2
3. Hàm số tuần hoàn
 Hàm số y f (x) xác định trên tập hợp D, được gọi là hàm số tuần hoàn nếu:
tồn tại T  0 sao cho với mọi x D ta có (x T) D và (x T) D và f (x T)  f (x) .
 Nếu có số dương T nhỏ nhất thỏa mãn các điều kiện trên thì T gọi là chu kì của hàm tuần hoàn f . II. HÀM SỐ LƯỢNG GIÁC
1. Hàm số y
sin x.
 Hàm số y  sin x có tập xác định là D   y  sin  f(x) 
 xác định  f (x) xác định.
 Tập giá trị T   1  ;1 ,   nghĩa là: 1
  sin x  1. Suy ra 0  sin x  1, 2 0  sin x  1
 Hàm số y f (x)  sin x là hàm số lẻ vì f (x)  sin(x)  sin x   f(x).
Nên đồ thị hàm số y  sin x nhận gốc tọa độ O làm tâm đối xứng.
 Hàm số y  sin x tuần hoàn với chu kì T  2 , nghĩa là: sin(x k2)  sin . x o 2
Hàm số y  sin(ax b) tuần hoàn với chu kì T   o a         3 
Hàm số đồng biến trên   k2 ;  
k2  , nghịch biến trên  k2 ;  
k2  , k  .  2 2   2 2  
sin x  1  x   k2 2
 Các giá trị đặc biệt: sin x  0  x k , (k  ).  sin x  1
  x    k2 2  Đồ thị hàm số: 35
2. Hàm số y cos x.
 Hàm số y  cos x có tập xác định D   y  cos  f( ) x  
 xác định  f (x) xác định.
 Tập giá trị T   1  ;1 ,   nghĩa là: 1
  cos x  1. Suy ra 0  cos x  1, 2 0  cos x  1.
 Hàm số y f (x)  cos x là hàm số chẵn nên đồ thị nhận trục tung Oy làm trục đối xứng.
 Hàm số y  cos x tuần hoàn với chu kì T  2 , nghĩa là cos(x k2 )  cos . x o 2
Hàm số y  cos(ax b) tuần hoàn với chu kì T   o a
 Hàm số đồng biến trên ( 
  k2 ; k2 ) và nghịch biến trên (k2 ;   k2 ).
cos x  1  x k2  
Các giá trị đặc biệt: cos x  0  x
k , (k  ). 2 cos x  1
  x    k2  Đồ thị hàm số:
3. Hàm số y tan x.    
Hàm số y  tan x có tập xác định D  \  k , k   , nghĩa là x   k .  2  2 
Suy ra hàm số y  tan  f ( ) x  
 xác định  f (x)   k ; (k  ). 2
 Tập giá trị T  .
 Hàm số y f (x)  tan x là hàm số lẻ nên đồ thị đối xứng qua gốc tọa độ . O
 Hàm số y  tan x tuần hoàn với chu kì T    y  tan(ax b) tuần hoàn với chu kì T   o o a
tan x  0  x k  
Giá trị đặc biệt tan x  1  x   k , (k  ). 4  tan x  1
  x    k 4  Đồ thị hàm số 36
4. Hàm số y cot x.
 Hàm số y  cot x có tập xác định là D  
\ k , k  , nghĩa là x k ; (k  ) .
Suy ra hàm số y  cot  f (x) 
 xác định  f (x)  k ; (k  ).
 Tập giá trị T  .
 Hàm số y f (x)  cot x là hàm số lẻ nên đồ thị đối xứng qua gốc tọa độ . O
 Hàm số y  cot x tuần hoàn với chu kì T    y  cot(ax  )
b tuần hoàn với chu kì T   o o a
cot x  0  x   k 2  
Giá trị đặc biệt cot x  1  x   k , (k  ). 4  cot x  1
  x    k 4  Đồ thị hàm số III. BÀI TẬP 37
DẠNG 1. TÌM TẬP XÁC ĐỊNH CỦA HÀM SỐ
Phương pháp giải. Để tìm tập xác định của hàm số lượng giác ta cần nhớ: sin f (x) 
1. Hàm số y  tan f (x) 
có nghĩa  cos f (x)  0  f (x) 
k , (k  ). cos f (x) 2 cos f (x)
2. Hàm số y  cot f (x) 
có nghĩa  sin f (x)  0  f (x)  k , (k  ). sin f (x)
3. Một số trường hợp tìm tập xác định thường gặp:  1 Hàm số y  có nghĩa  ( P ) x  0 . ( P x)  Hàm số 2n y
P(x) có nghĩa  ( P x)  0.  1 Hàm số y  có nghĩa  ( P x)  0. 2n P(x) A  0 4. Lưu ý rằng: 1
  sin f (x); cos f (x)  1 và . A B  0    B   0
5. Với k  , ta cần nhớ những trường hợp đặc biệt:  
sin x  1  x   k2 ;
sin x  0  x k . sin x  1
  x    k2 2 2 
cos x  1  x k2 ;
cos x  0  x   k . cos x  1
  x    k2 2  
tan x  0  x k ;
tan x  1  x   k tan x  1
  x    k 4 4 Bà
i 93. Tìm tập xác định của các hàm số lượng giác sau: 4 a) y  cos 
b) y  cos 2x. x 1  cos x c) y   d) 2
y  tan x  cot x  2x . sin x 2 tan 2x  5 tan 2x e) y   f) y   sin 2x  1 2 1 cos x tan 2x cos x  4 g) y   h) y   sin x  1 sin x  1 cos x  2 1  sin x i) y   y   1  j) sin x 1  sin x cos x cot 2x 1  sin x k) y   l) y   2 1  cos x 1  cos x x cos 2x m) y   n) y   tan . x sin x 1  sin x 2 x  1 tan 2x o) y   p) y   x cos x sin x  1 38
Bài 94. Tìm tập xác định của các hàm số lượng giác sau: 2 2   x a) y   b) 2 2
y    4x  tan 2 . x sin 2x       tan 2x    tan x     4   4  c) y   d) y         1  sin x    1  cos x     8   3     1  tan   x   4  3  sin 4x e) y   f) y   cos x  2 cos x  1 3    g) y  
h) y  cot 2x   .tan 2 . x cos x  cos 3x  3  1 4
i) y  2  sin x   j) y   2 tan x  1 2 2 sin x  cos x         1 cot  x  1 cos x  3 
k) y  cot x      l) y    6  1 cos x    2 tan 3x     4 
DẠNG 2. TÌM GIÁ TRỊ LỚN NHẤT VÀ GIÁ TRỊ NHỎ NHẤT CỦA HÀM SỐ LƯỢNG GIÁC
1. Dựa vào tập giá trị của hàm số lượng giác, chẳng hạn: 0  sin x  1 0  cos x  1
 1  sin x  1  hoặc 1   cos x  1   2 0  sin x  1 2 0  cos x  1
Biến đổi về dạng: m y M.
2. Kết luận: max y M và min y  . m
Bài 95. Tìm giá trị lớn nhất và giá trị nhỏ nhất của các hàm số lượng giác sau:
a) y  5 3  cos 2x  4.
b) y  1  cos 4x. c) 2
y  3sin 2x  4. d) 2 2
y  4  5 sin 2x cos 2 . x
e) y  3  2 sin 4x . f) 5
y  4  2 sin 2x  8. 4 4 g) y   h) y   2 1  3 cos x 2 2
5  2 cos x sin x 2 3 i) y   j) y   2 4  2 sin 3x 3  1  cos x 4 2 k) y   l) y     
3 sin 2x  cos 2x 2  cos x     3  6 
Bài 96. Tìm giá trị lớn nhất và giá trị nhỏ nhất của các hàm số lượng giác sau: a) 2
y   sin x  cos x  2. b) 4 2
y  sin x  2 cos x  1.
c)  cos  cos(  60o y x x ). d) 4 4
y  sin x  cos x  4. e) 2
y  2  cos 2x  sin x. f) 6 6
y  sin x  cos . x 39
g) y  sin 2x  3 cos 2x  4. h) 2
y  cos x  2 cos 2 . x i) 2
y  2 sin x  cos 2 . x j) y  2 sin 2 (
x sin 2x  4 cos 2x). k) 2 2
y  3 sin x  5 cos x  4 cos 2 . x l) 2
y  4 sin x  5 sin 2x  3.
m) y  (2 sin x  cos x)(3sin x  cos x).
n) y  sin x  cos x  2 sin x cos x  1. o) 3
y  1  (sin 2x  cos 2x) .
p) y  5sin x  12 cos x  10       2 
q) y  2 sin x  2 sin  x    1.
r) y  2 cos 2x  cos 2x     3.  4    3 
Bài 97. Tìm giá trị lớn nhất và giá trị nhỏ nhất của các hàm số lượng giác sau:        2 
a) y  sin 2x, x   0;   
b) y  cos x  , x    ; 0       2   3   3           
c) y  sin 2x  , x    ;      d) 4 4
y  sin x  cos x, x   0;     4   4 4   6         3   f) 2
y  2 sin x  cos 2x, x   0;   
g) y  cot x  , x    ;        3   4   4 4 
DẠNG 3. XÉT TÍNH CHẴN, LẺ CỦA HÀM SỐ LƯỢNG GIÁC
Bước 1. Tìm tập xác định D của hàm số lượng giác. Nếu x
  D thì xD D là tập đối xứng và chuyển sang bước 2.
Bước 2. Tính f (x), nghĩa là sẽ thay x bằng x, sẽ có 2 kết quả thường gặp sau:
 Nếu f (x)  f (x)  f (x) là hàm số chẵn.
 Nếu f (x)   f (x)  f (x) là hàm số lẻ. Lưu ý:
 Nếu không là tập đối xứng ( x
  D  x )
D hoặc f (x) không bằng f (x) hoặc  f (x)
ta sẽ kết luận hàm số không chẵn, không lẻ.
 Ta thường sử dụng cung góc liên kết dạng cung đối trong dạng toán này, cụ thể:
cos(a)  cos a, sin( )
a   sin a, tan( )
a   tan a, cot( ) a   cot . a Bà
i 98. Xét tính chẵn lẻ của các hàm số sau:
a) y f (x)  tan x  cot . x b) 7
y f (x)  tan 2 . x sin 5 . x  9    
c) y f (x)  sin 2x     d) 3
y f (x)  2  cos 3x      2   2  e) 3
y f (x)  sin (3x  5 )  cot(2x  7 ).
f) y f (x)  cot(4x  5 ) tan(2x  3 ). g) 2
y f (x)  sin 9  x . h) 2
y f (x)  sin 2x  cos 3 . x 40

1. Phương trình sin x m  Công thức nghiệm
 Nếu m  1 thì phương trình sin x m vô nghiệm.
 Nếu m  1 thì phương trình sin x m có nghiệm.        Đặ x k t m  sin ,      ;   . Khi đó 2
sin x  sin   , k  .  2 2  x      k2
 Một số trường hợp đặc biệt:  sin x  1
  x    k2 , k  . 2 
sin x  1  x
k2 , k  . 2
sin x  0  x k , k  .
 Nếu đề bài cho dạng độ ( o
 ) thì ta sẽ chuyển k2  k360 ,  k  1 k 80 ,  nghĩa là
x    k360
sin x  sin   , k  .
x  180   k360
Ví dụ 1. Giải các phương trình sau:     7 a) sin x  sin ; b) sin x     sin . 5  3  12 1 3 c) sin x  ; d) sin x  . 2 2
e) sin(x  30 )  sin(2x  40 ) ;
f) sin(3x  50 )  sin(70  3 ) x
2. Phương trình cos x m  Công thức nghiệm
 Nếu m  1 thì phương trình cos x m vô nghiệm.
 Nếu m  1 thì phươn trình cos x m có nghiệm.
x    k2
Đặt m  cos ,   0;  
 . Khi đó cos x  cos   , k  . x      k2
 Một số trường hợp đặc biệt: cos x  1
  x    k2 , k  .
cos x  1  x k2 , k  . 
cos x  0  x
k , k  . 2
 Nếu đề bài cho dạng độ ( o
 ) thì ta sẽ chuyển k2  k360 ,  k  1 k 80 ,  nghĩa là
x    k360
cos x  cos   , k  . x     k360 41
Ví dụ 2. Giải các phương trình sau: 3    7 a) cos 2x  cos ; b) cos x     cos . 5  3  12 1 c) cos x   ;
d) sin x  cos 3x . 2
e) sin(x  30 )  2 ;
f) cos(3x  50 )  sin(70  3 ) x
3. Phương trình tan x m
 Công thức nghiệm: Với mọi m thì phương trình tan x m có nghiệm.  
Đặt m  tan ,       ;
. Khi đó tan x  tan  x    k , k  .  2 2 
 Nếu đề bài cho dạng độ ( o
 ) thì ta sẽ chuyển k2  k360 ,  k  1 k 80 ,  nghĩa là
tan x  tan  x    k180 , k  .
Ví dụ 3. Giải các phương trình sau:    a) tan x  3 ; b) tan 2x  tan   x  .  11  c) tan x  0 ;
d) tan(30  3x)  tan 75 .
4. Phương trình cot x m
 Công thức nghiệm: Với mọi m thì phương trình tan x m có nghiệm.
Đặt m  tan ,  0;  . Khi đó tan x  tan  x    k , k  .
 Nếu đề bài cho dạng độ ( o
 ) thì ta sẽ chuyển k2  k360 ,  k  1 k 80 ,  nghĩa là
cot x  cot  x    k180 , k  .
Ví dụ 3. Giải các phương trình sau: 3  a) cot x  ; b) cot 3x  cot . 3 7 c) cot x  1 ; d) cot(30  3 ) x  cot 75 . 5. Bài tập 42
DẠNG 1. PHƯƠNG TRÌNH LƯỢNG GIÁC CƠ BẢN
Bài 99. Giải các phương trình lượng giác sau (giả sử điều kiện được xác định): 2    1 a) sin x  sin  b) sin 2x      3  6  2        c) sin 2x   1    . d) cos 2x   cos     6   3  4 1    e) cos x    f) cos x     1. 2  6  g) 0
2 sin(x  30 )  3  0. h) cot(4 35o x  )  1  .       i) 2 cos 2x   2    0. j) 2 cos x   3    0.  4   6  k) (1 2 cos ) x (3  cos ) x  0. l) 0 0
tan(x  30 ).cos(2x 150 )  0. x
m) 2 sin 2x  2 cos x  0. n) sin x  3 sin  0. 2 1 1 o) sin 2 . x cos 2x   0.
p) sin x cos x cos 2x cos 4x cos 8x   4 16
DẠNG 2. SỬ DỤNG CUNG LIÊN KẾT
Bài 100. Giải các phương trình lượng giác sau (giả sử điều kiện được xác định):     2   9  a) sin 2x  cos  x    b) sin 3x   cos x        6   3   4      2  c) cos 2x     sin . x
d) cos 2x  sin x      4   3      2   9  e) cos 4x   sin 2x    0. f) sin 3x   cos x        5   3   4   3        g) cot 2x   tan x       h) tan 3x     cot . x  4   6   5  
Muốn biến đổi sin thành cos, tan thành cot và ngược lại, ta sẽ làm như thế nào ?
..................................................................................................................................... 
Hãy viết các công thức cung góc liên kết dạng cung góc phụ nhau ?
.....................................................................................................................................
Bài 101. Giải các phương trình lượng giác sau (giả sử điều kiện được xác định):       a) 0
cos(3x  45 )   cos . x b) cos 2x   cos x        3   4           c) sin x   sin 2x       d) sin 2x   sin x    0.  4   6   3           e) tan 3x      tan . x f) cot x   cot  x      0.  3   4   2      2   7  g) cos 3x   cos x    0. h) sin 3x   sin x       0.  3   3   5  43          i) sin 2x   cos x    0. j) cos 4x   sin x       0.  4   3   4     k) tan 3x   tan 2x    0. l) tan 2 . x tan 3x  1.  4  
Muốn bỏ dấu " " trước sin, cos, tan, cotan ta sẽ làm như thế nào ?
..................................................................................................................................... 
Hãy viết công thức cung góc liên kết dạng cung đối nhau ?
.....................................................................................................................................
Bài 102. Giải các phương trình lượng giác sau: a) 2
sin 4x  2 cos x  1  0. b) 2 cos 5 .
x cos 3x  sin x  cos 8 . x c) 2
sin 5x  2 cos x  1.
d) cos 2x cos x  cos x  sin 2x sin . x    1 tan x e) cos
x  sin 2x    0. f) cot 2x    2  1 tan x x     4  f) 2 2 sin  cos 5x 1. g) sin 3x   sin  3x      3. 2  5   5   4         5  h) sin  x  cos  x      3. i) cos 3x   sin  3x      2.  9   18   3   6 
DẠNG 3. PHƯƠNG TRÌNH BẬC HAI Dạng Đặt ẩn phụ Điều kiện 2
a sin X b sin X c  0 t  sin X 1   t  1 2
a cos X b cos X c  0 t  cos X 1   t  1  2
a tan X b tan X c  0 t  tan X X   k 2 2
a cot X b cot X c  0 t  cot X X k Nếu đặt 2 2
t  sin X, cos X hoặc t  sin X , cos X thì điều kiện là 0  t  1.
Bài 103. Giải các phương trình lượng giác sau: a) 2
2 sin x  sin x  1  0. b) 2
4 sin x  12 sin x  7  0. c) 2
2 2 sin x  (2  2) sin x  1  0. d) 3 2 2
 sin x  sin x  2sin x 1  0. e) 2
2 cos x  3 cos x  1  0. f) 2
2 cos x  3 cos x  2  0. g) 2
2 cos x  ( 2  2)cos x  2. g) 2
4 cos x  2( 3  2) cos x  6. i) 2
tan x  2 3 tan x  3  0. j) 2
2 tan x  2 3 tan x  3  0. k) 2
tan x  (1  3) tan x  3  0. l) 2
3cot x  2 3 cot x  1  0. m) 2
3 cot x  (1  3)cot x  1  0. n) 2
3 cot x  (1  3)cot x  1  0.
Bài 104. Giải các phương trình lượng giác sau: a) 2
6 cos x  5 sin x  2  0. b) 2
2 cos x  5 sin x  4  0. c) 2 3  4 cos x  sin (
x 2 sin x  1). d) 2
sin x  3cos x  3  0. e) 2 2
 sin x  3cos x  3  0. f) 2
2 cos 2x  5 sin 2x  1  0. g) 2 4
3 sin x  2 cos x  2  0. h) 4 2
4 sin x  12 cos x  7. i) 4 2
4 cos x  4 sin x  1. j) 4 2
4 sin x  5 cos x  4  0. 44
Bài 105. Giải các phương trình lượng giác sau:
a) 2 cos 2x  8 cos x  5  0.
b) 1 cos 2x  2 cos . x
c) 9 sin x  cos 2x  8.
d) 2  cos 2x  5sin x  0.
e) 3 sin x  cos 2x  2.
f) 2 cos 2x  8 sin x  5  0. x
g) 2 cos 2x  3sin x  1  0.
h) 5cos x  2 sin  7  0. 2 i) 2
sin x  cos 2x  cos x  2. j) 2
cos 2x  cos x  sin x  2  0.
Bài 106. Giải các phương trình lượng giác sau: a) 2
3 cos x  2 cos 2x  3 sin x  1. b) 2
cos 4x  12 sin x  1  0. x c) 2
cos 4x  2 cos x  1  0. d) 2 16 sin  cos 2x  15. 2 x x e) 2
cos 2x  2 cos x  2 sin  f) 2
cos 2x  3 cos x  4 cos  2 2 g) 2
1  cos 4x  2 sin x  0. h) 2
8 cos x  cos 4x  1. i) 2
6 sin 3x  cos12x  4. j) 4 4 5(1 cos )
x  2  sin x  cos . x k) 4 4
cos x  sin x  cos 4x  0. l) 4 4 4(sin x  cos )
x  cos 4x  sin 2x  0.
Bài 107. Giải các phương trình lượng giác sau:  2           a) cos 2x   3cos x   1      0. b) 2 cos  x  4cos  x      4.  3   3   3   6      5  c) 2 2
4 cos (6x  2)  16 cos (1 3 ) x  13. d) 5 cos 2x   4sin  x      9.  3   6   5   7  e) sin 2x   3cos x   1     2 sin . x
f) cos 2x  3 sin 2x  3 sin x  4  cos . x  2   2   4   2 
g) 3 sin 2x  3 sin x  cos 2x  cos x  2. h) 2 2 cos x   9  cos x      1. 2  cos x   cos x   1   1  1  1  i) 2 4 sin x   4 sin x       7. j) 2 cos x   2  2 cos x     2  sin x   sin x  2 cos x  cos x
Bài 108. Giải các phương trình lượng giác sau: 3 1 a) 2  3  2 tan . x b) 2  3cot x  5. 2 cos x 2 cos x 3 4 c)  3cot x  3. d) 9  13cos x   0. 2 sin x 2 1  tan x 1 2 5 e) 2 3 2 tan x  3   f) 2  tan x    0. cos x 2 cos x 2 1
g) 3 sin x  cos x   g) 2 2
2 sin x  tan x  2. cos x
-------------------------- HẾT CHƯƠNG 1-------------------------- 45

