1
ÔN TẬP GIẢI HỆ PHƯƠNG TRÌNH BẰNG PHƯƠNG PHÁP CỘNG ĐẠI SỐ
A. Tóm tắt lý thuyết
Xét hệ phương trình:
'' '
ax by c
ax by c
+=
+=
. Giả sử
,' 0aa ≠
, khi đó để làm mất
x
, ta nhân phương
trình thứ nhất của hệ với
'
a
và nhân phương trình thứ hai với a ta được:
'''
'''
a ax a by a c
aa x ab y ac
+=
+=
, trừ
theo vế hai phương trình của hệ ta được:
( )
'' ''ba ab y ca ac−=−
Giải phương trình này ta tìm được
y
, sau đó thay vào hệ ta tìm được
*) Giải và biện luận hệ phương trình
'' '
ax by c
ax by c
+=
+=
Bước 1: Tính các định thức
''
''
ab
D ab a b
ab
= = −
(gọi là định thức của hệ)
''
''
x
cb
D cb c b
cb
= = −
(gọi là định thức của
)
''
''
x
ac
D ac a c
ac
= = −
(gọi là định thức của
y
)
Bước 2: Biện luận
+ Nếu
0D ≠
thì hệ có nghiệm duy nhất
x
y
D
x
D
D
y
D
=
=
+ Nếu
0D =
và
0
x
D ≠
hoặc
0
y
D ≠
thì hệ vô nghiệm
+ Nếu
0
xy
DD D= = =
thì hệ có vô số nghiệm
*) Ý nghĩa hình học: Giải sử
( )
d
là đường thẳng có phương trình
ax by c+=
và
( )
'd
có
phương trình
'' 'ax by c+=
. Khi đó
1) Hệ có nghiệm duy nhất
( )
d⇔
và
( )
'd
cắt nhau
2) Hệ vô nghiệm
( )
d⇔
và
( )
'd
song song với nhau
3) Hệ có vô số nghiệm
( )
d⇔
và
( )
'd
trùng nhau.
2
B. Bài tập và các dạng toán
Dạng 1: Giải hệ phương trình bằng phương pháp cộng đại số
Cách giải:
- Nếu hệ số của cùng một ẩn bằng nhau thì ta trừ vế với vế
- Nếu hệ số của cùng một ẩn đối nhau thì ta cộng vế với vế
- Nếu không có hệ số của ẩn nào bằng nhau hoặc đối nhau thì ta nhân hai vế của phương trình
với số thích hợp rồi đưa về trường hợp thứ nhất.
Bài 1:
Giải các hệ phương trình sau:
a)
23 5
43 1
xy
xy
−+ =
−=−
b)
22
24 4
xy
xy
−=
−=
Lời giải
a) Ta có
23 5 23 5 23 5 2
43 1 2 4 2 3
xy xy xy x
xy x x y
−+ = −+ = −+ = =

⇔⇔⇔

−=− = = =

Vậy hệ phương trình có nghiệm duy nhất
( ) ( )
; 2;3
xy =
b) Nhân cả hai vế của phương trình thứ nhất với 2 ta được phương trình tương đương
00
22 244 00
1
24 4 24 4 22
1
2
x
xy xy x
xy xy x y
yx
=
−= −= =

⇔ ⇔⇔

−= −= −=
= −

Do đó hệ phương trình có vô số nghiệm
Cụ thể, tập nghiệm của nó cũng là tập nghiệm của phương trình bậc nhất hai ẩn
1
1
2
yx= −
Do đó, hệ phương trình có nghiệm
( )
;xy
tính bởi công thức
1
1
2
xR
yx
∈
= −
Bài 2:
Giải các hệ phương trình sau
a)
31
3 3 53
xy
xy
−=
+=
b)
(21) 212
3 (1 2 ) 1 2
xy
xy
−+ =+
−+ =−
Lời giải
3
a) Nhân cả hai vế của phương trình thứ nhất với
3
ta có hệ phương trình tương đương
3 1 33 3
3 3 53 3 3 53
xy x y
xy x y

− = −=

⇔

+= +=


Cộng từng vế của hai phương trình của hệ mới tạo thành, ta được
23 63x =
Ta có hệ phương trình
3
3
3 3 3 23 63
23
3 3 53
3 3 53 3 3 53
3
x
x
xy x
yx
y
xy xy
=

=
−= =

⇔⇔ ⇔

=−+
=
+= +=


Vậy hệ phương trình có nghiệm duy nhất
( )
23
; 3;
3
xy

=



.
b)
2
1
( 2 1) 2 1 2 3( 2 1) 3 2 3 3 2
2
3 (1 2 ) 1 2 3( 2 1) ( 2 1)
x
xy x y
y
x y xy

=
−+ =+ −+ =+

⇔⇔

=
−+ =− − −=− −


Vậy hệ phương trình có nghiệm duy nhất
( )
( )
; 1; 2xy =
Bài 3:
Giải các hệ phương trình sau
a)
7 23
2 2 7 11
xy
xy
+=−
−− =
b)
3 5 4 15 2 7
25 87 18
xy
xy
−=−
−+ =
c)
( )
1
2 2 32
2
3 12 1
xy
xy
+=+
+− =−
Lời giải
a)
7 23 2 27 43
2 2 7 11 2 2 7 11
xy x y
xy xy

+=− + =−

⇔⇒

−− = −− =


Hệ phương trình vô nghiệm
b)
5
3 5 4 15 2 7 6 35 8 7 15 2 7
7
25 87 18 25 87 18
2
x
xy x y
xy xy
y
=

−=− − =−

⇔⇔

−+ = −+ =
=


Vậy hệ phương trình có nghiệm duy nhất
( )
7
; 5;
2
xy

=



4
c) Nhân cả hai vế của phương trình thứ nhất với
2
, nhân cả hai vế của phương trình thứ hai
với
( )
12
+
, ta được hệ phương trình tương đương
(
)
( )
( )
(
)
1
2 2 32
22 4 26
1
22 4 26
2
312 1 12
1 4 42
3 12 1
xy
xy
x
xy
xx
xy
xy
+=+
+=+
=

+=+

⇔ ⇔⇔

+ +− =− +
= = +



+− =−
Vậy hệ phương trình có nghiệm duy nhất
( )
( )
; 1; 4 4 2xy = +
Dạng 2: Giải hệ phương trình quy về hệ phương trình bậc nhất hai ẩn
Cách giải: Ta thực hiện theo các bước sau
Bước 1: Biến đổi hệ phương trình đã cho về hệ phương trình bậc nhất hai ẩn
Bước 2: Giải hệ phương trình bậc nhất hai ẩn bằng phương pháp cộng đại số
Bài 1:
Giải các hệ phương trình sau:
a.
( )
( ) ( )
2 53
4 12 14
xy y
xy
+−=
−− +=
b.
( )( ) ( )( )
( )( ) ( )( )
32 5 2 7 1
4 13 6 6 12 3
x y xy
xy xy
− += + −
+ −= − +
Lời giải
a) Ta có
( )
( ) ( )
( ) ( )
2 53
23 3
4 12 14
4 12 14
xy y
xy
xy
xy
+−=
−=

⇔

−− +=
−− +=
46 6 3
4 2 10 1
xy x
xy y
−= =

⇔⇔

−= =

Vậy hệ phuương trình có nghiệm duy nhất
( ) ( )
; 3;1xy =
.
b)
( )( ) ( )( )
( )( ) ( )( )
79
32 5 2 7 1
511
51
4 13 6 6 12 3
73
x
x y xy
xy xy
y
−
=
− += + −

⇔

−
+ −= − +
=
Vậy hệ phuương trình có nghiệm duy nhất
( )
79 51
;;
511 73
xy
−−

=


.
Bài 2:
Giải các hệ phương trình sau:
a.
2( ) 3( ) 4
( ) 2( ) 5
xy xy
xy xy
++ −=
++ −=
b.
( )( 1) ( )( 1) 2( 1)
( )( 1) ( )( 2) 2
x yx x yx xy
y xy y xy xy
+ −= − ++ +
− += + −−
5
c.
32 1
1
32
41
3
42
xy
xy y
+−
+=
++
+=−
d.
12
7
23
53
1
32
xy
xy
+=
−=
Lời giải
a.
1
2( ) 3( ) 4
2
( ) 2( ) 5 27
2
x
xy xy
xy xy
y
−
=
++ −=
⇔

++ −=
=
.
Vậy hệ phuương trình có nghiệm duy nhất
(
)
1 27
;;
22
xy
−

=


b.
1
( )( 1) ( )( 1) 2( 1)
1
( )( 1) ( )( 2) 2
3
x
x yx x yx xy
y xy y xy xy
y
= −
+ −= − ++ +
⇔

