Trang 1
Bài 1. MỘT SỐ HỆ THỨC VỀ CẠNH
VÀ ĐƯỜNG CAO TRONG TAM GIÁC VUÔNG
A. KIẾN THỨC TRỌNG TÂM
Mở đầu
Từ hình vẽ bên, ta có
Cạnh góc vuông:
,AB AC
.
Cạnh huyền:
BC
.
Đường cao:
AH
.
HA
là hình chiếu của
AB
trên cạnh
BC
.
HC
là hình chiếu của
AC
trên cạnh
.
Định lý Py-ta-go:
2 2 2
BC AB AC
1. Hệ thức liên hệ giữa cạnh góc vuông và hình chiếu của nó trên cạnh huyền
Trong tam giác vuông, bình phương mỗi cạnh góc vuông bằng tích của cạnh huyền và hình
chiếu của nó trên cạnh huyền.
2
BA BH BC
hay
2
'c c a
;
2
CA CH CB
hay
2
'b b a
.
2. Hệ thức liên quan đến đường cao
Trong một tam giác vuông
Bình phương độ dài đường cao bằng tích hình chiếu của hai cạnh góc vuông trên cạnh huyền.
2
AH HB HC
hay
2
''h b c
.
Tích độ dài đường cao với cạnh huyền bằng tích độ dài hai cạnh góc vuông.
AH BC AB AC
hay
a h b c
.
Nghịch đảo bình phương độ dài đường cao bằng tổng nghịch đảo bình phương độ dài hai cạnh
góc vuông.
2 2 2
1 1 1
AH AB AC

hay
2 2 2
1 1 1
h a b

.
B. CÁC DẠNG BÀI TẬP VÀ PHƯƠNG PHÁP GIẢI
Dạng 1: Tính độ dài đoạn thẳng và các yếu tố khác dựa vào hệ thức liên hệ giữa cạnh góc vuông
và hình chiếu của nó trên cạnh huyền
Vận dụng định lý Py-ta-go để tính cạnh thứ ba (nếu cần).
Vận dụng các hệ thức liên hệ giữa cạnh và đường cao trong tam giác.
Ví dụ 1. Tính các độ dài
x
,
y
trong hình bên.
Chương
1
Trang 2
a) b) c)
Lời giải
a) Áp dụng định lí Pytago ta được
2 2 2 2 2
7,5 10 156,25.BC AB AC
Do đó
12,5BC
.
Áp dụng hệ thức
2
c ac
ta được
22
7,5 12,5 4,5.AB BC BH x x
Suy ra
12,5 4,5 8y BC BH
.
b) Ta có
1 3 4BC
.
Áp dụng hệ thức
2
c ac
ta được
22
4 1 4 2;AB BC BH x x
22
3 4 2 3.AC BC CH y y
c) Áp dụng hệ thức
2
c ac
ta được
2
2
2 5 ( 6) 6 6 10 4AB BC BH x x x
Ví dụ 2. Một tam giác vuông có tỉ số hai cạnh góc vuông bằng
4
9
. Tính tỉ số hai hình chiếu của hai
cạnh góc vuông đó trên cạnh huyền.
Lời giải
Theo hệ thức liên hệ giữa cạnh góc vuông và hình chiếu của nó trên cạnh huyền, ta có
2
b ab
;
2
c ac
, suy ra
2
2
b ab b
c ac c



.
Nếu
4
9
b
c
thì
2
4 16
9 81
b
c




.
Ví dụ 3. Một tam giác vuông có tỉ số hai cạnh góc vuông bằng
3
4
, cạnh huyền dài
10
cm. Tính độ
dài các hình chiếu của hai cạnh góc vuông trên cạnh huyền.
Trang 3
Lời giải
Áp dụng hệ thức
(1)
ta có
2
b ab
;
2
c ac
Suy ra
2
2
b ab b
c ac c



