Chương 1: tổng quan về sáp nhập, hợp nhất, mua lại, thâu tóm và thoái vốn môn Sáp nhập, mua lại và tái cấu trúc doanh nghiệp | Trường Đại học Kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ SÁP NHẬP, HỢP NHẤT, MUA LẠI, THÂU TÓM VÀ THOÁI VỐN
1. Tổng quan về Sáp nhập, Hợp nhất, Mua lại, Thâu tóm và Thoái vốn
1.1. Sáp nhập doanh nghiệp
• Theo luật của Việt Nam
Theo điều 201, Luật Doanh Nghiệp 2020: “Một hoặc một số công ty (sau đây
gọi là công ty bị sáp nhập) có thể sáp nhập vào một công ty khác (sau đây gọi là
công ty nhận sáp nhập) bằng cách chuyển toàn bộ tài sản, quyền, nghĩa vụ và
lợi ích hợp pháp sang công ty nhận sáp nhập, đồng thời chấm dứt sự tồn tại của công ty bị sáp nhập.” • Theo luật của Mỹ
Sáp nhập là sự kết hợp giữa hai công ty mà trong đó, một công ty bị thâu tóm
bởi một công ty còn lại. Công ty mục tiêu sẽ bị mất đi đặc điểm nhận diện và
trở thành một phần của công ty nhận sáp nhập. Công ty nhận sáp nhập vẫn
giữ được đặc điểm nhận diện đồng thời sẽ nắm giữ các quyền, lợi ích và
trách nhiệm của công ty bị sáp nhập.
-> Hoạt động Sáp nhập liên quan đến việc nhập một công ty này vào một
công ty khác. Công ty sáp nhập giữ lại tên và tư cách pháp nhân (Identity)
của mình và công ty này mua tất cả tài sản cũng như các khoản nợ của
công ty bị sáp nhập. Sau thương vụ sáp nhập, công ty bị sáp nhập chấm
dứt việc tồn tại như là một công ty độc lập.
1.2. Hợp nhất doanh nghiệp (Consolidation)
• Theo luật của Việt Nam
Theo điều 200, Luật Doanh Nghiệp 2020:
“Hai hoặc một số công ty (sau đây gọi là công ty bị hợp nhất) có thể hợp nhất
thành một công ty mới (sau đây gọi là công ty hợp nhất), đồng thời chấm dứt
tồn tại của các công ty bị hợp nhất.” • Theo luật của Mỹ
Hợp nhất có khái niệm tương tự như sáp nhập ngoại trừ việc cho ra đời một
công ty hoàn toàn mới. Trong hợp nhất, cả công ty hợp nhất và công ty bị hợp
nhất đều bị chấm dứt sự tồn tại về pháp lý của công ty trước đó và trở thành một phần của công ty mới.
Chú ý: Hợp nhất là một biến thể đặc biệt của sáp nhập. Một thương vụ sáp nhập
khác với một thương vụ hợp nhất ở đặc điểm là hợp nhất là sự kết hợp kinh
doanh mà trong đó hai hoặc nhiều công ty tham gia để tạo thành một công ty
hoàn toàn mới. Tất cả các công ty được hợp nhất sẽ bị giải thể và chỉ có công ty
mới thành lập sẽ tiếp tục hoạt động. 1.3. Mua lại doanh nghiệp
• Theo Luật của Việt Nam
Theo Luật Cạnh tranh 2018 (có hiệu lực thi hành từ ngày 01/07/2019), tại chương IV, mục
2, điều 19: “Mua lại doanh nghiệp là việc một doanh nghiệp trực tiếp hoặc gián
tiếp mua toàn bộ hoặc một phần vốn góp, tài sản của doanh nghiệp khác đủ để
kiểm soát, chi phối doanh nghiệp hoặc một ngành, nghề của doanh nghiệp bị mua lại.” • Theo luật của Mỹ
Mua lại là hoạt động tiếp quản bằng cách mua lại một công ty (gọi là công ty
mục tiêu) bởi một công ty khác. Khi mua lại một công ty khác (công ty mục
tiêu), công ty đi mua có thể sử dụng 3 hình thức cơ bản: - Sáp nhập
- Mua lại cổ phiếu (Acquisition of Stock) là hình thức một công ty tiến hành mua lại cổ
phiếu có quyền bầu cử của một công ty khác (công ty mục tiêu) bằng tiền mặt,
bằng cổ phiếu hoặc các chứng khoán khác.