− += + −−
=
Vậy hệ phuương trình có nghiệm duy nhất
( )
1
; 1;
3
xy

= −


c.
32 1
19
1
63 5
32
2
4 3 14
41
14
3
42
xy
xy
x
xy
xy y
y
+−
+=
+=
=

⇔⇔

+=−
++

= −
+=−
Vậy hệ phuương trình có nghiệm duy nhất
( )
19
; ; 14
2
xy

= −


d.
12
7
3 4 42 6
23
5 3 10 9 6 6
1
32
xy
xy x
xy y
xy
+=
+= =

⇔⇔

−= =

−=
Vậy hệ phuương trình có nghiệm duy nhất
( ) ( )
; 6;6
xy =
Bài 3:
Giải các hệ phương trình sau:
a.
(
) ( )
5 2 3 99
3 7 4 17
x y xy
xy xy
+ − −=
−=−−
b.
43
5
15 9
3
14
x
xy
y
xy
−
+=
−
+=
Lời giải
6
a)
( ) ( )
5 2 3 99
2 13 99 4
6 17 7
3 7 4 17
x y xy
xy x
xy y
xy xy
+ − −=
+= =

⇔⇔

−= =
−=−−

Vậy hệ phuương trình có nghiệm duy nhất
( ) ( )
; 4;7xy =
b)
43
55 43 12
5
14 42 15 9 3
15 9
3
14
x
xy
xy x x
xy y y
y
xy
−
+=
+=− =

⇔⇔

+=− =−
−

+=
Vậy hệ phuương trình có nghiệm duy nhất
( ) ( )
; 12; 3xy = −
Bài 4:
Xác định các hệ số
a
và
b
, biết rằng hệ phương trình sau
46
28
x ay
bx ay
+=
−=
có nghiệm là:
a)
( )
1; 1−
b)
( )
2;3−
Lời giải
a) Vì
( )
1; 1−
là một nghiệm của hệ phương trình, nên thay giá trị này vào hệ phương trình ta
được:
46 2
2 8 12
aa
ba b
−= =−

⇔

+= =

Vậy
2; 12ab=−=
b) Tương tự ta có
( )
( )
42
4. 2 .3 6
2
3
. 2 2 .3 8
10 2 8
a
a
ba
b
− +=
= +

⇔

−− =

=−−
Vậy
42
2 ; 10 2 8
3
ab=+ =−−
Bài 5:
Biết rằng đa thức
( )
Px
chia hết cho đa thức
xa−
khi và chỉ khi
( )
0Pa=
. Hãy tìm các giá trị
của m và n sao cho đa thức sau đồng thời chia hết cho
2x +
và
1x −
.
( ) ( ) ( )
32
5 21 3P x mx m x n x n= +− − + +
Lời giải
Theo giả thiết
( )
Px
đồng thời chia hết cho đa thức
2x +
và
1
x −
, do đó ta có
( )
( )
20
10
P
P
−=
=
7
( ) ( ) ( ) ( ) ( )
( ) ( )
32
32
4
.2 5.2 2 1.2 3 0
3
10
.1 5 .1 2 1 .1 3
3
m
mm n n
mm n n
n
=
− + − − − + −+ =

⇔⇔

+− − + +

=
Vậy
4 10
;
33
mn= =
Bài 6:
Xác định đa thức
( )
fx
biết rằng ta có các điều kiện sau:
a)
( )
fx
chia cho
8x
−
dư 6
b)
( )
fx
chia cho
12x −
dư 14
c)
( )
fx
chia cho
( )( )
8 12xx−−
được thương là
x
và còn dư.
Lời giải
Từ c) ta có dạng của
( )
fx
là
( ) ( )(
)
8 12f x x x x ax b= − − ++
Chú ý rằng đa thức
( )
fx
chia cho
xm−
dư
( )
n fm n⇒=
Từ a), ta có
(
) (
)
8 6 8 61
f ab
=⇔ +=
Từ b), ta có
( ) ( )
12 14 12 14 2f ab= ⇔ +=
Từ (1)(2) ta tìm được
2; 10ab= = −
Vậy đa thức
( )
fx
cần tìm là
( ) ( )( )
8 12 2 10f x xx x x= − − +−
Bài 7:
Giải các hệ phương trình sau
a)
2 30
30
yx
yx
− −=
− ++=
b)
2
2
xy
xy
+=
+=
c)
1 24
122
xy
xy
+− − =
++=
Lời giải
a) Cộng từng vế hai phương trình của hệ ta được
( ) ( )
0yy xx x− +− −=
Ta có
( ) ( )
; ;0 0
y yx xx y y xx x≤ ≤ ≤⇒ − + − − ≤
8
Do đó dấu “=” xảy ra, khi đó
0; 0
xy
= >
Thay vào hệ phương trình ta tìm được
3y =
Vậy hệ có nghiệm
( )
( )
; 0;3xy =
b)
2
2
xy
xy
+=
+=
Ta chứng minh
( )
,, *a b a b ab+≥+ ∀ ∈
Thật vậy, do 2 vế của (*) đều lớn hơn hoặc bằng 0, nên ta có thể bình phương cả 2 vế không
làm đổi chiều BĐT:
(
)
(
) (
)
22
22 22
* 22
ab ab ab abab ab
⇔ + ≥ + ⇔++ ≥++
22a b ab ab ab⇔ ≥ ⇔≥
, điều này luôn đúng, do đó (*) được chứng minh
Dấu “=” xảy ra
0ab ab ab⇔ =⇔≥
Áp dụng ta có:
Nếu
0; 0
xy<>
hệ tương đương
2
xy
−− =
vô số nghiệm
( ) ( )
; ;2xy x y x= ∈ =−−
Nếu
0; 0xy>>
hệ tương đương
2xy+=
vô số nghiệm
( ) (
)
; ;2xy x y x
=∈=−
c)
( )
(
)
1 241
122 2
xy
xy
+− − =
++=
Trừ từng vế của hai phương trình ta được
2 242 2 62y yy y− +−=− ⇔ + =−
( )
( )
4
262 3 4
3
22 6 8
8
y TM
y yy
yy y
yL
=
+=− =

⇔ ⇔⇔

+= − =

=
Với
21
1
42
33
12 2
25
33
1
33
xx
y xy
xx
−

+= =


= ⇒ += −= ⇔ ⇔

−−

+= =


Vậy hệ phương trình có nghiệm
(
)
14 54
; ;, ;
33 33
xy

−−

∈




9
Dạng 3: Giải hệ phương trình bằng phương pháp đặt ẩn phụ
Cách giải: Ta thực hiện theo hai bước
- Chọn ẩn phụ cho các biểu thức của hệ phương trình đã cho để được hệ phương trình bậc
nhất hai ẩn mới ở dạng cơ bản.
- Giải hệ phương trình bậc nhất hai ẩn bằng phương pháp cộng đại số, từ đó tìm nghiệm của
hệ phương trình đã cho.
Bài 1:
Giải các hệ phương trình sau
a.
12
1
31 5
4
xy
xy
+=
−=
b.
23
4
21
21
2 13
xy
xy
xy
xy
−=−
++
+=
++
Lời giải
a) Đặt
1
a
x
=
và
1
b
y
=
.
Hệ phương trình trở thành:
1
21 21 21
2
5 57
1
3 62 7
4 22
4
ab ab ab
a
ab a b a
b
+= += +=
=


⇔ ⇔⇔

−= − = =

=

Từ đó suy ra
2; 4
xy= =
Thử lại thấy thỏa mãn. Vậy hệ phương trình có nghiệm
( ) ( )
; 2; 4xy =
b) Đặt
;
21
xy
ab
xy
= =
++
Hệ phương trình trở thành
23 4 23 4 23 4 1
1 2 14 2
2 24 7
3 33 3
ab ab ab a
ab ab b b
−=− −=− −=− =−


⇔⇔⇔

+= += = =


Với
1 1 22 2 1
2
x
a xx x x
x
=−⇒ =−⇒ =−− ⇒ =−⇒ =−
+
Với
22
322 2
3 13
y
b yy y
y
= ⇒ = ⇒ = +⇔ =
+
Thử lại thấy thỏa mãn.
10
Vậy hệ phương trình có nghiệm duy nhất
( )
;xy
là
( )
1; 2−
Bài 2:
Giải các hệ phương trình sau
a.
7 59
2 12
32
4
21
xy xy
xy xy
−=
−+ +−
+=
−+ +−
b.
15 7
9
49
35
xy
xy
−=
+=
Lời giải
a) Đặt
11
;
21
ab
xy xy
= = ⇒
−+ +−
ta được:
7 59
91
14 10 9 14 10 9 1
2 12
75
2
1
3 2 3 2 4 15 10 20 2
324
4
2
21
a
ab ab x
xy xy
ab
ab a b y
b
ab
xy x y
−=
=