.
Nếu
3
4
b
c
thì
9
16
b
c
suy ra
10 2
9 16 9 16 25 5
b c b c
.
Do đó
2
9 3,6
5
b
;
2
16 6,4
5
c
.
Dạng 2: Tính độ dài dựa vào hệ thức liên quan đến đường cao
Vận dụng các hệ thức liên quan đến đường cao và định lý Py-ta-go.
Ví dụ 4. Tính độ dài
x
,
y
trong hình bên.
Lời giải
Áp dụng định lí Pytago ta được
2
2 2 2 2
3 3 3 36 6.BC AB AC x
Áp dụng hệ thức
ah bc
ta được
33
6 3 3 3
2
AH BC AC AB y y
.
Ví dụ 5. Tính diện tích tam giác
ABC
trong hình bên.
Lời giải
Áp dụng hệ thức
2
h b c

ta được
22
12 16 9.AH HB HC BH BH
Do đó
9 16 25BC
.
Diện tích tam giác
ABC
là
11
25 12 150
22
S BC AH
(đvdt).
Ví dụ 6. Tính độ dài
AH
trong hình bên.
Lời giải
Ta có
7,5 2,7 4,8HC
.
Áp dụng hệ thức
2
h b c

ta được
2
2,7 4,8 12,96 3,6AH BH HC AH
.
Ví dụ 7. Tính tích
HA HB HC
trong hình bên.
Trang 4
Lời giải
Ta có
2 2 2 2 2
34 16 900 30AH AC HC AH
.
Vậy
2 3 3
30 27000HA HB HC HA HA HA
.
Dạng 3: Chứng minh các hệ thức hình học
Vận dụng linh hoạt các hệ thức liên quan đến cạnh và đường cao trong tam giác vuông.
Nếu cần thì có thể vẽ thêm đường phụ (thường là đường cao) sao cho hình vẽ xuất hiện
tam giác vuông để vận dụng các hệ thức.
Ví dụ 8. Cho hình thang
()ABCD AB CD
có
ˆ
90D
và
AC BD
. Chứng minh rằng
AD
là
trung bình nhân của hai đáy.
Lời giải
Qua
A
vẽ đường thẳng vuông góc với
AC
và cắt
đường thẳng
CD
tại
E
(hình bên).
Ta có
AE BD
(vì cùng vuông góc với
AC
). Mặt
khác
AB DE
nên tứ giác
ABDE
là hình bình hành.
Suy ra
DE AB
.
Áp dụng hệ thức
2
h b c

ta có
2
AD DE DC
suy ra
2
AD AB DC
(đpcm).
Ví dụ 9. Cho tam giác
ABC
cân tại
A
. Vẽ các đường cao
BE
và
CD
. Từ
B
vẽ một đường thẳng
song song với
CD
cắt tia
AC
tại
F
. Chứng minh rằng
2
AC AE AF
.
Lời giải
BF CD
mà
CD AB
nên
BF AB
(hình bên).
Xét
ABF
vuông tại
B
có
BE
là đường cao ứng với cạnh huyền
AF
nên
2
AB AE AF
.
Suy ra
2
AC AE AF
(vì
AB AC
).
Ví dụ 10. Cho tam giác
ABC
vuông tại
A
, đường cao
AH
. Gọi
D
và
E
lần lượt là hình chiếu của
H
trên
và
AC
. Chứng minh rằng
3
DE BD CE BC
.
Lời giải
Áp dụng hệ thức
2
b ab
vào các tam giác vuông
HAB
và
HAC
ta được
2
BH AB BD
;
2
HC AC CE
.
Mặt khác
2 4 2 2
AH HB HC AH HB HC AB BD AC CE
.
Nhưng
AB AC BC AH
nên
43
AH BD CE BC AH AH BD CE BC
.
Trang 5
Dễ thấy tứ giác
ADHE
là hình chữ nhật nên
AH DE
.
Do đó
3
DE BD CE BC
.
Ví dụ 11. Cho tam giác
ABC
cân tại
A
, hai đường cao
AD
và
BE
. Cho biết
2BE k
;
2BC m
;
AD n
. Chứng minh rằng
2 2 2
1 1 1
k m n