- Mua lại tài sản (Acquisition of Assets) là hình thức một công ty tiến hành
mua lại tất cả tài sản của một công ty khác (công ty mục tiêu). Chú ý:
• So với hoạt động Mua lại thì Sáp nhập không tốn nhiều chi phí (thủ tục pháp lý).
• Các cổ đông của 2 công ty trong thương vụ phải chấp thuận việc sáp nhập.
Theo luật của Mỹ, hai phần ba cổ đông phải bỏ phiếu biểu quyết đồng ý chấp
nhận việc sáp nhập. Ngoài ra, cổ đông của công ty bị sáp nhập có “quyền đánh
giá – Appraisal rights” nghĩa là cổ đông có thể đòi hỏi công ty đề nghị sáp nhập
mua cổ phần của họ với một mức giá hợp lý (Fair value). Nếu xảy ra sự bất
đồng về mức giá hợp lý thì thương vụ sáp nhập sẽ trở nên tốn kém nhiều chi phí hơn.
• Để mua lại một công ty khác, công ty đi mua lại có thể dùng hình thức chào
mua công khai (Tender Offer) để mua lại cổ phần có quyền bầu cử của công ty
mục tiêu. Một công ty còn có thể mua lại 1 công ty khác (công ty mục tiêu)
bằng cách mua lại tài sản của công ty đó, công ty bán tài sản không nhất thiết
phải biến mất. Một thương vụ mua lại tài sản đòi hỏi phải có quyền bỏ phiếu
chính thức của các cổ đông trong công ty mục tiêu. Điểm khác và cũng là ưu
điểm của phương thức này đó là không có sự hiện diện của cổ đông thiểu số
nhưng nhược điểm của phương thức này là tốn kém chi phí do phải chuyển
quyền sở hữu của tài sản.
• Các yếu tố liên quan đến việc lựa chọn giữa hình thức Mua lại cổ phiếu và hình thức Sáp nhập:
+ Trong một thương vụ Mua lại cổ phiếu, không cần thiết phải tổ chức các
cuộc họp cổ đông và cũng không cần thực hiện việc bỏ phiếu để biểu
quyết. Nếu các cổ đông của công ty mục tiêu không thích đề xuất chào
mua thì họ không bắt buộc phải chấp nhận và họ cũng không cần phải bán cổ phần của mình.
+ Trong một thương vụ Mua lại cổ phiếu, công ty đề nghị mua lại có thể
thương lượng trực tiếp với các cổ đông của công ty mục tiêu thông qua đề
nghị chào mua mà không cần thông qua Hội đồng quản trị và Ban Giám
đốc công ty. => Ban Giám đốc công ty mục tiêu thường có xu hướng
chống lại thương vụ mua lại này. => Ban Giám đốc công ty mục tiêu có
thể thực hiện các chiến thuật phòng, chống lại.
+ Do có thể xảy ra tình trạng có một số cổ đông của công ty mục tiêu từ
chối lời đề nghị chào mua nên với thương vụ Mua lại cổ phiếu, công ty
mục tiêu có thể không bị mua lại một cách hoàn toàn. => Để một công ty
này có thể hấp thụ hoàn toàn bởi một công ty khác thì hình thức được
chọn phải là hình thức Sáp nhập chứ không nên chọn hình thức Mua lại cổ phiếu. 1.4. Thâu tóm (Takeovers) 1.4. Thâu tóm (Takeovers)
Chú ý: Cần phân biệt thâu tóm và mua lại vì:
Thâu tóm là một hành động xảy ra khi một công ty tìm cách nắm giữ quyền
kiểm soát của một hoặc nhiều công ty khác (được gọi là công ty bị thâu tóm
hoặc công ty mục tiêu) thông qua việc mua toàn bộ hoặc một tỷ lệ cổ phiếu đủ
để nắm quyền hoặc chi phối công ty mục tiêu.