−= −= =
−+ +−
−=


⇔ ⇔ ⇔ ⇔⇔

+= + = =
=


+=
+=

−+ +−
Vậy hệ phương trình có nghiệm duy nhất
( )
( )
; 1; 2xy =
Bài 3:
Giải các hệ phương trình sau
a.
3 10
1
4 23
4 3 29
4 2 3 15
xy x y
xy x y
−=−
−+
+=
−+
b.
2 14 6
1
3 132
24 32
3
3 1 32
xx
yy
xx
yy
−−
−=−
+−
−−
+=−
+−
Lời giải
a.
3 10
1
3 10 1
1
4 23
29
4 3 29 1
43
15
4 2 3 15
ab
x
xy x y
y
ab
xy x y
−=−
−=−
=
−+

⇔⇔

=
+=

+=
−+
. Vậy hệ phương trình có nghiệm duy nhất
là:
( ) ( )
; 1;1xy =
b.
2146 21
11
11
2 1 23 2
3132 31
5
24 32 2 3 2 3 2 2 6 4
31
3 1 32 32 5
xx x
x
ab xy
yy y
x x ab x x y
y
yy y
−− −

−=− =
=

−=− −=
+− +


⇔ ⇔⇔ ⇔

− − − −=− − + =


+=− = =

+− −

11
Vậy hệ phương trình có nghiệm duy nhất là:
(
)
11 4
;;
55
xy

=


Bài 4:
Giải các hệ phương trình sau
a.
2
2
9 5 26
7 2 32
xy
xy
−=
+=
b.
3 1 2 13
21 4
xy
xy
−+ =
−− =
Lời giải
a.
2
2
9 5 26
9 5 26 4 2
( 0) ( ; ) ( 2;4)
7 2 32 2 4
7 2 32
xy
ab a x
y xy
ab b y
xy
−=
−= = =±

≥⇔ ⇔ ⇔ ⇒ =±

+= = =
+=

Vậy hệ phương trình có hai nghiệm là:
( ) ( )
; 2; 4xy = ±
b.
3 1 2 13
3 2 13 3 2 13 3 10
2 4 428 2 4
21 4
xy
ab ab a x
ab a b b y
xy
−+ =
+= += = =

⇔⇔⇔⇔

−= − = = =
−− =

Vậy hệ phương trình có hai nghiệm là:
( ) (
)
; 10; 4xy
=
.
Dạng 4: Tìm điều kiện của tham số để hệ phương trình thỏa mãn điều kiện cho trước
Cách giải: Ta thường sử dụng các kiến thức sau
- Hệ phương trình bậc nhất hai ẩn có nghiệm
( )
00
00
00
;
'' '
ax by c
xy
ax by c
+=
⇔
+=
- Đường thẳng
:d ax by c+=
đi qua điểm
( )
00 0 0
;M x y ax by c⇔+=
Bài 1:
Cho đường thẳng
( )
: 2 1 31dy m x n= + +−
a. Tìm các giá trị của
m
và
n
để
d
đi qua
( )
1; 2M −−
và cắt
Ox
tại điểm có hoành độ bằng 2
b. Cho biết
,mn
thỏa mãn
2 1.mn−=
Chứng minh
d
luôn đi qua một điểm cố định. Tìm điểm
cố định đó.
Lời giải
12
a) Theo đầu bài ta có d đi qua
( )
1; 2
M −−
và cắt Ox tại
( )
2;0N
. Từ đó thay tọa độ các điểm
M
,
N
vào
d
ta tính được:
11
;
69
mn
−−
= =
b) Từ
( )
2 1 21 : 21 64mn n m dy m x m− =⇒ = −⇒ = + + −
Gọi
(
)
00
;
Ix y
là điểm cố định của
d
( ) ( )
00
0 00
00 0
2 60 3
2 6 40
40 7
xx
x mxy m
xy y
+= =−

⇒ + + − − =∀⇔ ⇔

− −= =−

Vậy điểm cố định cần tìm là
( )
3; 7I −−
Bài 2:
Cho hệ phương trình
1(1)
4 2(2)
x my
mx y
+=
+=
a. Giải hệ phương trình khi
1m =
b. Tìm
m
để hệ phương trình có nghiệm duy nhất
c. Tìm
m
để hệ phương trình có nghiệm
(
)
;
xy
sao cho
5xy+=
d. Tìm
m
để hệ phương trình có nghiệm
(
)
;
xy
sao cho
,xy
thuộc
Lời giải
a. Với
1m
=
ta được:
2
3
1
3
x
y
=
=
b. Từ (1)
1x my⇒=−
thay vào (2) ta được:
2
(1 ) 4 2 ( 4) 2(3)m my y m y m− +=⇔ − =−
Hệ phương trình có nghiệm duy nhất khi (3) có nghiệm duy nhất
2
40 2mm⇔ − ≠ ⇔ ≠±
2
21 2
(3) 1
42 22
mm
yx
m m mm
−
⇔= = ⇒=− =
−+ ++
Vậy
2m ≠±
thì hpt có nghiệm duy nhất
( )
21
;;
22
xy
mm

=

++

c. Ta có:
21 7
5 5 ()
22 5
x y m tm
mm
−
+=⇔ + =⇔ =
++
d.
{ }
2 (2)
2 (1) 1; 3
2 (1)
xZ m U
mU m
yZ m U
∈ +∈

⇔ ⇔ + ∈ ⇒ ∈− −

∈ +∈

13
Bài 3:
Cho hệ phương trình
9 10(1)
2(2)
mx y
x my
+=
+=
a. Giải hệ phương trình khi
2m =
b. Tìm
m
để hpt có nghiệm duy nhất
c. Tìm
m
để hpt có nghiệm
(
)
;xy
sao cho
2xy−=
d. Tìm
m
để hpt có nghiệm
(
)
;
xy
sao cho
50xy−<
Lời giải
a. Thay
2m =
vào hệ phương trình ta giải được:
2
5
6
5
x
y
−
=
=
b.
(2) 2x my⇔=−
thay vào (1)
2
( 9) 2 10 (3)
m ym−=−
Hệ phương trình có nghiệm duy nhất
3m⇔ ≠±
Khi đó:
22
2 10 10 18
(3)
99
mm
yx
mm
−−
⇔= ⇒=
−−
Vậy
22
10 18 2 10
3 (; ) ( ; )
99
mm
m xy
mm
−−
≠± ⇒ =
−−
c.
2
32
2 25
9
xy m
m
−=⇔ =⇔ =±
−
d.
2
2
32
5 0 0 90 3 3
9
xy m m
m
− <⇔ <⇔ −<⇔−< <
−
Bài 4:
Cho hệ phương trình
2 5(1)
4(2)
xy
mx y
+=
+=
a. Tìm
m
để hệ phương trình có nghiệm duy nhất
( )
;
xy
sao cho
,xy
trái dấu nhau
b. Tìm
m
để hệ phương trình có nghiệm duy nhất
( )
;xy
sao cho
xy=
Lời giải
14
a.
3
2 5(1) 4
21
4(2) (2 1) 3 5 4
21
x
x y y mx
m
mx y m x m
y
m
=
+= =−

−
⇔⇔

+= − = −

=
−
.
Vậy HPT có nghiệm duy nhất khi
1
2
m ≠
a. Ta có:
2
3(5 4) 4
. 0 0 5 40
(2 1) 5
m
xy m m
m
−
<⇔ <⇔ −<⇔ <
−
.
Vậy
4
5
m <
và
1
2
m ≠
là các giá trị cần tìm.
b. Ta có:
3
1
0
21
2
3 54
7
3 54
(1)
()
2121
5
2121
1
3 54
()
5
2121
m
m
m
m
xy
m tm
mm
mm
m
m loai
mm
≥
>
−
−
−

=⇔= ⇔ ⇔
=
=

−−
−−


−−
=
=

−−
. Vậy
7
5
m =
Bài 5:
Cho hệ phương trình
2(1)
4 4(2)
mx y
x my
+=
+=
a. Tìm
m
để hệ phương trình có nghiệm duy nhất
( )
;xy
sao cho
,xy Z∈
b. Tìm m để hệ phương trình có nghiệm duy nhất
( )
;xy
sao cho
( )
;
M xy
nằm trong góc phần
tư thứ nhất của mặt phẳng
Oxy
c.Tìm
m
để
22
1xy+=
Lời giải
a. Từ (1)
2 (3)y mx⇒=−
thay vào (2) ta được:
2
4(2)4(4)24x m mx m x m+ − =⇔ −=−
Hệ có nghiệm duy nhất
24
2 (; ) ( ; )
22
m xy
mm
⇔ ≠± ⇒ =
++
{ }
2 (2)
2 (2) 1;3;4;0
2 (4)
xZ m U
mU m
yZ m U
∈ +∈

⇔ ⇔ + ∈ ⇒ ∈− − −

∈ +∈

b. Điểm M(x; y) nằm trong góc phần tư thứ nhất
2
0
0
2
20 2
04
0
2
x
m
mm
y
m
>
>
+
⇔ ⇔ ⇔ + > ⇔ >−

>
>
+
15
c. Ta có:
22 2
22
2 25 2 25
4 16
1 1 ( 2) 20
( 2) ( 2)
2 25 2 25
mm
xy m
mm
mm

