1
SỰ XÁC ĐỊNH ĐƯỜNG TRÒN, TÍNH CHẤT ĐỐI XỨNG CỦA ĐƯỜNG TRÒN
A. Tóm tắt lý thuyết
1. Định nghĩa đường tròn
+) Đường tròn tâm
O
bán kính
R
(với
0R
>
) là tập hợp các điểm cách điểm
O
cố định một
khoảng
R
không đổi
+) Đường tròn tâm
O
bán kính
R
được kí hiệu là:
( )
;OR
hoặc
( )
O
khi không chú ý đến bán
kính. Vị trí tương đối của một điểm đối với đường tròn
2. Vị trí tương đối của điểm M và đường tròn
( )
;OR
Vị trí tương đối
M nằm trên đường tròn (O)
OM R=
M nằm trong đường tròn (O)
OM R
<
M nằm ngoài đường tròn (O)
OM R>
3. Cách xác định 1 đường tròn
*) Định lí:
- Qua 3 điểm không thẳng hàng bao giừo cũng chỉ vẽ được 1 đường tròn và chỉ một đường
tròn mà thôi
- Biết tâm và bán kính
- Biết 1 đoạn thẳng là đường kính
- Đặc biệt: Nếu tam giác
ABC
vuông thì tâm đường tròn ngoại tiếp là trung điểm của cạnh
huyền
*) Chú ý:
- Qua hai điểm cho sẵn, ta dựng được vô số đường tròn, tâm của các đường tròn này phụ
thuộc vào đường thẳng trung trực của đoạn thẳng nối hai điểm đã cho
- Không có đường tròng nào đi qua ba điểm thẳng hàng
- Nếu một tam giác nội tiếp đường tròn có một cạnh là đường kính của đường tròn thì tam
giác đó là tam giác vuông
4. Đường tròn ngoại tiếp tam giác
2
- Đường tròn đi qua 3 đỉnh của một tam giác gọi là đường tròn ngoại tiếp tam giác. Tâm của
đường tròn ngoại tiếp tam giác là giao điểm của 3 đường trung trực.
5. Tính chất đối xứng của đường tròn
- Đường tròn là hình có tâm đối xứng: Tâm của đường tròn là tâm
đối xứng của đường tròn đó
- Đường tròn là hình có trục đối xứng: Bất kì đường kính nào cũng
là trục đối xứng của đường tròn đó.
B. Bài tập và các dạng toán
Dạng 1: Chứng minh các điểm cho trước cùng nằm trên một đường tròn
Cách giải:
Cách 1: Chứng minh các điểm cho trước cùng cách đều 1 điểm cho trước nào đó
Cách 2: Sử dụng kết quả: Nếu
0
90ABC =
thì
B
thuộc đường tròn đường kính
AC
Bài 1:
Cho tứ giác
ABCD
có
0
90CD+=
. Gọi
, ,,M N PQ
lần lượt là trung điểm của
,,,AB BD DC CA
. Chứng minh rằng bốn điểm
, ,,M N PQ
cùng nằm trên 1 đường tròn
Lời giải
Xét tứ giác
MNPQ
, ta có:
//
//
MQ NP
MNPQ
MN PQ
⇒◊
là hình bình hành (dhnb)
Kéo dài
AD
và
BC
cắt nhau tại
E
Ta có:
00
90 90CD E+= ⇒=
Lại có:
//
//
MN ED
MN MQ MNPQ
MQ EC
⇒ ⊥ ⇒◊
là hình chữ nhật (dhnb)
, ,,M N PQ⇒
nằ
m trên 1
đường tròn với tâm là giao điểm của 2 đường chéo của hình chữ nhật, bán kính bằng nửa
O
A'
A
Q
P
N
M
E
D
C
B
A
3
đường chéo.
Bài 2:
Cho hình thoi
ABCD
có
0
60A =
. Gọi
,,,
EFGH
lần lượt là trung điểm của các cạnh
,,,AB BC CD DA
. Chứng minh rằng 6 điểm
,,, ,,EFGHBD
cùng nằm trên 1 đường tròn
Lời giải
Xét tứ giác
EFGH
, có:
//
//
EF GH
EFGH
EH FG
⇒◊
là hình bình hành (dhnb)
Lại có:
0
90HEF EFGH= ⇒◊
là hình chữ nhật (dhnb)
Gọi
O
là giao điểm của hai đường chéo
AC
và
BD
(1)OE OF OG OH⇒===
Xét tam giác
OBE
có:
0
60
OE BE
OBE
B
=
⇒∆
=
đều
( )
2OE OB OD
⇒==
Từ (1)(2)
,, ,, , ()OE OB OF OG OH OD E B F G D H O⇒==== =⇒ ∈
Bài 3:
Cho tam giác
( )
0
90
ABC A =
, đường cao
AH
.
Từ
M
là điểm bất kỳ trên cạnh
BC
. Kẻ
,MD AB ME AC⊥⊥
. Chứng minh 5 điểm
,, ,,ADM H E
cùng nằm trên một đường tròn
Lời giải
Vì ba tam giác
,,ADM AEM AHM
có chung cạnh huyền
AM
nên ba đỉnh góc vuông
,,DEH
O
60
°
H
G
F
E
D
C
B
A
B
D
M
H
C
E
A
4
Nằm trên đường tròn đường kính
AM
có tâm là trung điểm của
AM
Vậy 5 điểm
,, ,,
ADM H E
cùng nằm trên một đường tròn
Bài 4:
Cho tam giác
ABC
và điểm
M
là trung điểm
của
BC
. Hạ
,MD ME
theo thứ tự
vuông góc
với
,AB AC
. Trên tia đối của tia
DB
và
EC
lần lượt lấy các điểm
,
IK
sao cho
D
là trung
điểm của
BI
,
E
là trung điểm của
CK
.
Chứng minh rằng
, ,C, KBI
cùng nằ
m trên 1
đường tròn.
Lời giải
Cách 1: sử dụng định nghĩa
Ta có:
M
là trung điểm
1
(1)
2
BC MB MC BC
⇒==
MD
là trung trực của
(2)BI MI MB⇒=
ME
là trung trực của
(3)CK MC MK
⇒=
Từ (1)(2)(3)
1
2
MB MC MI MK BC
⇒====
(đpcm)
Cách 2:
Ta có:
MD
là trung trực của
1
2
BI MI MB BC BIC⇒ = = ⇔∆
vuông tại
I
(
)
;I O BC
⇒∈
ME
là trung trực của
CK
1
2
MK MC BC BKC⇒ = = ⇒∆
vuông tại
K
( )
;K O BC⇒∈
Vậy:
( )
,, , ;B I C K O BC∈
.
M
E
K
D
I
C
B
A
5
Bài 5:
Gọi
,IK
theo thứ tự là các điểm nằm trên
,AB AD
của hình vuông
ABCD
sao cho
AI AK=
. Đường thẳng kẻ qua
A
vuông góc
với
DI
ở
P
và cắt
BC
ở
Q
. Chứ
ng minh
rằng
,,,CDPQ
cùng thuộc 1 đường tròn.
Lời giải
Ta có
()
//
KD CQ
ADI BAQ gcg AI BQ KDCQ
KD CQ
=
∆ =∆ ⇒ = ⇒ ⇒◊
là hình bình hành, mà
0
60C =
CDKQ⇒◊
là hình chữ nhật.
Gọi O là giao điểm của hai đường chéo
CK
và
DQ
OC OD OK OQ
⇒===
PDQ∆
vuông cân tại
P PQ OD OC⇒==
Vậy 5 điểm
,, ,,CDK PQ
cùng thuộc 1 đường tròn.
Bài 6:
Cho tam giác
ABC
, ba đường cao
,,AD BE CF
cắt nhau tại
H
. Gọi
,, ,IJKL
lần lượt là trung
điểm của
,,,AB AC HC HB
. Chứng minh rằng 5
điểm
,, ,,,IJ KLEF
thuộc 1 đường tròn.
Lời giải
Ta có tứ giác
IJKL
là hình bình hành (dhnb)
Mà
0
90ILK IJKL= ⇒◊
là hình chữ nhật có hai đường chéo là
LJ
và
IK
Xét tam giác vuông
ELJ
vuông tại
1
2
E OE LJ OJ⇒= =
1
K
P
I
Q
D
C
B
A
D
K
H
L
F
I
J
E
C
B
A
6
Xét tam giác vuông
FLK
vuông tại
1
2
I OF IK OJ⇒= =
Vậy 6 điểm
,, ,,,IJ KLEF
thuộc 1 đường tròn đường kính là đường chéo của hình chữ nhật.
Bài 7:
Cho hình vuông
ABCD
, gọi
O
là giao điểm
hai đường chéo
AC
và
BD
. Gọi
,MN
lần
lượt là trung điểm của
,
OB CD
a. Chứng minh rằng
, ,,AM N D
thuộc 1 đường
tròn
b. So sánh
AN
và
DM
Lời giải
a. Kẻ
NH
vuông góc với
BD
tại
H
Xét tam giác
OCD
, có:
1
1
2
// 1
2
2
HO HD CD
DN NC
MH BD OA
NH OC
MO MB OB
= =
=
⇒ ⇒= =