 46
 1. Định nghĩa
 Một hàm số u xác định trên tập hợp các số nguyên dương * được gọi là một dãy số vô hạn
(hay gọi tắt là dãy số). Kí hiệu dãy số là ( u ) n .
 Dạng khai triển của dãy số ( u )
n là u , u , …, u , … 1 2 n
 Mỗi giá trị của hàm số u được gọi là một số hạng của dãy số. Chẳng hạn:  u  (
u 1) : số hạng thứ nhất (hay còn gọi là số hạng đầu). 1  u  (
u 2) : số hạng thứ hai. 2  u  ( u )
n : số hạng thứ n (hay còn gọi là số hạng tổng quát). n
2. Cách cho một dãy số

 Có 4 cách để cho một dãy số
Cách 1: Liệt kê tất cả các số hạng (thường dùng với dãy hữu hãn)
Cách 2: Công thức của số hạng tổng quát.
Cách 3: Phương pháp mô tả.
Cách 4: Phương pháp truy hồi, nghĩa là:
 Cho số hạng thứ nhất u (hoặc một vài số hạng đầu tiên); 1
 Cho một công thức tính u theo u (hoặc theo vài số hạng đứng ngay trước nó). n n1
 Một số ví dụ minh họa: n  1
Ví dụ 1. (Công thức của số hạng tổng quát) Cho dãy (u ) với u   n n 3n  1
a) Viết 5 số hạng đầu tiên của dãy số.
b) Tìm số hạng thứ 2023 của dãy số? u  1
Ví dụ 2. (Phương pháp truy hồi) Cho dãy số u được xác định bởi:  1  n u  2u  1, (n    2) n n 1
a) Viết 5 số hạng đầu tiên của dãy số.
b) Tìm số hạng thứ 8 của dãy số?
u  1, u  1
Ví dụ 3. (Phương pháp truy hồi) Cho dãy số (u ) xác định bởi:  1 2 n u uu , (n    3) n n 1 n2 (Dãy số Fibonacci)
a) Viết 5 số hạng đầu tiên của dãy số.
b) Tìm số hạng thứ 7 của dãy số?
Ví dụ 4. Tìm công thức tính số hạng tổng quát u theo n của các dãy số sau đây: nu  3
a) Dãy số (u ) với  1  n uu    2 n 1 nu  2
b) Dãy số (u ) với  1  n u    2u n 1 n 47
3. Dãy số tăng, dãy số giảm a. Khái niệm
 Dãy số (u ) là dãy số tăng  n * , u u . n n n1
 Dãy số (u ) là dãy số giảm  n * , u u . n n n1
b. Phương pháp xét tính tăng giảm của dãy số
Phương pháp 1
. Xét dấu của hiệu số u   u . n 1 n
 Nếu n * , u u  
0 thì (u ) là dãy số tăng. n 1 n n
 Nếu n * , u u  
0 thì (u ) là dãy số giảm. n 1 n n Phương pháp 2 u
. Nếu n * , u  0 thì có thể so sánh tỉ số n1 với số 1. n unu
Nếu n1  1 thì (u ) là dãy số tăng. u n nu
Nếu n1  1 thì (u ) là dãy số giảm. u n n
Phương pháp 3. Nếu dãy số (u ) được cho bởi hệ thức truy hồi thì thường dùng phương pháp quy n
nạp để chứng minh uu , 
n * (hoặc uu ,  n * ). n1 n n1 n
Ví dụ 5. Xét tính tăng giảm của các dãy số sau: 2n  1
a) Dãy số (u ) với u   n n n  1 n  2
b) Dãy số (v ) với v   n n 4n u  2
Ví dụ 6. Xét tính tăng giảm dãy (u ) được cho bởi hệ thức truy hồi  1  n
u  2  u , n    2 n n 1 3 Dãy số bị chặn
 Dãy số (u ) được gọi là dãy số bị chặn trên nếu tồn tại 1 số M sao cho n * ,u M. n n
 Dãy số (u ) được gọi là dãy số bị chặn dưới nếu tồn tại 1 số m sao cho n * ,u  . m n n
 Dãy số (u ) được gọi là dãy số bị chặn nếu nó vừa bị chặn trên vừa bị chặn dưới, nghĩa là n
tồn tại một số M và một số m sao cho n * , m u M. n
Ví dụ 7. Xét tính bị chặn của dãy số sau: 2n  1
a) Dãy (u ) với u   n n n  3 1 1 1
b) Dãy (v ) với v      n n 1.2 2.3 ( n n  1) 4. Bài tập 48
Bài 109. Viết 5 số hạng đầu tiên của dãy số (u ) và tìm công thức tính số hạng tổng quát u theo n n
n của các dãy số (u ) sau: nu  3 u  1 a)  1  b)  1  u  2u , n   uu  3 n ,  n   1 1 n 1 nn1 n  u  1 u   3  1 c)  1  d)  u  u  1 2 u ,  n nu  , n  1  1  n 1 n n1 1   un
Bài 110. Xét tính tăng giảm của các dãy số (u ) sau, với: n a) u  2 n  4n  3. b) u   2 n  2n  1. n n c) u  3
2n  5n  1.
d) u  3n  . n n n 1 n  1 e) u   2. f) u   n n n n  1
Bài 111. Xét tính tăng giảm của các dãy số (u ) sau, với: n n 3n a) u   b) u   n 2n n 2 n 3n n  1 c) u   d) u   n n1 2 n 3n
Bài 112. Xét tính tăng giảm của các dãy số (u ) được cho bởi hệ thức truy hồi sau: n u  1 u  1 a)  1  b)  1  uu  (n   u  2u   1).2n 1 n 1 nn1 nu  2 u  5 c)  1  d)  1  u  2u   uu  3n   1 2 n 1 n1  n1 n
Bài 113. Xét tính bị chặn của các dãy số (u ) sau, với: n 2 n  1 3n  1 a) u   b) u   n n n 3n  1 2n  3 1 c) u   d) u   n 3n  2 n ( n n  1) n  1 2n  1 e) u   f) u   n 2 n n  1 2 n  2
Bài 114. Xét tính đơn điệu và bị chặn của các dãy số (u ) với: n 7n  5
a) u  1  (n  1).2 . n b) u   n n 5n  7 2n  13 2 n  1 c) u   d) u   n 3n  2 n 2 2n  3 u  2 1 n  3n  1  1 e) u   f)   n 2 n  1 uu   n 5  1 3 nu  u   2 4 1  1 g)  u   h)   u u  1  n un   4 n  1 2 n  1 2 49
 1. Định nghĩa
 Cấp số cộng là một dãy số (vô hạn hay hữu hạn) mà trong đó, kể từ số hạng thứ hai, mỗi số
hạng đều bằng tổng của số hạng đứng ngay trước nó với một số d không đổi, nghĩa là:
(u ) là cấp số cộng u ud , n  2 n n n1
 Số d được gọi là công sai của cấp số cộng.
Ví dụ 1. (CTST - Tr52) Tìm cấp số cộng trong các dãy số sau:
a) Dãy số: 5; 10, 15, 20, 25, 30. b) Dãy số: 1; 2; 4; 8 .
c) Dãy số: 7; 7; 7; 7; 7; 7
Ví dụ 2. (CTST - Tr52) Cho cấp số cộng 3; 6; 9; 12; ... Tìm số hạng đầu, công sai và u ? 5
Ví dụ 3. Chứng minh các dãy số sau là một cấp số cộng. Xác định công sai và số hạng đầu tiên của cấp số cộng đó ?
a) Dãy số (u ) với u  19n  5.
b) Dãy số (u ) với u  3n  1. n n n n 2. Tính chất
Định lí 1. Nếu (u ) là một cấp số cộng thì kể từ số hạng thứ hai, mỗi số hạng (trừ số hạng cuối đối n
với cấp số cộng hữu hạn) đều là trung bình cộng của hai số hạng đứng kề nó trong dãy, tức là uu kku  1 1 k 2
Hệ quả. Ba số a, b, c (theo thứ tự đó) lập thành một cấp số cộng  a c  2 . b
Ví dụ 4. Ba góc của một tam giác vuông lập thành một cấp số cộng. Tìm ba góc đó ?
Ví dụ 5. Một tam giác vuông có chu vi bằng 12cm và ba cạnh lập thành một cấp số cộng. Tính độ
dài ba cạnh của tam giác đó.
3. Số hạng tổng quát
Định lí 2. Nếu một cấp số cộng có số hạng đầu u và công sai d thì số hạng tổng quát u của nó 1 n
được xác định bởi công thức sau: u u  (n  1)d . n 1
Ví dụ 6. Một cấp số cộng có 10 số hạng, trong đó số hạng đầu bằng 5, số hạng cuối bằng 23. Tìm cấp số cộng đó ?
Ví dụ 7. Tìm ba số hạng liên tiếp của một cấp số cộng biết tổng của chúng bằng 27 và tổng các
bình phương của chúng là 293.
Ví dụ 8. Tìm bốn số hạng liên tiếp của một cấp số cộng, biết tổng của chúng bằng 10 và tổng bình
phương của chúng bằng 30. 50
4. Tổng của n số hạng đầu tiên của một cấp số cộng n
Định lí 3. Giả sử (u ) là 1 cấp số cộng có công sai d. Gọi S u u u u n     n k 1 2 n k1 ( n u u )
n 2u  (n  1)d 1 n  
(S là tổng n số hạng đầu tiên của cấp số cộng). Khi đó S   1 . n n 2 2
Ví dụ 9. Cho một cấp số cộng (u ) có u u  100. n 3 28
Hãy tính tổng của 30 số hạng đầu tiên của cấp số cộng đó.
Ví dụ 10. Cho một cấp số cộng (u ) có S  18 và S  110. Tính S . n 6 10 20
Ví dụ 11. Tính các tổng sau:
a) S  1 3  5    (2n  1)  (2n  1). b) S  2  2  2  2    2  2 100 99 98 97 2 1 . 5. Bài tập
Bài 115.
Tìm số hạng đầu tiên, công sai, số hạng thứ 20 và tổng của 20 số hạng đầu tiên của các
cấp số cộng sau, biết rằng: u  19
u u u  10 a)  5  b)  2 3 5  u   35 u u  26 9  4 6
u u  14 u  8 c)  3 5  d)  6  S   129  2 u  2 u  16 12  2 4
Bài 116. Tìm số hạng đầu và công sai của cấp số cộng, biết: u  27 u  5u a)  7  b)  9 2  u   59 u  2u  5 15  13 6
u u u  7
u u  8 c)  2 4 6  d)  3 7  u u   2u u .u  75 8 7 4  2 7
u u  60  2 u  2 u  2 u  155 e)  6 7  f)  1 2 3   2 u  2 u   1170 S  21 4 12  3 S  12
u u u  9 g)  3  h)  1 2 3  S   35  2 u  2 u  2 u  35 5  1 2 3
u u u u  16 S  5 i)  1 2 3 4  j)  5   2 u  2 u  2 u  2 u   84
u .u .u .u .u   45 1 2 3 4 1 2 3 4 5
u u u u u  20
u u u  12 k)  1 2 3 4 5  l)  1 2 3   2 u  2 u  2 u  2 u  2 u   170
u .u .u   8 1 2 3 4 5 1 2 3   S  20 u u  5  4  1 5 m)  3 1 1 1 1 25        n)   65 u u u u 24 u .u  1 2 3 4  3 4 72 51
Bài 117. Xác định số hạng đầu, công sai và số hạng thứ n của các cấp số cộng sau, biết rằng: S  34 u  10 a)  12  b)  5  S   45 S  5 18  10 S S SS  2S c) 20  10  5  d)  20 10  5 3 2 S   3S 15 5
Bài 118. Cho cấp số cộng u , u , u , .... có công sai d. 1 2 3
a) Biết u u  40. Tính S . 2 22 23
b) Biết u u u u u u  147. Tính u u và u u u u . 1 4 7 10 13 16 6 11 1 6 11 16
c) Biết u u u u  224. Tính S . 4 8 12 16 19
d) Biết u u  29. Tính u u u  3u . 23 57 10 70 157 1
Bài 119. Tìm ba số hạng liên tiếp của một cấp số cộng, biết rằng:
a) Tổng của chúng bằng 15 và tích của chúng bằng 105.
b) Tổng của chúng bằng 15 và tổng bình phương của chúng bằng 83.
c) Tổng của chúng bằng 21 và tổng bình phương bằng 155.
Bài 120. Tìm bốn số hạng liên tiếp của một cấp số cộng, biết rằng:
a) Tổng của chúng bằng 10 và tổng bình phương 70.
b) Tổng của chúng bằng 22 và tổng bình phương bằng 66.
c) Tổng của chúng bằng 36 và tổng bình phương bằng 504.
d) Chúng có tổng bằng 20 và tích của chúng là 384. 25
e) Tổng của chúng bằng 20, tổng nghịch đảo của chúng bằng
và các số này là những số 24 nguyên.
f) Nó là số đo của một tứ giác lồi và góc lớn nhất gấp 5 lần góc nhỏ nhất.
Bài 121. Tìm năm số hạng liên tiếp của một cấp số cộng, biết tổng của chúng bằng 40 và tổng bình
phương của chúng bằng 480.
Bài 122. Một cấp số cộng có 7 số hạng với công sai d dương và số hạng thứ tư bằng 11. Tìm các
số hạng còn lại của cấp số cộng đó, biết hiệu của số hạng thứ ba và số hạng thứ năm bằng 6.
Bài 123. Một cấp số cộng có 7 số hạng mà tổng của số hạng thứ ba và số hạng thứ năm bằng 28,
tổng số hạng thứ năm và số hạng cuối bằng 140. Tìm cấp số cộng đó.
Bài 124. Viết sáu số xen giữa hai số 3 và 24 để được cấp số cộng có tám số hạng. Tìm cấp số cộng đó?
Bài 125. Giữa các số 7 và 35, hãy đặt thêm sáu số nữa để được một cấp số cộng.
Bài 126. Giữa các số 4 và 67, hãy đặt thêm 20 số nữa để được một cấp số cộng.
Bài 127. Một công viên hình tam giác được trồng cây xanh theo hàng có quy luật của một cấp số
cộng như sau: hàng thứ nhất có 9 cây, hàng thứ 10 có 54 cây, hàng cuối cùng có 2014 cây.
Hỏi công viên đó có tất cả bao nhiêu hàng cây được trồng ?
Bài 128. Bạn A muốn mua món quà tặng mẹ và chị nhân ngày Quốc tế phụ nữ 8 / 3. Do đó A
quyết định tiết kiệm từ ngày 1 / 1 của năm đó với ngày đầu là 500 đồng/ngày, ngày sau cao
hơn ngày trước 500 đồng. Hỏi đến đúng ngày 8 / 3 bạn A có đủ tiền để mua quà cho mẹ và
chị không ? Giả sử rằng món quà A dự định mua khoảng 800 ngàn đồng và từ ngày 1 / 1 đến
ngày 8 / 3 có số ngày ít nhất là 67 ngày. 52
Bài 129. Khi ký hợp đồng dài hạn (10 năm) với các công nhân được tuyển dụng. Công ty liên
doanh X đề xuất hai phương án trả lương để người lao động chọn, cụ thể là:
Phương án 1: người lao động sẽ nhận 36 triệu đồng cho năm làm việc đầu tiên và kể từ năm
thứ hai, mức lương sẽ được tăng thêm 3 triệu đồng mỗi năm.
Phương án 2: người lao động sẽ nhận được nhận 7 triệu đồng cho quí đầu tiên và kể từ quí
làm việc thứ hai mức lương sẽ tăng thêm 500.000 đồng mỗi quí.
Biết rằng mỗi năm có 4 quí.
Nếu em là người lao động, em sẽ chọn phương án nào ?
Bài 130. Tìm x để ba số a, b, c theo thứ tự đó lập thành một cấp số cộng với: a) a   x b  2 10 3 ,
2x  3, c  7  4 . x b) x  2 a bc y  2 b ca z  2 , , c a . b
Bài 131. Tìm các nghiệm của phương trình: 3 x  2
15x  71x 105  0, biết rằng các nghiệm này
phân biệt và chúng lập thành một cấp số cộng.
Bài 132. Giải các phương trình sau:
a) 1  6  11  16  21    x  970.
b) 2  7  12  17  22    x  245.
c) (x  1)  (x  4)  (x  7)    (x  28)  155.
d) (2x  1)  (2x  6)  (2x  11)   (2x  96)  1010.
Bài 133. Cho a, b, c là ba số hạng liên tiếp của một cấp số cộng. Chứng minh rằng: a) 2 a bc  2 2 c  2a . b b) 2 a bc b  2 8 (2 c) . c) a b  3 c   2 a b c  2 b a c  2 2( ) 9 ( ) (
) c (a b)  . d) ba số: 2 a  2 bc b  2 ,
ac, c ab cũng là một cấp số cộng. e) ba số: 2 b bc  2 2 c a ac  2 2 c a ab  2 , ,
b cũng là một cấp số cộng. 1 1 1 e) ba số: ; ;
, (a, b, c  0) cũng là một cấp số cộng. b c c a a b Bài 134. Cho ba số 2 2 2
a , b , c theo thứ tự đó lập thành một cấp số cộng có công sai khác không. 1 1 1 Chứng minh rằng:
cũng lập thành một cấp số cộng.  ;  ; b c c a a b A B C
Bài 135. Cho tam giác ABC có tan , tan , tan
theo thứ tự đó lập thành cấp số cộng. Chứng 2 2 2 minh cos A, cos ,
B cosC theo thứ tự cũng lập thành cấp số cộng. A B C
Bài 136. Cho tam giác ABC có cot , cot , cot
theo thứ tự lập thành cấp số cộng. 2 2 2
Chứng minh: ba cạnh a, b, c theo thứ tự cũng tạo thành một cấp số cộng.
Bài 137. Tìm tham số m để phương trình f (x)  0 có 4 nghiệm phân biệt lập thành một cấp số
cộng trong các trường hợp sau: a) f x  2 x  2 ( )
2mx  2m  1  0. b) f x  4 x m  2 ( ) 2( 1)x  4  0. c) f x  4 x m  2 x m  2 ( ) (3 5) ( 1)  0. d) f x  4 x  2 ( )
10mx  9m  0.
Bài 138. Tìm tham số m để phương trình 3 x m  2 (3
1)x  2mx  0 có 3 nghiệm phân biệt lập
thành một cấp số cộng ? 53
 1. Định nghĩa
 Cấp số nhân là một dãy số (hữu hạn hay vô hạn) mà trong đó kể từ số hạng thứ hai, mỗi số
hạng đều bằng tích của số hạng đứng ngay trước nó và một số q không đổi, nghĩa là:
(u ) là cấp số nhân u u .q , n  2 n n n1  u
Số q được gọi là công bội của cấp số nhân, với nq  1 ; n  1 un
Ví dụ 1. Chứng minh các dãy số sau là một cấp số nhân. Xác định công bội và số hạng đầu tiên của cấp số nhân đó ? a) Dãy số ( u ) n với  u   2 1 ( 3) n n b) Dãy số ( u ) n với n nu   3 2 ( 1) .5 . n 2. Tính chất
Định lí 1. Nếu (u ) là một cấp số nhân thì kể từ số hạng thứ hai, bình phương của mỗi số hạng n
(trừ số hạng cuối đối với cấp số nhân hữu hạn) bằng tích của hai số hạng đứng kề nó trong dãy. Tức là: 2
u u  .u , k  2 . k k 1 k1
Hệ quả. Nếu a, b, c là ba số khác 0, thì “ba số a, b, c theo thứ tự đó lập thành một cấp số nhân khi và chỉ khi 2 b ac ".
Ví dụ 2. Tìm các số dương a và b sao cho a , a  2b , 2a b lập thành một cấp số cộng và b  2 ( 1) ,
ab  5 , a  2 (
1) lập thành một cấp số nhân.
3. Số hạng tổng quát