+ = =−+
+=⇔ + =⇔+ =⇔ ⇔

++
+ =− =−−


Bài 6:
Cho hệ phương trình
1
2
mx y m
x my
+=+
+=
a. Giải và biện luận hệ phương trình
b. Tìm các giá trị nguyên của
m
để hệ phương trình có nghiệm nguyên
c. Tìm
m
để hệ phương trình có nghiệm thỏa mãn
2; 0xy>>
d. Tìm điều kiện của
m
để hệ phương trình có nghiệm thỏa mãn biểu thức sau đạt giá trị nhỏ
nhất:
( )
1
.
1
A xy
m
= +
+
Lời giải
a) Ta tính các định thức
( )( )
2
1
1 11
1
m
D m mm
m
= = −= − +
( ) ( )( )
11
12 1 2
2
x
m
D mm m m
m
+
= = + −= − +
( )
1
2 11
12
y
mm
D mm m
+
= = − +=−
- Nếu
01Dm≠ ⇔ ≠±
thì hệ phương trình có nghiệm duy nhất
2
1
1
1
x
y
D
m
x
x
D
m
D
y
y
y
m
+
=
=

−
⇔


=
=
+
- Nếu
01Dm=⇔=±
+)
1m =
ta có
0
xy
DD D= = =
do đó hệ có vô số nghiệm
+)
1m
= −
ta có
0
20
x
D
D
=
=−≠
Khi đó hệ vô nghiệm
Kết luận:
+ Nếu
1m ≠±
hệ phương trình có nghiệm duy nhất
(
)
21
;;
11
m
xy
mm
+

=

++

16
+ Nếu
1m =
hệ phương trình có vô số nghiệm
+ Nếu
1m
= −
hệ phương trình vô số nghiệm
b) Hệ phương trình có nghiệm nguyên khi và chỉ khi
1
2
1
1
1
m
m
Z
m
Z
m
≠±
+
∈
+
∈
+
mặt khác ta có
21
1
11
m
mm
+
= +
++
, do đó ta suy ra
( ) { }
1 1 2;0mm+ ⇒ ∈−
Thử lại thấy thỏa mãn.
Vậy giá trị của
m
để hệ phương trình có nghiệm nguyên là
{ }
2;0
m ∈−
c) Từ câu a), ta thấy để hệ có nghiệm thỏa mãn
2; 0xy>>
thì
1m ≠±
Khi đó
( )
( )
10
0, 1 0
22
2 20 0
0, 1 0
11 1
0, 1
m tm
mm
mm m
x
mm
mm m
m m loai
−< <
− > +>
++ −
= >⇔ −>⇔ >⇔ ⇔

− < +>
++ +
> <−
Với điều kiện
10m−< <
thỏa mãn
0y >
Vậy
10m−< <
.
d) Đầu tiên ta thấy
1m ≠±
, khi đó ta có:
( )
(
) (
)
22
1 31 2
.
11
11
m
A xy
mm
mm
+
=+==+
++
++
Đặt
1
1
t
m
=
+
, biểu thức
A
trở thành:
2
22
2
111 1 11
2 2 2. 2
448 488
A tt t t t

=+= + +−=+−≥−


Dấu “=” xảy ra khi và chỉ khi:
1 11
0 05
4 14
tm
m
+=⇔ +=⇔ =−
+
(thỏa mãn).
Vậy GTNN của
A
là
1
8
−
, xảy ra khi
5m
= −
.
Bài 7:
Cho hệ phương trình
( )
( )
2 11
2 12
x my
mx y
+=
+=
a. Giải và biện luận hệ phương trình theo tham số
m
b. Tìm số nguyên của
m
để hệ phương trình có nghiệm duy nhất
( )
;
xy
với
,xy Z∈
17
c. Chứng minh rằng khi hệ phương trình có nghiệm duy nhất
( )
;xy
, điểm
(
)
;
M xy
luôn chạy
trên một đường thẳng cố định.
Lời giải
a) Trừ từng vế của phương trình (1) và phương trình (2) ta được:
( ) ( )
( )( )
2 2 02 0mx m y m x y
− + − =⇔− −=
Xét
2m =
thay vào hệ ta được
221
221
xy
xy
+=
+=
Dễ thấy hệ có vô số nghiệm
Xét
2m xy≠⇒=
thay vào (1) ta được:
(
)
( )
2 1*
mx+=
- Nếu
2m =−⇒
phương trình (*) trở thành
01x =
(vô nghiệm)
Do đó hệ vô nghiệm
- Nếu
2m ≠− ⇒
phương trình có nghiệm duy nhất
1
2
xy
m
= =
+
b) Ta có
( ) { } { }
1
, 1 2 2 1;1 3; 1
2
xy Z Z m m m
m
∈ ⇔ ∈ ⇔ + ⇔ + ∈− ⇔ ∈− −
+
c) Hệ phương trình có nghiệm duy nhất, khi đó
( )
1
0
2
x y xy d
m
== ⇒−=
+
Như vậy điểm
M
luôn chạy trên đường thẳng
( )
d
cố định.
18
BÀI TẬP VỀ NHÀ
Bài 1:
Giải các hệ phương trình sau
a.
24
1
35
xy xy
xy
+−
=
= +
b.
( 1)( 3) 27
( 2)( 1) 8
x y xy
x y xy
− += +
− += +
Hướng dẫn giải
a.
44 22 26 0
24
5 3 15 5 3 15
1
35
xy xy
xyxy xy
xy
x y xy
+−
=
+=− +=

⇔ ⇔⇔

=+ −=

= +
55
(; ) ( ; )
26
xy
−
=
Vậy hệ phương trình có nghiệm duy nhất
55
(; ) ( ; )
26
xy
−
=
b.
( 1)( 3) 27 3 3 27 3 30
( 2)( 1) 8 2 2 8 2 10
x y xy xy x y xy x y
x y xy xy x y xy x y
−+=++−−=+−=

⇔ ⇔⇔

− + = + +− −= + − =

( ; ) (10;0)xy=
Vậy hệ phương trình có nghiệm duy nhất
( ; ) (10;0)xy =
Bài 2:
Giải các hệ phương trình sau
a.
11
1
32
7
xy
xy
+=−
−=
b.
7 45
3
76
5 31
2
6
76
xy
xy
−=
−+
+=
−+
Hướng dẫn giải
a) Điều kiện
,0xy≠
Đặt
11
11
;
327 2
ab a
ab
ab b
xy
+=− =

==⇒ ⇔⇔

−= =−

1
( ; ) (1; )
2
xy
−
=
Vậy hệ phương trình có nghiệm duy nhất
1
( ; ) (1; )
2
xy
−
=
b) Điều kiện
0; 49; 0xx y≥≠ ≥
19
Đặt
5
74
21 12 5
11
3
;
13 30 18 13
76
53
6
ab
ab
ab
ab
xy
ab
−=
−=
==⇒⇔

+=
−+
+=
( ; ) (100;0)xy⇔=
Vậy hệ phương trình có nghiệm duy nhất
( ; ) (100;0)xy =
Bài 3:
Tìm các tham số m để nghiệm của hệ phương trình
2 1 14 2 2
34 5
23 4
222
43
x y xy
xy
xy
+ + −+
−=
−−
− =−+ −
Cũng là nghiệm của phương trình
6 524mx y m−= −
Hướng dẫn giải
Nghiệm của hpt là:
11
( ; ) ( ;7)
2
xy =
thay vào phương trình ta được
1m =
Bài 4:
Cho hệ phương trình
49
8
mx y
x my
+=
+=
Với giá trị nào của
m
thì hệ phương trình có nghiệm
(
)
;xy
thỏa mãn:
2
38
2 3(*)
4
xy
m
++ =
−
Hướng dẫn giải
2
2
2
9 32
8
49 8
4
( 2)
8 (8 ) 4 9 9 8
(4 ) 9 8
4
m
x
x my
mx y x my
m
m
x my m my y m
my m
y
m
−
=
= −
+= =−

−
⇔ ⇔ ⇔ ≠±

+= − += −
−=−

=
−
Thay vào (*):
2
1
3 26 23 0 ( 1)(3 23) 0 ( )
23
3
m
m m m m tm
m
=
− +=⇔− − =⇔
=
Bài 5:
Cho hệ phương trình
2
3
x by
bx ay
+=−
−=−
. Xác định các hệ số
a
và
b
biết rằng hệ phương trình:
a) Có nghiệm là
(
)
1; 2−
b) Có nghiệm là
( )
2 1; 2−
20
Hướng dẫn giải
a) Thay
1; 2xy= = −
vào hệ phương trình ta được:
9
12 2
4
23 3
2
a
b
ba
b
−
=
−=−
⇔

+=−
=

Preview text:

ÔN TẬP GIẢI HỆ PHƯƠNG TRÌNH BẰNG PHƯƠNG PHÁP CỘNG ĐẠI SỐ
A. Tóm tắt lý thuyết
Xét hệ phương trình: ax + by = c
. Giả sử a,a' ≠ 0 , khi đó để làm mất x , ta nhân phương
a ' x + b ' y = c '
trình thứ nhất của hệ với
a ax + a by = a c
a ' và nhân phương trình thứ hai với a ta được: ' ' '  , trừ
aa ' x + ab ' y = ac '
theo vế hai phương trình của hệ ta được: (ba'− ab') y = ca'− ac'
Giải phương trình này ta tìm được y , sau đó thay vào hệ ta tìm được x
*) Giải và biện luận hệ phương trình ax + by = c
a ' x + b ' y = c '
Bước 1: Tính các định thức a b D =
= ab'− a 'b (gọi là định thức của hệ) a ' b' c b D =
= cb − c b (gọi là định thức của x ) x ' ' c ' b' a c D =
= ac − a c (gọi là định thức của y ) x ' ' a ' c ' Bước 2: Biện luận  Dx x = 
+ Nếu D ≠ 0 thì hệ có nghiệm duy nhất  DDy y =  D
+ Nếu D = 0 và D ≠ hoặc D ≠ thì hệ vô nghiệm x 0 y 0
+ Nếu D = D = D = thì hệ có vô số nghiệm x y 0
*) Ý nghĩa hình học: Giải sử (d ) là đường thẳng có phương trình ax +by = c và (d ') có
phương trình a'x + b' y = c' . Khi đó
1) Hệ có nghiệm duy nhất ⇔ (d ) và (d ') cắt nhau
2) Hệ vô nghiệm ⇔ (d ) và (d ') song song với nhau
3) Hệ có vô số nghiệm ⇔ (d ) và (d ') trùng nhau. 1
B. Bài tập và các dạng toán
Dạng 1: Giải hệ phương trình bằng phương pháp cộng đại số Cách giải:
- Nếu hệ số của cùng một ẩn bằng nhau thì ta trừ vế với vế
- Nếu hệ số của cùng một ẩn đối nhau thì ta cộng vế với vế
- Nếu không có hệ số của ẩn nào bằng nhau hoặc đối nhau thì ta nhân hai vế của phương trình
với số thích hợp rồi đưa về trường hợp thứ nhất. Bài 1:
Giải các hệ phương trình sau: a)  2 − x + 3y = 5 x − y =  b) 2 2  4x −3y = 1 − 2x − 4y = 4 Lời giải a) Ta có  2 − x + 3y = 5  2 − x + 3y = 5  2 − x + 3y = 5 x = 2  ⇔  ⇔  ⇔ 4x 3y 1 2x 4 x 2  − = − = = y = 3
Vậy hệ phương trình có nghiệm duy nhất ( ;x y) = (2;3)
b) Nhân cả hai vế của phương trình thứ nhất với 2 ta được phương trình tương đương 0x = 0 x − 2y = 2 2x − 4y = 4 0x = 0   ⇔  ⇔  ⇔  1 2x − 4y = 4 2x − 4y = 4 x − 2 = 2yy = x −1  2
Do đó hệ phương trình có vô số nghiệm
Cụ thể, tập nghiệm của nó cũng là tập nghiệm của phương trình bậc nhất hai ẩn 1 y = x −1 2 x ∈ R
Do đó, hệ phương trình có nghiệm ( ;x y) tính bởi công thức  1 y = x −  1  2 Bài 2:
Giải các hệ phương trình sau  
a) x − 3y =1  − x + y = +  b) ( 2 1) 2 1 2 
 3x + 3y = 5 3 3
 x − (1+ 2)y =1− 2 Lời giải 2
a) Nhân cả hai vế của phương trình thứ nhất với 3 ta có hệ phương trình tương đương
x − 3y =1
x 3 −3y = 3  ⇔ 
 3x + 3y = 5 3
x 3 + 3y = 5 3
Cộng từng vế của hai phương trình của hệ mới tạo thành, ta được 2 3x = 6 3 x = 3
x 3 −3y = 3 2 3x = 6 3 x = 3 Ta có hệ phương trình   ⇔  ⇔  ⇔  2 3
x 3 + 3y = 5 3
x 3 + 3y = 5 3 3
 y = −x 3 + 5 3 y =  3
Vậy hệ phương trình có nghiệm duy nhất (   x y) 2 3 ; = 3;   . 3   
( 2 −1)x + 2y =1+ 2 3
 ( 2 −1)x +3 2y = 3+3 2 x =1 b)  ⇔  ⇔  2 3
 x − (1+ 2)y =1− 2 3
 ( 2 −1)x − y = −( 2 −1) y = 2
Vậy hệ phương trình có nghiệm duy nhất ( ;x y) = (1; 2) Bài 3:
Giải các hệ phương trình sau   a) x + 7y = 2 − 3  x − y = −  b) 3 5 4 15 2 7   2
− x − 2 7y = 11  2
− 5x + 8 7y =18  1
x 2 + y = 2 + 3 2 c)  2  3
x + (1− 2) y = 1 −  Lời giải  + = −  + = − a) x 7y 2 3 2x 2 7y 4 3  ⇔ 
⇒ Hệ phương trình vô nghiệm  2
− x − 2 7y = 11  2
− x − 2 7y = 11 x = 5  − = − 
b) 3 5x 4y 15 2 7
6 35x −8 7 y =15 − 2 7   ⇔  ⇔  7  2
− 5x + 8 7y =18  2
− 5x + 8 7y =18 y =  2  
Vậy hệ phương trình có nghiệm duy nhất (x y) 7 ; =  5;   2    3
c) Nhân cả hai vế của phương trình thứ nhất với 2 , nhân cả hai vế của phương trình thứ hai
với (1+ 2), ta được hệ phương trình tương đương  1
x 2 + y = 2 + 3 2  
2 2x + y = 4 + 2 6 
2 2x + y = 4 + 2 6 x =1 2  ⇔  ⇔  ⇔   x +  ( − ) 3 y = −
 (1+ 2) x + (− )
1 x = −(1+ 2) x =1 y = 4 + 4 2 3 1 2 1
Vậy hệ phương trình có nghiệm duy nhất ( ;x y) = (1;4+ 4 2)
Dạng 2: Giải hệ phương trình quy về hệ phương trình bậc nhất hai ẩn
Cách giải: Ta thực hiện theo các bước sau
Bước 1: Biến đổi hệ phương trình đã cho về hệ phương trình bậc nhất hai ẩn
Bước 2: Giải hệ phương trình bậc nhất hai ẩn bằng phương pháp cộng đại số Bài 1:
Giải các hệ phương trình sau:
2(x + y) − 5y =  3
(x −3)(2y +5) = (2x + 7)( y −  )1 a.  b.  4  ( x − ) 1 − 2( y + ) 1 = 4 (4x + 
)1(3y −6) = (6x − )1(2y +3) Lời giải
2(x + y) −5y = 3
2x −3y = 3 a) Ta có 4x − 6y = 6 x = 3  ⇔  ⇔  ⇔  4  ( x − ) 1 − 2( y + ) 1 = 4 4  ( x − ) 1 − 2( y + ) 1 = 4
4x − 2y = 10 y = 1
Vậy hệ phuương trình có nghiệm duy nhất ( ;x y) = (3; ) 1 .  79 − (
x − 3)(2y + 5) = (2x + 7)( y −  ) x =  b) 1  511 (  ⇔   4x +  )
1 (3y − 6) = (6x − ) 1 (2y + 3) 51  y − =  73
Vậy hệ phuương trình có nghiệm duy nhất (x y)  79 − 51 − ; ;  =  . 511 73    Bài 2:
Giải các hệ phương trình sau:
a. 2(x + y) + 3(x − y) = 4
x + y x − = x − y x + + xy +  b. ( )( 1) ( )( 1) 2( 1) 
(x + y) + 2(x − y) = 5
(y − x)(y +1) = (y + x)(y − 2) − 2xy 4 3x + 2 y −1 + = 1 1 2  x + y = 7  c.  3 2 2 3  d. 4x + y y +1   + = 3 − 5 3  − =  x y 1  4 2 3 2 Lời giải  1 x − =  + + − = 
a. 2(x y) 3(x y) 4  2  ⇔ .
(x y) 2(x y) 5  + + − = 27 y =  2
Vậy hệ phuương trình có nghiệm duy nhất (x y)  1 − 27 ; ;  =  2 2    x = 1 −