= =
Ta có:
11
0
0
12
( ) 90
90
AM
OAM HNM cgc AMN
AM
=
∆=∆ ⇒ ⇒ =
+=
+) Gọi
I
là trung điểm của
1
(1)
2
AN IA IN AN
⇒= =
Xét
00
11
( 90 ) (2); ( 90 ) (3)
22
ADN D ID AN AMN M MI AN
∆ = ⇒= ∆ = ⇒ =
Từ (1)(2)(3)
, , , ()IA IN IM ID A M N D O⇒= = =⇒ ∈
b. Xét đường tròn
( )
;I IA
có
AN
là đường kính,
DM
là dây không đi qua tâm
AN DM⇒>
I
O
N
M
D
C
B
A
7
Dạng 2: Xác định tâm đường tròn đi qua 3 điểm
Cách giải: Ta có tâm của đường tròn đi qua 3 điểm
,,ABC
không thẳng hàng là giao điểm
của các đường trung trực
Bài 1:
Cho hình thoi
ABCD
, đường trung trực của
cạnh
AB
cắt
BD
tại
E
và
AC
tại
F
. Chứng
minh rằng
E
và
F
lần lượt là tâm đường tròn
ngoại tiếp tam giác
ABC
và
ABD
.
Lời giải
+) Xét
ABC∆
, có đường trung trực của
AB
và
AC
cắt nhau tại
EE
⇒
là tâm đường tròn ngoại
tiếp
ABC∆
+) Xét
ABD∆
, có đường trung trực của
AB
và
BD
cắt nhau tại
FF⇒
là tâm đườ
ng tròn
ngoại tiếp
ABD∆
Bài 2:
Cho
ABC
∆
nội tiếp đường tròn tâm
O
, đường
kính
AD
, gọi
H
là giao điểm của hai đường
cao
BE
và
CF
của
ABC∆
.
a. Chứng minh rằng tứ giác
BHCD
là hình
bình hành
b. Gọi
I
là trung điểm của
BC
, chứ
ng minh
rằng:
2AH OI=
c. Gọi
G
là trọng tâm của
ABC∆
, chứng minh
rằng
G
cũng là trọng tâm của
AHD∆
Lời giải
E
F
O
D
C
B
A
I
H
F
E
D
C
B
A
8
a) Ta có
ABD∆
nội tiếp đường tròn
( )
;O AD
;
ADC
∆
nội tiếp đường tròn
( )
;O AD
;ABD ADC
⇒∆ ∆
vuông tại
B
và
C
//
//
BH CD
BD CH
⇒
BHCD⇒◊
nội tiếp (đpcm)
b) Ta có
I
là trung điểm
BC I⇒
là trung điểm
HD
1
2
2
OI AH AH OI
⇒= ⇒ =
c) Xét
ABC
∆
, có
AI
là đường trung tuyến,
G
là trọng tâm của tam giác
2
;
3
G AI AG AI⇒∈ =
Xét
AHD∆
có
AI
là đường trung tuyến,
2
;
3
G AI AG AI∈=⇒
G
là trọng tâm
AHD∆
.
9
Dạng 3: Xác định vị trí tương đối của một điểm với một đường tròn
Cách giải: Muốn xác định vị trí của điểm
M
đối với đường tròn
( )
;O OR
ta so sánh khoảng
cách
OM
với bán kính
R
theo bảng sau
Vị trí tương đối
M nằm trên đường tròn (O)
OM R=
M nằm trong đường tròn (O)
OM R<
M nằm ngoài đường tròn (O)
OM R>
Bài 1:
Cho tam giác đều
ABC
∆
cạnh bằng
a
, các
đường cao
,BM CN
. Gọi
O
là trung điểm của
BC
a. Chứng minh rằng
,, ,BCM N
cùng thuộc
đường tròn (O)
b. Gọi
G
là giao điểm của
BM
và
CN
.
Chứng minh điểm
G
nằm trong, điểm
A
nằm
ngoài đối với đường tròn đường kính
BC
.
Lời giải
a) Ta có:
00
90 ; ; 90 ;
22
BC BC
BNC N O BMC M O
 