Định lí 2. Nếu một cấp số nhân có số hạng đầu u và công bội q  0 thì số hạng tổng quát u của 1 n
nó được tính bởi công thức:  u  1 u . n q , n  2. n 1
Ví dụ 3. Một cấp số nhân có tám số hạng, số hạng đầu là 4374, số hạng cuối là 2. Tìm cấp số nhân đó ?
4. Tổng của n
số hạng đầu tiên của một cấp số nhân n
Định lí 3. Giả sử (u ) là cấp số nhân có công bội q. Gọi S u u u u n     . n k 1 2 n k1
Nếu q  1 thì S nu . n 1 1  n q
Nếu q  1 thì S u n 1 1  q
Ví dụ 4. Tính tổng tất cả các số hạng của một cấp số nhân, biết rằng số hạng đầu bằng 18, số hạng
thứ hai bằng 54 và số hạng cuối bằng 39366.
Ví dụ 5. Tính tổng:  2  2  2 1 1 n 1 a) S   2  3 2 2
2   2 . n b) S  2   4    2  n      n n  2   4   2  5. Bài tập 54
Bài 139. Tìm số hạng đầu tiên, công bội của cấp số nhân trong các trường hợp sau:
u u  51
u u  165 a)  1 5  b)  1 6  u u   102 u u  60 2 6  3 4
u u  72
u u  90 c)  4 2  d)  3 5  u u   144 u u  240 5 3  2 6
u u u  65
u u u  42 e)  1 3 5  f)  2 4 6  u u   325 u u  20 1 7  3 5
u u u  135
u u u  13 g)  1 2 3  h)  1 2 3 
u u u   40
u u u  351 4 5 6  4 5 6
u u u  14
u u  3 i)  1 2 3  j)  1 3 
u .u .u   64  2 u  2 u  5 1 2 3  1 3
u u u  7
u u u u  15 k)  1 2 3  l)  1 2 3 4   2 u  2 u  2 u   21  2 u  2 u  2 u  2 u  85 1 2 3  1 2 3 4
Bài 140. Tìm a, b biết rằng 1, a, b là ba số hạng liên tiếp của cấp số cộng và 2 2
1, a , b là ba số
hạng liên tiếp của một cấp số nhân.
Bài 141. Cho ba số tạo thành một cấp số cộng có tổng 21. Nếu thêm 2, 3, 9 lần lượt vào số thứ
nhất, số thứ hai, số thứ ba tạo thành một cấp số nhân. Tìm 3 số đó.
Bài 142. Cho 3 số dương có tổng là 65 lập thành một cấp số nhân tăng, nếu bớt một đơn vị ở số
hạng thứ nhất và 19 đơn vị ở số hạng thứ ba ta được 1 cấp số cộng. Tìm 3 số đó.
Bài 143. Giữa các số 160 và 5 hãy chèn 4 số nữa để tạo thành một cấp số nhân. Tìm 4 số đó.
Bài 144. Giữa các số 243 và 1 hãy đặt thêm 4 số nữa để tạo thành một cấp số nhân.
Bài 145. Ba số khác nhau có tổng bằng 114 có thể coi là ba số hạng liên tiếp của một cấp số nhân
hoặc coi là số hạng thứ nhất, thứ tư và thứ 25 của 1 cấp số cộng. Tìm các số đó.
Bài 146. Tìm m để phương trình 3 x   2 (5 ) m x  (6  5 )
m x  6m  0 có ba nghiệm phân biệt lập thành cấp số nhân ?
Bài 147. Chứng minh rằng với mọi m thì phương trình 3 x  2 m  2 x  2 ( 3)
(m  3)x  1  0 luôn có
ba nghiệm và ba nghiệm này lập thành cấp số nhân.
Bài 148. Đầu mùa thu hoạch xoài, một bác nông dân đã bán cho người thứ nhất nửa số xoài thu
hoạch được và nửa quả, bán cho người thứ hai nửa số còn lại và nửa quả, bán cho người thứ
ba nửa số còn lại và nửa quả,… Đến người thứ bảy bác cũng bán nửa số xoài còn lại và nửa
quả thì không còn quả nào nữa. Hỏi bác nông dân đã thu hoạch được bao nhiêu xoài ở đầu mùa ?
------------------- HẾT CHƯƠNG 2 ------------------- 55 
 55

1. Giới hạn hữu hạn của dãy số a. Định nghĩa
 Ta nói dãy số (u ) có giới hạn là 0 khi n dần tới dương vô cực, nếu u có thể nhỏ hơn một n n
số dương bé tùy ý, kể từ một số hạng nào đó trở đi, kí hiệu lim u  0 hay u  0 khi n  .  n n n
 Ta nói dãy số (u ) có giới hạn là số thực a khi n dần tới dương vô cực, nếu lim(u  ) a  0 , n  n n
kí hiệu lim u a hay u a khi n  .  n n n
 Lưu ý: Từ nay về sau, thay cho lim u a , ta viết tắt là limu a .  n n n
b. Một vài giới hạn đặc biệt  1 1 lim  0 lim  0 ,  k  . n k n  lim n
q  0 , với q  1 . 
Nếu u c , với c là hằng số thì limu c . n n
2. Định lí về giới hạn hữu hạn của dãy số a. Định lí
 Nếu limu a và lim v b thì n n
 lim(u v )  lim u  lim v a b ;
 lim(u v )  lim u  lim v a b ; n n n n n n n n u lim u a
 lim(u .v )  lim u .lim v  . a b ;  lim n
n  , với b  0 . n n n n v lim v b n n
 Nếu limu a thì lim u a và u  3 3 lim a . n n n
 Nếu u  0 với mọi n và limu a thì a  0 và lim u a . n n n
b. Một số dạng toán tìm giới hạn ( P ) n Dạng phân thức lim , với ( P ) n và ( Q )
n là hàm số dạng đa thức hoặc vô tỉ ( Q ) n
Phương pháp: Chia cả tử và mẫu cho k
n với k là số mũ lớn nhất ở cả tử và mẫu
Ví dụ 1. Tìm giới hạn của các dãy số sau  3 3n  2 2n  1 2n  1 a) u  ; b) u  ; n 3 2n n n 2 n n  3 2
4n n n 2 n n  1 c) u  ; d) u n n  3 n 2 2n  1
Dạng vô định chứa căn bậc hai
Phương pháp: Nhân cả tử và mẫu cho lượng liên hợp A  2 A  •   B B A B • A B A B A B
Ví dụ 2. Tìm giới hạn của các dãy số sau a) u  2
n  3n n ; b) u  2
n  2n n  1; n n c) u  2 n n  2 n  2 ; n 56
Dạng lũy thừa cơ số tự nhiên
Phương pháp: Chia cả tử và mẫu cho n
a với a là cơ số lớn nhất ở cả tử và mẫu
Ví dụ 3. Tìm giới hạn của các dãy số sau
2.7n  4n  1 a) u  ; n 7n  3.5n n n 5  2 4 b) u  ; n n3 n 2.3  1 6 n n  1 2 5 c) u  ; n 1  5n
3. Tổng của cấp số nhân lùi vô hạn a. Định nghĩa
 Cấp số nhân vô hạn (u ) có công bội q , với q  1 được gọi là cấp số nhân lùi vô hạn. n  Minh họa  1 1 1 1 Dãy số ; ; ; ...;
; ... là cấp số nhân lùi vô hạn, với công bội q  1 . 2 4 8 2n 2 n1  1 1 1  1  Dãy số 1;  ; ;  ; ...;  
 ; ... là cấp số nhân lùi vô hạn, với công bội q   1 . 3 9 27  3  3 b. Định lí
 Cho cấp số nhân vô hạn (u ) có công bội q , với q  1. n
Gọi S u u u   u
là tổng vô hạn của (u ) . 1 2 3 ... ... n n
Khi đó S u1 . 1  q  Áp dụng:
Ví dụ 4. (CTST - Tr107)
a) Tính tổng của cấp số nhân lùi vô hạn un  , với u  1 . n 3n n   1 1 1 1 1
b) Tính tổng S  1         2 4 8  2 
c) Biểu diễn số thập phân vô hạn tuần hoàn 0,12121212... dưới dạng phân số.
4. Giới han vô cực a. Định nghĩa
 Ta nói dãy số (u ) có giới hạn  khi n  , được xác định và kí hiệu limu   . n n
 Ta nói dãy số (u ) có giới hạn  khi n  , được xác định và kí hiệu limu   . n n
 Nhận xét: limu    lim(u )  . n n
b. Một vài giới hạn đặc biệt • lim k
n   với k nguyên dương. • lim n
q   nếu q  1.
• Nguyên lí kẹp: Cho ba dãy số (u ) , (v ) và (w ) . n n n
Nếu v u w , với mọi n và lim v  lim w a thì lim u a . n n n n n n 57
c. Qui tắc tìm giới hạn u
Qui tắc 1. Nếu lim u a và lim v   thì lim n  0 . n n vn
Qui tắc 2. Nếu lim u   , lim v   thì lim(u .v ) được xác định như sau: n n n n lim u lim v lim(u .v ) n n n n            
Qui tắc 3. Nếu lim u   , lim v a, a  0 thì lim(u .v ) được xác định như sau: n n n n lim u Dấu của a lim(u .v ) n n n             u
Qui tắc 4. Nếu lim u a, a  0 , lim v  0, v  0 hoặc v  0 thì lim n được xác định như sau: n n n n vn u Dấu của a Dấu của v lim n n vn            
Ví dụ 5. Tìm giới hạn của các dãy số sau n  a) u  2 5 ; (Qui tắc 1) b) u   2 n .2023n ; (Qui tắc 2) n .3n n n 3 3n  2n  1 c) u  2
3n  101n  51 ; (Qui tắc 3) d) u  ; (Qui tắc 4) n n 2 2n n 5. Bài tập
Bài 149.
Tính các giới hạn sau (Dạng phân thức) 2 2n n  3 2n  1 a) lim . b) lim . 2 3n  2n  1 3 n  2 4n  3 3 3n  2 2n n 4 n c) lim . d) lim . 3 n  4 (n  1)(n  2 1)(n  1) 2 n  1 3 n  3 e) lim . f) lim . 4 2n n  1 3 3n  2 2n  1
Bài 150. Tính các giới hạn sau (Dạng lũy thừa với cơ số tự nhiên) 1  3n n n  1 4.3 7 a) lim . b) lim . 4  3n 2.5n  7n n1 n  2 4 6 n n  1 2 5 c) lim . d) lim . 5n  8n 1  5n
1  2.3n  7n
1  2.3n  6n e) lim . f) lim . 5n  2.7n n n1 2 (3  5) 58
Bài 151. Tính các giới hạn sau (Sử dụng Nguyên lý Kẹp giữa) 2 2 cos nn n  2 ( 1) sin(3 n ) a) lim . b) lim . 2 n  1 3n  1 2  2ncos n 6 3 sin n  2 5 cos (n  1) c) lim . d) lim . 3n  1 2 n  1 2 3 3 sin (n  2)  2 n 2 3n  2n  2 e) lim . f) lim . 2  2 3n ( n 3 cos n  2)
Bài 152. Tính các giới hạn sau (Dạng vô định chứa căn bậc hai) 2
4n  1  2n  1 2
n  3  n  4 a) lim b) lim 2
n  4n  1  n 2 n  2  n 2 n  3 1  6 n 2 4n  1  2n c) lim d) lim 4 n  1  2 n 2
n  4n  1  n
(2n n  1).( n  3) 2 n  4n  2 4n  1 e) lim f) lim
(n  1).(n  2) 2 3n  1  n
Bài 153. Tính các giới hạn sau (Dạng vô định chứa căn bậc hai)
a) lim( n  1  n) . b) 2
lim( n  3n n  2) . c) 3 3 n  2 lim( 2n  ) n . d) 2
lim( n n  ) n . 2
4n  1  2n  1 e) lim . f) 2 n n   2 lim .( 1 n  2) . 2
n  2n n
Bài 154. Tìm các giới hạn sau 1  2  3   n 1 3  5   2n  1 a) lim . b) lim . 2 n  3 2 3n  4  1 1 1  3  2 3  3 3   3n c) lim      . d) lim . 1.2 2.3 . n (n  1)  5  2 5  3 5   5n
Bài 155. Đổi số thập phân vô hạn tuần hoàn ra phân số a) 2,333333 . b) 0,21212121 . 59

I. GIỚI HẠN HỮU HẠN CỦA HÀM SỐ TẠI MỘT ĐIỂM 1. Định nghĩa
 Cho hàm số y f (x) xác định trên D hoặc trên D
\ x . Ta nói hàm số y f (x) có giới hạn 0 
là L khi x dần tới x , nếu với dãy số (x ) bất kì, x D
\ x và x x thì f (x )  L . n 0  0 n n 0 n
Kí hiệu lim f (x)  L hay f (x)  L khi x x . xx 0 0
 Nhận xét: lim x x và lim c c , (c là hằng số). x 0 x xx 0 0
2. Định lí về giới hạn hữu hạn
a) Giả sử lim f (x)  L và lim (
g x)  M . Khi đó xx xx 0 0
 lim  f (x)  (
g x)  L    M ;
 lim  f (x)  (
g x)  L    M ; xx xx 0 0 f (x) L
 lim  f (x). ( g x)    . L M ;  lim  , M  0 . xx xx 0 0 ( g x) M
b) Nếu f (x)  0 và lim f (x)  L thì L  0 và lim f (x)  L . xx xx 0 0
3. Một số dạng toán tìm tới hạn của hàm số Ví dụ 1. (CTCS - Tr73)
(Dạng cơ bản lim f (x) f (x ) , với f (x) là hàm số luôn xác định với mọi x x ) 0
xx 0 0
Áp dụng: Tìm các giới hạn sau 3x  2 a) 2
lim(x  4x  2) ; b) lim . x1 x2 2x  1 Ví dụ 2. 0 (Dạng vô định
khi x x ) 0 0 PHƯƠNG PHÁP Loại 1. ( P x)
lim f (x)  lim với ( P x) , (
Q x) là các đa thức và ( P x )  ( Q x )  0 . xx xx 0 0 0 0 ( Q x)   ( P x)
(x x ).P (x) Biến đổi 0 1  ( Q x)
(x x ).Q (x) 0 1
(để làm được điều này ta sử dụng kĩ thuật phân tích đa thức thành nhân tử)  P (x) Tìm giới hạn 1
lim f (x)  lim xx xx 0 0 Q (x) 1 Loại 2. ( P x)
lim f (x)  lim xx xx 0 0 ( Q x) với ( P x )  ( Q x )  0 và ( P x) , (
Q x) là biểu thức chứa căn cùng bậc 0 0
 Nhân lượng liên hợp ở tử và mẫu làm xuất hiện nhân tử chung
 Các lượng liên hợp thường dùng 2 A B A BA B   A B  . A B A B 3 A B A B
 3 A B   3 3 A B  . 3 2 3 2 A  . B A B 3 2 3 3 2
A AB B 60
Áp dụng: Tìm các giới hạn sau 3 x  8 2  4  x a) lim b) lim 2 x2 x  4 x0 x 2 x  1 2
x  5x  7  x  2 c) lim d) lim x 1  x  1 x3 x  3
4. Giới hạn một bên

 Cho hàm số y f (x) xác định trên khoảng (x ; )
b . Số L gọi là giới hạn bên phải của hàm số 0
y f (x) khi x x , nếu với dãy số (x ) bất kỳ thỏa mãn x x b và x x , ta có 0 n 0 n n 0
f (x )  L , kí hiệu lim f (x)  L . n x x  0
 Cho hàm số y f (x) xác định trên khoảng (a; x ) . Số L gọi là giới hạn bên trái của hàm số 0
y f (x) khi x x , nếu với dãy số (x ) bất kỳ thỏa mãn a x x và x x , ta có 0 n n 0 n 0
f (x )  L , kí hiệu lim f (x)  L . n x x  0
 Nhận xét: lim f(x)  lim f(x)  lim f( ) x . x x      0 x x x x 0 0
5x  2, khi x  1
Ví dụ 3. (Dạng phân nhánh). Cho hàm số f (x)   2
x  3, khi x  1
Tính lim f (x) , lim f (x) và lim f (x) (nếu có).   x1 x1 x 1 
Ví dụ 4. Tìm các giới hạn sau x  2 4  2 x a) lim b) lim ;   x 2 2 x  3x  2 x2 2  x
II. GIỚI HẠN HỮU HẠN CỦA HÀM SỐ TẠI VÔ CỰC 1. Giới hạn vô cực
 Cho hàm số y f (x) xác định trên ( ;
a ) . Ta nói y f (x) có giới hạn là L khi x   , nếu
với dãy số (x ) bất kì, x a và x   , ta có f (x )  L . n n n n
Kí hiệu lim f (x )  L hay f (x )  L khi x   . n x n
 Cho hàm số y f (x) xác định trên (; )
b . Ta nói y f (x) có giới hạn là L khi x   , nếu
với dãy số (x ) bất kì, x b và x   , ta có f (x )  L . n n n n
Kí hiệu lim f (x )  L hay f (x )  L khi x   . n x n
Ví dụ 5. (CÁNH DIỀU - Tr 114) Cho hàm số 4 f (x)  2 
. Sử dụng định nghĩa, tìm lim f (x ) và lim f (x ) . x  1 n x n x 2. Lưu ý
 Các quy tắc tính giới hạn hữu hạn tại một điểm cũng đúng cho giới hạn hữu hạn tại vô cực.
 Với c là hằng số, ta có lim c c và lim c c . x x  1
Với k là một số nguyên dương, ta có 1 lim  0 và lim  0 . k x x k x x 2  2  Ví dụ 6 x 1 x 2
. (CÁNH DIỀU - Tr 115) Tính lim và lim x x x x  . 1 61  3. Dạng vô định khi
x  
Phương pháp: Chia cả tử và mẫu cho k
x với k là số mũ lớn nhất ở cả tử và mẫu.
Ví dụ 7. Tìm các giới hạn sau 2 3x  2x 3 3x  5x  4 2
4x x  1  x  2 a) lim ; b) lim ; c) lim 2 x x  1 4 2
x 2x  3x  4 x 4  . 3x
III. GIỚI HẠN VÔ CỰC (MỘT PHÍA) CỦA HÀM SỐ TẠI MỘT ĐIỂM 1. Giới hạn vô cực

 Cho hàm số y f (x) xác định trên ( ;
a ) . Ta nói y f (x) có giới hạn là  khi x a  , nếu
với dãy số (x ) bất kì, x a và x a , ta có f (x )   . n n n n
Kí hiệu lim f (x )   hay f (x )   khi x a  . n n xa
 Các trường hợp lim f (x )   , lim f (x )   , lim f (x )   được định nghĩa tương tự.  nnn xa xa xa
2. Một vài giới hạn đặc biệt 1 1  lim   ;  lim   .  
xa x a
xa x a   Khi k ch½n  lim k
x   với k nguyên dương.  lim k x =  x x  Khi k lÎ
3. Qui tắc tìm giới hạn
a. Qui tắc tìm giới hạn dạng tích
f (x). ( g x)
Nếu lim f (x)  L  0 và lim (
g x)   thì lim  f (x) ( g x) 
 được tính theo qui tắc sau xx xx xx 0 0 0 Dấu của L lim ( g x) lim  f (x) ( g x)   xx x 0 x0 +   +   -   -   f x
b. Qui tắc tìm giới hạn dạng thương ( ) ( g x) f (x)
 Nếu lim f (x)  L và lim (
g x)   thì lim  0 xx xx xx 0 0 0 ( g x) f (x)
 Nếu lim f (x)  L  0 và lim ( g x)  0 , với ( g x)  0 hoặc ( g x)  0 thì lim được tính xx xx xx 0 0 0 ( g x)
theo qui tắc trong bảng sau 62 f (x) Dấu của L Dấu của ( g x) lim xx0 ( g x) +   +   -   -  
Ví dụ 8. Tính các giới hạn sau
Giới hạn vô cực dạng tích a) 3 lim(x  2x) ; b) 2 lim 2x  3x ; c) 2
lim( 4x  3x  1  x) . x x x
Giới hạn vô cực dạng thương 2x  3 2 x  4x d) lim ; e) lim ;  2 x1 x  1 x 3  (x  3) III. BÀI TẬP
Bài 156.
Tìm các giới hạn sau (Dạng cơ bản) 1  x  2 x  3 x 2 3x  1  x a) lim . b) lim . x0 1  x x1 x  1    sin  x    4  x  1 c) lim . d) lim .  x 4 1 x x xx 3 2 2 x x  1 2 x  2x  3 e) lim . f) lim . x2 x  1 x1 x  1 x  8  3 1 g) lim . h) 2 lim x sin . x1 x  2 x0 2
Bài 157. Tìm các giới hạn sau (Dạng 0 - Loại 1) 0 3 x  2 x x  1 4 x  1 a) lim . b) lim . x 2 1 x  3x  2  x 3 x  2 1 2x x 5 x  1 3 x  2 5x  3x  9 c) lim . d) lim . x 3 1 x  1 x 4 x  2 3 8x  9 x  5 5x  6 4x m x  1 e) lim . f) lim . x (1  2 1 x) 1 n x x  1 (1  x)(1  2 ) x  1 4 x  16 g) lim . h) lim . x0 x x 3 x  2 2 2x
Bài 158. Tìm các giới hạn sau (Dạng 0 - Loại 2) 0 4x  1  3 3 x 1 a) lim . b) lim . x 2 2 x  4 x1 3 4x  4  2 1  2 x  1 x  2  2 c) lim . d) lim . x0 x x2 x  7  3
2x  2  3x  1 2 x  1  1 e) lim . f) lim . x1 x  1 x0 2 x  16  4 63 
Bài 159. Tìm các giới hạn sau (Dạng )  2 x  1 2 2x x  1 a) lim . b) lim . x 2 2x x  1 x x  2 2 2x  1 2
x  2x  3  4x  1 c) lim . d) lim . x 3 x  2 3x  2 x 2
4x  1  2  x 2
4x  2x  1  2  x x x  1 e) lim . f) lim . x 2 2
9x  3x  2x
x x x  1 (2x  2 1) x  3 2
x  2x  3x g) lim . h) lim . x x  2 5x x 2
4x  1  x  2
Bài 160. Tìm các giới hạn sau (Dạng    ) a) 2 lim
x x x . b) x   2 lim 2 1
4x  4x  3 . x   x     c) 2 x   3 3 lim 1 x  1 . d) lim
x x x   x  . x   x   e) 3 x  3 lim 2 1 2x  1 . f) 3 3 x   2 lim 3 1 x  2 . x   x  1 3   1 1  g) lim   . h) lim   . 2 2  3  x1
 1 x 1 x
x2  x  3x  2
x  5x  6 
Bài 161. Tìm các giới hạn sau (Dạng giới hạn một bên) x  15 x  15 a) lim . b) lim .   x2 x  2 x2 x  2 1  3x  2 2x 2 x  4 c) lim . d) lim .   x3 x  3 x2 x  2 2  x 2  x e) lim . f) lim .  2 x 2
2 2x  5x  2 
x2 2x  5x  2 x x g) lim(x  2). . h) 3 lim (x  1). .  2  2 x2 x  4 x 1  x  1
Bài 162. Tìm các giới hạn một bên của hàm số tại điểm được chỉ ra (Dạng giới hạn hàm phân nhánh) 2 x  5x  6
a) Cho hàm số f (x) 
. Tính lim f (x) và lim f (x) . x  2   x2 x2 b) Cho hàm số 2 f (x) 
. Tính lim f (x) và lim f (x) .
(x  1)(x  2)   x2 x2 2 x khi x  1
c) Cho hàm số f (x)  
. Tính lim f (x) , lim f (x) và lim f (x) (nếu có) x khi x  1   x1 x1 x 1  2
x  3x  2  khi x  1 2   d) Cho hàm số x 1 f (x)  
. Tính lim f (x) , lim f (x) và lim f (x) (nếu có)  x       x 1 x 1 x 1 khi x  1  2 64