.
Lời giải
Tam giác
ABC
cân tại
A
nên đường cao
AD
cũng là đường trung
tuyến, do đó
DB DC m
.
Vẽ
DH AC
thì
DH BE
và
DH
là đường trung bình của
EBC
(hình bên), do đó
1
2
DH BE k
.
Áp dụng hệ thức
2 2 2
1 1 1
h b c

vào
DAC
vuông tại
D
, ta được
2 2 2 2 2 2
1 1 1 1 1 1
DH DC AD k m n
.
C. BÀI TẬP VẬN DỤNG
Bài 1. Cho tam giác
ABC
vuông tại
()A AB AC
, đường cao
AH
. Lấy điểm
M
trên đoạn thẳng
HC
sao cho
HM AH
. Qua
M
vẽ một đường thẳng vuông góc với
, cắt
AC
tại
D
. Chứng
minh rằng
2 2 2
1 1 1
AH AD AC

.
Lời giải
Vẽ
DK AH
(hình bên), tứ giác
KDMH
là hình chữ nhật nên
KD MH
, do đó
KD AH
.
Xét
KAD
và
BHA
có
ˆˆ
90KH

;
KD AH
;
2
ˆ
ˆ
AB
(cùng phụ với
1
ˆ
A
).
Do đó
KAD HBA
(g.c.g) suy ra
AD AB
.
Áp dụng hệ thức
2 2 2
1 1 1
h b c

ta được
2 2 2 2 2 2
1 1 1 1 1 1
AH AB AC AH AD AC
.
Bài 2. Tính
x
,
y
trong hình vẽ sau
Trang 6
a) b)
c) d)
Lời giải
a)
2
22
5 7 25 49 74 74x y x y
.
Ta có
22
25
5 74 2,9
74
BA BH BC x x
.
74 2,9 5,7y
.
b)
4; 4 3xy
.
c)
5,5; 11,4xy
.
d)
20; 12; 25AC x y
.
Bài 3. Cho tam giác
ABC
vuông tại
A
, đường cao
AH
. Vẽ
()HK AB K AB
. Chứng minh
rằng
a)
AB AK BH HC
; b)
2
2
AB HB
AC HC
.
Lời giải
a) Xét
HAB
vuông tại
H
có
2
AH AB AK
.(1)
Xét
ABC
vuông tại
A
ta có
2
AH BH HC
.(2)
Từ (
1
) và (
2
) suy ra
AB AK HB HC
.
b) Tính
2
AB
;
2
AC
rồi lập tỉ số của chúng và rút gọn ta được điều phải chứng minh.
Bài 4. Cho tam giác
ABC
vuông tại
A
, cạnh
5BC
cm và tỉ số
hai hình chiếu của
AB
,
AC
trên cạnh huyền bằng
9
16
. Tính diện
tích tam giác
ABC
.
Trang 7
Lời giải
Vẽ
AH BC
, tính được
1,8HB
cm;
3,2HC
cm. Từ đó tính được
2,4AH
cm.
Diện tích
ABC
là
2
6cm
.
Bài 5. Cho tam giác
ABC
vuông tại
A
,
15AB
cm;
25BC
cm. Tính độ dài hai hình chiếu của
hai cạnh góc vuông trên cạnh huyền và tính đường cao tương ứng với cạnh huyền.
Lời giải
Vận dụng hệ thức
2
c ac
, tính được
9BH
cm, từ đó suy ra
16CH
cm.
Vận dụng hệ thức
2
h b c

, ta tính được
12AH
cm.
Bài 6. Hình thang
()ABCD AB CD
có
5AD
cm;
12AC
cm và
13CD
cm. Biết diện tích
hình thang là
2
45cm
.
a) Tính chiều cao của hình thang. b) Chứng minh rằng
1
2
AB CD
.
Lời giải
a) Vẽ
AH BC
. Xét
ADC
có
2 2 2
AD AC CD
(vì
2 2 2
5 12 13
) nên
ADC
là tam giác vuông tại
A
. Vận
dụng hệ thức
2 2 2
1 1 1
AH AD AC

, ta tính được
8
4
13
AH
cm.
b) Vận dụng công thức
()
2
AB CD AH
S

, ta tính được
6,5AB
cm. Do đó
1
2
AB CD
.
Bài 7. Cho tam giác
ABC
vuông tại
A
, đường cao
AH
. Vẽ
HD AB
,
HE AC
( , )D AB E AC
. Chứng minh rằng
3
3
BD AB
CE AC
.
Lời giải
Trước hết, vận dụng các hệ thức
2
b ab
;
2
c ac
để tính tỉ số
2
2
AB
AC
, ta được
2
2
AB HB
AC HC
.
Từ đó suy ra
42
42
AB HB
AC HC
.
Ta có
2
HB AB BD
;
2
HC AC CE
.
Do đó
4
4
AB AB BD
AC AC CE
. Suy ra
3
3
AB BD
AC CE
.--- HẾT ---