= ⇒∈ = ⇒ ∈
 
 
Vậy
,, ,BCM N
cùng thuộc 1 đường tròn
;
2
BC
O



b) Ta có
ABC∆
đều có
G
trực tâm đồng thời là trọng tâm
Xét
2
02
3
( 90 ), .
2 42
a aa
AOB O R ON OA a R A∆ = = = = −= ⇒
nằm ngoài đường tròn (O)
Ta lại có:
13
36
a
OG OA R G= = <⇒
nằm trong (O).
a
N
M
G
C
B
A
10
Bài 2:
Cho đường tròn (O), đường kính
2AD R=
. Vẽ
cung tròn tâm
D
bán kính
R
, cung này
Cắt
( )
O
ở
B
và
C
a) Tứ giác
OBDC
là hình gì? Vì sao?
b) Tính số đo các góc
, , .CBD CBO OBA
c) Chứng minh tam giác
ABC
là tam giác
đều.
Lời giải
a) Tứ giác
OBDC
là hình thoi (bốn cạnh bằng nhau)
b) Tính được:
0
30CBO CBD ABO
= = =
c) Chứng minh
ABC∆
cân tại
A
có
0
60ABC ABC= ⇒∆
đều
11
Dạng 4: Tính bán kính của đường tròn ngoại tiếp tam giác và số đo các góc liên quan
Cách giải: Ta có thể sử dụng một trong các cách sau:
Cách 1. Sử dụng tính chất đường trung tuyến trong tam giác vuông,
Cách 2. Dùng định lý Pytago trong tam giác vuông.
Cách 3. Dùng hệ thức lượng về cạnh và góc trong tam giác vuông.
Bài 1:
Cho tam giác
ABC
vuông ở
A
có
5 , 12AB cm AC cm= =
. Tính bán kính của đường
tròn ngoại tiếp tam giác
ABC
Lời giải
Áp dụng định lí Pytago cho tam giác vuông
ABC
, ta có:
13 6,5BC cm R cm
= ⇒=
Bài 2:
Cho tam giác đều
ABC
cạnh bằng 2 cm. Tính
bán kính của
đường tròn ngoại tiếp tam giác
ABC
Lời giải
Gọi
O
là giao 3 đường trung trực của
ABC
∆
. Khi đó
O
là tâm đường tròn ngoại tiếp
ABC∆
Gọi
H
là giao điểm của
AO
và
BC
, ta có:
( ) ( )
2 23
3;
33
AH cm OA AH cm= = =
Bài 3:
Cho hình chữ nhật
ABCD
có
9 , 12AB cm BC cm= =
. Chứng minh bốn điểm
,,,ABC D
cùng nằm trên một đường tròn. Tính
O
12
5
C
B
A
O
12
5
C
B
A
12
bán kính đường tròn đó.
Lời giải
Gọi
O
là giao điểm của
AC
và
BD
, ta có:
( )
, , , ; 7,5
OA OB OC OD A B C D O R cm===⇒ ∈=
Bài 4:
Cho góc
0
60BAC
=
và điểm
B
nằm trên tia
Ax
sao cho
3
AB cm=
a) Dựng đường tròn
( )
O
đi qua
A
và
B
sao
cho tâm
O
nằm trên tia
Ay
b) Tính bán kính đường tròn
(
)
O
Lời giải
a) Dựng đường thẳng
d
là trung trực của
AB
,
d
cắt tia
Ay
tại
O
suy ra
( )
;O OA
là đường tròn
cần dựng
b) Tính được:
32
3
OA cm=
Bài 5:
Cho
ABC
∆
cân tại
A
, có
12BC cm=
, đường
cao
( )
4AH cm=
. Tính bán kính của đường
tròn ngoại tiếp
ABC∆
.
Lời giải
Gọi
O
là tâm đường tròn ngoại tiếp
ABC∆
,
D
là giao điểm của đường cao
AH
và đường tròn
( )
O
. Tam giác
ABC
cân tại
A
nên
AH
là đường cao đồng thời là đường trung trực, đường
trung tuyến của cạnh
BC
nên
AD
là đường trung trực của cạnh
BC
H
A
B
C
D
O
13
Suy ra
AD
là đường kính của đường tròn
(
)
O
;
( )
12
6
22
BC
CH cm= = =
Tam giác
ACD
nội tiếp đường tròn đường kính
AD
nên
ACD∆
vuông tại
C
, ta có:
( )
( )
22
2
6
. 9 9413
4
CH
CH AH HD HD cm AD AH HD cm
AH
= ⇒ = = = ⇒ = + =+=
( )
13
6,5
22
AD
R cm⇒= = =
.
Bài 6:
Cho
ABC∆
cân tại
A
, nội tiếp đường tròn
(
)
O
. Đường cao
AH
cắt
( )
O
ở
D
. Biết
24 , 20
BC cm AC cm
= =
. Tính chiều cao
AH
và
bán kính đường tròn
( )
O
.
Lời giải
Vì
ABC∆
cân tại
A
, nên
AH
là trung trực của
BC
, do
AH
đi qua
O
hay dây
AD
đi qua tâm
O
nên
AD
là đường kính của
(
)
O
. Lúc đó
ACD∆
nội tiếp
( )
O
đường kính
12BH HC cm= =
Tam giác
ACH
vuông tại
H
có cạnh huyền
20AC cm=
Áp dụng hệ thức Pytago, ta được:
( )
2 2 2 22 2 22
20 12 16 16 0AC CH AH AH AH AH AH
=+⇔=+⇔=⇔= >
Áp dụng hệ thức về cạnh cho tam giác
ACD
vuông tại
C
, ta được:
( )
2
400
. 400 16. 25
16
AC AH AD AD AD cm= ⇔= ⇔= =
Vậy bán kính đường tròn
( )
O
bằng
( )
12, 5 cm
.
Bài 7:
a
A
B
C
D
O
12
12
20
14
Cho đường tròn tâm
(
)
O
, đường kính
AB
và
một dây
AC
bằng bán kính đường tròn. Tính
các góc của
ABC
∆
Lời giải
Tam giác
OAC
có ba cạnh bằng nhau
( )
AC OA OC= =
nên là tam giác đều
0
11
60
CO
A⇒= = =
Ta có:
OAC
có
OB OC=
nên can tại
2
O BC⇒=
1
O
là góc ngoài của
00
1 2 2 2 1 12
1
2 2 30 90
2
OBC O B C B C B C O ACB C C∆ ⇒=+= = ⇒== = ⇒ =+=
Vậy
000
60 ; 30 ; 90ABC= = =
Có thể lí giải như sau:
CAB∆
có trung tuyến
CO
bằng nửa cạnh đối xứng
AB
nên vuông tại
C
000
90 60 30ACB A B= ⇒= ⇒=
Vậy
ABC∆
có
000
90 ; 60 ; 30C AB= = =
Bài 8:
Cho
ABC
∆
cân tại
A
, nội tiếp đường tròn tâm
( )
O
. Đường cao
AH
cắt đường tròn ở
D
a) Vì sao
AD
là đường kính của đườ
ng tròn
( )
O
b) Tính số đo góc
ACD
c) Cho
( )
( )
24 , 20BC cm AC cm= =
. Tính đường
cao
AH
và bán kính của đường tròn
( )
O
Lời giải
a)
ABC∆
cân tại
A
, nên
AH
là đường cao đồng thời là đường trung trực của đoạn thẳng
BC
Suy ra
AD
là đường trung trực của đoạn thẳng
BC
, mà
O
nằm trên đường trung trực của
BC
O
B
C
A
1
2
1
D
H
O
B
C
A
15
nên
AD
đi qua
O
Suuy ra
AD
là đường kính của đường tròn
(
)
O
b) Tam giác
ACD
nội tiếp đường tròn
( )
O
đường kính
AD
nên tam giác
ACD
vuông tại
C
0
90ACD⇒=
c) Ta có:
( )
24
12
22
BC
CH BH cm= = = =
Xét
ACH∆
vuông tại
( )
2 2 2 22
20 12 256 256 16H AH AC CH AH cm⇒ = − =−= ⇒ = =
Xét
ACD
∆
vuông tại
( )
22
2
20
. 25
. 16
AC
C AC AH AD AD cm
AH AD
⇒ = ⇒= = =
( )
1 25
12, 5
22
OC AD cm
⇒= ==
Vậy bán kính của đường tròn
(
)
O
là
( )
12, 5 cm
.
16
Dạng 5: Chứng minh đẳng thức
Bài 1:
Cho điểm
A
cố định nằm ngoài đường tròn
(
)
;OR
.
B
là điểm di động trên đườ
ng tròn
(
)
O
. Gọi
,MI
lần lượt là trung điểm của
,AB OA
a) Chứng minh rằng:
1
2
IM R=
. Suy ra
M
thuộc một đường cố định
b) Chứng minh rằng:
OA R AB OA R−≤ ≤ +
Lời giải
a) Xét
OAB∆
có
,IM
lần lượt là trung điểm của
,OA AB
(gt)
IM⇒
là đường trung bình của
11
22
OAB IM OB R∆ ⇒= =
Ta có
I
là trung điểm của đoạn thẳng cố định
OA I
⇒
cố định,
1
2
IM R=
không đổi
Do đó
M
thuộc đường tròn cố định tâm
I
, bán kính
1
2
R
b) Xét ba điểm
,,
OAB
ta có:
OA OB AB OA OB−≤≤+
mà
OA R OA R AB OA R
=⇒ −≤ ≤ +
.
Bài 2:
Cho nửa đường tròn
( )
O
đường kính
AB
. Hai
dây cung
AC
và
BD
cắt nhau tại
H
. Chứng
minh rằng:
2
..AH AC BH BD AB+=
Lời giải
Vẽ
,HK AB K AB⊥∈
B
O
M
I
A
H
D
A
B
C
K
17
Vì
,
DC
cùng thuộc đường tròn đường kính
AB
, nên:
0
90ADB ACB= =
Xét
BKH
∆
và
DBA∆
, có:
: cKBH hung
;
(
)
0
90 . .
BH BK
BKH DBA AH AC AB AK
AB BD
HKB ADB
= =⇒∆ ∆⇒=⇒ =#
Chứng minh tương tự ta có:
AKH ACB∆∆#
Do đó:
( )
2
. ...AH AC BH BD AB AK AB BK AB AK BK AB+ = + = +=
.
Bài 3:
Cho điểm
A
cố định nằm trong đường tròn
(
)
( )
;0
OR A≠
.
B
là điểm di động trên đường
tròn
( )
O
. Xác định vị trí của điểm
B
để độ
dài
AB
lớn nhất, nhỏ nhất.
Lời giải
Xét ba điểm
,,OAB
ta có:
;OB OA AB OB OA R OA AB R OA−≤≤+ −≤≤+
Ta có:
R OA−
và
R OA+
không đổi
AB R OA O=+⇔
nằm giữa
A
và
B
Vậy khi
B
là giao điểm của tia
AO
và đường tròn
( )
;OR
thì độ dài
AB
lớn nhất
AB R OA A=−⇔
nằm giữa
O
và
B
Vậy khi
B
là giao điểm của tia
AO
và đường tròn
( )
;OR
thì độ dài
AB
lớn nhất.
Bài 4:
Cho đường tròn
( )
;OR
và hai điểm
,AB
nằm
ngoài đường tròn sao cho
2OA R
=
. Tìm điểm
M
trên đường tròn để
2MA MB+
đạt giá trị
nhỏ nhất
B
A
O
M
B
A
C
O
18
Lời giải
Gọi
C
là điểm trên đoạn thẳng
OA
sao cho:
,
2
R
OC =
ta có
C
cố định
Xét
OCM∆
và
OMA
∆
có:
11
:; 2
22
OC OM MC OC
COM chung OCM OMA MC MA
OM OA MA OM

= = ⇒∆ ∆ ⇒ = = ⇒ =


#
Xét ba điểm
,,M BC
có
( )
2 2 2,MB MC BC MA MB MC MB BC+ ≥⇒+ = + ≥
2BC
không đổi
Dấu “=’ xảy ra
M
⇔
nằm giữa
B
và
C
Vậy khi
M
là giao điểm của đoạn thẳng
BC
và đường tròn
(
)
O
, (
C
là điểm nằm trên đoạn
OA
sao cho
2
R
OC
=
) thì
OMA
∆
đạt giá trị nhỏ nhất.
Bài 5:
Cho hình thoi
ABCD
cạnh
a
. Gọi
R
và
r
lần
lượt là bán kính các đường tròn ngoại tiếp
tam giác
ABD
và
ABC
. Chứng minh rằng:
22 2
114
Rr a
+=
Lời giải
Gọi
,,MIK
là giao điểm của đường trung trực của đoạn thẳng
AB
với
,,AB AC BD
O
là giao điểm của
AC
và
BD
Ta có:
;;OA OC OB OD AC BD= = ⊥
(
ABCD
là hình thoi) nên
AC
là đường trung trực của
BD
,
BD
là đường trung trực của
AC
Do đó
,
IK
lần lượt là tam đường tròn ngoại tiếp
,ABD ABC∆∆
Xét
OAB∆
và
MKB∆
có:
( )
0
: ; 90
OB AB
ABO chung AOB KMB OAB MKB
MB KB
= = ⇒∆ ∆ ⇒ =#
I
M
K
D
C
B
A
19
2
24
2
2
24
2
OB a a a
OB
a
r rr