Thâu tóm (Takeovers) có thể được thực hiện thông qua phương thức mua lại
(Acquisitions); lôi kéo các cổ đông bất mãn hay giành sự ủy quyền (Proxy
Contests) hay thông qua các giao dịch chuyển đổi công ty cổ phần đại chúng
thành công ty cổ phần nội bộ (Going Private).
=> Thâu tóm bao gồm các hoạt động rộng hơn so với mua lại. Hoạt động Thâu tóm bao gồm: • Mua lại (Acquisitions)
o Sáp nhập hoặc Hợp nhất (Merger or Consolidation)
o Mua lại cổ phiếu (Acquisition of Stock)
o Mua lại tài sản (Acquisition of Assets)
• Giành sự ủy quyền (Proxy Contests)
• Chuyển đổi sang công ty cổ phần nội bộ (Going Private)
1.5. Thoái vốn (Divestitures)
Thoái vốn là hoạt động bán một phần hoặc toàn bộ doanh nghiệp thông qua hình
thức bán, trao đổi hay thực hiện phá sản doanh nghiệp. Thoái vốn còn liên quan
đến việc chia tách công ty.
2. Các hình thức sáp nhập
Có rất nhiều tiêu thức phân loại để xác định hình thức của một thương vụ:
2.1. Căn cứ vào hình thức liên kết, có thể chia sáp nhập thành: sáp nhập theo
chiều ngang; sáp nhập theo chiều dọc; sáp nhập đồng tâm, đồng loại hoặc
sáp nhập theo kiểu tổ hợp.
• Sáp nhập theo chiều ngang (Horizontal Merger)
Là hình thức sáp nhập hay hợp nhất giữa hai công ty kinh doanh hoặc cạnh
tranh trong cùng một ngành. Một thương vụ sáp nhập theo chiều nga ng xảy ra
khi hai đối thủ cạnh tranh trong cùng ngành kết hợp lại với nhau. Ví dụ như, vào
năm 1998, hai công ty dầu khí là Exxon và Mobil đã hợp nhất trong một thương
vụ siêu sáp nhập trị giá 78,9 tỷ đô la. Một ví dụ nữa, vào năm 2009, một thương
vụ siêu sáp nhập khác đã xảy ra khi Pfizer mua lại Wyeth với giá 68 tỷ đô la.
Năm 2002, Hãng sản xuất ô tô General Motors Corp. (GM) đầu tư 251 triệu$ để
mua 42,1% cổ phần của Daewoo Motors, tạo thành thương hiệu GM Daewoo.
Năm 1988, Daimler (thương hiệu nổi tiếng của Mercedes Benz) chi 27 tỷ Euro mua lại Chrysler (Mỹ)…
➔ Kết quả: Từ những thương vụ sáp nhập theo chiều ngang sẽ giúp cho công ty
đi sáp nhập có được lợi thế kinh tế về quy mô nhờ vào việc có được cơ hội mở
rộng thị trường, kết hợp thương hiệu, tiết kiệm chi phí cố định phân bổ cho một
đơn vị sản phẩm, dễ dàng tiếp cận với thị trường vốn. Đặc biệt, khi kết hợp hai
đối thủ cạnh tranh cùng ngành trên thương trường thì không những giảm bớt
cho mình một đối thủ mà còn tăng sức mạnh trên thị trường để đương đầu với
các đối thủ còn lại,…
• Sáp nhập theo chiều dọc (Vertical Merger)
Sáp nhập theo chiều dọc là sự kết hợp giữa các công ty có tồn tại mối quan hệ
người mua và người bán. Sáp nhập theo chiều dọc diễn ra giữa hai công ty cùng
lĩnh vực, ngành nghề nhưng lại khác ở chu trình sản xuất. Sáp nhập theo chiều
dọc là hình thức sáp nhập hay hợp nhất giữa 2 công ty nằm trên cùng một chuỗi
giá trị, dẫn đến sự mở rộng về phía trước hoặc phía sau của công ty sáp nhập
trên chuỗi giá trị đó.
