Trang 1
Bài 3. HÌNH CẦU – DIỆN TÍCH MẶT CẦU
VÀ THỂ TÍCH HÌNH CẦU
A. KIẾN THỨC TRỌNG TÂM
Diện tích mặt cầu:
2
4SR
hay
2
Sd
.
Với
R
là bán kính và d là đường kính của mặt cầu.
Thể tích hình cầu:
3
4
3
VR
.
B. CÁC DẠNG BÀI TẬP VÀ PHƯƠNG PHÁP GIẢI
Dạng 1: Tính diện tích mặt cầu, thể tích hình cầu và các đại lượng liên quan
Áp dụng công thức tính diện tích mặt cầu, thể tích hình cầu để giải bài toán.
Ví dụ 1. Hãy điền vào các ô trống trong bảng sau:
Bán kính mặt cầu
0,5mm
0,75dm
3m
50km
Diện tích mặt cầu
Thể tích hình cầu
Lời giải
Bán kính mặt cầu
0,5mm
2cm
0,75dm
3m
50km
Diện tích mặt cầu
2
mm
2
16 cm
2
9
4
dm
2
36 m
2
10000 km
Thể tích hình cầu
3
6
mm
3
32
3
cm
3
9
16
dm
3
36 m
3
500000
3
km
Ví dụ 2. Thể tích của một hình cầu là
4312
3
cm
3
. Thì bán kính của hình cầu là bao nhiêu? (Lấy
22
7
).
A.
7
cm. B.
8
cm. C.
9
cm. D.
10
cm.
Lời giải
Áp dụng công thức tính thể tích hình cầu và biến đổi ta được
3
3
3
4 4312 4312 3 4312
.7
22
3 3 3 4
4
7
V R R R
cm.
Ví dụ 3. Một hình cầu đặt vừa khít vào bên trong một hình trụ như hình vẽ (chiều cao của hình trụ
bằng độ dài đường kính của hình cầu) thì thể tích của nó bằng
2
3
thể tích hình trụ. Nếu đường kính
của hình cầu là
d
thì thể tích của hình trụ là
Trang 2
A.
3
1
4
d
. B.
3
1
3
d
.
C.
3
2
3
d
. D.
3
3
4
d
.
Lời giải
Ta có
33
41
36
hình caàu
V R d


. Mà
2
3
hình truï
hình caàu
VV
3
1
4
hình truï
Vd

.
Dạng 2: Dạng toán tổng hợp
Vận dụng linh hoạt các kiến thức đã được học kết hợp với các công thức và lý thuyết về
hình cầu để giải bài tập.
Ví dụ 4. Một cái bồn chứa xăng gồm hai nửa hình cầu và một hình trụ. Tính thể tích của bồn chứa
theo các kích thước như hình vẽ.
Lời giải
Áp dụng công thức tính thể tích cho hình trụ
2
V r h
và thể tích hình cầu
3
4
3
VR
và kết hợp
lại ta có:
32
4 16
1 1 4
33
V

m
3
.
C. BÀI TẬP VẬN DỤNG
Bài 1. Một hình nón có bán kính đáy bằng
3
cm và có diện tích xung quanh bằng diện tích của mặt
cầu có bán kính
3
cm. Tính chiều cao của hình nón.
Lời giải
Áp dụng công thức tính diện tích xung quanh hình nón
3
xq
S rl l


.
Áp dụng công thức tính diện tích mặt cầu
2
4 36
c
SR


.
Từ giả thuyết
xq c
SS
ta được
3 36l

22
12 12 3 3 15lh
cm.
Trang 3
Bài 2. Một cái hộp hình trụ được làm ra sao cho một quả bóng hình cầu
đặt vừa khít vào hộp đó như hình vẽ. Tỉ số thể tích của hình cầu và hình
trụ là
A.
3
4
. B.
4
3
.
C.
3
2
. D.
2
3
.
Lời giải
Nhận thấy
ct
R R r
và
2hr
. Nên
3
4
3
c
Vr
và
23
2
2
3
c
t
t
V
V r h r
V

.
Bài 3. Chiều cao của một hình trụ gấp 3 lần bán kính đáy của nó. Tỉ số của thể tích hình trụ này và
thể tích của hình cầu có bán kính bằng bán kính đáy của hình trụ là
A.
4
3
. B.
9
4
. C.
3
1
. D.
4
9
.
Lời giải
Áp dụng công thức tính thể tích cho hình trụ
2
V r h
và thể tích hình cầu
3
4
3
VR
.
22
33
39
.
44
4
33
t
c
V
r h r r
V
rr