Preview text:

Chương 1
Bài 1. MỘT SỐ HỆ THỨC VỀ CẠNH
VÀ ĐƯỜNG CAO TRONG TAM GIÁC VUÔNG
A. KIẾN THỨC TRỌNG TÂM Mở đầu Từ hình vẽ bên, ta có
 Cạnh góc vuông: AB, AC .
 Cạnh huyền: BC .
 Đường cao: AH .
HA là hình chiếu của AB trên cạnh BC .
HC là hình chiếu của AC trên cạnh BC .  Định lý Py-ta-go: 2 2 2
BC AB AC
1. Hệ thức liên hệ giữa cạnh góc vuông và hình chiếu của nó trên cạnh huyền
 Trong tam giác vuông, bình phương mỗi cạnh góc vuông bằng tích của cạnh huyền và hình
chiếu của nó trên cạnh huyền. 2
BA BH BC hay 2
c c ' a ; 2
CA CH CB hay 2
b b ' a .
2. Hệ thức liên quan đến đường cao Trong một tam giác vuông
 Bình phương độ dài đường cao bằng tích hình chiếu của hai cạnh góc vuông trên cạnh huyền. 2
AH HB HC hay 2
h b ' c ' .
 Tích độ dài đường cao với cạnh huyền bằng tích độ dài hai cạnh góc vuông.
AH BC ABAC hay a h bc .
 Nghịch đảo bình phương độ dài đường cao bằng tổng nghịch đảo bình phương độ dài hai cạnh góc vuông. 1 1 1   1 1 1 hay   . 2 2 2 AH AB AC 2 2 2 h a b
B. CÁC DẠNG BÀI TẬP VÀ PHƯƠNG PHÁP GIẢI
Dạng 1: Tính độ dài đoạn thẳng và các yếu tố khác dựa vào hệ thức liên hệ giữa cạnh góc vuông
và hình chiếu của nó trên cạnh huyền
 Vận dụng định lý Py-ta-go để tính cạnh thứ ba (nếu cần).
 Vận dụng các hệ thức liên hệ giữa cạnh và đường cao trong tam giác.
Ví dụ 1. Tính các độ dài x , y trong hình bên. Trang 1 a) b) c) Lời giải
a) Áp dụng định lí Pytago ta được 2 2 2 2 2
BC AB AC  7,5 10  156, 25. Do đó BC  12,5 . Áp dụng hệ thức 2
c ac ta được 2 2
AB BC BH  7,5  12,5x x  4,5.
Suy ra y BC BH  12, 5  4, 5  8 .
b) Ta có BC 1 3  4 . Áp dụng hệ thức 2
c ac ta được 2 2
AB BC BH x  4 1  4  x  2; 2 2
AC BC CH y  3 4  y  2 3. c) Áp dụng hệ thức 2
c ac ta được
AB BC BH   2 2 2 5
 (x  6)6  x  6 10  x  4 4
Ví dụ 2. Một tam giác vuông có tỉ số hai cạnh góc vuông bằng
. Tính tỉ số hai hình chiếu của hai 9
cạnh góc vuông đó trên cạnh huyền. Lời giải
Theo hệ thức liên hệ giữa cạnh góc vuông và hình chiếu của nó trên cạnh huyền, ta có 2 b ab ; 2 b abb 2
c ac , suy ra   2 c acc . 2 b 4 b  4  16 Nếu  thì     . c 9 c  9  81 3
Ví dụ 3. Một tam giác vuông có tỉ số hai cạnh góc vuông bằng
, cạnh huyền dài 10 cm. Tính độ 4
dài các hình chiếu của hai cạnh góc vuông trên cạnh huyền. Trang 2 Lời giải
Áp dụng hệ thức (1) ta có 2 b ab ; 2 c ac 2 b abb Suy ra   2 c acc . b 3 b 9 bcb  c 10 2 Nếu  thì      . c 4 c suy ra 16 9 16 9 16 25 5 Do đó 2 2 b 
9  3,6 ; c  16  6, 4 . 5 5
Dạng 2: Tính độ dài dựa vào hệ thức liên quan đến đường cao