1. Hàm số liên tục tại một điểm a. Định nghĩa
Cho hàm số y f (x) xác định trên khoảng K và có x K . Khi đó 0
 Hàm số y f (x) liên tục tại x nếu lim f( )
x f (x ) . 0 x 0 x0
 Hàm số y f (x) không liên tục tại x được gọi là gián đoạn tại điểm đó. 0 b. Ví dụ
Ví dụ 1. Xét tính liên tục của hàm số x f (x)  tại điểm x  3 x  2  2 x  3x  2  , khi x   1 2
Ví dụ 2. Xét tính liên tục của hàm số x f x   1 ( )
tại điểm x  1 .  1 , khi x   1 2  2 x   9 , khi x
Ví dụ 3. Cho hàm số f x  3 ( )  x  3
. Tìm a để hàm số liên tục tại x  3 .
ax 1, khi x   3
2. Hàm số liên tục trên một khoảng, trên một đoạn a. Định nghĩa

 Hàm số y f (x) liên tục trên khoảng ( ; a )
b nếu nó liên tục tại mọi điểm trong khoảng ( ; a ) b .
 Hàm số y f (x) liên tục trên a;b   nếu:
f (x) liên tục trên ( ; a ) b ;
 lim f (x)  f (a) và lim f (x)  f (b) .   xa xb
b. Chú ý. Đồ thị của hàm số liên tục trên một khoảng là một “đường liền” trên khoảng đó.
Hàm số liên tục trên khoảng ( ; a ) b
Hàm số không liên tục trên khoảng ( ; a ) b
3. Một số định lý cơ bản
a. Tính liên tục của một số hàm số sơ cấp cơ bản

 Hàm số đa thức y  (
P x) , các hàm số lượng giác y  sin x , y  cos x liên tục trên .  P x
Hàm số phân thức y  ( ) , hàm số căn thức y  (
P x) và hàm số lượng giác y  tan x , ( Q x)
y  cot x liên tục trên từng khoảng xác định của chúng. 65
b. Tính liên tục của tổng, hiệu, tích, thương của hai hàm số liên tục
Giả sử y f (x) và y  (
g x) là hai hàm số liên tục tại điểm x . Khi đó 0
 Các hàm số y f (x)  (
g x) , y f (x)  (
g x) và y f (x). (
g x) cũng liên tục tại x . 0  f x
Hàm số y  ( ) liên tục tại x , nếu ( g x )  0 . ( g x) 0 0  2 2x   2x , khi x
Ví dụ 4. Xét tính liên tục của hàm số f x  1 ( )  x 1
trên tập xác định của nó. 5, khi x   1  2 x  3x   2 , khi x
Ví dụ 5. Tìm m để hàm số f x  2 ( )  2 x  2x
liên tục trên tập xác định của nó.
mx m1, khi x   1
c. Điều kiện để tồn tại nghiệm của phương trình trên một khoảng
 Nếu hàm số y f (x) liên tục trên đoạn a;b 
 và f (a). f ( )
b  0 thì tồn tại ít nhất một điểm c ( ; a )
b sao cho f (c)  0 .
Nhận xét: Có thể phát biểu điều kiện trên theo một dạng khác như sau:
Nếu hàm số y f (x) liên tục trên đoạn a; b 
 và f (a). f ( )
b  0 , thì phương trình f (x)  0 có ít
nhất một nghiệm nằm trong khoảng ( ; a ) b .
Mở rộng: Nếu y f (x) liên tục trên a;b 
 . Đặt m  min f (x) , M  max f (x) . a;b a;b
Khi đó với mọi T ( ;
m M) luôn tồn tại ít nhất một số c ( ; a )
b sao cho f (c)  T .
Ví dụ 6. Chứng minh rằng phương trình 3
x  2x  5  0 có ít nhất một nghiệm thuộc (0; 2) .
Ví dụ 7. Chứng minh rằng phương trình 4 x  2
2x x  3  0 có ít nhất hai nghiệm thuộc (1;1) .
Ví dụ 8. Chứng minh rằng phương trình m x  7 (
1) (x  3)  2x  5  0 có nghiệm với mọi m . 4. Bài tập 66
Dạng 1. Xét tính liên tục của hàm số tại điểm được chỉ ra Phương pháp  ( u x) khi x x  0
Trường hợp 1. Cho hàm số f (x)   ( v x) khi x x  0 k khi x   x0
Khi đó hàm số f (x) liên tục tại điểm x  lim f (x)  lim f (x)  f (x ) . 0   xx x 0 x 0 0  ( u x) khi x Trườ x
ng hợp 2. Cho hàm số f (x)   0 k khi x   x0
Khi đó hàm số f (x) liên tục tại điểm x  lim f ( )
x f (x ) . 0 x 0 x0
Bài 163. Xét tính liên tục của hàm số tại điểm được chỉ ra:   x  3  x  2  3  khi x khi x  1  1 a) f (x)   x x  1 tại x  1 . b) f x   1 ( ) tại x  1 . 1 khi x   1 1 khi x   1 4 2 7x  2 5x  3  x  5  x khi x  2  khi x  5 c) f (x)   2 x  3x  2 tại x  2 .
d) f (x)   2x  1  3 tại x  5 . 1 khi x   2
(x  5)  3 khi x   2 5   x 1 1  cos x khi x   0  khi x  1 e) f (x)   tại x  0 .
f) f (x)   2  x 1 tại x  1 .  x  1 khi x   0 2x khi x   1  3 x   2 x   1 4 khi x  1  khi x  2
g) f (x)   x 1 tại x  1 .
h) f (x)   x  2 tại x  2 . 3 khi x   1
3  4 khi x    2
i) f (x)  1 3x tại x  1 .
j) f (x)  4  2x tại x  2 3  3 x x  2  2
x  3x  4 khi x   khi x   2  1 3  x  k) f x   1 ( ) .
l) f (x)  5 khi x  2 . 4  khi x   2x  1 khi x   1 2   3
Bài 164. Tìm m , n để hàm số liên tục tại điểm được chỉ ra   3 2 
x x  2x  2 2 x khi x  1  khi x  1 a) f (x)   tại x  1 . b) f (x)   x  tại x  1  1
2mx  3 khi x   1 3x m khi x   1  2 x x   2 x x   2 2 khi x  2  khi x  2
c) f (x)   x  2 tại x  2 .
d) f (x)   x  2 . m khi x   2 m khi x   2  2 x x khi x  1  3 2 
x x  2x   2 khi x  1
e) f (x)  2 khi x  1 . f) f (x)   x  1 .   mx  1 khi x   1 3x m khi x   1 67
Dạng 2. Chứng minh phương trình có nghiệm
Bài 165. Chứng minh rằng các phương trình sau có 3 nghiệm phân biệt a) 3
x  3x  1  0 b) 3 x  2
6x  9x  1  0 c) x  3 2 6 1 x  3
Bài 166. Chứng minh rằng các phương trình sau luôn có nghiệm a) 5
x  3x  3  0 b) 5
x x  1  0 c) 4 x  3 x  2
3x x  1  0
Bài 167. Chứng minh rằng phương trình a) 3
x x  1  0 có ít nhất một nghiệm âm lớn hơn -1. b) 3
x  3x  1  0 có ba nghiệm phân biệt. c) 2
x  1  2x  2 có ít nhất hai nghiệm phân biệt . d) 2 x .cos x  .
x sin x  1  0 có ít nhất một nghiệm trên khoảng (0; ) . e) 3 x  2
ax bx c  0 luôn có ít nhất một nghiệm.
Bài 168. Chứng minh rằng các phương trình sau luôn có nghiệm với mọi giá trị của tham số: a) m x  3 (
1) (x  2)  2x  3  0 . b) 4 x  2
mx  2mx  2  0 . c) ( a x  )
b (x c)  (
b x c)(x  ) a  (
c x a)(x  ) b  0 . d)  2 m x  3  2 (1 )( 1)
x x  3  0 .
e) cos x m cos 2x  0 . f) (
m 2 cos x  2)  2 sin 5x  1 .
Bài 169. Chứng minh các phương trình sau luôn có nghiệm a) 2
ax bx c  0 với 2a  3b  6c  0 . b) 2
ax bx c  0 với a  2b  5c  0 . c) 3 x  2
ax bx c  0
Bài 170. Chứng minh rằng phương trình  1 2
ax bx c  0 luôn có nghiệm x  0;  với a  và 2a  6b  19c  .  0 0 3 
----------------------- HẾT CHƯƠNG 3 ----------------------- 68 
 69


 70
 1. Số liệu ghép nhóm a. Khái niệm
 Mẫu số liệu ghép nhóm thường được trình bày dưới dạng bảng thống kê có dạng như sau: Nhóm u ;u u ;u u ;u 2 3  1 2   k k1  Tần số n n n 1 2 k
Bảng tần số ghép nhóm  Chú ý
 Bảng trên gồm k nhóm u ;u với 1 i k mỗi nhóm gồm một giá trị được ghép theo i i1 
một tiêu chí xác định.
 Cỡ mẫu n n n ... n 1 2 k
 Giá trị chính giữa của mỗi nhóm được dùng làm giá trị đại diện cho nhóm ấy. Ví dụ nhóm  u u
u ;u có giá trị đại diện là 1 2 . 1 2  2
 Hiệu u u gọi là độ dài của nhóm u ;u . i i1  i1 i b. Ví dụ
Ví dụ 1. (CTST - Tr130)
Một đại lí bảo hiểm đã thống kê số lượng khách mua bảo hiểm nhân thọ
trong một ngày ở biểu đồ sau:
Biểu đồ số lượng khách hàng
theo giới tính và độ tuổi Người 12 Nam 10 Nữ 8 6 4 2 0 [20, 30) [30, 40) [40, 50) [50, 60) [60, 70) Tuổi
Hãy sử dụng dữ liệu trong biểu đồ hoàn thiện bảng thống kê về số lượng khách nữ theo tuổi sau: Khoảng tuổi 20;30 30;40 40;50 50;60 60;70 Số khách hàng nữ 3 ? ? ? ?
Ví dụ 2. (CTST - Tr130) Tính giá trị đại diện và độ dài mỗi nhóm trong mẫu số liệu trên. 71
c. Một số quy tắc ghép nhóm của mẫu số liệu
Mỗi mẫu số liệu có thể được ghép nhóm theo nhiều cách khác nhau nhưng thường tuân theo một số quy tắc sau:
 Sử dụng k  5 đến k  20 nhóm. Cỡ mẫu càng lớn thì càng cần nhiều nhóm số liệu. Các nhóm
có cùng độ dài bằng L thỏa mãn R k.L , trong đó R là khoảngg biến thiên, k là số nhóm.
 Giá trị nhỏ nhất của mẫu thuộc vào nhóm u ;u và càng gần u càng tốt 1 2  1
Giá trị lớn nhất của mẫu thuộc vào nhóm u ;u và càng gần u càng tốt k k1  k1
Ví dụ 3. (CTST - Tr131) Cân nặng của 28 học sinh nam lớp 11 được cho như sau:
55,4 62,6 54,2 56,8 58,8 59,4 60,7 58 59,5 63,6 61,8 52,3 63,4 57,9
49,7 45,1 56,2 63,2 46,1 49,6 59,1 55,3 55,8 45,5 46,8 54 49,2 52,6
Hãy chia mẫu số liệu thành 5 nhóm, lập bảng tần số ghép nhóm và xác định giá trị đại diện cho mỗi nhóm. d. Chú ý
 Các đầu mút của các nhóm có thể không là giá trị của mẫu số liệu.
 Ta hay gặp bảng số liệu ghép nhóm là các số nguyên, chẳng hạn như bảng thống kê số lỗi
chính tả trong bài kiểm tra giữa học kì 1 môn Ngữ văn của học sinh khối 11 như sau: Số lỗi 1; 2   3; 4   5;6   7;8   9;10   Số bài 122 75 14 5 2
Bảng số liệu nàu không có dạng như Bảng tần số ghép nhóm. Để thuận lợi cho việc tính các
số đặc trưng cho bảng số liệu này, người ta hiệu chỉnh về dạng Bảng tần số ghép nhóm bằng
cách thêm bớt 0,5 đơn vị vào đầu mút bên phải và bên trái của mỗi nhóm số liệu như sau: Số lỗi
0.5; 2.5 2.5; 4.5 4.5; 6.5 6.5; 8.5 8.5; 10.5 Số bài 122 75 14 5 2 2. Số liệu trung bình a. Khái niệm
Số trung bình của mẫu số liệu ghép nhóm, kí hiệu x và được tính như sau:
n c n c  ...  x n c 1 1 2 2 k k n
trong đó n n n  ... n . 1 2 k
Ví dụ 4. (CTST - Tr132) Các bạn lớp 11A trả lời 40 câu hỏi trong bài kiểm tra. Kết quả được thống kê trong bảng sau: Số câu trả lời đúng 16;2  1 21;26 26;3  1 31;36 36;4  1 Số học sinh 4 6 8 18 4
a) Tính giá trị đại diện c , 1  i  5 của từng nhóm số liệu. i
b) Tính n c n c n c n c n c . 1 1 2 2 3 3 4 4 5 5
n c n c n c n c n c c) Tính x  1 1 2 2 3 3 4 4 5 5 . 40 72
Ví dụ 5. (CTST - Tr132) Kết quả khảo sát cân nặng của 25 quả cam ở mỗi lô hàng A và B được cho ở bảng sau: Cân nặng (gam)
150;155 155;160 160;165 165;170 170;175
Số quả cam ở lô hàng A 2 6 12 4 1
Số quả cam ở lô hàng B 1 3 7 10 4
a) Hãy ước lượng cân nặng trung bình của mỗi quả cam ở lô hàng A và lô hàng B?
b) Nếu so sánh theo số lượng trung bình thì cam ở lô hàng nào nặng hơn?
b. Ý nghĩa của số trung bình của mẫu số liệu ghép nhóm
Số trung bình của mỗi mẫu số liệu ghép nhóm là giá trị xấp xỉ cho số trung bình của mẫu số
liệu gốc. Nó thường dùng để đo xu thế trung tâm của mẫu số liệu 3. Mốt a. Nhóm chưa mốt
 Là nhóm chưa có tần số lớn nhất.
 Giả sử nhóm chưa mốt là u ;u
, khi đó mốt của mẫu số liệu ghép nhóm, kí hiệu là M , m m1  0 n  được xác đị n nh bởi công thức: m mM u  1 .(uu ) 0 m m (n n )  (n  1 m n m m ) 1 m m1  Chú ý:
 Nếu không có nhóm kề trước của nhóm chứa mốt thì n   0 . m 1
 Nếu không có nhóm kề sau của nhóm chứa mốt thì n   0 . m 1
Ví dụ 5. (CTST - Tr133) Một công ty xây dựng khảo sát khách hàng xem họ có nhu cầu mua nhà
ở mức giá nào. Kết quả khảo sát được ghi lại ở bảng sau: Mức giá 10;14 14;18 18;22 22;26 26;30 (triệu đồng/m2) Số khách hàng 54 78 120 45 12
a) Tìm mốt của mẫu số liệu ghép nhóm trên.
b) Công ty nên xây nhà ở mức giá nào để nhiều người có nhu cầu mua nhất?
b. Ý nghĩa của mốt của mẫu số liệu ghép nhóm
 Mốt của mẫu số liệu không ghép nhóm là giá trị có khả năng xuất hiện cao nhất khi lấy mẫu.
Mốt của mẫu số liệu sau khi ghép nhóm M xấp xỉ với mốt của mẫu số liệu không ghép 0
nhóm. Các giá trị nằm xung quanh M thường có khả năng xuất hiện cao hơn các giá trị khác. 0
 Một mẫu số liệu ghép nhóm có thể có nhiều nhóm chứa mốt và nhiều mốt. 4. Bài tập
Bài 171.
Người ta đếm số xe ô tô đi qua một trạm thu phí mỗi phút trong khoảng thời gian 9 giờ
đến 9 giờ 30 phút sáng. Kết quả được ghi lại trong bảng sau: 15 16 13 21 17 23 15 21 6 11 12 23 19 25 11 25 7 29 10 28 29 24 6 11 23 11 21 9 27 15
a) Tính số xe trung bình đi qua trạm thu phí trong mỗi phút.
b) Tổng hợp lại số liệu trên bảng tần số ghép nhóm theo mẫu sau: Số xe 6;10   1  1;15   1  6;20   21;25   26;30   Số lần ? ? ? ? ? 73
Bài 172. Một thư viện thống kê thống kê số lượng sách được mượn mỗi ngày trong ba tháng ở bảng sau Số sách 1  6;20   21; 25   26; 30   31; 35   36; 40   41; 45   46; 50   Số ngày 3 6 15 27 22 14 5
Hãy ước lượng số trung bình và mốt của mẫu số liệu ghép nhóm.
Bài 173. Kết quả đo chiều cao của 200 cây keo 3 năm tuổi ở một nông trường được biểu diễn ở biểu đồ dưới đây (Số cây)
Chiều cao 200 cây keo 3 năm tuổi 70 60 60 55 50 40 35 30 30 20 20 10 0 [8.5; 8.8) [8.8; 9.1) [9.1; 9.4) [9.4; 9.7) [9.7; 10) (m)
Hãy ước lượng số trung bình và mốt của mẫu số liệu ghép nhóm. 74
 1. Trung vị
a. Công thức xác định trung vị của mẫu số liệu ghép nhóm
 Ta gọi  n là cỡ mẫu. 
Giả sử nhóm u ;u chứa trung vị; m m1  
n là tần số của nhóm chứa trung vị; m
C n n  ...  n 1 2 m1 n C
 Khi đó M u  2 .(u   u ) . e m m 1 m nm
Ví dụ 1. (CTST - Tr136)
Kết quả khảo sát cân nặng của 25 quả bơ ở một lô hàng được cho ở bảng sau: Cân nặng (gam)
150;155 155;160 160;165 165;170 170;175 Số quả bơ 1 7 12 3 2
Hãy tìm trung vị của mẫu số liệu ghép nhóm trên?
b. Ý nghĩa của trung vị của mẫu số liệu ghép nhóm
Từ dữ liệu ghép nhóm nói chung không thể xác định chính xác trung vị của mẫu số liệu gốc.
Trung vị của mẫu số liệu ghép nhóm là giá trị xấp xỉ cho mẫu số liệu gốc và có thể lấy làm giá trị
đại diện cho mẫu số liệu. 2. Tứ phân vị
a. Công thức xác định tứ phân vị

 Tứ phân vị thứ hai của mẫu số liệu ghép nhóm, kí hiệu là Q , cũng chính là trung vị của mẫu 2 số liệu ghép nhóm.
 Để tìm tứ phân vị thứ nhất của mẫu số liệu ghép nhóm, kí hiệu là Q , ta thực hiện như sau: 1
 Giả sử nhóm u ;u
chứa tứ phân vị thứ nhất. m m1 
n là tần số của nhóm chứa tứ phân vị thứ nhất. m
C n n ... n 1 2 m1 n C
Khi đó Q u  4 .(uu ) . 1 m m1 m nm
 Để tìm tứ phân vị thứ ba của mẫu số liệu ghép nhóm, kí hiệu là Q , ta thực hiện như sau: 3
 Giả sử nhóm u ;u chứa tứ phân vị thứ ba. i i1 
n là tần số của nhóm chứa tứ phân vị thứ ba. i
C n n ... n 1 2 i1 3n C
Khi đó Q u  4 .(uu ) . 3 i i1 i ni 75
Ví dụ 2. (CÁNH DIỀU - Tr64) Thời gian (phút) truy cập Internet mỗi buổi tối của học sinh được cho trong bảng sau
Thời gian (phút) 9, 5; 12, 5   12,5; 15,5   15,5; 18,5   18,5; 21,5   21,5; 24,5   Số học sinh 3 12 15 24 2
Tìm tứ phân vị thứ nhất Q và tứ phân vị thứ ba Q của mẫu số liệu ghép nhóm. 1 3
b. Ý nghĩa của tứ phân vị của mẫu số liệu ghép nhóm
Các tứ phân vị của mẫu số liệu ghép nhóm xấp xỉ cho các tứ phân vị của mẫu số liệu gốc,
chúng chia mẫu số liệu thành 4 phần, mỗi phần chứa 25% giá trị. 3. Bài tập
Bài 174.
Lương tháng của một số nhân viên văn phòng được ghi lại như sau (đơn vị: triệu đồng) 12,5 9,6 11,7 12,7 10,0 12,2 9,8 10,9 6,7 13,6 9,2 13,1 6,5 10,7 8,9 11,2 13,2 8,3 11,1 11,9 8,4 6,7
Tìm tứ phân vị của mẫu số liệu trên.
Bài 175. Kiểm tra điện lượng của một số viên pin tiểu do một hãng sản xuất thu được kết quả sau: Điện lượng 0,9; 0,95   0,95; 1,0   1,0; 1,05   1,05; 1,  1 1,1; 1,15   (nghìn mAh) Số viên pin 10 20 35 15 5
Hãy ước lượng số trung bình, mốt và tứ phân vị của mẫu số liệu ghép nhóm trên.
Bài 176. Cân nặng của một số con lợn mới sinh thuộc hai giống A và B được cho ở biểu đồ dưới đây (đơn vị: kg) Cân nặng của một số (số con) con lợn mới sinh 50 40 32 28 30 24 20 17 13 14 14 8 10 (kg) 0 [1,0; 1,1) [1,1; 1,2) [1,2; 1,3) [1,3; 1,4) Giống A Giống B
a) Hãy so sánh cân nặng của con lớn mới sinh giống A và giống B theo số trung bình và trung vị.
b) Hãy ước lượng tứ phân vị thứ nhất và thứ ba của cân nặng lợn con mới sinh giống A và
cân nặng của lợn con mới sinh giống B?
---------------------- HẾT ---------------------- 76 
 77 