Bài 4. Một hình trụ được “đặt khít” vào bên trong một hình cầu bán
kính
12r
cm như hình vẽ. Tính:
a) Diện tích xung quanh của hình trụ, biết chiều cao của hình trụ
bằng đường kính đáy của nó.
b) Thể tích của hình cầu.
c) Diện tích mặt cầu.
Lời giải
a) Nhận thấy:
62
2
t
r
r 
cm, với
2 12 2
t
hr
cm
2 288
xq
S rh

cm
2
.
b) Áp dụng công thức tính thể tích hình cầu
3
4
3
VR
3
4
12 2304
3
V

cm
3
.
c) Áp dụng công thức tính diện tích mặt cầu
2
4SR
2
4 12 576S

cm
2
.
Trang 4
Bài 5. Cho tam giác đều
ABC
có cạnh
8AB
cm, đường cao
AH
. Khi đó diện tích mặt cầu được
tạo thành khi quay nửa đường tròn nội tiếp
ABC
một vòng quanh
AH
.
Lời giải
Nhận thấy:
2
1 1 8 3 4 3 4 3
4 67,02
3 3 2 3 3
nt
r AH S




cm
2
D. BÀI TẬP VỀ NHÀ
Bài 6. Các loại bóng cho trong bảng đều có dạng hình cầu. Hãy điền vào các ô trống ở bảng sau
(làm tròn kết quả đến chữ số thập phân thứ hai, đơn vị: mm):
Loại bóng
Gôn
Khúc côn cầu
Ten-nít
Bóng bàn
Bi-a
Đường kính
42,7
65
40
61
Độ dài đường tròn
230
Diện tích
Thể tích
Lời giải
Loại bóng
Gôn
Khúc côn cầu
Ten-nít
Bóng bàn
Bi-a
Đường kính
42,7
73,2
65
40
61
Độ dài đường tròn
134,15
230
204,2
125,66
191,64
Diện tích
1432
4210
3318
1256,64
2922,47
Thể tích
40764,51
205460
143790
33510,32
118846,77
Bài 7. Diện tích của một mặt cầu là
2464
m
2
thì đường kính của mặt cầu là bao nhiêu? (Lấy
22
7
).
A.
28
cm. B.
28
mét. C.
38
mét. D.
30
mét.
Lời giải
Áp dụng công thức tính diện tích mặt cầu và biến đổi ta được
2
2464 2464
2464 28
22
7
S d d d
mét.
(Đơn vị của diện tích mặt cầu là m
2
).
Bài 8. Một khối gỗ dạng hình trụ đứng, bán kính đường tròn đáy là
a
(cm), chiều cao là
2a
(cm). Người ta khoét rỗng hai nửa hình cầu
như hình vẽ. Diện tích toàn bộ của khối gỗ là
A.
2
4 a
cm
2
. B.
2
6 a
cm
2
.
C.
2
8 a
cm
2
. D.
2
10 a
cm
2
.
Lời giải
Trang 5
Nhận thấy:
.
tb xqt c
S S S
Với
2 2 2
xqt
S R h a a

2
4 a
và
22
44
c
S R a


.
Câu 8. Cho nửa đường tròn tâm
O
, đường kính
2AB R
,
Ax
và
By
là hai tiếp tuyến với nửa mặt
đường tròn tại
A
và
B
. Lấy trên
Ax
điểm
M
rồi vẽ tiếp tuyến
MP
cắt
By
tại
N
.
a) Chứng minh
MON APB∽
.
b) Chứng minh
2
AM BN R
.
c) Tính tỉ số
MON
APB
S
S
khi
2
R
AM
.
d) Tính thể tích của hình do nửa hình tròn
APB
quay quanh
AB
sinh ra.
Lời giải
a) Ta có:
- Góc
90APB
(góc nội tiếp chắn nửa đường tròn).
- Theo tính chất của hai tiếp tuyến cắt nhau ta có:
OM
là tia phân giác của
AOP
và
ON
là tia phân giác
của góc
BOP
.
Mà
AOP
và
BOP
là 2 góc kề bù
OM ON
90MON
.
- Xét tứ giác
AMPO
có
90MPO MAO

.
OMP
và
PAO
cùng chắn cung
OP
OMP PAO
.
90MON APB
BAP OMN

.
MON APB ∽
(g.g).
b)
22
AM BN MP NP OP R
.
c)
2
2AM BN R BN R
.
5
2
R
MN
2
25
16
MON
APB
S
MN
S AB



.
d) Nửa hình tròn
APB
quay quanh
AB
là hình cầu đường kính
AB
AO R
3
4
3
VR
.
--- HẾT ---