b. (x + y)(x −1) = (x − y)(x +1) + 2(xy +1)   ⇔  1
(y − x)(y +1) = (y + x)(y − 2) − 2xyy =  3
Vậy hệ phuương trình có nghiệm duy nhất (x y)  1 ; 1;  = −  3    3x + 2 y −1 + = 1  19  c.  3 2 6x + 3y = 5 x =  ⇔  ⇔  2 4x + y y +1  4x + 3y = 14 − + = 3  − y = 14 −  4 2
Vậy hệ phuương trình có nghiệm duy nhất (x y) 19 ; ; 14 = −  2    1 2 x + y = 7  d. 2 3 3  x + 4y = 42 x = 6  ⇔  ⇔ 5 3 10   x 9y 6  − = y = 6 x − y =1 3 2
Vậy hệ phuương trình có nghiệm duy nhất ( ;x y) = (6;6) Bài 3:
Giải các hệ phương trình sau:  4x − 3 5  + =
 ( x + 2y) − 3( x − y) x y  a. = 99   b. 5 
x −3y = 7x − 4y −17 15 − 9  + 3 y x y =  14 Lời giải 5 5
 (x + 2y) −3(x − y) a) = 99 2x +13y = 99 x = 4  ⇔  ⇔ 
x −3y = 7x − 4y −17 6x − y =17 y = 7
Vậy hệ phuương trình có nghiệm duy nhất ( ;x y) = (4;7)  4x − 3 x + y =  b)  5 5
x + 5y = 4x − 3 x =12  ⇔  ⇔ 15 − 9y 14 
x 42y 15 9y  + = − y = 3 − x + 3y =  14
Vậy hệ phuương trình có nghiệm duy nhất ( ;x y) = (12; 3 − ) Bài 4: Xác định các hệ số  x + ay =
a và b , biết rằng hệ phương trình sau 4 6 có nghiệm là: bx   − 2ay = 8 a) (1; ) 1 − b) (− 2;3) Lời giải a) Vì (1; ) 1
− là một nghiệm của hệ phương trình, nên thay giá trị này vào hệ phương trình ta
được: 4 − a = 6 a = 2 −  ⇔ b  2a 8 b  + =  = 12 Vậy a = 2; − b =12 4.  (− 2 ) + .3 a = 6  4 2 b) Tương tự ta có a = 2 +  ⇔  b  (− ) 3 . 2 − 2 .3 a = 8 b   = 10 − 2 −8 Vậy 4 2 a = 2 + ; b = 10 − 2 −8 3 Bài 5:
Biết rằng đa thức P(x) chia hết cho đa thức x − a khi và chỉ khi P(a) = 0 . Hãy tìm các giá trị
của m và n sao cho đa thức sau đồng thời chia hết cho x + 2 và x −1. P(x) 3
= mx + (m − ) 2 5 x − (2n + ) 1 x + 3n Lời giải P( 2 − ) =  0
Theo giả thiết P(x) đồng thời chia hết cho đa thức x + 2 và x −1, do đó ta có  P  ( ) 1 = 0 6  4  .( 2 − )3 + ( −5).( 2 − )2 − (2 + ) 1 .( 2 − ) + 3 = 0 m m m n n =   3 ⇔  ⇔  3  .1 m +  (m −5) 2 .1 − (2n + ) 1 .1+ 3n 10 n =  3 Vậy 4 10 m = ; n = 3 3 Bài 6:
Xác định đa thức f (x) biết rằng ta có các điều kiện sau:
a) f (x) chia cho x −8 dư 6
b) f (x) chia cho x −12 dư 14
c) f (x) chia cho (x −8)(x −12) được thương là x và còn dư. Lời giải
Từ c) ta có dạng của f (x) là f (x) = x(x −8)(x −12) + ax + b
Chú ý rằng đa thức f (x) chia cho x − m dư n ⇒ f (m) = n
Từ a), ta có f (8) = 6 ⇔ 8a + b = 6 ( ) 1
Từ b), ta có f (12) =14 ⇔12a + b =14 (2)
Từ (1)(2) ta tìm được a = 2; b = 1 − 0
Vậy đa thức f (x) cần tìm là f (x) = x(x −8)(x −12) + 2x −10 Bài 7:
Giải các hệ phương trình sau
y − 2 x − 3 =  0  x + y =  2 a)  b) 
− y + x + 3 = 0   x + y = 2 
x +1 − y − 2 =  4 c) 
x +1 + 2 = 2yLời giải
a) Cộng từng vế hai phương trình của hệ ta được ( y − y )+(x − x )− x = 0
Ta có y ≤ y ; x ≤ x ; x ≤ 0 ⇒ ( y − y )+(x − x )− x ≤ 0 7
Do đó dấu “=” xảy ra, khi đó x = 0; y > 0
Thay vào hệ phương trình ta tìm được y = 3
Vậy hệ có nghiệm ( ;x y) = (0;3)  x + y =  2 b)   x + y = 2 
Ta chứng minh a + b ≥ a + b , a ∀ ,b∈ (*)
Thật vậy, do 2 vế của (*) đều lớn hơn hoặc bằng 0, nên ta có thể bình phương cả 2 vế không làm đổi chiều BĐT:
( ) ⇔ ( a + b )2 ≥ ( a +b )2 2 2 2 2 *
⇔ a + b + 2 a b ≥ a + b + 2ab
⇔ 2 a b ≥ 2ab ⇔ ab ≥ ab , điều này luôn đúng, do đó (*) được chứng minh
Dấu “=” xảy ra ⇔ ab = ab ⇔ ab ≥ 0 Áp dụng ta có:
Nếu x < 0; y > 0 hệ tương đương −x − y = 2 vô số nghiệm ( ;x y) = (x∈ ;  y = 2 − − x)
Nếu x > 0; y > 0 hệ tương đương x + y = 2 vô số nghiệm ( ;x y) = (x∈ ;
y = 2 − x)
x +1 − y − 2 =  4 ( ) 1 c) 
x +1 + 2 = 2y  (2)
Trừ từng vế của hai phương trình ta được − y + 2 − 2 = 4 − 2y ⇔ y + 2 = 6 − 2y  4
y + 2 = 6 − 2y 3  y = 4 y = (TM ) ⇔  ⇔  ⇔  3
y + 2 = 2y − 6 y = 8 y = 8  (L)  2  1 x − +1 = x =   Với 4 2  3  3
y = ⇒ x +1 = 2y − 2 = ⇔  ⇔ 3 3 2  − 5 x −  1  + = x =  3  3
Vậy hệ phương trình có nghiệm (  −   −  x y) 1 4 5 4 ; ∈ ; ,  ;   3 3   3 3   8
Dạng 3: Giải hệ phương trình bằng phương pháp đặt ẩn phụ
Cách giải: Ta thực hiện theo hai bước
- Chọn ẩn phụ cho các biểu thức của hệ phương trình đã cho để được hệ phương trình bậc
nhất hai ẩn mới ở dạng cơ bản.
- Giải hệ phương trình bậc nhất hai ẩn bằng phương pháp cộng đại số, từ đó tìm nghiệm của
hệ phương trình đã cho. Bài 1:
Giải các hệ phương trình sau 1 2 + = 1  2x 3y  − = 4 −  a.  x yx + 2 y +1  b.  3 1 5  − = x 2y 1  + =  x y 4
 x + 2 y +1 3 Lời giải
a) Đặt 1 = a và 1 = b. x y  1 a + 2b = 1 a + 2b = 1 a + 2b = 1 a = 
Hệ phương trình trở thành:     2  5 ⇔  5 ⇔  7 ⇔  3  a − b = 6a − 2b = 7a = 1  4  2  2 b  =  4
Từ đó suy ra x = 2; y = 4
Thử lại thấy thỏa mãn. Vậy hệ phương trình có nghiệm ( ;x y) = (2;4)
b) Đặt x = ; y a = b x + 2 y +1 2a − 3b = 4 − 2a − 3b = 4 − 2a − 3b = 4 − a = 1 −
Hệ phương trình trở thành      1 ⇔  2 ⇔  14 ⇔  2 a + 2b = 2a + 4b = 7b = b =  3 3 3      3 Với = 1 x a − ⇒ = 1
− ⇒ x = −x − 2 ⇒ 2x = 2 − ⇒ x = 1 − x + 2 Với 2 y 2 b = ⇒
= ⇒ 3y = 2y + 2 ⇔ y = 2 3 y +1 3
Thử lại thấy thỏa mãn. 9
Vậy hệ phương trình có nghiệm duy nhất ( ;x y) là ( 1; − 2) Bài 2:
Giải các hệ phương trình sau  7 5 9 − = 15 7  − = 9 
a.  x − y + 2 x + y −1 2  x y  b.  3 2  + = 4 4 9  + = 35
 x − y + 2 x + y −1  x y Lời giải a) Đặt 1 1 a = ;b = ⇒ ta được: x − y + 2 x + y −1  7 5 9 − =   9 a =1