⇒=⇒ = =


. Tương tự ta có:
4
2
2
4
a
OA
R
=
Tam giác
OAB
vuông tại
O
, theo định lý Pytago ta có:
44
22 2 2
2 2 22 2
114
44
aa
OA OB AB a
R r Rr a
+ = ⇔ + =⇒ +=
.
20
BÀI TẬP TRẮC NGHIỆM
Câu 1: Khẳng định nào sau đây là đúng nhất
A) Tập hợp các điểm có khoảng cách đến điểm
O
cố định bằng
(
)
4
cm
là đường tròn tâm
O
bán kính
( )
4 cm
B) Đường tròn tâm
( )
O
bán kính
(
)
4 cm
gồm tất cả những điểm có khoảng cách đến
O
bằng
( )
4 cm
C) Hình tròn tâm
O
bán kính
(
)
4 cm
gồm tất cả những điểm có khoảng cách đến
O
nhỏ hơn
hoặc bằng
( )
4 cm
D) Cả A, B, C đều đúng
Chọn đáp án D
Giải thích:
Cả A, B, C đều đúng
Câu 2: Khẳng định nào sau đây sai
A) Qua một điểm ta vẽ được vô số đường tròn
B) Qua hai điểm, ta vẽ được vô số đường tròn
C) Qua ba điểm, ta vẽ được một và chỉ một đường tròn
D) Cả A, B đúng còn C sai
Chọn đáp án C
Giải thích:
A) Qua một điểm vẽ được vô số đường tròn
B) Qua hai điểm vẽ được vô số đường tròn,
tâm những đường tròn đó đều thuộc đường
trung trực của đoạn thẳng nối hai điểm đã cho
C) Qua 3 điểm không thẳng hàng ta vẽ được
một và chỉ một đường tròn. Tâm đường tròn
đó là giao điểm các đường trung trực của các
đoạn thẳng tạo bởi ba điểm đó
O
C
B
A
21
D) Qua 3 điểm thẳng hàng ta không vẽ được
đường tròn nào
Câu 3: Cho đường tròn
( )
;OR
ngoại tiếp
ABC∆
vuông tại
A
. Khẳng định nào sau đây đúng
A) Điểm
O
nằm bên trong
ABC∆
B) Điểm
O
nằm bên ngoài
ABC∆
C) Điểm
O
nằm tùy ý trên cạnh
BC
D) Điểm
O
là trung điểm của cạnh
BC
Chọn đáp án D
Giải thích: Nhắc lại định lí sau
- Tâm của đường tròn ngoại tiếp tam giác vuông là trung điểm của cạnh huyền
- Nếu một tam giác có một cạnh là đường kính của đường tròn ngoại tiếp tam giác đó là tam
giác vuông.
Câu 4: Cho đường tròn
( )
;OR
đường kính
AB
, qua trung điểm
H
của
OA
vẽ đường thẳng
vuông góc với
AB
cắt đường tròn tại
M
. Tính theo
M
diện tích
AMB
∆
A)
2
3
R
B)
2
3
2
R
C)
2
3
3
R
D)
2
3
4
R
Chọn đáp án B
Giải thích: Ta có:
AMB
∆
nội tiếp đường tròn
(
)
O
có
AB
là
đường kính nên
AMB∆
vuông tại
M
AMB
∆
,có đường cao
MH
, ta có:
( )
2
.*MH HA HB=
11 3
2
2 2 22
RR
HA HO OA R HB R= = = ⇒ = −=
2
2
13 3 3
.
22 4 2
RR
MH R R MH⇒ = =⇒=
.
H
O
B
A
M
22
Câu 5: Cho
ABC∆
, có
(
)
(
) (
)
3, 6 ; 4, 8 ; 6
AB cm AC cm BC cm
= = =
nội tiếp đường tròn
( )
;OR
. Độ
dài bán kính
R
bằng?
A)
( )
38
cm
B)
( )
4,5 cm
C)
( )
5 cm
D)
(
)
61
cm
Chọn đáp án A
Giải thích:
Ta có:
( )
( ) ( ) ( )
22
22
22
6 36 1
3, 6 4, 8 36 2
BC
AB AC
= =
+= + =
Từ
( )( )
222
12 BC AB AC⇒=+
ABC⇒∆
vuông tại
A BC⇒
là đường kính
đường tròn
( )
;OR
ngoại tiếp
ABC
∆
Ta có:
(
)
11
.6 3
22
R BC cm= = =
Câu 6: Cho
MNP∆
vuông tại
M
nội tiếp đường tròn
( )
;10O cm
,
0
41MNP =
. Tính chu vi của
MNP∆
(làm tròn đến hàng đơn vị)
A)
( )
38 cm
B)
( )
48
cm
C)
( )
52 cm
D)
( )
61 cm
Chọn đáp án B
Giải thích: Ta có:
a)
22
.; .MN NP NH MP NP PH= =
b)
2
.; . .MH HN HP MN MP NP MH= =
c)
2 22
1 11
MH MN MP
= +
Câu 7: Cho hình chữ nhật
ABCD
có
18 , 14AB cm AD cm= =
. Khẳng định nào sau đây đúng
A) Giao điểm
( )
O
của hai đường chéo
AC
và
BD
là tâm đường tròn đi qua
,,,ABC D
B) Bán kính
R
của đường tròn
( )
O
bằng
15cm
C
B
A
O
N
P
M
41
°
10cm
23
C)
BD
là trục đối xứng của đường tròn
( )
O
D)
,,ABC
đều đúng
Chọn đáp án D
Giải thích:
- Theo tính chất hình chữ nhật: Hai đường
chéo của hình chữ nhật bằng nhau và cắt
nhau tại trung điểm của mỗi đường
-
ABCD
là hình chữ nhật
OA OB OC OD⇒== =
Do đó
(
)
O
là tâm đường tròn đi qua
,,,ABC D
-
BCD∆
vuông tại
A
nội tiếp đường tròn
(
)
O
Nên
BD
là đường kính của
( )
O
Do đó
BD
là trục đối xứng của đường tròn
( )
O
. Ta có:
( )
22 2
18 2 30BD AB AD cm= + = +=
Do đó:
(
)
11
.30 15
22
R BD cm= = =
.
24cm
18cm
O
D
C
B
A
24
BÀI TẬP TỰ LUYỆN
Bài 1:
Cho tam giác
ABC∆
cân tại
A
, đường cao
2, 8AH cm BC cm= =
. Đường vuông góc với
AC
tại
C
cắt đường thẳng
AH
ở
D
a) Chứng minh các điểm
,BC
cùng thuộc
đường tròn đường kính
AD
b) Tính độ dài đoạn thẳng
AD
Lời giải
a) Ta có
0
90ACD C
= ⇒
thuộc đường tròn đường kính
AD
.
Chứng minh
0
90ABD B
= ⇒
thuộc đường tròn đường kính
AD BC⇒
cùng thuộc đườ
ng tròn
đường kính
AD
b) Tính được
10AD cm
=
Bài 2:
Cho tam giác nhọn
ABC
. Vẽ đường tròn
( )
O
có đường kính
BC
, cắt các cạnh
,
AB AC
theo
thứ tự tại
,DE
a) Chứng minh
CD AB⊥
và
BE AC⊥
b) Gọi
K
là giao điểm của
BE
và
CD
. Chứng
minh
AK BC⊥
Lời giải
a) Có
O
là trung điểm của
BC
Mà
1
;
2
D O BC OB OD OC

∈ ⇒==


BDC
⇒∆
vuông tại
D CD AB⇒⊥
Tương tự ta có:
BE AC⊥
b) Xét
ABC∆
có
K
là trực tâm
AK BC⇒⊥
25
Bài 3:
Cho tam giác nhọn
ABC
. Vẽ đường tròn
( )
O
có đường kính
BC
, cắt các cạnh
,AB AC
theo
thứ tự tại
,
DE
a) Chứng minh
CD AB⊥
và
BE AC⊥
b) Gọi
K
là giao điểm của
BE
và
CD
. Chứng
minh
AK BC
⊥
Lời giải
a) Có
O
là trung điểm của
BC
Mà
1
;
2
D O BC OB OD OC