 78

1. Mở đầu về hình học không gian
 Đối tượng cơ bản:
Điểm: kí hiệu A, , B C, ...
Đường thẳng: kí hiệu a, b, c, d, , ...
Mặt phẳng: kí hiệu (P), ( ) Q , (), ( ), ...  Quan hệ cơ bản:
Thuộc: kí hiệu . Ví dụ: M a, M (P).
Chứa, nằm trong: kí hiệu  . Ví dụ: a  (P).
 Hình biểu diễn của một hình trong không gian:
Đường thẳng được biểu diễn bởi đường thẳng. Đoạn thẳng biểu diễn bởi đoạn thẳng.
Hai đường thẳng song song (hoặc cắt nhau) được biểu diễn bởi hai đường thẳng song song (hoặc cắt nhau).
Hai đoạn thẳng song song hoặc bằng nhau được biểu diễn bởi hai đoạn thẳng song song và bàng nhau.
Dùng nét vẽ liền (__) để biểu diễn cho những đường trông thấy và dùng nét đứt (----) để
biểu diễn cho những đường bị che khuất.
2. Các tính chất thừa nhận trong hình học không gian
 Có một và chỉ một mặt phẳng đi qua ba điểm phân biệt
không thẳng hàng cho trước.
 Có một và chỉ một mặt phẳng đi qua ba điểm không thẳng hàng.
 Nếu một đường thẳng có hai điểm phân biệt thuộc một
mặt phẳng thì mọi điểm của đường thẳng đều thuộc mặt phẳng đó.
 Tồn tại bốn điểm không cùng thuộc một mặt phẳng.
 Nếu hai mặt phẳng phân biệt có một điểm chung thì chúng
còn có một điểm chung khác nữa.
Từ tính chất này suy ra: Nếu hai mặt phẳng phân biệt có
một điểm chung thì chúng sẽ có một đường thẳng chung
đi qua điểm chung ấy. Đường thẳng chung là duy nhất
chứa tất cả các điểm chung của hai mặt phẳng đó. Đường
thẳng chung đó được gọi là giao tuyến của hai mặt phẳng.
 Trên mỗi mặt phẳng, các kết quả đã biết trong hình học phẳng đều đúng.
3. Điều kiện xác định mặt phẳng

 Mặt phẳng được hoàn toàn xác định khi biết nó đi qua ba điểm không thẳng hàng.
 Mặt phẳng được hoàn toàn xác định khi biết nó đi qua một điểm và chứa một đường thẳng không đi qua điểm đó.
 Mặt phẳng được hoàn toàn xác định khi biết nó chứa hai đường thẳng cắt nhau.
Mặt phẳng hoàn toàn có thể mở rộng ra đến vô cực. 79
4. Hình chóp và hình tứ diện
 Cho đa giác A A A ...A nằm trong mặt phẳng () và điểm S(). Lần lượt nối điểm S với 1 2 3 n
các đỉnh A , A , A , ..., A ta được n tam giác SA A , SA A , ..., SA A . Hình gồm đa giác 1 2 3 n 1 2 2 3 n 1
A A A ...A và n tam giác SA A , SA A , ..., SA A được gọi là hình chóp, kí hiệu hình chóp 1 2 3 n 1 2 2 3 n 1 này là .
S A A A ...A . Khi đó ta gọi: 1 2 3 n
S là đỉnh của hình chóp.
A A A ...A là mặt đáy của hình chóp. 1 2 3 n
Các tam giác SA A , SA A , ..., SA A gọi là mặt bên. 1 2 2 3 n 1
SA , SA , SA , ..., SA được gọi là các cạnh bên. 1 2 3 n
Ta gọi hình chóp có đáy là tam giác, tứ giác, ngũ giác,..., lần lượt là hình chóp tam giác, hình
chóp tứ giác, hình chóp ngũ giác , ....
 Cho bốn điểm A, B, C, D không đồng phẳng. Hình gồm 4 tam giác ABC, ACD, ABD và
BCD gọi là hình tứ diện (hay gọi là tứ diện) và được kí hiệu là AB . CD
Các điểm A, B, C, D là bốn đỉnh của tứ diện.
Các đoạn thẳng A ,
B BC, CD, DA, CA, BD gọi là các cạnh của tứ diện.
Hai cạnh không đi qua một đỉnh gọi là hai cạnh đối diện của tứ diện.
Các tam giác ABC, ACD, ABD, BCD gọi là các mặt của tứ diện.
Hình tứ diện có bốn mặt là các tam giác đều gọi là hình tứ diện đều.
5. Các dạng toán thường gặp 80

 Tìm hai điểm chung phân biệt của hai mặt phẳng.
 Đường thẳng nối hai điểm chung đó là giao tuyến của chúng.
Ví dụ 1. Cho tứ diện SABC. Gọi M, N lần lượt là hai điểm trên cạnh AB và BC sao cho MN
không song song với AC. S A C N M B
Tìm giao tuyến của các cặp mặt phẳng sau:
a) (SMN) và (SAC).
b) (SAN) và (SCM).
Ví dụ 2. Cho tứ diện SABC. Gọi K, M lần lượt là hai điểm trên cạnh SA và SC. Gọi N là trung
điểm của cạnh BC. S M K A C N B
Tìm giao tuyến của các cặp mặt phẳng sau:
a) (SAN) và (ABM).
b) (SAN) và (BCK).
Ví dụ 3. Cho hình chóp .
S ABCD, trong đó mặt đáy ABCD có các cặp cạnh đối không song song.
Gọi điểm M thuộc cạnh . SA S M A D C B
Tìm giao tuyến của các cặp mặt phẳng sau:
a) (SAC) và (SB ) D . b) (SA ) B và (SC ) D .
c) (MBC) và (SAD). 81
Bài 1. Cho hình chóp .
S ABCD có đáy ABCD là tứ giác lồi. Tìm giao tuyến của các cặp mặt phẳng sau đây: a) (SA ) B và (SAC).
b) (SAC) và (SB ) D . c) (SA ) B và (SC ) D .
d) (SAD) và (SBC).
Bài 2. Cho hình chóp .
S ABCD có đáy là hình thang với AB CD và AB C .
D Lấy điểm M nằm
trên đoạn BC. Tìm giao tuyến của các cặp mặt phẳng sau đây:
a) (SAC) và (SB ) D .
b) (SAD) và (SBC).
c) (SAM) và (SB ) D .
d) (SDM) và (SA ) B .
Bài 3. Cho hình chóp .
S ABCD có đáy ABCD là tứ giác lồi. Trên cạnh SA lấy điểm M. Tìm giao
tuyến của các cặp mặt phẳng sau đây:
a) (SAC) và (SB ) D .
b) (BCM) và (SAD).
c) (CDM) và (SA ) B .
d) (BDM) và (SAC).
Bài 4. Cho hình chóp .
S ABCD có đáy ABCD là hình bình hành. Trung điểm của CD là M. Tìm
giao tuyến của các cặp mặt phẳng sau đây:
a) (SAC) và (SB ) D .
b) (SBM) và (SAC).
c) (SBM) và (SAD).
d) (SAM) và (SBC).
Bài 5. Cho hình chóp .
S ABCD có đáy ABCD là hình thang với AB CD và AB C . D Lấy điểm M nằm trên đoạn . SA Hãy tìm:
a) (BDM) (SAC)  ?
b) (BCM) (SA ) D  ?
c) (BCM) (SC ) D  ?
Bài 6. Cho hình chóp .
S ABCD có đáy ABCD là hình bình hành tâm .
O Lấy điểm M trên cạnh
SA, trung điểm CD là N. Tìm giao tuyến của các cặp mặt phẳng sau:
a) (BMN) và (SAC).
b) (BMN) và (SAD). c) (MC ) D và (SB ) D . d) (MC ) D và (SA ) B .
Bài 7. Cho hình chóp .
S ABCD có đáy là tứ giác ABCD có hai cạnh đối diện không song song.
Lấy điểm M thuộc miền trong tam giác .
SCD Tìm giao tuyến của các cặp mặt phẳng sau đây:
a) (SBM) và (SC ) D .
b) (ABM) và (SC ) D .
c) (ABM) và (SAC).
Bài 8. Cho hình chóp .
S ABCD có đáy ABCD là tứ giác lồi. Lấy I thuộc cạnh SA, J thuộc cạnh
SB sao cho IJ không song song với .
AB Lấy điểm K trong tứ giác AB . CD Tìm giao tuyến
của các cặp mặt phẳng sau:
a) (IJK) và (ABC ) D .
b) (IJK) và (SA ) B .
c) (IJK) và (SAD).
d) (IJK) và (SAC).
e) (IJK) và (SB ) D .
Bài 9. Cho hình chóp .
S ABC. Trên cạnh SA, SC lấy M, N sao cho MN không song song AC.
Gọi K là trung điểm BC. Tìm giao tuyến của các cặp mặt phẳng:
a) (MNK) và (ABC).
b) (MNK) và (SA ) B .
Bài 10. Cho hình chóp .
S ABC. Trên cạnh SA, SC lấy M, N sao cho MN không song song AC.
Gọi O là điểm nằm miền trong tam giác ABC. Tìm giao tuyến của các cặp mặt phẳng sau đây:
a) (MNO) và (ABC).
b) (MNO) và (SA ) B .
c) (SMO) và (SBC).
d) (ONC) và (SA ) B . 82
Bài 11. Cho tứ diện ABCD có M là điểm trên cạnh A ,
B N là điểm trên cạnh AD sao cho
MB  2MA, AN  2N .
D Gọi P là điểm nằm trong tam giác B .
CD Tìm giao tuyến của các cặp mặt phẳng sau:
a) (CMN) và (BCD).
b) (MNP) và (SAD).
c) (MNP) và (ABC).
Bài 12. Cho tứ diện AB .
CD Gọi M là điểm nằm trong tam giác ABC, N là điểm nằm trong tam giác AC .
D Tìm giao tuyến của các cặp mặt phẳng sau đây:
a) (CDM) và (AB ) D .
b) (BCN) và (AB ) D .
c) (CMN) và (BCD).
Bài 13. Cho tứ diện SABC. Lấy điểm E, F lần lượt trên đoạn SA, SB và điểm G là trọng tâm giác ABC. Hãy tìm:
a) (EFG) (ABC)  ?
b) (EFG) (SBC)  ?
c) (EFG) (SGC)  ?
Bài 14. Cho hình chóp . S AB .
CD Hai điểm G, H lần lượt là trọng tâm SAB, SC . D Tìm:
a) (SGH) (ABC ) D  ?
b) (SAC) (SGH)  ?
c) (SAC) (BGH)  ? d) (SC )
D (BGH)  ?
Bài 15. Cho hình chóp .
S ABCD có đáy ABCD là hình thang có AB song song .
CD Gọi I là giao
điểm của AD và BC. Lấy M thuộc cạnh SC. Hãy tìm:
a) (SAC) (SB ) D  ? b) (SA )
D (SBC)  ?
c) (ADM) (SBC)  ?
Bài 16. Cho hình chóp .
S ABCD có đáy là tứ giác lồi. Gọi hai điểm M, G lần lượt là trọng tâm SAD, S
AD, N SG, P nằm trong tứ giác AB . CD Hãy tìm:
a) (MNP) (ABC ) D  ?
b) (MNP) (SAC)  ?
c) (MNP) (SC ) D  ?
Bài 17. Cho hình chóp .
S ABCD đáy là hình bình hành tâm .
O Gọi M, N, P lần lượt là trung điểm
các cạnh BC, CD, S . A Hãy tìm:
a) (MNP) (SA ) B  ?
b) (MNP) (SA ) D  ?
c) (MNP) (SBC)  ?
d) (MNP) (SC ) D  ?
Bài 18. Cho hình chóp .
S ABC. Gọi H, K lần lượt là trọng tâm SAB, S
BC và M là trung điểm
AC, I SM sao cho SI SM. Hãy tìm:
a) (IHK) (ABC)  ?
b) (IHK) (SBC)  ?
Bài 19. Cho tứ diện SABC. Gọi D, ,
E F lần lượt là trung điểm của A ,
B BC, S . A
a) Tìm giao tuyến SH của hai mặt phẳng (SCD) và (SA ) E .
b) Tìm giao tuyến CI của hai mặt phẳng (SCD) và (BFC).
c) SH và CI có cắt nhau không ? Giải thích ? Nếu có, gọi giao điểm đó là O, chứng OH
minh IH // SC. Tính tỉ số  OS 83
 β d u α
Muốn tìm giao điểm của đường thẳng d và mặt phẳng ( ) , ta làm như sau:
Bước 1. Tìm một mặt phẳng phụ ( ) chứa d sao cho dễ tạo giao tuyến với ().
Mặt phẳng này thường xác định bởi d và một điểm của ( ).
Bước 2. Tìm giao tuyến u của () và ( ).
Bước 3. Trong ( ), d cắt u tại I, mà b  (). Vậy d cắt () tại I.
Ví dụ 4. Cho tứ diện SABC có M là điểm nằm trên tia đối của tia SA, O là điểm nằm trong tam giác ABC. M S A C O B
Tìm các giao điểm của đường thẳng:
a) BC với (SO ) A .
b) MO với (SBC).
c) AB với (MOC).
d) SB với (MOC).
Ví dụ 5. Cho tứ diện SABC có hai điểm M, N lần lượt thuộc hai cạnh SA, SB và O là điểm nằm S trong tam giác ABC.
Xác định các giao điểm sau:
a) AB với (SOC). N b) MN (SOC). c) SO (CMN). M A C O B 84
Bài 20. Cho hình chóp .
S ABC. Trên cạnh SA lấy M sao cho SA  3SM, trên cạnh SC lấy điểm
N sao cho SC  2SN. Điểm P thuộc cạnh .
AB Tìm giao điểm của:
a) MN và (ABC).
b) BC và (MNP).
Bài 21. Cho tứ diện AB .
CD Gọi M, N là trung điểm của AC và BC. Lấy điểm P trên cạnh BD
sao cho PB P .
D Tìm giao điểm của:
a) CD và (MNP).
b) AD và (MNP).
Bài 22. Cho tứ diện AB .
CD Trên AC và AD lần lượt lấy các điểm M, N. Gọi P là điểm thuộc
miền trong của tam giác B . CD Tìm giao điểm:
a) MN và (BCD).
b) AP và (BMN).
Bài 23. Cho hình chóp .
S ABCD có đáy hình bình hành tâm .
O Trên SA, SB lần lượt lấy hai điểm
M và N. Hãy tìm:
a) SO (CMN)  ? b) (SA )
D (CMN)  ?
Bài 24. Cho hình chóp .
S ABCD có đáy hình bình hành tâm .
O Gọi G là trọng tâm tam giác SA . B Hãy tìm:
a) (SGC) (ABC ) D  ?
b) AD (SGC)  ? c) SO (SG ) B  ?
d) SD (BCG)  ?
Bài 25. Cho hình chóp .
S ABCD với ABCD là hình bình hành. Gọi M là điểm lấy trên cạnh SB, N
là điểm lấy trong SC  .
D Hãy tìm giao điểm của:
a) MN với (ABC ) D .
b) SC với (MAN).
c) SD với (MAN).
d) SA với (CMN).
Bài 26. Cho tứ diện SABC. Lấy điểm M trên cạnh .
SA Lấy N, P lần lượt nằm trong các tam giác SBC và ABC.
a) Tìm giao điểm của MN với (ABC).
b) Tìm các giao điểm của (MNP) với A , B S ,
B AC, S . C
c) Tìm các giao điểm của NP với (SA ) B , (SAC).
Bài 27. Cho hình chóp .
S ABCD có đáy ABCD là hình thang, đáy lớn .
AB Gọi I, J là trung điểm SA và .
SB Lấy điểm M tùy ý trên SD. Tìm giao điểm của:
a) IM và (SBC).
b) JM và (SAC).
c) SC và (IJM).
Bài 28. Cho hình chóp .
S ABCD có đáy ABCD là hình thang với đáy lớn .
AB Gọi I, J, K là ba
điểm nằm trên cạnh SA, AB, B . C
a) Tìm giao điểm của IK với (SB ) D .
b) Tìm các giao điểm của (IJK) với SD và SC.
Bài 29. Cho hình chóp .
S ABCD có đáy ABCD là hình bình hành. Gọi M là trung điểm SB, N là trọng tâm SC  .
D Xác định giao điểm của:
a) MN và (ABC ) D .
b) MN và (SAC).
c) SC và (AMN).
d) SA và (CMN).
Bài 30. Cho hình chóp . S AB .
CD Gọi M, N lần lượt là trung điểm của cạnh SA, SD và P là điểm
thuộc cạnh SB sao cho SP  3P . B
a) Tìm giao điểm Q của SC và (MNP).
b) Tìm giao tuyến (MNP) và (ABC ) D . 85
Bài 31. Cho tứ diện AB .
CD Trên AC và AD lần lượt lấy các điểm M, N sao cho M, N không song song với .
CD Gọi O là điểm thuộc miền trong BC .
D Tìm giao điểm của đường thẳng:
a) BD và (OMN).
b) BC và (OMN). c) MN và (AB ) O .
d) AO và (BMN).
Bài 32. Cho hình chóp . S AB .
CD Gọi M, N lần lượt là trọng tâm của tam giác SAB và . SCD Xác định giao điểm của:
a) BD và (SMN).
b) MN và (SAD).
c) SD và (BMN).
d) SA và (CMN).
Bài 33. Cho tứ diện SABC. Gọi I, J lần lượt là trung điểm của SA, B .
C Lấy điểm M trên đoạn
IJ, lấy N trên cạnh SC.
a) Tìm H SM (ABC).
b) Tìm K CM (SA ) B .
c) Tìm L MN (ABC).
d) Tìm P AM (SBC).
Bài 34. Cho tứ diện OABC. Gọi M, N, P lần lượt là trung điểm của OA, OB và . AB Trên cạnh
OC lấy điểm Q sao cho OQ QC. Gọi G là trọng tâm tam giác ABC.
a) Tìm E BC (MN ) Q .
b) Tìm F CP (MN ) Q .
c) K BG (MNQ).
Bài 35. Cho hình chóp .
S ABCD có đáy ABCD là hình bình hành tâm .
O Gọi M là trung điểm
của SB và G là trọng tâm của tam giác SA . D
a) E SA (OMG).
b) F AD (OMG).
c) K GM (ABC ) D .
Bài 36. Cho hình chóp .
S ABCD có đáy ABCD là hình bình hành tâm .
O Gọi M, N là hai điểm
lần lượt nằm trong tam giác SAB và SA . D
a) E MN (ABC ) D .
b) F AB (OMN).
c) H SA (OMN).
d) K CD (OMN).
Bài 37. Cho tứ diện SABC, lấy điểm M là trung điểm SA, lấy điểm N là trọng tâm SBC và P nằm trong A
BC. Tìm giao điểm của:
a) I MN (ABC).
b) SB (MNP)  ?
c) SC (MNP)  ? d) NP (SA ) B  ?
e) Tứ giác ABIC là hình gì ?
Bài 38. Cho hình chóp .
S ABCD có đáy ABCD là hình bình hành, M là trung điểm của SD.
a) Tìm I BM (SAC). Chứng minh: BI  2IM.
b) Tìm E SA (BCM). Chứng minh: E là trung điểm của . SA
Bài 39. Cho tứ diện AB .
CD Gọi I và J lần lượt là trung điểm của AC và BC. Trên cạnh BD lấy
điểm K sao cho BK  2K . D
a) Tìm giao điểm E của đường thẳng CD và (IJK). Chứng minh: DE DC. FA
b) Tìm giao điểm F của đường thẳng AD và (IJK). Tính tỉ số  FD 86
Bài 40. Cho tứ diện AB .
CD Gọi I, M lần lượt là trung điểm của AB và BC, G là trọng tâm tam giác AC . D PC
a) Tìm P CD (IMG). b) Tính tỉ số:  PD
Bài 41. Cho hình chóp .
S ABC có G là trọng tam tam giác ABC. Gọi M là điểm trên cạnh SA sao
cho MA  2MS, K là trung điểm BC và D là điểm đối xứng của A qua . G HK
a) Tìm H SK (MC ) D . b) Tính tỉ số  SK
Bài 42. Cho hình chóp .
S ABCD có đáy ABCD là hình bình hành. Gọi M, N lần lượt là trung điểm của SA và . CD
a) Tìm giao điểm E của AD với (BMN).
b) Tìm giao điểm F của SD và (BMN). Chứng minh rằng: FS  2F . D
Bài 43. Cho hình chóp .
S ABCD có đáy ABCD là hình thang, đáy lớn AB và AB  2C . D Gọi
I, J, K lần lượt là trung điểm của các cạnh SA, AB, B . C
a) Tìm giao điểm của IK và (SB ) D . FS
b) Tìm giao điểm F của SD và (IJK). Tính tỉ số  FD GS
c) Tìm giao điểm G của SC và (IJK). Tính tỉ số  GC
Bài 44. Cho tứ diện AB .
CD Gọi I và J lần lượt là trung điểm của AC và BC. Trên cạnh BD lấy
điểm K sao cho BK  2K . D
a) Tìm giao điểm E của CD với (IJK). Chứng minh: DE DC.
b) Tìm giao điểm F của AD với (IJK). Chứng minh: FA  2FD và FK IJ.
c) Gọi M và N là hai điểm bất kì lần lượt nằm trên hai cạnh AB và . CD Tìm giao điểm
của MN với (IJK).
Bài 45. Cho hình chóp .
S ABCD có đáy ABCD là hình chữ nhật tâm .
O Gọi M là trung điểm của
SB, N là điểm thuộc đoạn SD sao cho SN  2N . D
a) Tìm giao tuyến của hai mặt phẳng (SBD) và (SAC). EN
b) Tìm giao điểm E của đường thẳng MN và mặt phẳng (ABC ) D . Tính  EM
c) Tìm giao điểm K của đường thẳng SC và mặt phẳng (AMN). Gọi J giao điểm của JK
AK và SO. Tính tỉ số:  JA
Bài 46. Cho hình chóp .
S ABCD có đáy ABCD là hình thang AB đáy lớn và AB  3C . D Gọi N là
trung điểm của CD, M là điểm trên cạnh SB thỏa SM  3MB, điểm I trên cạnh SA và
thỏa AI  3I . S
a) Tìm giao điểm của đường thẳng MN với (SAD). HB
b) Gọi H là giao điểm của CB với (IMN). Tính tỉ số  HC 87