 Vận dụng các hệ thức liên quan đến đường cao và định lý Py-ta-go.
Ví dụ 4. Tính độ dài x , y trong hình bên. Lời giải
Áp dụng định lí Pytago ta được
BC AB AC    2 2 2 2 2 3 3 3  36  x  6.
Áp dụng hệ thức ah bc ta được 3 3
AH BC AC AB  6 y  3 3  3  y  . 2
Ví dụ 5. Tính diện tích tam giác ABC trong hình bên. Lời giải Áp dụng hệ thức 2 h b c   ta được 2 2
AH HB HC  12  BH 16  BH  9.
Do đó BC  916  25. 1 1
Diện tích tam giác ABC là S BC AH   2512  150 (đvdt). 2 2
Ví dụ 6. Tính độ dài AH trong hình bên. Lời giải
Ta có HC  7, 5  2, 7  4,8 . Áp dụng hệ thức 2 h b c   ta được 2
AH BH HC  2, 7  4,8  12,96  AH  3, 6 .
Ví dụ 7. Tính tích HAHBHC trong hình bên. Trang 3 Lời giải Ta có 2 2 2 2 2
AH AC HC  34 16  900  AH  30 . Vậy 2 3 3
HA HB HC HA HA HA  30  27000 .
Dạng 3: Chứng minh các hệ thức hình học
 Vận dụng linh hoạt các hệ thức liên quan đến cạnh và đường cao trong tam giác vuông.
 Nếu cần thì có thể vẽ thêm đường phụ (thường là đường cao) sao cho hình vẽ xuất hiện
tam giác vuông để vận dụng các hệ thức.
Ví dụ 8. Cho hình thang ABCD ( AB CD) có ˆ D 90 
và AC BD . Chứng minh rằng AD là
trung bình nhân của hai đáy. Lời giải
Qua A vẽ đường thẳng vuông góc với AC và cắt
đường thẳng CD tại E (hình bên).
Ta có AE BD (vì cùng vuông góc với AC ). Mặt
khác AB DE nên tứ giác ABDE là hình bình hành.
Suy ra DE AB . Áp dụng hệ thức 2 h b c   ta có 2
AD DE DC suy ra 2
AD AB DC (đpcm).
Ví dụ 9. Cho tam giác ABC cân tại A . Vẽ các đường cao BE và CD . Từ B vẽ một đường thẳng
song song với CD cắt tia AC tại F . Chứng minh rằng 2
AC AE AF . Lời giải
BF CD mà CD AB nên BF AB (hình bên).
Xét ABF vuông tại B có BE là đường cao ứng với cạnh huyền AF nên 2
AB AE AF . Suy ra 2
AC AE AF (vì AB AC ).
Ví dụ 10. Cho tam giác ABC vuông tại A , đường cao AH . Gọi D và E
lần lượt là hình chiếu của H trên AB và AC . Chứng minh rằng 3
DE BD CE BC . Lời giải Áp dụng hệ thức 2
b ab vào các tam giác vuông HAB và HAC ta được 2
BH AB BD ; 2
HC AC CE . Mặt khác 2 4 2 2
AH HB HC AH HB HC AB BD AC CE .
Nhưng ABAC BC AH nên 4 3
AH BD CE BC AH AH BD CE BC . Trang 4
Dễ thấy tứ giác ADHE là hình chữ nhật nên AH DE . Do đó 3
DE BD CE BC .
Ví dụ 11. Cho tam giác ABC cân tại A , hai đường cao AD và BE . Cho biết BE  2k ; BC  2m; 1 1 1
AD n . Chứng minh rằng   . 2 2 2 k m n Lời giải
Tam giác ABC cân tại A nên đường cao AD cũng là đường trung
tuyến, do đó DB DC m .
Vẽ DH AC thì DH
BE và DH là đường trung bình của EBC (hình bên), do đó 1 DH BE k . 2 1 1 1 Áp dụng hệ thức  
vào DAC vuông tại D , ta được 2 2 2 h b c 1 1 1 1 1 1      . 2 2 2 2 2 2 DH DC AD k m n