Thương vụ giữa Time Warner Incorporated (hoạt động trong lĩnh vực truyền
hình cáp) với The Turner Corporation (công ty chuyên sản xuất các chương trình như CNN, TBS…).
Thương vụ giữa Walt Disney và ABC Television Network.
Luxottica (Ý) đã mua lại Lenscrafters và Sunglasses Hut, cũng như các thương
hiệu lớn như Ray-Ban và Oakley. ..
Có hai hình thức sáp nhập dọc:
o Sáp nhập tiến: Là hình thức khi một công ty sáp nhập với một công ty khác
là khách hàng của mình hoặc là công ty phân phối sản phẩm cho mình.
o Sáp nhập lùi: Là hình thức khi một công ty sáp nhập với một công ty khác là
nhà cung cấp đầu vào của mình. Sau thương vụ sẽ giúp công ty đi sáp nhập chủ
động hơn trong quá trình sản xuất kinh doanh, đặc biệt liên quan đến các yếu tố đầu vào.
➔ Sáp nhập dọc đem lại cho công ty những lợi thế: đảm bảo và kiểm soát được
chất lượng nguồn hàng vào và ra của doanh nghiệp; giảm chi phí trung gian;
khống chế, kiểm soát nguồn hàng vào và ra của đối thủ cạnh tranh….
• Sáp nhập đồng tâm, đồng loại (Concentric/Congeneric Merger)
Sáp nhập đồng tâm, đồng loại là hình thức xảy ra khi hai công ty sáp nhập với
nhau trong cùng một lĩnh vực chung, nhưng lại không có mối quan hệ khách hàng và nhà cung cấp.
Ví dụ: Thương vụ sáp nhập giữa một công ty cho thuê tài chính và một ngân hàng.
• Sáp nhập theo kiểu tổ hợp (Conglomerate Merger)
Sáp nhập theo kiểu tổ hợp diễn ra giữa hai công ty hoạt động trong lĩnh vực,
ngành hoàn toàn khác nhau. Sáp nhập kiểu tổ hợp xảy ra khi các doanh nghiệp
không phải là đối thủ cạnh tranh và không có mối quan hệ người mua - người
bán. Sáp nhập tổ hợp có thể chia thành 3 loại:
o Sáp nhập tổ hợp thuần túy: Đây là hình thức sáp nhập giữa 2 công ty hoạt
động trong những lĩnh vực không có bất cứ mối quan hệ nào với nhau.
o Sáp nhập bành trướng về địa lý: Đây là hình thức sáp nhập giữa 2 công ty
sản xuất cùng một loại sản phẩm nhưng lại tiêu thụ trên 2 thị trường hoàn toàn
cách biệt về mặt địa lý.
o Sáp nhập đa dạng hóa sản phẩm: Đây là hình thức sáp nhập giữa 2 công ty
sản xuất 2 loại sản phẩm khác nhau nhưng cùng ứng dụng cộng nghệ sản xuất
hoặc tiếp thị gần giống nhau.
Ví dụ: Philip Morris - một công ty thuốc lá, mua lại General Foods vào năm
1985 với giá 5,6 tỷ đô la; Kraft vào năm 1988 với giá 13,44 tỷ đô la, và Nabisco
vào năm 2000 với giá 18,9 tỷ đô la.
Bên cạnh đó, thương vụ trị giá 3,4 tỷ đô la của công ty Sony khi mua lại hãng
phim Columbia của Mỹ từ tay Coca Cola vào năm 1989 cũng được xem là một
thương vụ sáp nhập kiểu tổ hợp điển hình.
Sáp nhập tổ hợp có ưu điểm là giúp cho công ty sáp nhập giảm thiểu được rủi ro
nhờ vào đa dạng hóa; gia tăng khả năng sinh lợi nhờ vào việc tìm kiếm được các
cơ hội phát triển mới; tiết kiệm được chi phí khi gia nhập vào thị trường mới….