Ta tìm các đoạn giao tuyến nối tiếp nhau của mặt phẳng () với hình chóp cho đến khi khép
kín thành một đa giác phẳng. Đa giác đó là thiết diện cần tìm và các đoạn giao tuyến chính là
các cạnh của thiết diện.
Ví dụ 6. Cho tứ diện AB .
CD Trên các đoạn CA, CB, BD cho lần lượt các điểm M, N, P sao cho
MN không song song với .
AB Gọi ( ) là mặt phẳng xác định bởi ba điểm M, N, . P Dựng
thiết diện tạo bởi ( ) và tứ diện AB . CD A N B D P M C
Ví dụ 7. Cho tứ diện SABC. Gọi O là điểm thuộc miền trong tam giác ABC. Gọi M, N lần lượt
là hai điểm nằm trên hai cạnh SA và SC sao cho MN không song song với AC. Tìm thiết
diện do (MNO) cắt tứ diện SABC. S M N A C O B
Bài 47. Cho hình chóp .
S ABC. Trên cạnh SA, SB lần lượt lấy M, N sao cho MN không song song với .
AB Gọi P là điểm thuộc miền trong tam giác ABC. Xác định giao tuyến của
(MNP) và (ABC). Từ đó suy ra thiết diện khi cắt hình chóp bởi mặt phẳng (MNP). 88
Bài 48. Cho tứ diện SABC. Gọi K, N trung điểm SA, BC và M là điểm thuộc đoạn SC sao cho 3SM  2MC.
a) Tìm thiết diện của hình chóp và mặt phẳng (KMN). IA
b) Mặt phẳng (KMN) cắt AB tại I. Tính tỉ số  IB
Bài 49. Cho tứ diện AB .
CD Trên AB lấy điểm M. Điểm N trên BC thỏa BN  2NC, P là trung điểm .
CD Xác định thiết diện khi cắt bởi (MNP).
Bài 50. Cho hình chóp .
S ABCD có đáy ABCD là hình thang đáy lớn .
AD Lấy M trên cạnh . SB
Tìm thiết diện cắt bởi (AM ) D .
Bài 51. Cho hình chóp .
S ABCD có đáy ABCD là hình bình hành. Gọi M, N, P là các điểm lần
lượt trên các cạnh CB, CD, .
SA Tìm thiết diện của hình chóp với (MNP).
Bài 52. Cho hình chóp .
S ABCD có đáy ABCD là hình thang đáy lớn .
AD Gọi H, K là trung điểm
của SB và AB, M là điểm lấy trong hình thang ABCD sao cho đường thẳng KM cắt hai
đường thẳng AD, C .
D Tìm thiết diện của hình chóp với (HKM).
Bài 53. Cho hình chóp .
S ABCD có đáy ABCD là hình thang đáy lớn AB, lấy M, N lần lượt trên
các cạnh SC, S .
D Tìm thiết diện của hình chóp với (ABM) và (AMN).
Bài 54. Cho hình chóp .
S ABCD có đáy ABCD là hình bình hành. Gọi H, K là trung điểm BC và .
CD Lấy M bất kì trên cạnh .
SA Tìm thiết diện của hình chóp với (MHK).
Bài 55. Cho hình chóp .
S ABCD có đáy ABCD là hình thang với AB CD, AB C .
D Gọi I, J
theo thứ tự là trung điểm của các cạnh SB và SC.
a) Xác định giao tuyến của hai mặt phẳng (SAD) và (SBC).
b) Tìm giao điểm của đường thẳng SD với (AIJ).
c) Xác định thiết diện của hình chóp .
S ABCD cắt bởi mặt phẳng (AIJ).
Bài 56. Cho tứ diện đều ABCD có cạnh bằng .
a Gọi I là trung điểm của AD, J là điểm đối xứng
với D qua C, K là điểm đối xứng với D qua .
B Xác định thiết diện của hình tứ diện khi
cắt bởi mặt phẳng (IJK) và tính diện tích của thiết diện này.
Bài 57. Cho hình chóp . S AB .
CD Lấy một điểm M thuộc miền trong tam giác SBC. Lấy một điểm
N thuộc miền trong tam giác . SCD
a) Tìm giao điểm của MN với (SAC).
b) Tìm giao điểm của SC với (AMN).
c) Tìm thiết diện của hình chóp .
S ABCD với (AMN).
Bài 58. Cho hình chóp .
S ABCD có đáy ABCD là hình bình hành tâm .
O Gọi M là trung điểm
của SB, G là trọng tâm tam giác SA . D
a) Tìm giao điểm I của GM với (ABC )
D . Chứng minh I ở trên đường thẳng CD và IC  2I . D JA
b) Tìm giao điểm J của (OMG) với . AD Tính tỉ số:  JD KA
c) Tìm giao điểm K của (OMG) với . SA Tính tỉ số:  KS
d) Tìm thiết diện tạo bởi (OMG) với hình chóp . S AB . CD 89
Bài 59. Cho hình chóp .
S ABCD có đáy ABCD là hình bình hành tâm .
O Gọi M, N, P lần lượt
là trung điểm của S ,
B SD và OC.
a) Tìm giao tuyến của (MNP) với (SAC) và (ABC ) D .
b) Tìm giao điểm của SA và (MNP).
c) Xác định thiết diện của hình chóp với (MNP). Tính tỉ số mà (MNP) chia các cạnh SA, BC và . CD
Bài 60. Cho hình chóp .
S ABCD có đáy ABCD là hình bình hành. Gọi K là trọng tâm của tam giác
SAC và I, J lần lượt là trung điểm của CD và SD.
a) Tìm giao điểm H của đường thẳng IK với mặt phẳng (SA ) B .
b) Xác định thiết diện tạo bởi mặt phẳng (IJK) với hình chóp. Bài 61. Hình chóp .
S ABCD có đáy ABCD không là hình thang, điểm P nằm trong tam giác SAB
và điểm M thuộc cạnh SD sao cho MD  2M . S
a) Tìm giao tuyến của hai mặt phẳng (SA ) B và (PCD).
b) Tìm giao điểm của SC với mặt phẳng (ABM).
c) Gọi N là trung điểm của .
AD Tìm thiết diện tạo bởi (MNP) và hình chóp.
Bài 62. Cho hình chóp .
S ABCD có đáy ABCD là hình bình hành tâm . O
a) Tìm giao tuyến của hai mặt phẳng (AMN) và (SC ) D . SM 1 SN 2
b) Trên các cạnh S ,
B SD ta lần lượt lấy các điểm M và N thỏa  và   SB 3 SD 3
Tìm giao điểm I của SC và mặt phẳng (AMN). Suy ra thiết diện của mặt phẳng (AMN) và hình chóp . S AB . CD KC
c) Gọi K là giao điểm của IN và . CD Tính tỉ số  KD
Bài 63. Cho hình chóp .
S ABCD có đáy ABCD là hình bình hành tâm .
O Gọi M, N lần lượt là hai điể SM 1 SN 2 m trên hai cạnh S , B SD sao cho  và   SB 3 SD 3
a) Tìm giao điểm I của SC với mặt phẳng (AMN). Suy ra thiết diện của hình chóp bị
cắt bởi mặt phẳng (AMN). KC
b) Gọi K là giao điểm của IN và . CD Tính tỉ số:  KD 90
 Định lí Ceva Cho A
BC và các điểm A, B, C lần lượt thuộc các cạnh BC, CA, AB . Khi đó AA, BB, CC    đồ A B B C C A ng quy khi và chỉ khi . .  1 A CB AC B  .
Bài 64. Cho tứ diện AB .
CD Lấy M, N, P lần lượt trên các cạnh A ,
B AC, BD sao cho MN cắt
BC tại I, MP cắt AD tại J. Chứng minh: PI, NJ, CD đồng quy.
Bài 65. Cho hình chóp .
S ABCD có đáy ABCD là tứ giác lồi. Lấy M trên cạnh SC. Gọi N là giao
điểm của SB và (ADM). Gọi O là giao điểm AC và .
BD Chứng minh rằng SO, AM, DN đồng qui.
Bài 66. Cho hình chóp . S AB .
CD Trên cạnh SC lấy một điểm E không trùng với S và C.
a) Tìm giao điểm F của đường thẳng SD với (AB ) E .
b) Giả sử AB không song song với .
CD Hãy chứng minh ba đường thẳng AB, CD, EF đồng qui.
Bài 67. Cho hình chóp .
S ABCD có AB không song song .
CD Gọi M là trung điểm SC và O là giao điểm AC với . BD
a) Tìm giao điểm N của SD với (MA ) B .
b) Chứng minh rằng ba đường thẳng SO, AM, BN đồng quy.
Bài 68. Cho hình chóp .
S ABCD có AB CD E và AD BC K. Gọi M, N, P lần lượt là trung
điểm của SA, S , B S . C
a) Tìm giao tuyến của (SAC) và (SB ) D .
b) Tìm giao tuyến của (MNP) và (SB ) D .
c) Tìm giao điểm của Q của SD và (MNP).
d) Gọi H MN P .
Q Chứng minh: S, H, E thẳng hàng.
e) Chứng minh: SK, QM, NP đồng quy.
Bài 69. Cho tứ diện SABC với I trung điểm của SA, J là trung điểm của BC. Gọi M là điểm di
động trên IJ và N là điểm di động trên SC.
a) Xác định giao điểm P của MC và (SA ) B .
b) Tìm giao tuyến của (SMP) và (ABC).
c) Tìm giao điểm E của MN và (ABC).
d) Gọi F IN AC. Chứng minh rằng đường thẳng EF luôn đi qua một điểm cố định
khi M, N di động. 91
 Định lí Menelaus Cho A
BC và các điểm A, B, C lần lượt thuộc các cạnh BC, CA, AB sao cho:
 Hoặc cả ba điểm A, B, C đều nằm trên đường kéo dài của ba cạnh;
 Hoặc một trong ba điểm nằm trên phần kéo dài của một cạnh và hai điểm còn lại nằm trên hai cạnh của ABC .    Khi đó A B B C C A
ba điểm A, B, C thẳng hàng khi và chỉ khi . .  1 A CB AC B  .
Bài 70. Cho tứ diện SABC. Trên các cạnh SA, S ,
B SC lần lượt lấy M, N, P sao cho MN cắt AB
tại I, NP cắt BC tại J và MP cắt AC tại K. Chứng minh rằng ba điểm I, J, K thẳng hàng.
Bài 71. Cho tứ diện ABCD có G là trọng tâm tam giác B .
CD Gọi M, N, P lần lượt là trung điểm
của AB, BC, C . D
a) Tìm giao tuyến của (ADN) và (ABP).
b) Gọi I AG MP và J CM AN. Chứng minh D, I, J thẳng hàng.
Bài 72. Cho hình chóp .
S ABCD có đáy ABCD là hình bình hành tâm O, hai điểm M, N lần lượt là
trung điểm của SB, SD, điểm P thuộc SC và không là trung điểm của SC.
a) Tìm giao điểm của SO với mặt phẳng (MNP).
b) Tìm giao điểm của SA với mặt phẳng (MNP).
c) Gọi F, G, H lần lượt là giao điểm của QM và AB, QP và AC, QN và . AD
Chứng minh ba điểm F, G, H thẳng hàng.
Bài 73. Cho hình chóp .
S ABCD có AD không song song với BC. Lấy M thuộc SB và O là giao điểm AC với . BD
a) Tìm giao điểm N của SC với (AMC).
b) Gọi I AN DM. Chứng minh S, I, O thẳng hàng.
Bài 74. Cho hình chóp . S AB . CD Gọi ,
E F, H lần lượt là các điểm thuộc cạnh SA, S , B S . C
a) Tìm giao điểm K SD (EFH).
b) Gọi O AC BD và I EH FK. Chứng minh: S, I, O thẳng hàng.
c) Gọi M AD BC và N EK FH. Chứng minh: S, M, N thẳng hàng.
d) Gọi P AB CD và Q EF HK. Chứng minh: A, P, Q thẳng hàng. 92
Bài 75. Cho tứ diện AB .
CD Gọi M, N, P lần lượt là các điểm thuộc cạnh A ,
B AC, BD và
MN BC I, MP AD J, NJ IP  .
K Chứng minh: C, D, K thẳng hàng.
Bài 76. Cho hình chóp . S AB .
CD Gọi I và J là hai điểm trên hai cạnh AD, S . B
a) Tìm giao tuyến của (SBI) và (SAC). Tìm giao điểm K của IJ và (SAC).
b) Tìm giao tuyến của (SBD) và (SAC). Tìm giao điểm L của DJ và (SAC).
c) Gọi O AD BC, M OJ SC. Chứng minh rằng: A, K, L, M thẳng hàng.
Bài 77. Cho tứ giác ABCD có các cạnh đối đôi một không song song và điểm S(ABC ) D . Lấy
điểm I thuộc cạnh AD, lấy điểm J thuộc cạnh . SB
a) Tìm K IJ (SAC) và L DJ (SAC).
b) Gọi O AD BC, M OJ SC. Chứng minh rằng: K, L, M thẳng hàng.
Bài 78. Cho hình chóp .
S ABCD có đáy ABCD là hình bình hành tâm .
O Gọi M, N lần lượt là
trung điểm của SA, S . C
a) Tìm giao tuyến của (BMN) với các mặt phẳng (SA ) B và (SBC).
b) Tìm I SO (BMN) và K SD (BMN).
c) Tìm E AD (BMN) và F CD (BMN).
d) Chứng minh rằng ba điểm B, E, F thẳng hàng.
Bài 79. Cho hình chóp . S AB .
CD Gọi M, N là 2 điểm lần lượt nằm trên 2 cạnh BC và SD.
a) Tìm giao điểm I của BN và (SAC).
b) Tìm giao điểm J của MN và (SAC).
c) Chứng minh: I, J, C thẳng hàng.
d) Xác định thiết diện của mặt phẳng (BCN) với hình chóp.
Bài 80. Cho tứ diện ABCD có K là trung điểm của .
AB Lấy I, J lần lượt thuộc AC, BD sao cho
IA  2IC và JB  3J . D
a) Tìm giao điểm E của AD và (IJK).
b) Tìm giao tuyến d của (IJK) và (BCD).
c) Gọi O là giao điểm của d với .
CD Chứng minh: I, O, E thẳng hàng. OI OC d) Tính các tỉ số và  OE OD
Bài 81. Cho hình chóp .
S ABCD có đáy ABCD là hình thang, AD là đáy lớn và AD  2BC. Gọi
M, N lần lượt là trung điểm của SB, SC và O AC B . D
a) Tìm giao tuyến của (ABN) và (SC ) D .
b) Tìm giao điểm P của DN và (SA ) B . KS
c) Gọi K AN DM. Chứng minh: S, K, O thẳng hàng. Tính tỉ số:  KO
Bài 82. Cho hình chóp .
S ABCD có đáy ABCD là hình bình hành tâm .
O Gọi M, N lần lượt là
trung điểm của SA, S .
C Gọi (P) là mặt phẳng qua M, N và . B
a) Tìm giao tuyến của (P) với các mặt phẳng (SA )
B , (SBC), (SA ) D , (SDC).
b) Tìm I SO (P), K SD (P), E DA (P), F DC (P).
c) Chứng tỏ rằng ba điểm: E, B, F thẳng hàng. 93