∈ ⇒==


BDC⇒∆
vuông tại
D CD AB
⇒⊥
Tương tự ta có:
BE AC⊥
b) Xét
ABC∆
có
K
là trực tâm
AK BC⇒⊥
Bài 4:
Cho đường tròn
(
)
O
đường kính
AB
. Điểm
C
di động trên đường tròn,
H
là hình chiếu
của
C
trên
AB
. Trên
OC
lấy điểm
M
sao
cho c
a. Hỏi điểm
M
chạy trên đường nào?
b. Trên tia
BC
lấy điểm
D
sao cho
CD CB=
.
Hỏi điểm
D
chạy trên đường nào?
Lời giải
a) Gọi
EF
là đường kính của
;
2
AB
O



sao cho
EF AB⊥
Xét trường hợp
C
chạy trên nửa đường tròn cung
EBF
26
Ta có:
0
( ) 90
OMB OHC cgc OMB OHC∆=∆ ⇒ = =
Vậy
M
chạy trên đường tròn đường kính
OB
.
Chứng minh tương tự ta có khi
C
chạy trên nửa đường tròn
EAF
, ta có được
M
chạ
y trên
đường tròn đường kính
OA
b) Chứng minh
ADB∆
cân tại
A AD AB⇒=
nên
D
chạy trên
( )
;A AB
Bài 5:
Cho hình vuông
ABCD
. Gọi
,
MN
lần lượt là
trung điểm của
,AB BC
. Gọi
E
là giao điểm
của
CM
và
DN
a. Tính số đo góc
CEN
b. Chứng minh
,,,ADEM
cùng nằ
m trên 1
đường tròn
c. Xác định tâm của đường tròn đi qua 3 điểm
,,BDE
Lời giải
a) Chứng minh
0
90CMB DNC NCE CDN CEN∆=∆⇒ = ⇒ =
b) Ta có:
,,,ADEM
thuộc đường tròn đường kính
DM
c) Gọi
I
là trung điểm
CD
, chứng minh được
//AI MC
ADE⇒∆
cân tại A
( )
,, ;BDE AAB⇒∈
E
I
N
M
D
C
B
A

Preview text:

SỰ XÁC ĐỊNH ĐƯỜNG TRÒN, TÍNH CHẤT ĐỐI XỨNG CỦA ĐƯỜNG TRÒN A. Tóm tắt lý thuyết
1. Định nghĩa đường tròn
+) Đường tròn tâm O bán kính R (với R > 0 ) là tập hợp các điểm cách điểm O cố định một
khoảng R không đổi
+) Đường tròn tâm O bán kính R được kí hiệu là: ( ;
O R) hoặc (O) khi không chú ý đến bán
kính. Vị trí tương đối của một điểm đối với đường tròn
2. Vị trí tương đối của điểm M và đường tròn ( ; O R) Vị trí tương đối Hệ thức
M nằm trên đường tròn (O) OM = R
M nằm trong đường tròn (O) OM < R
M nằm ngoài đường tròn (O) OM > R
3. Cách xác định 1 đường tròn *) Định lí:
- Qua 3 điểm không thẳng hàng bao giừo cũng chỉ vẽ được 1 đường tròn và chỉ một đường tròn mà thôi - Biết tâm và bán kính
- Biết 1 đoạn thẳng là đường kính
- Đặc biệt: Nếu tam giác ABC vuông thì tâm đường tròn ngoại tiếp là trung điểm của cạnh huyền *) Chú ý:
- Qua hai điểm cho sẵn, ta dựng được vô số đường tròn, tâm của các đường tròn này phụ
thuộc vào đường thẳng trung trực của đoạn thẳng nối hai điểm đã cho
- Không có đường tròng nào đi qua ba điểm thẳng hàng
- Nếu một tam giác nội tiếp đường tròn có một cạnh là đường kính của đường tròn thì tam
giác đó là tam giác vuông
4. Đường tròn ngoại tiếp tam giác 1
- Đường tròn đi qua 3 đỉnh của một tam giác gọi là đường tròn ngoại tiếp tam giác. Tâm của
đường tròn ngoại tiếp tam giác là giao điểm của 3 đường trung trực.
5. Tính chất đối xứng của đường tròn
- Đường tròn là hình có tâm đối xứng: Tâm của đường tròn là tâm
đối xứng của đường tròn đó A A' O
- Đường tròn là hình có trục đối xứng: Bất kì đường kính nào cũng
là trục đối xứng của đường tròn đó.
B. Bài tập và các dạng toán
Dạng 1: Chứng minh các điểm cho trước cùng nằm trên một đường tròn Cách giải:
Cách 1:
Chứng minh các điểm cho trước cùng cách đều 1 điểm cho trước nào đó
Cách 2: Sử dụng kết quả: Nếu  0
ABC = 90 thì B thuộc đường tròn đường kính AC Bài 1:
Cho tứ giác ABCD có  +  0 C D = 90 . Gọi E
M , N, P,Q lần lượt là trung điểm của B
AB, BD, DC,CA . Chứng minh rằng bốn điểm M A
M , N, P,Q cùng nằm trên 1 đường tròn N Q D P C Lời giải Xét tứ giác MQ NP MNPQ , ta có: / / 
⇒ ◊MNPQ là hình bình hành (dhnb) MN / /PQ
Kéo dài AD và BC cắt nhau tại E Ta có:   +  0 0
C D = 90 ⇒ E = 90
Lại có: MN / /ED
⇒ MN ⊥ MQ ⇒ ◊MNPQ là hình chữ nhật (dhnb)⇒ M , N, P,Q nằm trên 1 MQ / /EC
đường tròn với tâm là giao điểm của 2 đường chéo của hình chữ nhật, bán kính bằng nửa 2 đường chéo. Bài 2:
Cho hình thoi ABCD có  0 A = 60 . Gọi B
E, F,G, H lần lượt là trung điểm của các cạnh 60° E F
AB, BC,CD, DA . Chứng minh rằng 6 điểm
E, F,G, H, B, D cùng nằm trên 1 đường tròn A O C H G D Lời giải Xét tứ giác EF GH EFGH , có: / / 
⇒ ◊EFGH là hình bình hành (dhnb) EH / /FG Lại có:  0
HEF = 90 ⇒ ◊EFGH là hình chữ nhật (dhnb)
Gọi O là giao điểm của hai đường chéo AC và BD
⇒ OE = OF = OG = OH (1)  = Xét tam giác OE BE OBE có:   ⇒ OB ∆
E đều ⇒ OE = OB = OD(2) 0 B = 60
Từ (1)(2) ⇒ OE = OB = OF = OG = OH = OD ⇒ E, B, F,G, D, H ∈(O) Bài 3: Cho tam giác  ABC ( 0
A = 90 ), đường cao AH . A
Từ M là điểm bất kỳ trên cạnh BC . Kẻ D E
MD ⊥ AB, ME ⊥ AC . Chứng minh 5 điểm B ,
A D, M , H, E cùng nằm trên một đường tròn M H C Lời giải
Vì ba tam giác ADM, AEM, AHM có chung cạnh huyền AM nên ba đỉnh góc vuông D, E, H 3
Nằm trên đường tròn đường kính AM có tâm là trung điểm của AM Vậy 5 điểm ,
A D, M , H, E cùng nằm trên một đường tròn Bài 4:
Cho tam giác ABC và điểm M là trung điểm A
của BC . Hạ MD,ME theo thứ tự vuông góc K
với AB, AC . Trên tia đối của tia DB và EC
lần lượt lấy các điểm I, K sao cho D là trung I E
điểm của BI , E là trung điểm của CK . D
Chứng minh rằng B,I,C,K cùng nằm trên 1 B M C đường tròn. Lời giải
Cách 1: sử dụng định nghĩa
Ta có: M là trung điểm 1
BC ⇒ MB = MC = BC(1) 2
MD là trung trực của BI ⇒ MI = MB(2)
ME là trung trực của CK ⇒ MC = MK(3) Từ (1)(2)(3) 1
⇒ MB = MC = MI = MK = BC (đpcm) 2 Cách 2:
Ta có: MD là trung trực của 1
BI ⇒ MI = MB = BC ⇔ B
∆ IC vuông tại I ⇒ I ∈( ; O BC) 2
ME là trung trực của CK 1
⇒ MK = MC = BC ⇒ B
∆ KC vuông tại K ⇒ K ∈( ; O BC) 2
Vậy: B, I,C, K ∈( ; O BC) . 4 Bài 5:
Gọi I, K theo thứ tự là các điểm nằm trên A I B
AB, AD của hình vuông ABCD sao cho P
AI = AK . Đường thẳng kẻ qua A vuông góc K Q
với DI ở P và cắt BC ở Q . Chứng minh
rằng C, D, P,Q cùng thuộc 1 đường tròn. 1 D C Lời giải Ta có KD = CQ A ∆ DI = B
∆ AQ(gcg) ⇒ AI = BQ ⇒ 
⇒ ◊KDCQ là hình bình hành, mà  0 C = 60 KD / /CQ
⇒ ◊CDKQ là hình chữ nhật.
Gọi O là giao điểm của hai đường chéo CK và DQ ⇒ OC = OD = OK = OQ P
∆ DQ vuông cân tại P ⇒ PQ = OD = OC
Vậy 5 điểm C, D, K, P,Q cùng thuộc 1 đường tròn. Bài 6:
Cho tam giác ABC , ba đường cao AD, BE,CF A
cắt nhau tại H . Gọi I, J, K, L lần lượt là trung
điểm của AB, AC, HC, HB . Chứng minh rằng 5 E
điểm I, J, K, L, E, F thuộc 1 đường tròn. I J F H L K B D C Lời giải
Ta có tứ giác IJKL là hình bình hành (dhnb) Mà  0
ILK = 90 ⇒ ◊IJKL là hình chữ nhật có hai đường chéo là LJ và IK
Xét tam giác vuông ELJ vuông tại 1
E ⇒ OE = LJ = OJ 2 5
Xét tam giác vuông FLK vuông tại 1
I ⇒ OF = IK = OJ 2
Vậy 6 điểm I, J, K, L, E, F thuộc 1 đường tròn đường kính là đường chéo của hình chữ nhật. Bài 7:
Cho hình vuông ABCD , gọi O là giao điểm A B
hai đường chéo AC và BD. Gọi M, N lần M
lượt là trung điểm của OB,CD a. Chứng minh rằng ,
A M , N, D thuộc 1 đường I O tròn
b. So sánh AN và DM D N C Lời giải
a. Kẻ NH vuông góc với BD tại H  1
HO = HD = CD  =  Xét tam giác DN NC OCD , có:  2 1  ⇒ 
⇒ MH = BD = OANH / /OC 1 2
MO = MB = OB  2   =  Ta có: A M 1 1 ∆ = ∆ ⇒  ⇒  0 OAM HNM (cgc) AMN = 90   +  0 A M = 90 1 2
+) Gọi I là trung điểm của 1
AN ⇒ IA = IN = AN(1) 2 Xét ∆  0 1 = ⇒ = ∆  0 1 ADN(D 90 ) ID
AN(2); AMN(M = 90 ) ⇒ MI = AN(3) 2 2
Từ (1)(2)(3) ⇒ IA = IN = IM = ID ⇒ ,
A M , N, D ∈(O)
b. Xét đường tròn (I;IA) có AN là đường kính, DM là dây không đi qua tâm ⇒ AN > DM 6
Dạng 2: Xác định tâm đường tròn đi qua 3 điểm
Cách giải: Ta có tâm của đường tròn đi qua 3 điểm ,
A B,C không thẳng hàng là giao điểm
của các đường trung trực Bài 1:
Cho hình thoi ABCD , đường trung trực của B
cạnh AB cắt BD tại E và AC tại F . Chứng F
minh rằng E và F lần lượt là tâm đường tròn
ngoại tiếp tam giác ABC và ABD . A O C D E Lời giải +) Xét A
∆ BC , có đường trung trực của AB và AC cắt nhau tại E ⇒ E là tâm đường tròn ngoại tiếp A ∆ BC +) Xét A
∆ BD , có đường trung trực của AB và BD cắt nhau tại F ⇒ F là tâm đường tròn ngoại tiếp A ∆ BD Bài 2: Cho A
∆ BC nội tiếp đường tròn tâm O , đường A
kính AD , gọi H là giao điểm của hai đường E F
cao BE và CF của A ∆ BC . H
a. Chứng minh rằng tứ giác BHCD là hình B bình hành I
b. Gọi I là trung điểm của BC , chứng minh C
rằng: AH = 2OI D
c. Gọi G là trọng tâm của A ∆ BC , chứng minh
rằng G cũng là trọng tâm của A ∆ HD Lời giải 7 a) Ta có A
∆ BD nội tiếp đường tròn ( ; O AD) ; A
∆ DC nội tiếp đường tròn ( ; O AD) BH CD ⇒ A ∆ B ; D A
∆ DC vuông tại B và C / / ⇒  BD / /CH
⇒ ◊BHCD nội tiếp (đpcm)
b) Ta có I là trung điểm BC ⇒ I là trung điểm HD 1
⇒ OI = AH ⇒ AH = 2OI 2 c) Xét A
∆ BC , có AI là đường trung tuyến, G là trọng tâm của tam giác 2
⇒ G ∈ AI; AG = AI 3 Xét A
∆ HD có AI là đường trung tuyến, 2
G ∈ AI; AG = AI ⇒ G là trọng tâm A ∆ HD . 3 8