Preview text:

Bài 3. HÌNH CẦU – DIỆN TÍCH MẶT CẦU
VÀ THỂ TÍCH HÌNH CẦU
A. KIẾN THỨC TRỌNG TÂM  Diện tích mặt cầu: 2
S  4 R hay 2 S   d .
Với R là bán kính và d là đường kính của mặt cầu.  4 Thể tích hình cầu: 3 V   R . 3
B. CÁC DẠNG BÀI TẬP VÀ PHƯƠNG PHÁP GIẢI
Dạng 1: Tính diện tích mặt cầu, thể tích hình cầu và các đại lượng liên quan
 Áp dụng công thức tính diện tích mặt cầu, thể tích hình cầu để giải bài toán.
Ví dụ 1. Hãy điền vào các ô trống trong bảng sau:
Bán kính mặt cầu 0,5mm 2cm 0,75dm 3m 50km Diện tích mặt cầu Thể tích hình cầu Lời giải Bán kính mặt cầu 0,5mm 2cm 0,75dm 3m 50km 9 Diện tích mặt cầu 2  mm 2 16 cm 2  dm 2 36 m 2 10000 km 4  32 9 500000 Thể tích hình cầu 3 mm 3 cm 3 dm 3 36 m 3 km 6 3 16 3 4312
Ví dụ 2. Thể tích của một hình cầu là
cm 3 . Thì bán kính của hình cầu là bao nhiêu? (Lấy 3 22   ). 7 A. 7 cm. B. 8 cm. C. 9 cm. D. 10 cm. Lời giải
Áp dụng công thức tính thể tích hình cầu và biến đổi ta được 4 4312 4312  3 4312 3 3 V   R  .  R   R   7 cm. 3 3 3 3 4 22 4  7
Ví dụ 3. Một hình cầu đặt vừa khít vào bên trong một hình trụ như hình vẽ (chiều cao của hình trụ 2
bằng độ dài đường kính của hình cầu) thì thể tích của nó bằng
thể tích hình trụ. Nếu đường kính 3
của hình cầu là d thì thể tích của hình trụ là Trang 1 1 1 A. 3  d . B. 3  d . 4 3 2 3 C. 3  d . D. 3  d . 3 4 Lời giải 4 1 2 1 Ta có 3 3 V
  R   d . Mà VV 3  V   d . hình caàu hình caàu hình truï hình truï 3 6 3 4
Dạng 2: Dạng toán tổng hợp
 Vận dụng linh hoạt các kiến thức đã được học kết hợp với các công thức và lý thuyết về
hình cầu để giải bài tập.
Ví dụ 4. Một cái bồn chứa xăng gồm hai nửa hình cầu và một hình trụ. Tính thể tích của bồn chứa
theo các kích thước như hình vẽ. Lời giải 4
Áp dụng công thức tính thể tích cho hình trụ 2
V   r h và thể tích hình cầu 3 V   R và kết hợp 3 lại ta có: 4 16 3 2 V   1  1 4  m 3 . 3 3
C. BÀI TẬP VẬN DỤNG
Bài 1. Một hình nón có bán kính đáy bằng 3 cm và có diện tích xung quanh bằng diện tích của mặt
cầu có bán kính 3 cm. Tính chiều cao của hình nón. Lời giải
Áp dụng công thức tính diện tích xung quanh hình nón S
  rl  3l . xq
Áp dụng công thức tính diện tích mặt cầu 2
S  4 R  36 . c Từ giả thuyết S
S ta được 3l  36 2 2
l 12  h  12  3  3 15 cm. xq c Trang 2
Bài 2. Một cái hộp hình trụ được làm ra sao cho một quả bóng hình cầu
đặt vừa khít vào hộp đó như hình vẽ. Tỉ số thể tích của hình cầu và hình trụ là 3 4 A. . B. . 4 3 3 2 C. . D. . 2 3 Lời giải 4
Nhận thấy R R r và h  2r . Nên 3 V   r và c t c 3 V 2 2 3
V   r h  2 cr   . t V 3 t
Bài 3. Chiều cao của một hình trụ gấp 3 lần bán kính đáy của nó. Tỉ số của thể tích hình trụ này và
thể tích của hình cầu có bán kính bằng bán kính đáy của hình trụ là 4 9 3 4 A. . B. . C. . D. . 3 4 1 9 Lời giải 4
Áp dụng công thức tính thể tích cho hình trụ 2
V   r h và thể tích hình cầu 3 V   R . 3 2 2 V