1. Vị trí tương đối của hai đường thẳng phân biệt
Cho hai đường thẳng phân biệt a và . b
 Hai đường thẳng gọi là đồng phẳng nếu chúng cùng nằm trong một mặt phẳng.
 Hai đường thẳng gọi là chéo nhau nếu chúng không đồng phẳng.
 Hai đường thẳng gọi là song song nếu chúng đồng phẳng và không có điểm chung.
2. Tính chất hai đường thẳng song song
Tính chất 1
. Trong không gian, qua một điểm không nằm trên đường thẳng cho trước, có một và
chỉ một đường thẳng song song với đường thẳng đã cho.
Tính chất 2. (Định lý về giao tuyến của ba mặt phẳng).
Nếu ba mặt phẳng phân biệt đôi một cắt nhau theo ba giao tuyến phân biệt thì ba giao tuyến
ấy hoặc đồng quy hoặc đôi một song song với nhau.
Hệ quả. Nếu hai mặt phẳng phân biệt lần lượt chứa hai đường thẳng song song thì giao tuyến
của chúng (nếu có) cũng song song với hai đường thẳng đó hoặc trùng với một trong hai đường thẳng đó. Tính chất 3.
Hai đường thẳng phân biệt cùng song song với đường thẳng thứ ba thì song song với nhau. 94
3. Chứng minh hai đường thẳng song song
Cách 1
. Chứng minh hai đường thẳng a, b đồng phẳng, rồi dùng các định lý trong hình học phẳng,
chẳng hạn định lý đường trung bình, định lý đảo Thales,… để chứng minh a // . b
Cách 2. Chứng minh hai đường thẳng đó cùng song song với đường thẳng thứ ba. c // a Cụ thể: chứng minh:   a // . b c // b
Cách 3. Áp dụng định lý về giao tuyến của ba mặt phẳng và hệ quả của nó. b // c
a // b // c  
Chẳng hạn: chứng minh: b  (), c  ( )  a b   ()()  aa c  
Ví dụ 1. Cho tứ diện ABCD có I, J lần lượt là trọng tâm của tam giác ABC và . ABD
Chứng minh rằng: IJ // . CD A B D C
Ví dụ 2. Cho tứ diện AB .
CD Gọi M, N, P, Q, R, S lần lượt là trung điểm của AB, BC, AD, AC, .
BD Chứng minh MNPQ là hình bình hành. Từ đó suy ra ba đoạn thẳng MN, PQ, RS
cắt nhau tại trung điểm G của mỗi đoạn. A M Q R G B S D P N C
Nhận xét. Điểm G trong ví dụ 2 ở trên được gọi là trọng tâm của tứ diện. 
 Trọng tâm của tứ diện là điểm đồng qui của các nối trung điểm của các cạnh đối, nó cũng
là trung điểm của các cạnh này. 95
4. Tìm giao tuyến của hai mặt phẳng chứa hai đường thẳng song song (Giao tuyến loại 2) A() ( ) 
Phương pháp giải: a  (), b  ()  ()()  Ax với Ax a . b a//b
Ví dụ 3. Cho hình chóp .
S ABCD có đáy ABCD là hình bình hành. Điểm M thuộc cạnh . SA Điểm
E, F lần lượt là trung điểm của AB và BC. S a) Tìm (SA ) B (SC ) D  ? M
b) Tìm (MBC) (SA ) D  ?
c) Tìm (MEF) (SAC)  ?
d) Tìm AD (MEF)  ? A
e) Tìm SD (MEF)  ? D E
f) Thiết diện của (MEF) và hình chóp là hình gì? B F C
Ví dụ 4. Cho hình chóp . S AB .
CD Mặt đáy là hình thang có cạnh đáy lớn AD, AB cắt CD tại điểm
K. Gọi M là điểm nằm trên cạnh SD. S M A D B C K
a) Tìm d  (SA )
D (SBC) và N KM (SBC).
b) Chứng minh rằng AM , BN và d đồng qui. 5. Bài tập Bài 83. Cho hình chóp .
S ABCD có đáy ABCD là hình bình hành tâm .
O Gọi M, N lần lượt là
trung điểm của SA, SD. Chứng minh:
a) MN // AD và MN // BC.
b) MO // SC và NO // . SB
Bài 84. Cho hình chóp .
S ABCD có đáy ABCD là hình bình hành tâm .
O Gọi M, N lần lượt là
trung điểm của AB, .
AD Gọi I , J, G lần lượt là trọng tâm của các tam giác: SAB, SAD, AO . D Chứng minh: a) IJ // MN.
b) IJ // BD và GJ // S . O 96
Bài 85. Cho hình chóp .
S ABCD có đáy ABCD là hình bình hành tâm O và I là một điểm trên cạnh SO.
a) Tìm giao điểm E và F của mặt phẳng (ICD) lần lượt với các đường SA, S . B
Chứng minh: EF // A . B
b) Gọi K là giao điểm của DE và CF. Chứng minh: SK // BC.
Bài 86. Cho hình chóp .
S ABCD có đáy ABCD là hình bình hành. Gọi M, N lần lượt là trung điểm của SA, S .
B Gọi P là một điểm trên cạnh BC. Tìm giao tuyến của:
a) (SBC) và (SAD). b) (SA ) B và (SC ) D .
c) (MNP) và (ABC ) D .
Bài 87. Cho tứ diện SABC. Gọi E và F lần lượt là trung điểm của các cạnh SB và AB, G là một
điểm trên cạnh AC. Tìm giao tuyến của các cặp mặt phẳng sau:
a) (SAC) và (EFC).
b) (SAC) và (EFG).
Bài 88. Cho tứ diện AB .
CD Gọi G và J lần lượt là trọng tâm của tam giác BCD và AC . D
a) Chứng minh: GJ // A . B b) Tìm (AB ) D (GJ ) D  ?
Bài 89. Cho hình chóp .
S ABCD có đáy ABCD là hình thang đáy lớn .
AB Gọi E, F lần lượt là trung điểm của SA và . SB a) Chứng minh: EF // . CD
b) Tìm I AF (SDC).
c) Chứng minh: SI // AB // C . D
Bài 90. Cho tứ diện AB .
CD Gọi I, J lần lượt là trọng tâm ABC, A
BD và E, F lần lượt là trung điểm BC, A . C a) Chứng minh: IJ // . CD
b) Tìm (DEF) (AB ) D  ?
Bài 91. Cho hình chóp .
S ABCD có đáy ABCD là hình bình hành. Gọi M là trung điểm của SC
và N là trọng tâm của tam giác ABC.
a) Tìm I SD (AMN).
b) Chứng minh: NI // S . B
c) Tìm (AMN) (SA ) D  ?
Bài 92. Cho hình chóp .
S ABCD có đáy ABCD là hình thang với AD  2BC. Gọi O là giao điểm
của AC và BD, K là trung điểm SC, G là trọng tâm của tam giác . SCD
a) Chứng minh: OG BK.
b) Tìm (ACG) (SBC)  ? Bài 93. Hình chóp .
S ABCD có O là tâm của hình bình hành ABCD, điểm M thuộc cạnh SA sao
cho SM  2MA, N là trung điểm của . AD
a) Tìm giao tuyến của các mặt phẳng (SAD) và (MBC).
b) Tìm giao điểm I của SB và (CMN), giao điểm J của SA và (ICD). SE
c) Chứng minh ba đường thẳng ID, JC, SO đồng qui tại . E Tính tỉ số  SO 97
Bài 94. Cho hình chóp .
S ABCD có đáy ABCD là hình thang với AD là đáy lớn và AD  2BC.
Gọi M, N, P lần lượt thuộc SA, AD, BC sao cho MA  2MS, NA  2ND, PC  2P . B
a) Tìm giao tuyến của cặp mặt phẳng sau: (SAD) và (SBC), (SAC) và (SB ) D .
b) Xác định giao điểm Q của SB với (MNP).
c) Gọi K trung điểm của SD. Chứng minh: CK  (MQK) (SC ) D .
Bài 95. Cho hình chóp .
S ABCD có đáy ABCD là hình bình hành và O là giao điểm hai đường chéo AC và .
BD Lấy điểm E trên cạnh SC sao cho EC  2E . S
a) Tìm giao tuyến của hai mặt phẳng (SA ) B và (SC ) D .
b) Tìm giao điểm M của đường thẳng AE và mặt phẳng (SB ) D .
Chứng minh M là trung điểm của đoạn thẳng SO.
Bài 96. Cho hình chóp .
S ABCD có đáy ABCD là hình bình hành, gọi M, N, P lần lượt là trung
điểm của SD, CD, B . C
a) Tìm giao tuyến của (SAC) và (SBC), (AMN) và (SBC).
b) Tìm giao điểm I của (PMN) và AC, K của (PMN) và . SA
c) Gọi F là trung điểm của PM, chứng minh ba điểm K, F, I thẳng hàng 98

1. Vị trí tương đối của hai đường thẳng phân biệt
Cho đường thẳng d và mặt phẳng (P). Có ba trường hợp xảy ra:
 Đường thẳng d và (P) có 2 điểm chung phân biệt  d  (P).
 Đường thẳng d và (P) có 1 điểm chung duy nhất  d (P)  . A
 Đường thẳng d và (P) không có điểm chung nào  d (P). d d d A P P P Định nghĩa.
Đường thẳng d và mặt phẳng (P) gọi là song song với nhau nếu chúng không có điểm chung. 2. Các định lí
Định lí 1
. Nếu đường thẳng d không nằm trong mặt phẳng () và d song song với đường thẳng
d nằm trong ( ) thì d song song với ( ).
Định lí 2. Cho đường thẳng a song song với mặt phẳng (). Nếu mặt phẳng ( ) chứa a và cắt
( ) theo giao tuyến b thì b song song với . a
Hệ quả: Nếu hai mặt phẳng phân biệt cắt nhau và cùng song song với một đường thẳng thì
giao tuyến của chúng (nếu có) cũng song song với đường thẳng đó.
Định lí 3. Cho hai đường thẳng chéo nhau. Có duy nhất một mặt phẳng chứa đường thẳng này và
song song với đường thẳng kia.
3. Chứng minh đường thẳng a
song song với mặt phẳng (P) a // b
Phương pháp: Chứng minh b  (P)  a //(P). a    (P)
Ví dụ 1. Cho tứ diện AB .
CD Gọi M và N lần lượt là trọng tâm của các tam giác ACD và B . CD
Chứng minh rằng MN song song với các mặt phẳng (ABC) và (AB ) D .
Ví dụ 2. Cho hình chóp .
S ABCD có đáy ABCD là hình bình hành. Gọi M, N lần lượt là trung
điểm của các cạnh AB và . CD S E A D M N B C
a) Chứng minh MN song song với các mặt phẳng (SBC) và (SAD).
b) Gọi E là trung điểm của .
SA Chứng minh SB, SC đều song song với (MN ) E . 99
4. Tìm giao tuyến của hai mặt phẳng
Phương pháp
: Áp dụng một trong hai cách sau: a //(P) 
Cách 1. a  (Q)
 (P) (Q)  Mx // a .
M(P)(Q)  a //(P) 
Cách 2. a // (Q)
 (P) (Q)  Mx // a
M(P)(Q) 
Ví dụ 3. Cho tứ diện ABCD có G là trọng tâm A
BC, M cạnh CD với MC  2M . D
a) Chứng minh: MG (AB ) D . b) Tìm (AB )
D (BGM)  ? c) Tìm (AB )
D (AGM)  ?
5. Tìm thiết diện song song với một đường thẳng
Phương pháp
: Để tìm thiết diện của mặt phẳng () đi qua một điểm và song song với hai đường
thẳng chéo nhau hoặc ( ) chứa một đường thẳng và song song với một đường thẳng, thường M ()() 
sử dụng tính chất sau: d // ()
 () ()  a // d (với M  ). a d  () 
Ví dụ 4. Cho tứ diện SABC. Gọi M, I lần lượt là trung điểm của BC, AC. Mặt (P) đi qua điểm
M, song song với BI và SC. Xác định trên hình vẽ các giao điểm của (P) với các cạnh
AC, SA, S .
B Từ đó suy ra thiết diện của (P) cắt hình chóp. 6. Bài tập
Bài 97. Cho hình chóp .
S ABCD có đáy ABCD là hình bình hành tâm .
O Gọi M, N lần lượt là
trung điểm SA, S .
D Chứng minh rằng: a) BC // (SAD). b) AD // (SBC).
c) MN // (ABCD). d) MN // (SBC). e) MO // (SCD). f) NO // (SBC).
Bài 98. Cho hình chóp .
S ABCD có đáy ABCD là hình chữ nhật. Gọi G là trọng tâm tam giác SAD
và E là điểm trên cạnh DC sao cho DC  3DE, I là trung điểm . AD
a) Chứng minh: OI // (SA )
B và OI // (SCD).
b) Tìm giao điểm P của IE và (SBC). Chứng minh: GE // (SBC).
Bài 99. Cho hình chóp .
S ABCD có đáy ABCD là hình bình hành. Gọi M, N lần lượt là trung điểm của AB và . CD
a) Chứng minh: MN // (SBC) và MN // (SAD).
b) Gọi P là điểm trên cạnh .
SA Chứng minh: SB // (MNP) và SC // (MNP).
c) Gọi G, I là trọng tâm của tam giác ABC và SBC. Chứng minh: GI // (SA ) B . 100
Bài 100. Cho hình chóp .
S ABCD có đáy ABCD là hình thang đáy lớn AB, với AB  2C . D Gọi O
là giao điểm của AC và BD, I là trung điểm của SA, G là trọng tâm của tam giác SBC
và E là một điểm trên cạnh SD sao cho 3SE  2 . SD Chứng minh: a) DI // (SBC). b) GO // (SCD). c) SB // (A ) CE .
Bài 101. Cho hình chóp .
S ABCD có đáy là hình bình hành tâm .
O Gọi M, N là trung điểm các SI SJ 2 cạnh AB, A .
D Gọi I, J thuộc SM, SN sao cho    Chứng minh: SM SN 3 a) MN // (SBD . ) b) IJ // (SBD . )
Bài 102. Cho tứ diện ABCD có G là trọng tâm của tam giác ABD và I là điểm trên cạnh BC sao
cho BI  2IC. Chứng minh rằng: IG // (ACD).
Bài 103. Cho tứ diện AB .
CD Gọi G, P lần lượt là trọng tâm của các tam giác ACD và ABC.
Chứng minh rằng: GP // (ABC) và GP // (ABD).
Bài 104. Cho hình chóp .
S ABCD có đáy ABCD là hình bình hành, O là giao điểm của AC và
BD, M là trung điểm . SA
a) Chứng minh: OM // (SCD).
b) Gọi ( ) là mặt phẳng đi qua M, đồng thời song song với SC và A . D
Tìm thiết diện của mặt phẳng ( ) với hình chóp . S AB . CD
Bài 105. Cho hình chóp .
S ABCD có đáy ABCD là hình thang đáy lớn .
AB Gọi M là trung điểm
CD, ( ) là mặt phẳng qua M, đồng thời song song với SA và BC. Tìm thiết diện của ( ) với hình chóp . S AB .
CD Thiết diện là hình gì ?
Bài 106. Cho hình chóp . S AB .
CD Gọi M, N thuộc cạnh A , B C .
D Gọi ( ) là mặt phẳng qua MN và song song . SA
a) Tìm thiết diện của ( ) và hình chóp.
b) Tìm điều kiện của MN để thiết diện là hình thang.
Bài 107. Cho hình chóp .
S ABCD có đáy ABCD là hình bình hành. Gọi M là trung điểm của cạnh
SC và (P) là mặt phẳng qua AM và song song với . BD
a) Xác định thiết diện của hình chóp khi cắt bởi mặt phẳng (P).
b) Gọi E, F lần lượt là giao điểm của (P) với các cạnh SB và SD.
Tìm tỉ số diện tích của SME với SB
C và tỉ số diện tích của SMF với SC  . D
c) Gọi K là giao điểm của ME và CB, J là giao điểm của MF và . CD EF
Chứng minh K, A, J nằm trên đường thẳng song song với EF và tìm tỉ số  KJ
Bài 108. Cho tứ diện AB .
CD Gọi M, N là hai điểm lần lượt nằm trên hai cạnh BC và . AD Xác
định thiết diện của tứ diện cắt bởi mặt phẳng () qua MN và song song với . CD Xác định
vị trí của hai điểm M, N để thiết diện là hình bình hành.
Bài 109. Cho tứ diện AB .
CD Gọi I, J lần lượt là trung điểm của AB và CD, M là một điểm trên
đoạn IJ. Gọi (P) là mặt phẳng qua M song song với AB và . CD
a) Tìm giao tuyến của mặt phẳng (P) và (ICD).
b) Xác định thiết diện của tứ diện với mặt phẳng (P). Thiết diện là hình gì ? 101
Bài 110. Cho hình chóp .
S ABCD có đáy ABCD là hình bình hành tâm .
O Gọi K và J lần lượt là
trọng tâm của các tam giác ABC và SBC.
a) Chứng minh KJ // (SA ) B
b) Gọi (P) là mặt phẳng chứa KJ và song song với . AD
Tìm thiết diện của hình chóp cắt bởi mặt phẳng (P).
Bài 111. Cho tứ diện AB .
CD Gọi G ,G lần lượt là trọng tâm của các tam giác ACD và B . CD 1 2
Chứng minh rằng: G G // (ABC) và G G // (AB ) D . 1 2 1 2
Bài 112. Cho hình chóp .
S ABCD có đáy ABCD là hình bình hành. Gọi G là trọng tâm của S
AB, I là trung điểm AB, lấy điểm M trong đoạn AD sao cho AD  3AM.
a) Tìm giao tuyến của hai mặt phẳng (SAD) và (SBC).
b) Đường thẳng qua M và song song AB cắt CI tại N. Chứng minh NG // (SCD).
c) Chứng minh: MG // (SCD).
Bài 113. Cho hình chóp .
S ABCD, đáy ABCD là hình thang với đáy lớn AD và AD  2BC. Gọi
O là giao điểm của AC và BD, G là trọng tâm của tam giác . SCD
a) Chứng minh: OG // (SBC).
b) Cho M là trung điểm của SD. Chứng minh: CM // (SA ) B .
c) Gọi I là điểm trên cạnh SC sao cho 2SC  3SI. Chứng minh: SA // (BDI).
Bài 114. Cho hình chóp .
S ABCD có đáy ABCD là hình bình hành. Gọi M, N, P lần lượt là trung
điểm của các cạnh A ,
B AD, S . B
a) Chứng minh: BD // (MNP).
b) Tìm giao điểm của (MNP) với BC.
c) Tìm giao tuyến của hai mặt phẳng (MNP) và (SB ) D .
d) Tìm thiết diện của hình chóp với (MNP).
Bài 115. Cho tứ diện AB .
CD Gọi M là điểm thuộc BC sao cho MC  2M .
B Gọi N, P lần lượt
là trung điểm của BD và . AD
a) Chứng minh: NP // (ABC). QA
b) Tìm giao điểm Q của AC với (MNP) và tính  QC
Suy ra thiết diện của hình chóp bị cắt bởi (MNP).
c) Chứng minh: MG // (ABD), với G là trọng tâm của tam giác AC . D
Bài 116. Cho hình chóp .
S ABCD có đáy ABCD là hình bình hành, tâm .
O Gọi M, N, P lần lượt
là trung điểm của SA, BC, C . D
a) Tìm giao tuyến của hai mặt phẳng (SAC) và ( ) D SB , (SA ) B và (SC ) D .
b) Tìm giao điểm E của SB và (MNP).
c) Chứng minh: NE // (SAP).
Bài 117. Cho tứ diện AB .
CD Lấy điểm M trên cạnh AB sao cho AM  2M .
B Gọi G là trọng tâm BC
D và I trung điểm của CD, H là điểm đối xứng của G qua I.
a) Chứng minh: GD // (MCH). GK
b) Tìm giao điểm K của MG với (AC ) D . Tính tỉ số  GM 102
Bài 118. Cho hình chóp .
S ABCD có đáy ABCD là hình bình hành. Gọi I, K lần lượt là trung điểm của BC, C . D
a) Tìm giao tuyến của (SIK) và (SAC), (SIK) và (SB ) D .
b) Gọi M là trung điểm của .
SB Chứng minh: SD // (ACM). MF
c) Tìm giao điểm F của DM và (SIK). Tính tỉ số  MD
Bài 119. Cho hình chóp .
S ABCD có đáy ABCD là hình bình hành tâm .
O Gọi G là trọng tâm S
AB, trên AD lấy điểm E sao cho AD  3A .
E Gọi M là trung điểm . AB
a) Chứng minh: EG // (SCD).
b) Đường thẳng qua E song song AB cắt MC tại F. Chứng minh: GF // (SCD).
c) Gọi I là điểm thuộc cạnh CD sao cho CI  2I .
D Chứng minh: GO // (SAI).
Bài 120. Cho hình chóp .
S ABCD có đáy ABCD là hình bình hành. Gọi M là trung điểm của SC
và N là trọng tâm tam giác ABC.
a) Chứng minh: SB // (AMN).
b) Tìm giao tuyến của (AMN) với (SA ) B . IS
c) Tìm giao điểm I của SD với (AMN). Tính tỉ số  ID
d) Gọi Q là trung điểm của .
ID Chứng minh: QC // (AMN).
Bài 121. Cho hình chóp .
S ABCD có đáy ABCD là hình bình hành. Gọi M, N lần lượt là trung
điểm của BC, C . D
a) Tìm giao tuyến của (SMD) và (SA ) B .
b) Tìm giao tuyến của (SMN) và (SB ) D .
c) Gọi H là điểm trên cạnh SA sao cho HA  2 .
HS Tìm giao điểm K của MH và (SB ) D . KH Tính tỉ số:  KM
d) Gọi G là giao điểm của BN và DM. Chứng minh: HG // (SBC).
Bài 122. Cho hình chóp .
S ABCD có đáy ABCD là hình thang với AD là đáy lớn và AD  2BC.
Gọi O là giao điểm của AC và BD, G trọng tâm của tam giác . SCD
a) Chứng minh: OG // (SBC).
b) Gọi M là trung điểm của cạnh SD. Chứng minh: CM // (SA ) B .
c) Giả sử điểm I trên đoạn SC sao cho 2SC  3SI. Chứng minh: SA // (BID). KB
d) Xác định giao điểm K của BG và mặt phẳng (SAC). Tính tỉ số:  KG
Bài 123. Cho hình chóp .
S ABC. Gọi M, P, I lần lượt là trung điểm của AB, SC, S . B Một mặt
phẳng ( ) qua MP và song song với AC và cắt các cạnh SA, BC tại N, . Q
a) Chứng minh: BC // (IMP).
b) Xác định thiết diện của ( ) với hình chóp. Thiết diện này là hình gì ?
c) Tìm giao điểm của đường thẳng CN và mặt phẳng (SM ) Q .
Bài 124. Cho hình chóp .
S ABCD có đáy là một hình tứ giác lồi. Gọi M, N là trung điểm của SC và .
CD Gọi ( ) là mặt phẳng qua M, N và song song với đường thẳng AC.
a) Tìm giao tuyến của ( ) với (ABC ) D .
b) Tìm giao điểm của đường thẳng SB với ( ). 103
Bài 125. Cho hình chóp .
S ABCD có đáy ABCD là hình thang với AB C .
D Gọi M, N, I lần lượt
là trung điểm của AD, BC, S . A
a) Tìm giao tuyến của hai mặt phẳng (IMN) và (SAC); (IMN) và (SA ) B .
b) Tìm giao điểm của SB và (IMN).
c) Tìm thiết diện của mặt phẳng (IDN) với hình chóp . S AB . CD
Bài 126. Cho hình chóp .
S ABCD có đáy ABCD là hình bình hành tâm .
O Gọi G là trọng tâm AN 1 SA ;
B N là một điểm thuộc đoạn AC sao cho:
 ; I là trung điểm . AB AC 3
a) Chứng minh: OI // (SAD) và GN // S . D
b) Gọi ( ) là mặt phẳng đi qua O và song song với SA và BC. Mặt phẳng ( ) cắt
SB, SC lần lượt tại L và K. Tìm hình tính thiết diện cắt bởi mặt phẳng ( ) với hình chóp . S AB . CD
Bài 127. Cho hình chóp .
S ABCD có đáy ABCD là hình bình hành tâm .
O Gọi H, K lần lượt là
trung điểm các cạnh SA, SB và M là điểm thuộc cạnh CD, (M khác C và D).
a) Tìm giao tuyến của: (KAM) và (SBC), (SBC) và (SAD).
b) Tìm thiết diện tạo bởi (HKO) với hình chóp . S AB .
CD Thiết diện là hình gì ?
c) Gọi L là trung điểm đoạn HK. Tìm I OL (SBC). Chứng minh: SI // BC.
Bài 128. Cho tứ diện ABCD, có M, N là trung điểm của cạnh A ,
B BC và gọi G là trọng tâm tam giác AC . D
a) Tìm giao điểm E của MG và (BCD).
b) Tìm d  (MNG) (BC )
D . Giả sử d CD  .
P Chứng minh: GP // (ABC).
Bài 129. Cho hình chóp .
S ABCD có đáy ABCD là hình bình hành. Điểm M thuộc cạnh SA thỏa 3MA  2M .
S Hai điểm E và F lần lượt là trung điểm của AB và BC.
a) Xác định giao tuyến của hai mặt phẳng (MEF) và (SAC). KS
b) Xác định giao điểm K của mặt phẳng (MEF) với cạnh SD. Tính tỉ số:  KD IM
c) Tìm giao điểm I của MF với (SB ) D . Tính tỉ số:  IF
d) Tìm thiết diện tạo bởi mặt phẳng (MEF) cắt các mặt của hình chóp . S AB . CD
Bài 130. Cho hình chóp .
S ABCD có đáy ABCD là hình bình hành tâm .
O Gọi M, N là trung điểm SA, S . D
a) Xác định giao điểm của NC và (OM ) D .
b) Xác định thiết diện hình chóp với mặt phẳng (P) qua MO và song song với SC.
Bài 131. Cho hình chóp .
S ABCD có đáy ABCD là hình bình hành. Gọi M là trung điểm của
SC, (P) là mặt phẳng qua AM và song song với . BD
a) Xác định thiết diện của hình chóp khi cắt bởi mặt phẳng (P).
b) Gọi E, F lần lượt là giao điểm của (P) với các cạnh SB và SD. Hãy tìm tỉ số diện tích
của tam giác SME với tam giác SBC và tỉ số diện tích của tam giác SMF và tam giác . SCD
c) Gọi K là giao điểm của ME và CB, J là giao điểm của MF và . CD Chứng ba điểm EF
K, A, J nằm trên một đường thẳng song song với EF và tìm tỉ số  KJ 104