Dạng 3: Xác định vị trí tương đối của một điểm với một đường tròn
Cách giải: Muốn xác định vị trí của điểm M đối với đường tròn ( ;
O OR) ta so sánh khoảng
cách OM với bán kính R theo bảng sau Vị trí tương đối Hệ thức
M nằm trên đường tròn (O) OM = R
M nằm trong đường tròn (O) OM < R
M nằm ngoài đường tròn (O) OM > R Bài 1: Cho tam giác đều A
∆ BC cạnh bằng a , các A
đường cao BM,CN . Gọi O là trung điểm của BC N M
a. Chứng minh rằng B,C,M, N cùng thuộc G đường tròn (O) B a C
b. Gọi G là giao điểm của BM và CN .
Chứng minh điểm G nằm trong, điểm A nằm
ngoài đối với đường tròn đường kính BC . Lời giải a) Ta có:  0  BC   0 90 ; ; 90   ; BC BNC N O BMC M O  = ⇒ ∈ = ⇒ ∈  2 2     
Vậy B,C,M, N cùng thuộc 1 đường tròn  ; BC O   2    b) Ta có A
∆ BC đều có G trực tâm đồng thời là trọng tâm Xét ∆  2 0 a 2 a a 3
AOB(O = 90 ), R = ON = .OA = a − =
R ⇒ A nằm ngoài đường tròn (O) 2 4 2 Ta lại có: 1 a 3 OG = OA =
< R ⇒ G nằm trong (O). 3 6 9 Bài 2:
Cho đường tròn (O), đường kính AD = 2R . Vẽ
cung tròn tâm D bán kính R , cung này
Cắt (O) ở B và C
a) Tứ giác OBDC là hình gì? Vì sao?
b) Tính số đo các góc    CBD, CBO, OB . A
c) Chứng minh tam giác ABC là tam giác đều. Lời giải
a) Tứ giác OBDC là hình thoi (bốn cạnh bằng nhau)
b) Tính được:  =  =  0 CBO CBD ABO = 30 c) Chứng minh A
∆ BC cân tại A có  0 ABC = 60 ⇒ A ∆ BC đều 10
Dạng 4: Tính bán kính của đường tròn ngoại tiếp tam giác và số đo các góc liên quan
Cách giải: Ta có thể sử dụng một trong các cách sau:
Cách 1. Sử dụng tính chất đường trung tuyến trong tam giác vuông,
Cách 2. Dùng định lý Pytago trong tam giác vuông.
Cách 3. Dùng hệ thức lượng về cạnh và góc trong tam giác vuông. Bài 1:
Cho tam giác ABC vuông ở A có AB = 5c ,
m AC =12cm . Tính bán kính của đường B
tròn ngoại tiếp tam giác ABC O 5 12 C A Lời giải
Áp dụng định lí Pytago cho tam giác vuông ABC , ta có: BC =13cm ⇒ R = 6,5cm Bài 2:
Cho tam giác đều ABC cạnh bằng 2 cm. Tính
bán kính của đường tròn ngoại tiếp tam giác B ABC O 5 12 C A Lời giải
Gọi O là giao 3 đường trung trực của A
∆ BC . Khi đó O là tâm đường tròn ngoại tiếp A ∆ BC
Gọi H là giao điểm của AO và BC , ta có: AH = (cm) 2 2 3 3 ;OA = AH = (cm) 3 3 Bài 3: Cho hình chữ nhật ABCD có AB = 9c ,
m BC =12cm . Chứng minh bốn điểm ,
A B,C, D cùng nằm trên một đường tròn. Tính 11
bán kính đường tròn đó. Lời giải
Gọi O là giao điểm của AC và BD, ta có: OA = OB = OC = OD ⇒ ,
A B,C, D ∈( ; O R = 7,5cm) Bài 4: Cho góc  0
BAC = 60 và điểm B nằm trên tia
Ax sao cho AB = 3cm
a) Dựng đường tròn (O) đi qua A và B sao
cho tâm O nằm trên tia Ay
b) Tính bán kính đường tròn (O) Lời giải
a) Dựng đường thẳng d là trung trực của AB , d cắt tia Ay tại O suy ra ( ;
O OA) là đường tròn cần dựng b) Tính được: 3 2 OA = cm 3 Bài 5: Cho A
∆ BC cân tại A , có BC =12cm , đường A
cao AH = 4(cm) . Tính bán kính của đường tròn ngoại tiếp A ∆ BC . O B H C D Lời giải
Gọi O là tâm đường tròn ngoại tiếp A
∆ BC , D là giao điểm của đường cao AH và đường tròn
(O) . Tam giác ABC cân tại A nên AH là đường cao đồng thời là đường trung trực, đường
trung tuyến của cạnh BC nên AD là đường trung trực của cạnh BC 12 Suy ra BC
AD là đường kính của đường tròn (O) ; 12 CH = = = 6(cm) 2 2
Tam giác ACD nội tiếp đường tròn đường kính AD nên A
∆ CD vuông tại C , ta có: 2 2 2 CH 6
CH = AH.HD ⇒ HD = =
= 9(cm) ⇒ AD = AH + HD = 9 + 4 =13(cm) AH 4 AD 13 ⇒ R = = = 6,5(cm). 2 2 Bài 6: Cho A
∆ BC cân tại A , nội tiếp đường tròn (O) A
. Đường cao AH cắt (O) ở D . Biết BC 20 = 24c ,
m AC = 20cm . Tính chiều cao AH và a O
bán kính đường tròn (O) . 12 12 B C D Lời giải Vì A
∆ BC cân tại A , nên AH là trung trực của BC , do AH đi qua O hay dây AD đi qua tâm
O nên AD là đường kính của (O) . Lúc đó A
∆ CD nội tiếp (O) đường kính BH = HC =12cm
Tam giác ACH vuông tại H có cạnh huyền AC = 20cm
Áp dụng hệ thức Pytago, ta được: 2 2 2 2 2 2 2 2
AC = CH + AH ⇔ 20 =12 + AH ⇔ AH =16 ⇔ AH =16( AH > 0)
Áp dụng hệ thức về cạnh cho tam giác ACD vuông tại C , ta được: 2 400
AC = AH.AD ⇔ 400 =16.AD ⇔ AD = = 25(cm) 16
Vậy bán kính đường tròn (O) bằng 12,5(cm) . Bài 7: 13
Cho đường tròn tâm (O) , đường kính AB và C
một dây AC bằng bán kính đường tròn. Tính 1 2 các góc của A ∆ BC A 1 O B Lời giải
Tam giác OAC có ba cạnh bằng nhau ( AC = OA = OC) nên là tam giác đều ⇒  =  =  0 A C O = 60 1 1
Ta có: OAC có OB = OC nên can tại ⇒  =  O B C 2 
O là góc ngoài của ∆
⇒  =  +  =  =  ⇒  =  1 =  0 = ⇒  =  +  0 OBC O B C 2B 2C B C O 30 ACB C C = 90 1 1 2 2 2 1 1 2 2 Vậy  0 =  0 =  0
A 60 ; B 30 ;C = 90
Có thể lí giải như sau: C
∆ AB có trung tuyến CO bằng nửa cạnh đối xứng AB nên vuông tại C  0 = ⇒  0 = ⇒  0 ACB 90 A 60 B = 30 Vậy A ∆ BC có  0 =  0 =  0
C 90 ; A 60 ; B = 30 Bài 8: Cho A
∆ BC cân tại A , nội tiếp đường tròn tâm A
(O) . Đường cao AH cắt đường tròn ở D
a) Vì sao AD là đường kính của đường tròn (O) O b) Tính số đo góc  ACD
c) Cho BC = 24(cm), AC = 20(cm) . Tính đường B H C
cao AH và bán kính của đường tròn (O) D Lời giải a) A
∆ BC cân tại A , nên AH là đường cao đồng thời là đường trung trực của đoạn thẳng BC
Suy ra AD là đường trung trực của đoạn thẳng BC , mà O nằm trên đường trung trực của BC 14
nên AD đi qua O
Suuy ra AD là đường kính của đường tròn (O)
b) Tam giác ACD nội tiếp đường tròn (O) đường kính AD nên tam giác ACD vuông tại C ⇒  0 ACD = 90 c) Ta có: BC 24 CH = BH = = =12(cm) 2 2 Xét A ∆ CH vuông tại 2 2 2 2 2
H ⇒ AH = AC − CH = 20 −12 = 256 ⇒ AH = 256 =16(cm) 2 2 Xét A AC ∆ CD vuông tại 2 20
C ⇒ AC = AH.AD ⇒ AD = = = 25(cm) AH.AD 16 1 25 ⇒ OC = AD = =12,5(cm) 2 2
Vậy bán kính của đường tròn (O) là 12,5(cm) . 15
Dạng 5: Chứng minh đẳng thức Bài 1:
Cho điểm A cố định nằm ngoài đường tròn B ( ;
O R) . B là điểm di động trên đường tròn M
(O) . Gọi M,I lần lượt là trung điểm của AB,OA O I A a) Chứng minh rằng: 1
IM = R . Suy ra M 2
thuộc một đường cố định
b) Chứng minh rằng: OA− R ≤ AB ≤ OA+ R Lời giải a) Xét OA ∆
B có I, M lần lượt là trung điểm của , OA AB (gt)
⇒ IM là đường trung bình của 1 1 OA ∆
B ⇒ IM = OB = R 2 2
Ta có I là trung điểm của đoạn thẳng cố định OA ⇒ I cố định, 1
IM = R không đổi 2
Do đó M thuộc đường tròn cố định tâm I , bán kính 1 R 2 b) Xét ba điểm O, ,
A B ta có: OA − OB ≤ AB ≤ OA + OB
mà OA = R ⇒ OA− R ≤ AB ≤ OA+ R . Bài 2:
Cho nửa đường tròn (O) đường kính AB . Hai C
dây cung AC và BD cắt nhau tại H . Chứng D H minh rằng: 2
AH.AC + BH.BD = AB A K B Lời giải
Vẽ HK ⊥ AB, K ∈ AB 16
Vì D,C cùng thuộc đường tròn đường kính AB , nên:  =  0 ADB ACB = 90 Xét B ∆ KH và DB ∆ A , có: 
KBH : chung ;  =  HKB ADB( 0 = 90 ) BH BK ⇒ B ∆ KH# D ∆ BA ⇒ =
⇒ AH.AC = A . B AK AB BD
Chứng minh tương tự ta có: A ∆ KH# A ∆ CB
Do đó: AH AC + BH BD = AB AK + AB BK = AB( AK + BK ) 2 . . . . = AB . Bài 3:
Cho điểm A cố định nằm trong đường tròn B ( ;
O R)( A ≠ 0) . B là điểm di động trên đường
tròn (O) . Xác định vị trí của điểm B để độ
dài AB lớn nhất, nhỏ nhất. A O Lời giải Xét ba điểm O, ,
A B ta có: OB − OA ≤ AB ≤ OB + ;
OA R − OA ≤ AB ≤ R + OA
Ta có: R −OA và R + OA không đổi
AB = R + OA ⇔ O nằm giữa A và B
Vậy khi B là giao điểm của tia AO và đường tròn ( ;
O R) thì độ dài AB lớn nhất
AB = R − OA ⇔ A nằm giữa O và B
Vậy khi B là giao điểm của tia AO và đường tròn ( ;