C. BÀI TẬP VẬN DỤNG
Bài 1. Cho tam giác ABC vuông tại A ( AB AC) , đường cao AH . Lấy điểm M trên đoạn thẳng
HC sao cho HM AH . Qua M vẽ một đường thẳng vuông góc với BC , cắt AC tại D . Chứng 1 1 1 minh rằng   . 2 2 2 AH AD AC Lời giải
Vẽ DK AH (hình bên), tứ giác KDMH là hình chữ nhật nên KD MH , do đó KD AH .
Xét KAD và BHA có ˆ ˆ K H 90   ; KD AH ; ˆ ˆ
A B (cùng phụ với ˆ A ). 2 1
Do đó KAD HBA (g.c.g) suy ra AD AB . 1 1 1 Áp dụng hệ thức   ta được 2 2 2 h b c 1 1 1 1 1 1      . 2 2 2 2 2 2 AH AB AC AH AD AC
Bài 2. Tính x , y trong hình vẽ sau Trang 5 a) b) c) d) Lời giải
a)  x y2 2 2
 5  7  25 49  74  x y  74 . 25 Ta có 2 2
BA BH BC  5  x  74  x   2,9 . 74
y  74  2,9  5,7 .
b) x  4; y  4 3 .
c) x  5, 5; y  11, 4 .
d) AC  20; x  12; y  25 .
Bài 3. Cho tam giác ABC vuông tại A , đường cao AH . Vẽ HK AB (K AB) . Chứng minh rằng 2 AB HB
a) ABAK BH HC ; b)  . 2 AC HC Lời giải
a) Xét HAB vuông tại H có 2
AH AB AK .(1)
Xét ABC vuông tại A ta có 2
AH BH HC .(2)
Từ (1) và ( 2 ) suy ra ABAK HBHC . b) Tính 2 AB ; 2
AC rồi lập tỉ số của chúng và rút gọn ta được điều phải chứng minh.
Bài 4. Cho tam giác ABC vuông tại A , cạnh BC  5 cm và tỉ số 9
hai hình chiếu của AB , AC trên cạnh huyền bằng . Tính diện 16 tích tam giác ABC . Trang 6 Lời giải
Vẽ AH BC , tính được HB  1,8 cm; HC  3, 2 cm. Từ đó tính được AH  2, 4 cm. Diện tích ABC là 2 6cm .
Bài 5. Cho tam giác ABC vuông tại A , AB 15cm; BC  25cm. Tính độ dài hai hình chiếu của
hai cạnh góc vuông trên cạnh huyền và tính đường cao tương ứng với cạnh huyền. Lời giải Vận dụng hệ thức 2
c ac , tính được BH  9cm, từ đó suy ra CH 16cm. Vận dụng hệ thức 2 h b c
  , ta tính được AH 12 cm.
Bài 6. Hình thang ABCD ( AB CD) có AD  5cm; AC 12cm và CD 13 cm. Biết diện tích hình thang là 2 45cm . 1
a) Tính chiều cao của hình thang.
b) Chứng minh rằng AB CD . 2 Lời giải
a) Vẽ AH BC . Xét ADC có 2 2 2
AD AC CD (vì 2 2 2 5 12  13 ) nên
ADC là tam giác vuông tại A . Vận 1 1 1 dụng hệ thức   , ta tính được 2 2 2 AH AD AC 8 AH  4 cm. 13
( AB CD)  AH
b) Vận dụng công thức S
, ta tính được AB  6,5 cm. Do đó 1 AB CD . 2 2
Bài 7. Cho tam giác ABC vuông tại A , đường cao AH . Vẽ HD AB , HE AC 3 BD AB
(D AB, E AC) . Chứng minh rằng  . 3 CE AC Lời giải
Trước hết, vận dụng các hệ thức 2 b ab ; 2 c ac 2 2 để AB AB HB tính tỉ số , ta được  . 2 AC 2 AC HC 4 2 AB HB Từ đó suy ra  . 4 2 AC HC Ta có 2
HB AB BD ; 2
HC AC CE . 4  3 Do đó AB AB BDAB BD . Suy ra  .--- HẾT --- 4 AC AC CE 3 AC CE Trang 7