1. Vị trí tương đối của hai mặt phẳng phân biệt
 Cho hai mặt phẳng (P) và ( )
Q , có thể xảy ra một trong ba trường hợp sau:
Trường hợp 1. (P) và ( )
Q có ba điểm chung không thẳng hàng, ta nói: hai mặt phẳng (P) và ( )
Q trùng nhau. Kí hiệu (P)  ( ) Q .
Trường hợp 2. (P) và ( )
Q phân biệt và có một điểm chung, ta nói: hai mặt phẳng (P) và ( )
Q cắt nhau theo giao tuyến  và đi qua điểm chung. Kí hiệu (P) ( ) Q   .
Trường hợp 3. (P) và ( )
Q không có điểm chung, nghĩa là (P) ( )
Q   , ta nói: hai mặt phẳng (P) và ( )
Q song song với nhau. Kí hiệu (P) // (Q) hoặc (Q) // (P) .
 Hai mặt phẳng được gọi là song song nếu chúng không có điểm chung.
Ví dụ 1. (CTST - Tr113) Cho hình hộp chữ nhật AB . CD A BCD   như hình vẽ
Hãy chỉ ra các mặt phẳng song song với nhau?
2. Điều kiện để hai mặt phẳng song song
Định lí 1
. Nếu mặt phẳng () chứa hai đường thẳng cắt nhau a, b và a, b cùng song song với
mặt phẳng ( ) thì ( ) song song với ( ). 105 Lưu ý:
Muốn chứng minh hai mặt phẳng song song, ta phải chứng minh có hai đường thẳng cắt
nhau thuộc mặt phẳng này lần lượt song song với mặt phẳng kia.
Muốn chứng minh đường thẳng a // (Q), ta chứng minh a nằm trong mặt phẳng (P) // (Q).
Định lí 2. Qua một điểm nằm ngoài một mặt phẳng cho trước có một và chỉ một mặt phẳng song
song với mặt phẳng đã cho. Hệ quả:
Nếu đường thẳng d song song với mặt phẳng ( ) thì trong ( ) có một đường thẳng song
song với d và qua d có duy nhất một mặt phẳng song song với ( ). Dó đó đường thẳng d
song song với ( ) ta phải chứng minh d thuộc mặt phẳng ( ) và có ( ) // ( )  d // ( ).
Hai mặt phẳng phân biệt cùng song song với mặt phẳng thứ ba thì song song với nhau.
Cho điểm A không nằm trên mặt phẳng ( ). Mọi đường thẳng đi qua A và song song với
( ) đều nằm trong mặt phẳng đi qua A và song song với ( ).
Định lí 3. Cho hai mặt phẳng song song. Nếu một mặt phẳng cắt mặt phẳng này thì cũng cắt mặt
phẳng kia và hai giao tuyến song song với nhau.
Hệ quả: Hai mặt phẳng song song chắn trên hai cát tuyến song song những đoạn thẳng bằng nhau. 106
4. Định lí Thales trong không gian
Ba mặt phẳng đôi một song song chắn trên hai cát tuyến bất kì những đoạn thẳng tương ứng tỉ lệ. (  )//( )//( )  Tức là A B A B 1 1 2 2
d ()  A ,d ( )  B ,d ( )  C   . 1 1 1 1 1 1 B C B C  1 1 2 2
d ( )  A ,d  ( )  B ,d  ( )  C  2 2 2 2 2 2 d d 1 2 A2 A1 γ B1 B2 β C C 2 1 α
Ví dụ 2. Cho hình chóp .
S ABCD với đáy ABCD là hình thang mà AD // BC và AD  2BC. Gọi
M, N lần lượt là trung điểm của SA và .
AD Chứng minh: (BMN) // (SCD). S M A D N B C
5. Hình lăng trụ và hình hộp a. Hình lăng trụ

 Hình lăng trụ là một hình đa diện có hai mặt nằm trong hai (Q)
mặt phẳng song song gọi là hai đáy và tất cả các cạnh không A'5 A'1
thuộc hai cạnh đáy đều song song với nhau. A' A' 4 2
 Trong một hình lăng trụ ta có A'3
 Các mặt khác với hai đáy gọi là các mặt bên của hình lăng trụ.  A
Cạnh chung của hai mặt bên gọi là cạnh bên của hình lăng trụ. 1 A5
 Tùy theo đa giác đáy, ta có hình lăng trụ tam giác, lăng A A 2 4 (P) A trụ tứ giác … 3
 Từ định nghĩa của hình lăng trụ, ta lần lượt suy ra các tính chất sau:
 Các cạnh bên song song và bằng nhau.
 Các mặt bên và các mặt chéo là những hình bình hành.
 Hai đáy là hai đa giác có các cạnh tương ứng song song và bằng nhau. 107 b. Hình hộp
 Hình hộp là hình lăng trụ có đáy là hình bình hành.
 Trong một hình hộp ta có:
 Hình hộp có tất cả các mặt bên và các mặt đáy đều là hình chữ nhật gọi là hình hộp chữ nhật.
 Hình hộp có tất cả các mặt bên và các mặt đáy đều là hình vuông gọi là hình lập phương. D1 C1 D1 C1 A B 1 1 A B 1 1 D C D C A B A B
Chú ý: Các đường chéo của hình hộp cắt nhau tại trung điểm mỗi đường. 3. Bài tập
Bài 132. Cho hình chóp .
S ABCD có đáy ABCD là hình bình hành tâm .
O Gọi M, N, P lần lượt
là trung điểm SA, SB, SD và K, I là trung điểm của BC, O . M
a) Chứng minh: (OMN) // (SCD . )
b) (PMN) // (ABCD . )
c) Chứng minh: KI // (SCD).
Bài 133. Cho hình chóp .
S ABCD có đáy ABCD là hình bình hành tâm .
O Gọi M, N lần lượt là
trung điểm của SA, S . D
a) Chứng minh rằng: (OMN) // (SBC).
b) Gọi P, Q, R lần lượt là trung điểm của AB, ON, S . B
Chứng minh: PQ // (SBC) và (MO ) R // (SCD).
Bài 134. Cho hai hình bình hành ABCD và ABEF có chung cạnh AB và không đồng phẳng. Gọi
I, J, K lần lượt là trung điểm các cạnh A ,
B CD, E . F Chứng minh:
a) (ADF) // (BCE . )
b) (DIK) // ( JBE . )
Bài 135. Cho các hình bình hành ABCD , ABEF nằm trên hai mặt phẳng khác nhau. Trên các
đường chéo AC, BF lấy các điểm M, N sao cho MC  2AM, NF  2BN. Qua M, N lần
lượt kẻ các đường thẳng song song với cạnh AB, cắt các cạnh AD, AF theo thứ tự tại
M , N . Chứng minh rằng : 1 1 a) MN // . DE
b) M N // (DEF). 1 1
c) (MNM N ) // (DEF). 1 1
Bài 136. Cho hai hình bình hành ABCD và ABEF có chung cạnh AB và nằm trong hai mặt phẳng
phân biệt. Gọi M, N thứ tự là trung điểm của AD, BC và I, J, K theo thứ tự là trọng tâm
các tam giác ADF, ADC, BC .
E Chứng minh: (IJK) // (CDFE . ) 108
Bài 137. Cho hình chóp .
S ABCD có đáy ABCD là hình bình hành tâm .
O Gọi M, N, P lần lượt
là trung điểm SA, BC, C . D
a) Tìm giao tuyến của hai mặt phẳng (SAD) và (MOP).
b) Gọi E là trung điểm của SC và I là điểm trên cạnh SA thỏa AI  3I . S CH
Tìm K IE (ABC) và H BC (EIM). Tính tỉ số  CB
c) Gọi G là trọng tâm S
BC. Tìm thiết diện hình chóp .
S ABC bị cắt bởi (IMG).
Bài 138. Cho hình chóp .
S ABCD có đáy ABCD là hình bình hành tâm .
O Gọi M, N lần lượt là
trung điểm của SA và .
CD Gọi I là trung điểm của ME và G AN B . D
a) Tìm giao điểm E của AD với mặt phẳng (BMN) và tìm giao điểm F của SD với mặt
phẳng (BMN). Chứng minh: FS  2F . D
b) Chứng minh FG // (SA )
B và (CDI) // (SA ) B .
c) Gọi H là giao điểm của MN và .
SG Chứng minh: OH // GF.
Bài 139. Cho hình chóp .
S ABCD có đáy ABCD là hình bình hành tâm .
O Gọi M là trung điểm
của SC, N là điểm trên đường chéo BD sao cho BD  3BN. TM
a) Xác định giao tuyến của (SDC) và (SA )
B và tìm T DM (SA ) B . Tính  TD
b) Gọi K AN BC. Chứng minh rằng: MK // (SBD). 109

1. Khái niệm phép chiếu song song
 Trong không gian cho mặt phẳng (P) và đường thẳng l cắt (P). Với mỗi điểm M trong
không gian, vẽ một đường thẳng đi qua M và song song hoặc trùng với l . Đường thẳng này
cắt (P) tại M . Phép cho tương ứng mỗi điểm M trong không gian với điểm M trong (P)
được gọi là phép chiếu song song lên mặt phẳng (P) theo phương l .  Trong đó:
 Mặt phẳng (P) gọi là mặt phẳng chiếu;
 Đường l gọi là phương chiếu của phép chiếu song song;
 Phép chiếu song song theo phương l còn gọi tắt là
phép chiếu theo phương l
 Điểm M gọi là ảnh của điểm M qua phép chiếu theo phương l .
 Phép chiếu song song g được dùng để biểu diễn các hình trong không gian lên một mặt phẳng. 2. Tính chất
 Hình chiếu song song của đường thẳng (đoạn thẳng, tia) là đường thẳng (đoạn thẳng, tia).
 Hình chiếu song song của hai đường thẳng song song là hai đường thẳng song song hoặc trùng nhau.
 Phép chiếu song song biến ba điểm thẳng hàng thành ba điểm thẳng hàng và không làm thay
đổi thứ tự của ba điểm đó.
 Phép chiếu song song không làm thay đổi tỉ số độ dài của hai đoạn thẳng nằm trên hai đường
thẳng song song hoặc trùng nhau. 110
3. Hình biểu diễn của một hình không gian
 Hình biểu diễn của một hình không gian là hình chiếu song song của hình đó trên một mặt
phẳng theo một phương chiều nào đó hoặc hình đồng dạng với hình chiếu đó.
 Khi một hình phẳng nằm trong mặt phẳng không song song với phương chiếu thì hình chiếu
biểu diễn hình phẳng đó có các tính chất sau:
 Hình biểu diễn của một tam giác (cân, đều, vuông) là một tam giác.
 Hình biểu diễn của hình vuông (hình chữ nhật, hình thoi, hình bình hành) là hình bình hành.
 Hình biểu diễn của hình thang ABCD với AB//CD là một hình thang A BCD   với AB A B   A B   //C D   thỏa mãn  CD C D   .
 Hình chiếu đứng, hình chiếu bằng, hình chiếu cạnh của một vật thể chính là hình biểu diễn của vật thể đó.
4. Vẽ hình biểu diễn của một hình
H cho trước  Phương pháp
 Xác định các yếu tố song song của hình H .
 Xác định tỷ số điểm M chia đoạn thẳng AB.
 Hình H là hình biểu diễn của hình H phải có tính chất.
 Bảo đảm tính song song của hình H .
 Bảo đảm tỷ số của điểm M chia đoạn thẳng AB.  Ví dụ minh họa
Ví dụ 1. Cho hình lăng trụ ABC.A BC
  . Gọi G là trọng tâm của tam giác ABC . Qua phép chiếu
song song đường thẳng AA mặt phẳng chiếu là A BC
  biến G thành G . Chứng minh G
là trọng tâm của tam giác A BC   . Lời giải A B G M C ABGM C
Gọi M là trung điểm của AC . Do ABC.A BC
  là hình lăng trụ. Suy ra qua phép chiếu song song đường thẳng AA biến B
thành B , biến M thành M . Theo đầ BG 2
u bài G là trọng tâm tam giác ABC . Suy ra B , M , G thẳng hàng và  . BM 3 B G   2
Ta có B , M , G thẳng hàng và  B M   . 3
Mặt khác M là trung điểm của AC , suy ra M là trung điểm của A C   .
Vậy G là trọng tâm của tam giác A BC   . 111
Ví dụ 2. Hình chiếu song song của hai đường thẳng chéo nhau có thể song song với nhau không?
Hình chiếu song song của hai đường thẳng cắt nhau có thể song song với nhau hay không? Lời giải b A a c
Hình chiếu song song của hai đường thẳng chéo nhau có thể song song với nhau.
Hình chiếu của hai đường thẳng cắt nhau thì không thể song song với nhau.
Ví dụ 3. Cho hình chóp .
S ABCD đáy là hình bình hành, O là tâm của đáy. Trên cạnh SB , SD lần lượt lấy điểm 1
M , N sao cho SM  2MB , SN SD . Hình chiếu của M , N qua phép chiếu 3
song song đường thẳng SO mặt phẳng chiếu ABCD lần lượt là P , Q . Tính tỉ số OP . OQ Lời giải S N M A D P Q O B C BM BP
Do P là hình chiếu song song của M qua phép chiếu đường thẳng SO   . BS BO BP OP Mà SM  1 2 2MB     . BO 3 OB 3
Chứng minh tương tự ta có OQ 1  OP . Ta có BO  1 DO   . OD 3 OQ 2 5. Bài tập 112
Bài 140. Qua phép chiếu song song, tính chất nào không được bảo toàn? A. Chéo nhau. B. Đồng qui. C. Song song. D. Thẳng hàng.
Bài 141. Trong các mệnh đề sau mệnh đề nào sai?
A. Phép chiếu song song biến đường thẳng thành đường thẳng, biến tia thành tia, biến đoạn
thẳng thảnh đoạn thẳng.
B. Phép chiếu song song biến hai đường thẳng song song thành hai đường thẳng song song.
C. Phép chiếu song song biến ba điểm thẳng hàng thành ba điểm thẳng hàng và không thay
đổi thứ tự của ba điểm đó.
D. Phép chiếu song song không làm thay đổi tỉ số độ dài của hai đoạn thẳng nằm trên hai
đường thẳng song song hoặc cùng nằm trên một đường thẳng.
Bài 142. Cho hình lăng trụ ABC.A BC
  , qua phép chiếu song song đường thẳng CC, mặt phẳng chiếu (A BC
 ) biến M thành M . Trong đó M là trung điểm của BC . Chọn mệnh đề đúng?
A. M là trung điểm của A B  .
B. M là trung điểm của B C   .
C. M là trung điểm của A C   .
D. Cả ba đáp án trên đều sai.
Bài 143. Cho hình lăng trụ ABC.A BC
  , gọi I , I lần lượt là trung điểm của AB, A B  . Qua phép
chiếu song song đường thẳng AI , mặt phẳng chiếu A BC
  biến I thành ? A. A . B. B . C. C . D. I .
Bài 144. Cho tam giác ABC ở trong mặt phẳng ( ) và phương l . Biết hình chiếu theo phương l
của tam giác ABC lên mặt phẳng (P) là một đoạn thẳng. Khẳng định nào sau đây đúng?
A. ( ) // (P) .
B. ( ) (P) .
C. ( ) // l hoặc    l . D. A, B, C đều sai.
Bài 145. Phép chiếu song song theo phương l không song song với a hoặc b , mặt phẳng chiếu là
(P) , hai đường thẳng a và b biến thành a và b . Quan hệ nào giữa a và b không được bảo
toàn trong phép chiếu song song? A. Cắt nhau. B. Trùng nhau. C. Song song. D. Chéo nhau.
Bài 146. Hình chiếu của hình chữ nhật không thể là hình nào trong các hình sau? A. Hình thang. B. Hình bình hành. C. Hình chữ nhật. D. Hình thoi.
Bài 147. Khẳng định nào sau đây đúng?
A. Hình chiếu song song của một hình chóp cụt có thể là một hình tam giác.
B. Hình chiếu song song của một hình chóp cụt có thể là một đoạn thẳng.
C. Hình chiếu song song của một hình chóp cụt có thể là một hình chóp cụt.
D. Hình chiếu song song của một hình chóp cụt có thể là một điểm.
Bài 148. Trong các mệnh đề sau mệnh đề nào sai?
A. Hình chiếu song song của hai đường thẳng chéo nhau có thể song song với nhau.
B. Một đường thẳng có thể trùng với hình chiếu của nó.
C. Hình chiếu song song của hai đường thẳng chéo nhau có thể trùng nhau.
D. Một tam giác bất kỳ đều có thể xem là hình biểu diễn của một tam giác cân.
Bài 149. Qua phép chiếu song song biến ba đường thẳng song song thành.
A. Ba đường thẳng đôi một song song với nhau.
B. Một đường thẳng.
C. Thành hai đường thẳng song song.
D. Cả ba trường hợp trên.
Bài 150. Khẳng định nào sau đây đúng? 113
A. Hình chiếu song song của hình lập phương AB . CD A BCD
  theo phương AA lên mặt
phẳng (ABCD) là hình bình hành.
B. Hình chiếu song song của hình lập phương AB . CD A BCD
  theo phương AA lên mặt
phẳng (ABCD) là hình vuông.
C. Hình chiếu song song của hình lập phương AB . CD A BCD
  theo phương AA lên mặt
phẳng (ABCD) là hình thoi.
D. Hình chiếu song song của hình lập phương AB . CD A BCD
  theo phương AA lên mặt
phẳng (ABCD) là một tam giác.
Bài 151. Hình chiếu của hình vuông không thể là hình nào trong các hình sau? A. Hình vuông. B. Hình bình hành. C. Hình thang. D. Hình thoi.
Bài 152. Trong các mện đề sau mệnh đề nào sai:
A. Một đường thẳng luôn cắt hình chiếu của nó.
B. Một tam giác bất kỳ đề có thể xem là hình biểu diễn của một tam giác cân.
C. Một đường thẳng có thể song song với hình chiếu của nó.
D. Hình chiếu song song của hai đường thẳng chéo nhau có thể song song với nhau.
Bài 153. Trong các mện đề sau mệnh đề nào sai:
A. Hình chiếu song song của hai đường thẳng cắt nhau có thể song song với nhau.
B. Một tam giác bất kỳ đề có thể xem là hình biểu diễn của một tam giác vuông.
C. Một đường thẳng có thể cắt với hình chiếu của nó.
D. Hình chiếu song song của hai đường thẳng cắt nhau có thể trùng nhau.
Bài 154. Nếu đường thẳng a cắt mặt phẳng chiếu (P) tại điểm A thì hình chiếu của a sẽ là: A. Điểm A .
B. Trùng với phương chiếu.
C. Đường thẳng đi qua A .
D. Đường thẳng đi qua A hoặc chính A .
Bài 155. Giả sử tam giác ABC là hình biểu diễn của một tam giác đều. Hình biểu diễn của tâm
đường tròn ngoại tiếp tam giác đều là:
A. Giao điểm của hai đường trung tuyến của tam giác ABC .
B. Giao điểm của hai đường trung trực của tam giác ABC .
C. Giao điểm của hai đường đường cao của tam giác ABC .
D. Giao điểm của hai đường phân giác của tam giác ABC .
Bài 156. Cho hình chóp .
S ABCD có đáy là hình bình hành. M là trung điểm của SC . Hình chiếu
song song của điểm M theo phương AB lên mặt phẳng (SAD) là điểm nào sau đây? A. S .
B. Trung điểm của SD . C. A . D. D .
Bài 157. Cho hình chóp .
S ABCD có đáy là hình bình hành. Hình chiếu song song của điểm A theo
phương AB lên mặt phẳng (SBC) là điểm nào sau đây? A. S .
B. Trung điểm của BC . C. B . D. C .
----------------------- HẾT ----------------------- 114
Document Outline

  • Doc1
  • ĐS 11 - TỪ TRANG 1 ĐẾN TRANG 54
  • ĐS 11 - TỪ TRANG 55 ĐẾN TRANG 76
  • HH 11 - TỪ TRANG 77 ĐẾN TRANG 114