O R) thì độ dài AB lớn nhất. Bài 4: Cho đường tròn ( ; O R) và hai điểm , A B nằm B
ngoài đường tròn sao cho OA = 2R . Tìm điểm
M trên đường tròn để MA + 2MB đạt giá trị M nhỏ nhất A C O 17 Lời giải
Gọi C là điểm trên đoạn thẳng OA sao cho: R
OC = , ta có C cố định 2 Xét OC ∆ M và O ∆ MA có:  OC OM  1  MC OC 1 COM : chung; = = ⇒ O ∆ CM# O ∆ MA ⇒ = = ⇒ 2MC =   MA OM OA  2  MA OM 2
Xét ba điểm M, B,C có MB + MC ≥ BC ⇒ MA+ 2MB = 2(MC + MB) ≥ 2BC, 2BC không đổi
Dấu “=’ xảy ra ⇔ M nằm giữa B và C
Vậy khi M là giao điểm của đoạn thẳng BC và đường tròn (O) , (C là điểm nằm trên đoạn OA sao cho R OC = ) thì O
∆ MA đạt giá trị nhỏ nhất. 2 Bài 5:
Cho hình thoi ABCD cạnh a . Gọi R và r lần B
lượt là bán kính các đường tròn ngoại tiếp tam giác M
ABD và ABC . Chứng minh rằng: 1 1 4 + = A C 2 2 2 R r a I K D Lời giải
Gọi M, I, K là giao điểm của đường trung trực của đoạn thẳng AB với AB, AC, BD
O là giao điểm của AC và BD
Ta có: OA = OC;OB = ;
OD AC ⊥ BD ( ABCD là hình thoi) nên AC là đường trung trực của BD ,
BD là đường trung trực của AC
Do đó I, K lần lượt là tam đường tròn ngoại tiếp A ∆ BD, A ∆ BC Xét OB AB OA ∆ B và MK ∆ B có:   =  ABO chung AOB KMB( 0 : ; = 90 ) ⇒ O ∆ AB# M ∆ KB ⇒ = MB KB 18 2 2 4 OB a   4 2 a a ⇒ = ⇒ OB = a   = . Tương tự ta có: 2 OA = 2 a r  2r  4r 2 4R 2
Tam giác OAB vuông tại O , theo định lý Pytago ta có: 4 4 2 2 2 a a 2 1 1 4
OA + OB = AB ⇔ + = a ⇒ + = . 2 2 2 2 2 4R 4r R r a 19
BÀI TẬP TRẮC NGHIỆM
Câu 1: Khẳng định nào sau đây là đúng nhất
A) Tập hợp các điểm có khoảng cách đến điểm O cố định bằng 4(cm) là đường tròn tâm O bán kính 4(cm)
B) Đường tròn tâm (O) bán kính 4(cm) gồm tất cả những điểm có khoảng cách đến O bằng 4(cm)
C) Hình tròn tâm O bán kính 4(cm) gồm tất cả những điểm có khoảng cách đến O nhỏ hơn hoặc bằng 4(cm) D) Cả A, B, C đều đúng Chọn đáp án D Giải thích: Cả A, B, C đều đúng
Câu 2: Khẳng định nào sau đây sai
A) Qua một điểm ta vẽ được vô số đường tròn
B) Qua hai điểm, ta vẽ được vô số đường tròn
C) Qua ba điểm, ta vẽ được một và chỉ một đường tròn
D) Cả A, B đúng còn C sai Chọn đáp án C A Giải thích:
A) Qua một điểm vẽ được vô số đường tròn
B) Qua hai điểm vẽ được vô số đường tròn,
tâm những đường tròn đó đều thuộc đường O
trung trực của đoạn thẳng nối hai điểm đã cho B C
C) Qua 3 điểm không thẳng hàng ta vẽ được
một và chỉ một đường tròn. Tâm đường tròn
đó là giao điểm các đường trung trực của các
đoạn thẳng tạo bởi ba điểm đó 20
D) Qua 3 điểm thẳng hàng ta không vẽ được đường tròn nào
Câu 3: Cho đường tròn ( ;
O R) ngoại tiếp A
∆ BC vuông tại A . Khẳng định nào sau đây đúng
A) Điểm O nằm bên trong A ∆ BC
B) Điểm O nằm bên ngoài A ∆ BC
C) Điểm O nằm tùy ý trên cạnh BC
D) Điểm O là trung điểm của cạnh BC Chọn đáp án D
Giải thích: Nhắc lại định lí sau
- Tâm của đường tròn ngoại tiếp tam giác vuông là trung điểm của cạnh huyền
- Nếu một tam giác có một cạnh là đường kính của đường tròn ngoại tiếp tam giác đó là tam giác vuông.
Câu 4: Cho đường tròn ( ;
O R) đường kính AB , qua trung điểm H của OA vẽ đường thẳng
vuông góc với AB cắt đường tròn tại M . Tính theo M diện tích A ∆ MB 2 A) 2 R 3 B) R 3 2 2 2 C) R 3 D) R 3 3 4 Chọn đáp án B Giải thích: Ta có: M A
∆ MB nội tiếp đường tròn (O) có AB là đường kính nên A
∆ MB vuông tại M A H B O A
∆ MB ,có đường cao MH , ta có: 2 MH = . HA HB(*) 1 1 R 3 = = = ⇒ = 2 R HA HO OA R HB R − = 2 2 2 2 2 2 1 3 3R R 3 ⇒ MH = . R R = ⇒ MH = . 2 2 4 2 21 Câu 5: Cho A
∆ BC , có AB = 3,6(cm); AC = 4,8(cm); BC = 6(cm) nội tiếp đường tròn ( ; O R) . Độ
dài bán kính R bằng?
A) 38(cm) B) 4,5(cm)
C) 5(cm) D) 61(cm) Chọn đáp án A A Giải thích: 2 2 BC = 6 = 36  ( ) 1 Ta có:  2 2 AB + AC =  (3,6)2 +(4,8)2 = 36 (2) B C Từ ( )( ) 2 2 2
1 2 ⇒ BC = AB + AC ⇒ A
∆ BC vuông tại A ⇒ BC là đường kính đường tròn ( ;
O R) ngoại tiếp A ∆ BC Ta có: 1 1
R = BC = .6 = 3(cm) 2 2 Câu 6: Cho MN ∆
P vuông tại M nội tiếp đường tròn ( ; O 10cm) ,  0
MNP = 41 . Tính chu vi của MN ∆
P (làm tròn đến hàng đơn vị)
A) 38(cm) B) 48(cm)
C) 52(cm) D) 61(cm) Chọn đáp án B M Giải thích: Ta có: a) 2 2 MN = . NP NH;MP = . NP PH 41° b) 2
MH = HN.H ;
P MN.MP = N . P MH N P O 10cm c) 1 1 1 = + 2 2 2 MH MN MP
Câu 7: Cho hình chữ nhật ABCD có AB =18c ,
m AD =14cm . Khẳng định nào sau đây đúng
A) Giao điểm (O) của hai đường chéo AC và BD là tâm đường tròn đi qua ,
A B,C, D
B) Bán kính R của đường tròn (O) bằng 15cm 22
C) BD là trục đối xứng của đường tròn (O) D) ,
A B,C đều đúng Chọn đáp án D B Giải thích:
- Theo tính chất hình chữ nhật: Hai đường 18cm
chéo của hình chữ nhật bằng nhau và cắt C A O
nhau tại trung điểm của mỗi đường
- ABCD là hình chữ nhật 24cm
⇒ OA = OB = OC = OD D
Do đó (O) là tâm đường tròn đi qua ,
A B,C, D - B
∆ CD vuông tại A nội tiếp đường tròn (O)
Nên BD là đường kính của (O)
Do đó BD là trục đối xứng của đường tròn (O) . Ta có: 2 2 2
BD = AB + AD = 18 + 2 = 30(cm) Do đó: 1 1
R = BD = .30 =15(cm) . 2 2 23
BÀI TẬP TỰ LUYỆN Bài 1: Cho tam giác A
∆ BC cân tại A , đường cao AH = 2c ,
m BC = 8cm . Đường vuông góc với
AC tại C cắt đường thẳng AH ở D
a) Chứng minh các điểm B,C cùng thuộc
đường tròn đường kính AD
b) Tính độ dài đoạn thẳng AD Lời giải a) Ta có  0
ACD = 90 ⇒ C thuộc đường tròn đường kính AD . Chứng minh  0
ABD = 90 ⇒ B thuộc đường tròn đường kính AD ⇒ BC cùng thuộc đường tròn đường kính AD
b) Tính được AD =10cm Bài 2:
Cho tam giác nhọn ABC . Vẽ đường tròn (O)
có đường kính BC , cắt các cạnh AB, AC theo
thứ tự tại D, E
a) Chứng minh CD ⊥ AB và BE ⊥ AC
b) Gọi K là giao điểm của BE và CD. Chứng minh AK ⊥ BC Lời giải
a) Có O là trung điểm của BC Mà  1 D ; O BC  ∈ ⇒ OB = OD =   OC  2  ⇒ B
∆ DC vuông tại D ⇒ CD ⊥ AB
Tương tự ta có: BE ⊥ AC b) Xét A
∆ BC có K là trực tâm ⇒ AK ⊥ BC 24 Bài 3:
Cho tam giác nhọn ABC . Vẽ đường tròn (O)
có đường kính BC , cắt các cạnh AB, AC theo
thứ tự tại D, E
a) Chứng minh CD ⊥ AB và BE ⊥ AC
b) Gọi K là giao điểm của BE và CD. Chứng minh AK ⊥ BC Lời giải
a) Có O là trung điểm của BC Mà  1 D ; O BC  ∈ ⇒ OB = OD =   OC  2  ⇒ B
∆ DC vuông tại D ⇒ CD ⊥ AB
Tương tự ta có: BE ⊥ AC b) Xét A
∆ BC có K là trực tâm ⇒ AK ⊥ BC Bài 4:
Cho đường tròn (O) đường kính AB . Điểm
C di động trên đường tròn, H là hình chiếu
của C trên AB . Trên OC lấy điểm M sao cho c
a. Hỏi điểm M chạy trên đường nào?
b. Trên tia BC lấy điểm D sao cho CD = CB .
Hỏi điểm D chạy trên đường nào? Lời giải
a) Gọi EF là đường kính của  ; AB O  
sao cho EF ⊥ AB 2   
Xét trường hợp C chạy trên nửa đường tròn cung  EBF 25 Ta có: ∆ = ∆ ⇒  =  0 OMB OHC(cgc) OMB OHC = 90
Vậy M chạy trên đường tròn đường kính OB .
Chứng minh tương tự ta có khi C chạy trên nửa đường tròn 
EAF , ta có được M chạy trên
đường tròn đường kính OA b) Chứng minh A
∆ DB cân tại A ⇒ AD = AB nên D chạy trên ( ; A AB) Bài 5:
Cho hình vuông ABCD . Gọi M, N lần lượt là M
trung điểm của AB, BC . Gọi E là giao điểm A B
của CM và DN N
a. Tính số đo góc CEN E b. Chứng minh ,
A D, E, M cùng nằm trên 1 D C I đường tròn
c. Xác định tâm của đường tròn đi qua 3 điểm B, D, E Lời giải a) Chứng minh ∆ = ∆ ⇒  =  ⇒  0 CMB DNC NCE CDN CEN = 90 b) Ta có: ,
A D, E, M thuộc đường tròn đường kính DM
c) Gọi I là trung điểm CD, chứng minh được AI / /MC ⇒ A
∆ DE cân tại A ⇒ B, D, E ∈( ; A AB) 26