Tuy nhiên, Sáp nhập tổ hợp cũng hàm chứa nhiều nhược điểm như có thể làm
cho công ty sáp nhập đối mặt với vấn đề văn hóa quốc gia, gia tăng trong chi
phí quản lý khi gia nhập vào thị trường mới….
2.2. Căn cứ trên phạm vi lãnh thổ, có thể chia thành 2 loại:
• Sáp nhập trong nước (Domestic Merger): Là hình thức mua lại và sáp nhập
diễn ra giữa 2 công ty hoạt động trong cùng lãnh thổ quốc gia.
• Sáp nhập xuyên biên (Cross – border Merger): Là hình thức mua lại và sáp
nhập diễn ra giữa 2 công ty hoạt động không nằm trong cùng lãnh thổ quốc gia
(thuộc ít nhất hai quốc gia khác nhau).
2.3. Căn cứ vào chiến lược mua lại hoặc căn cứ vào tính thân thiện của
thương vụ, có thể chia thành hai loại:
• Thương vụ M&A thân thiện (Friendly Takeover): Là trường hợp cả hai
công ty đều sẵn sàng tham gia thương vụ, trên tinh thần cả hai bên cùng có lợi.
Điển hình là thương vụ Vodafone Air Touch mua lại Mannesmann AG (tháng 2 năm 2000).
• M&A thù địch (Hostile Takeover): Là trường hợp bên chào mua (bidder)
tham gia thương vụ để mua lại một công ty khác, tuy nhiên chỉ bên đi mua là có
lợi và mong muốn thực hiện thương vụ. Điển hình là thương vụ Panasonic mua
lại Sanyo trị giá 9 tỷ$ (tháng 3 năm 2009).
2.4. Căn cứ vào phương thức mua lại, có thể chia thành hai loại:
• Các thương vụ được thực hiện thông qua đàm phán trực tiếp.
• Các thương vụ được thực hiện thông qua đàm phán gián tiếp.
2.5. Căn cứ trên phương thức tài trợ
• Mua công ty thông qua việc sử dụng đòn bẩy tài chính (LBOs)
Trong một giao dịch mua lại cổ phần dựa trên vay nợ (LBO), người mua sẽ sử
dụng nợ để tài trợ cho việc mua lại một công ty. LBOS diễn ra khi một công ty
vay nợ với mức nợ có thể lên đến 90%, thậm chí là 100% giá trị thương vụ.
Cách thức phổ biến nhất là công ty mua lại sẽ sử dụng phương thức vay ứng
trước (Prepayable Bank Facilities) đồng thời phát hành trái phiếu ra công chúng
hoặc cho một số cá nhân để vay tiền (loại trái phiếu này được xếp vào loại trái
phiếu có lãi suất cao và mức độ rủi ro cũng rất cao). Thông thường công ty đi
mua sẽ sử dụng tài sản của mình để thế chấp và sử dụng dòng tiền tự do của
công ty mục tiêu để hoàn trả nợ vay.
Hầu hết các LBOs là thương vụ mua lại các công ty vừa và nhỏ hoặc các bộ
phận của các công ty lớn. Điển hình là thương vụ LBO RJR Nabisco năm 1989
của Kohlberg Kravis & Roberts đã làm rung chuyển thế giới tài chính.
• Mua công ty bằng vốn chủ sở hữu (MBOs)
MBOS là trường hợp mua lại đặc biệt xảy ra khi các giám đốc của công ty mục
tiêu tiến hành mua lại phần lớn cổ phiếu của công ty từ những người chủ thực
sự để chuyển từ vị trí “làm công ăn lương” sang vị trí “ làm chủ doanh nghiệp”
với mục tiêu là để gia tăng quyền kiểm soát công ty. Đa số trường hợp, sau khi
thực hiện MBOS, ban quản trị công ty thường có xu hướng chuyển công ty cổ
phần đại chúng thành công ty tư nhân.
Chú ý: Ngoài các hình thức trên, hiện nay còn có một hình thức gọi là sáp nhập
ngược. Chẳng hạn như một công ty tư nhân có thể thông qua việc mua lại một
công ty đại chúng để trở thành một công ty đại chúng mà không phải trải qua giai đoạn IPO.