x − y + 2 x + y −1 2 7a − 5b = 14  a −10b = 9 14  a −10b = 9  x =1  ⇔  2 ⇔  ⇔  ⇔  1 ⇔ 3 2 3    a 2b 4 15  a 10b 20  + = + = b = + =  + =  y = 2 4 3a 2b 4  2
 x − y + 2 x + y −1
Vậy hệ phương trình có nghiệm duy nhất ( ;x y) = (1;2) Bài 3:
Giải các hệ phương trình sau  3 10  − − − = 1 − 2x 1 4x 6  − = 1 − 
a. 4x − y 2x + 3y
3y +1 3 − 2y  b.  4 3 29  − − + = 2 4x 3 2x  + = 3 −
4x − y 2x + 3y 15
 3y +1 3− 2y Lời giải  3 10 − = 1 −  3  a −10b = 1 −
a. 4x − y 2x + 3y  x =1  ⇔  29 ⇔
. Vậy hệ phương trình có nghiệm duy nhất 4 3 29   4a + 3b = y = 1 + =  15
4x − y 2x + 3y 15 là: ( ;x y) = (1; ) 1
2x −1 4x − 6 2x −1  11 − = 1 − = 1   x =  + −  − = −  +  − =  b. 3y 1 3 2y a 2b 1 3y 1 2x 3y 2  5  ⇔  ⇔  ⇔  ⇔ 2 4x 3 2x   2a b 3 2x 3  2x 2y 6  − − − − = − − + = 4 3 1  + = − = y =
 3y +1 3− 2y 3− 2y  5 10
Vậy hệ phương trình có nghiệm duy nhất là: (x y) 11 4 ; ;  =  5 5    Bài 4:
Giải các hệ phương trình sau 2  − =  − + = a. 9x 5 y 26 x y  b. 3 1 2 13  2
7x + 2 y = 32
2 x −1 − y = 4 Lời giải 2  x − y = a. 9 5 26 9
a − 5b = 26 a = 4 x = 2 ±  (y ≥ 0) ⇔  ⇔  ⇔  ⇒ ( ; x y) = ( 2 ± ;4) 2
7x + 2 y = 32 7a + 2b = 32 b  = 2 y = 4
Vậy hệ phương trình có hai nghiệm là: ( ;x y) = ( 2; ± 4)  − + = b. 3 x 1 2 y 13 3  a + 2b =13 3  a + 2b =13 a = 3 x =10  ⇔  ⇔  ⇔  ⇔ 
2 x −1 − y = 4 2a − b = 4 4a − 2b = 8 b  = 2 y = 4
Vậy hệ phương trình có hai nghiệm là: ( ;x y) = (10;4).
Dạng 4: Tìm điều kiện của tham số để hệ phương trình thỏa mãn điều kiện cho trước
Cách giải: Ta thường sử dụng các kiến thức sau  + =
- Hệ phương trình bậc nhất hai ẩn có nghiệm ( ax by c x ; y ) 0 0 ⇔ 0 0
a'x +b' y =  c' 0 0
- Đường thẳng d : ax + by = c đi qua điểm M (x ; y ⇔ ax + by = c 0 0 ) 0 0 Bài 1:
Cho đường thẳng d : y = (2m + ) 1 x + 3n −1
a. Tìm các giá trị của m và n để d đi qua M ( 1; − 2
− ) và cắt Ox tại điểm có hoành độ bằng 2 b. Cho biết ,
m n thỏa mãn 2m − n =1. Chứng minh d luôn đi qua một điểm cố định. Tìm điểm cố định đó. Lời giải 11
a) Theo đầu bài ta có d đi qua M ( 1; − 2
− ) và cắt Ox tại N (2;0). Từ đó thay tọa độ các điểm M ,
N vào d ta tính được: 1 − 1 m − = ;n = 6 9
b) Từ 2m − n =1⇒ n = 2m −1⇒ d : y = (2m + ) 1 x + 6m − 4 Gọi 2x + 6 = 0 x = 3 −
I (x ; y là điểm cố định của d ⇒ (2x + 6 m + x − y − 4 = 0 m ∀ ⇔  ⇔ 0 ) ( 0 0 ) 0 0 0 0 ) x y 4 0  − − = y = 7 −  0 0 0
Vậy điểm cố định cần tìm là I ( 3 − ; 7 − ) Bài 2:
Cho hệ phương trình x + my =1(1) 
mx + 4y = 2(2)
a. Giải hệ phương trình khi m =1
b. Tìm m để hệ phương trình có nghiệm duy nhất
c. Tìm m để hệ phương trình có nghiệm ( ;x y) sao cho x + y = 5
d. Tìm m để hệ phương trình có nghiệm ( ;x y) sao cho x, y thuộc  Lời giải  2 x = 
a. Với m =1 ta được:  3  1 y =  3
b. Từ (1) ⇒ x =1− my thay vào (2) ta được: 2
m(1− my) + 4y = 2 ⇔ (m − 4)y = m − 2(3)
Hệ phương trình có nghiệm duy nhất khi (3) có nghiệm duy nhất 2
⇔ m − 4 ≠ 0 ⇔ m ≠ 2 ± m − 2 1 m 2 (3) ⇔ y = = ⇒ x =1− = 2 m − 4 m + 2 m + 2 m + 2 Vậy m ≠ 2
± thì hpt có nghiệm duy nhất (x y)  2 1 ; ;  =   m 2 m 2  + +  c. Ta có: 2 1 7 x y − + = 5 ⇔ + = 5 ⇔ m = (tm) m + 2 m + 2 5 d. x∈Zm + 2∈U (2)  ⇔ 
⇔ m + 2∈U (1) ⇒ m∈{ 1; − − } 3 y ∈ Zm + 2∈U (1) 12 Bài 3:
Cho hệ phương trình mx + 9y =10(1)  x + my = 2(2)
a. Giải hệ phương trình khi m = 2
b. Tìm m để hpt có nghiệm duy nhất
c. Tìm m để hpt có nghiệm ( ;x y) sao cho x − y = 2
d. Tìm m để hpt có nghiệm ( ;x y) sao cho x −5y < 0 Lời giải  2 x − = 
a. Thay m = 2 vào hệ phương trình ta giải được:  5  6 y =  5
b. (2) ⇔ x = 2 − my thay vào (1) 2
(m − 9)y = 2m −10 (3)
Hệ phương trình có nghiệm duy nhất ⇔ m ≠ 3 ± Khi đó: 2m −10 10m −18 (3) ⇔ y = ⇒ x = 2 2 m − 9 m − 9 Vậy
10m −18 2m −10 m ≠ 3 ± ⇒ ( ; x y) = ( ; ) 2 2 m − 9 m − 9 c. 32 x − y = 2 ⇔ = 2 ⇔ m = 5 ± 2 m − 9 d. 32 2
x − 5y < 0 ⇔
< 0 ⇔ m − 9 < 0 ⇔ 3 − < m < 3 2 m − 9 Bài 4:
Cho hệ phương trình x + 2y = 5(1)  mx + y = 4(2)
a. Tìm m để hệ phương trình có nghiệm duy nhất ( ;x y) sao cho x, y trái dấu nhau
b. Tìm m để hệ phương trình có nghiệm duy nhất ( ;x y) sao cho x = y Lời giải 13  3 x =  + =  = −  a. x 2y 5(1) y 4 mx  2m −1  ⇔  ⇔ . mx y 4(2) (2m 1)x 3  + = − = 5m − 4 y =  2m −1
Vậy HPT có nghiệm duy nhất khi 1 m ≠ 2 a. Ta có: 3(5m − 4) 4 . x y < 0 ⇔
< 0 ⇔ 5m − 4 < 0 ⇔ m < . 2 (2m −1) 5 Vậy 4 m < và 1
m ≠ là các giá trị cần tìm. 5 2  3  1 ≥ 0 m > 2m 1  − 2   b. Ta có: 3 5m − 4  3 5m − 4  7 x = y ⇔ = (1) ⇔  =
⇔  m = (tm) . Vậy 7 m = 2m 1 2m 1  − − 2m −1 2m −  1   5   5  3 − 5m − 4  1 =   m = (loai) 
2m −1 2m −1   5 Bài 5:
Cho hệ phương trình mx + y = 2(1) 
4x + my = 4(2)
a. Tìm m để hệ phương trình có nghiệm duy nhất ( ;x y) sao cho x, y∈Z
b. Tìm m để hệ phương trình có nghiệm duy nhất ( ;x y) sao cho M ( ;x y) nằm trong góc phần
tư thứ nhất của mặt phẳng Oxy c.Tìm m để 2 2 x + y =1 Lời giải
a. Từ (1) ⇒ y = 2 − mx(3) thay vào (2) ta được: 2
4x + m(2 − mx) = 4 ⇔ (m − 4)x = 2m − 4 Hệ có nghiệm duy nhất 2 4 ⇔ m ≠ 2 ± ⇒ ( ; x y) = ( ; ) m + 2 m + 2 x ∈ Zm + 2∈U (2)  ⇔ 
⇔ m + 2∈U (2) ⇒ m∈{ 1 − ; 3 − ; 4 − ; } 0 y ∈ Zm + 2∈U (4)  2 > 0  > 
b. Điểm M(x; y) nằm trong góc phần tư thứ nhất x 0 m + 2 ⇔  ⇔ 