r h r 3r 9 t    . V 4 4 3 3 4 crr 3 3
Bài 4. Một hình trụ được “đặt khít” vào bên trong một hình cầu bán
kính r  12 cm như hình vẽ. Tính:
a) Diện tích xung quanh của hình trụ, biết chiều cao của hình trụ
bằng đường kính đáy của nó.
b) Thể tích của hình cầu. c) Diện tích mặt cầu. Lời giải r a) Nhận thấy: r
 6 2 cm, với h  2r  12 2 cm  S  2 rh  288 cm 2 . t t xq 2 4 4
b) Áp dụng công thức tính thể tích hình cầu 3 V   R  3 V   12  2304 cm 3 . 3 3
c) Áp dụng công thức tính diện tích mặt cầu 2
S  4 R  2
S  4 12  576 cm 2 . Trang 3
Bài 5. Cho tam giác đều ABC có cạnh AB  8 cm, đường cao AH . Khi đó diện tích mặt cầu được
tạo thành khi quay nửa đường tròn nội tiếp ABC một vòng quanh AH . Lời giải 2 1 1 8 3 4 3  4 3  Nhận thấy: r AH     S  4    67,02 cm 2 nt   3 3 2 3 3  
D. BÀI TẬP VỀ NHÀ
Bài 6. Các loại bóng cho trong bảng đều có dạng hình cầu. Hãy điền vào các ô trống ở bảng sau
(làm tròn kết quả đến chữ số thập phân thứ hai, đơn vị: mm): Loại bóng
Gôn Khúc côn cầu Ten-nít Bóng bàn Bi-a Đường kính 42,7 65 40 61 Độ dài đường tròn 230 Diện tích Thể tích Lời giải Loại bóng Gôn
Khúc côn cầu Ten-nít Bóng bàn Bi-a Đường kính 42,7 73,2 65 40 61 Độ dài đường tròn 134,15 230 204,2 125,66 191,64 Diện tích 1432 4210 3318 1256,64 2922,47 Thể tích 40764,51 205460 143790 33510,32 118846,77
Bài 7. Diện tích của một mặt cầu là 2464 m 2 thì đường kính của mặt cầu là bao nhiêu? (Lấy 22   ). 7 A. 28 cm. B. 28 mét. C. 38 mét. D. 30 mét. Lời giải
Áp dụng công thức tính diện tích mặt cầu và biến đổi ta được 2464 2464 2
S   d  2464  d   d   28  mét. 22 7
(Đơn vị của diện tích mặt cầu là m 2 ).
Bài 8. Một khối gỗ dạng hình trụ đứng, bán kính đường tròn đáy là a
(cm), chiều cao là 2a (cm). Người ta khoét rỗng hai nửa hình cầu
như hình vẽ. Diện tích toàn bộ của khối gỗ là A. 2 4 a cm 2 . B. 2 6 a cm 2 . C. 2 8 a cm 2 . D. 2 10 a cm 2 . Lời giải Trang 4
Nhận thấy: S S
S . Với S  2 R h  2 a  2a 2  4 a và 2 2
S  4 R  4 a . tb xqt c xqt c
Câu 8. Cho nửa đường tròn tâm O , đường kính AB  2R , Ax và By là hai tiếp tuyến với nửa mặt
đường tròn tại A và B . Lấy trên Ax điểm M rồi vẽ tiếp tuyến MP cắt By tại N .
a) Chứng minh MON ∽ APB . b) Chứng minh 2
AM BN R . S R
c) Tính tỉ số MON khi AM  . S 2 APB
d) Tính thể tích của hình do nửa hình tròn APB quay quanh AB sinh ra. Lời giải a) Ta có: - Góc APB 90 
(góc nội tiếp chắn nửa đường tròn).
- Theo tính chất của hai tiếp tuyến cắt nhau ta có:
OM là tia phân giác của AOP và ON là tia phân giác của góc BOP .
Mà AOP và BOP là 2 góc kề bù  OM ON MON 90  . 
- Xét tứ giác AMPO có MPO MAO  90 .
OMP và PAO cùng chắn cung OP OMP PAO . MON APB 90     .
BAP OMN
MON ∽ APB (g.g). b) 2 2
AM BN MP NP OP R . c) 2
AM BN R BN  2R . 2 5RSMN  25 MN MON      . 2 SAB  16 APB 4
d) Nửa hình tròn APB quay quanh AB là hình cầu đường kính AB AO R 3 V   R . 3 --- HẾT --- Trang 5