⇔ m + 2 > 0 ⇔ m > 2 − y > 0 4  > 0 m + 2 14  + =  = − + c. Ta có: 4 16 m 2 2 5 m 2 2 5 2 2 2 x + y =1 ⇔ +
=1 ⇔ (m + 2) = 20 ⇔  ⇔  2 2 (m + 2) (m + 2) m + 2 = 2 − 5 m = 2 − − 2 5 Bài 6:
Cho hệ phương trình mx + y = m +1  x + my = 2
a. Giải và biện luận hệ phương trình
b. Tìm các giá trị nguyên của m để hệ phương trình có nghiệm nguyên
c. Tìm m để hệ phương trình có nghiệm thỏa mãn x > 2; y > 0
d. Tìm điều kiện của m để hệ phương trình có nghiệm thỏa mãn biểu thức sau đạt giá trị nhỏ
nhất: A = (x + y) 1 . m +1 Lời giải
a) Ta tính các định thức m 1 2 D =
= m −1 = (m − ) 1 (m + ) 1 1 m m +1 1 D =
= m + m − = m − m + x ( )1 2 ( )1( 2) 2 m m m +1 D =
= m − m + = m − y 2 ( )1 1 1 2  Dxm + 2 x =  x = 
- Nếu D ≠ 0 ⇔ m ≠ 1
± thì hệ phương trình có nghiệm duy nhất  Dm −1  D ⇔  y 1 y = y =  y  m +1
- Nếu D = 0 ⇔ m = 1 ±
+) m =1 ta có D = D = D = do đó hệ có vô số nghiệm x y 0 +) D = m = 1 − ta có 0  D = − ≠  x 2 0 Khi đó hệ vô nghiệm Kết luận: + Nếu m ≠ 1
± hệ phương trình có nghiệm duy nhất (x y)  m + 2 1 ; ;  =   m 1 m 1 + +  15
+ Nếu m =1 hệ phương trình có vô số nghiệm + Nếu m = 1
− hệ phương trình vô số nghiệm  m ≠ 1 ± 
b) Hệ phương trình có nghiệm nguyên khi và chỉ khi m + 2  ∈ Z m +1   1 ∈Z m+1
mặt khác ta có m + 2 1 = 1+
, do đó ta suy ra 1(m + ) 1 ⇒ m∈{ 2; − } 0 m +1 m +1
Thử lại thấy thỏa mãn.
Vậy giá trị của m để hệ phương trình có nghiệm nguyên là m∈{ 2; − } 0
c) Từ câu a), ta thấy để hệ có nghiệm thỏa mãn x > 2; y > 0 thì m ≠ 1 ± m + 2 m + 2 −m
−m > 0,m +1 > 0  1
− < m < 0(tm) Khi đó x = > 2 ⇔ − 2 > 0 ⇔ > 0 ⇔  ⇔ m +1 m +1 m +1  m 0, m 1 0  − < + >
m > 0, m < 1 −  (loai) Với điều kiện 1
− < m < 0 thỏa mãn y > 0 Vậy 1 − < m < 0 .
d) Đầu tiên ta thấy m ≠ 1
± , khi đó ta có: A = (x + y) 1 m + 3 1 2 . = = + m +1 (m + )2 1 m +1 (m + )2 1 2 Đặt 1 t =
, biểu thức A trở thành: 2  2 1 1  1  1  1 1
A = 2t + t = 2t + 2. t + − =  2t + − ≥ − m +1 2 4 4 8 4      8 8
Dấu “=” xảy ra khi và chỉ khi: 1 1 1 t + = 0 ⇔ + = 0 ⇔ m = 5 − (thỏa mãn). 4 m +1 4 Vậy GTNN của −
A là 1, xảy ra khi m = 5 − . 8 Bài 7: 2x + my =  1 ( ) 1 Cho hệ phương trình  mx + 2y =1  (2)
a. Giải và biện luận hệ phương trình theo tham số m
b. Tìm số nguyên của m để hệ phương trình có nghiệm duy nhất ( ;x y) với x, y∈Z 16
c. Chứng minh rằng khi hệ phương trình có nghiệm duy nhất ( ;x y), điểm M ( ;x y) luôn chạy
trên một đường thẳng cố định. Lời giải
a) Trừ từng vế của phương trình (1) và phương trình (2) ta được:
(2− m) x +(m − 2) y = 0 ⇔ (2− m)(x − y) = 0 Xét  x + y =
m = 2 thay vào hệ ta được 2 2 1  2x + 2y = 1
Dễ thấy hệ có vô số nghiệm
Xét m ≠ 2 ⇒ x = y thay vào (1) ta được: (2 + m) x =1 (*) - Nếu m = 2
− ⇒ phương trình (*) trở thành 0x =1 (vô nghiệm) Do đó hệ vô nghiệm - Nếu m ≠ 2
− ⇒ phương trình có nghiệm duy nhất 1 x = y = m + 2 b) Ta có 1
x, y ∈ Z ⇔
∈ Z ⇔ 1(m + 2) ⇔ m + 2∈{ 1; − } 1 ⇔ m∈{ 3 − ;− } 1 m + 2
c) Hệ phương trình có nghiệm duy nhất, khi đó 1 x = y =
⇒ x − y = 0 (d ) m + 2
Như vậy điểm M luôn chạy trên đường thẳng (d ) cố định. 17 BÀI TẬP VỀ NHÀ Bài 1:
Giải các hệ phương trình sau  x + y x − y =  a.  2 4
(x −1)(y + 3) = xy + 27  b. x y    x − y + = xy + = +1 ( 2)( 1) 8 3 5 Hướng dẫn giải x + y x − y =  a.  2 4
4x + 4y = 2x − 2y 2x + 6y = 0 5 5  ⇔  ⇔  ⇔ ( ; x y − ) = ( ; ) x y 5   x = 3y +15 5
x − 3y = 15 = +1 2 6 3 5
Vậy hệ phương trình có nghiệm duy nhất 5 5 ( ; x y − ) = ( ; ) 2 6
b. (x −1)(y + 3) = xy + 27
xy + 3x − y − 3 = xy + 27 3  x − y = 30  ⇔  ⇔  ⇔ ( ; x y) = (10;0)
(x − 2)(y +1) = xy + 8
xy + x − 2y − 2 = xy + 8 x − 2y = 10
Vậy hệ phương trình có nghiệm duy nhất ( ;x y) = (10;0) Bài 2:
Giải các hệ phương trình sau 1 1  7 4 5 + = 1 −  − =   x − 7 y + 6 3 a.  x y  b. 3 2   − = 7 5 3 1  + = 2  x yx − 7 y +  6 6 Hướng dẫn giải
a) Điều kiện x, y ≠ 0 Đặt 1 1 a + b = 1 − a =1 = ; a = b ⇒ 1  ⇔  ⇔ ( ; x y − ) = (1; ) x y 3  a − 2b = 7 b  = 2 − 2
Vậy hệ phương trình có nghiệm duy nhất 1 ( ; x y − ) = (1; ) 2
b) Điều kiện x ≥ 0; x ≠ 49; y ≥ 0 18  5 7a − 4b =  Đặt 1 1  3
21a −12b = 5 = ; a = b ⇒  ⇔  ⇔ ( ; x y) = (100;0) x − 7 y + 6 13 30   a +18b = 13 5a + 3b =  6
Vậy hệ phương trình có nghiệm duy nhất ( ;x y) = (100;0) Bài 3:
2x +1 y +1 4x − 2y + 2 − = 
Tìm các tham số m để nghiệm của hệ phương trình  3 4 5  2x − 3 y − 4  − = 2 − x + 2y − 2  4 3
Cũng là nghiệm của phương trình 6mx −5y = 2m − 4 Hướng dẫn giải Nghiệm của hpt là: 11 ( ;
x y) = ( ;7) thay vào phương trình ta được m =1 2 Bài 4:
Cho hệ phương trình mx + 4y = 9  x + my = 8
Với giá trị nào của m thì hệ phương trình có nghiệm ( 38 ;
x y) thỏa mãn: 2x + y + = 3(*) 2 m − 4 Hướng dẫn giải  9m − 32 x =  + =  = −  = −  2 mx 4y 9 x 8 my x 8 mym − 4  ⇔  ⇔  ⇔  (m ≠ 2) ± 2 x + my = 8
m(8 − my) + 4y = 9
(4 − m )y = 9 − 8m 9 −8my = 2  4 − mm =1 Thay vào (*): 2 3m 26m 23 0 (m 1)(3m 23) 0  − + = ⇔ − − = ⇔ 23 (tm) m =  3 Bài 5:
Cho hệ phương trình x + by = 2
− . Xác định các hệ số a và b biết rằng hệ phương trình: bx   − ay = 3 − a) Có nghiệm là (1; 2 − )
b) Có nghiệm là ( 2 −1; 2) 19 Hướng dẫn giải  9 a − =  − = −  a) Thay x 1 2b 2 =1; y = 2
− vào hệ phương trình ta được:  4  ⇔ b  2a 3  + = − 3 b  =  2 20